סיכום השיעור 📋
סיכום זרימת הטיעון – דער גאנצער שיעור
—
א) נקודת פתיחה: מהות עשרת הדברות – קעגן די ראשונים
דער יסוד’דיגער טענה: די עשרת הדברות זענען נישט א טעאלאגישע הצהרה – נישט א פרעזענטאציע פון ישראל’ס גלויבנס-סיסטעם פאר א אויסנשטייענדיגן. דאס איז א דירעקטע פאלעמיק קעגן די ראשונים (רמב”ם, רמב”ן) וואס האבן געלייענט „אנכי ה’ אלקיך” אלס א טעאלאגישער עיקר.
—
ב) „אנכי ה’ אלקיך” איז בלויז אן אידענטיפיקאציע
דער משל פון אלטעגליכער באגעגעניש:
ווען מען טרעפט א מענטש, פרעגט מען „וויאזוי הייסטו?” – ער ענטפערט „יצחק.” אפשר איז ער א שקרן, אבער מיט דער צייט וועט מען זען אויב ער איז טאקע יצחק. דאס זעלבע פרינציפ גילט ביי באגעגענען א גאט – אמאל פלעגן מענטשן טרעפן געטער.
דער סנה-עפיזאד אלס אילוסטראציע:
– משה טרעפט א סנה בוער באש – ער פארשטייט דאס איז א גאט
– ער פרעגט: וויאזוי הייסטו? – א פשוט’ע, נאטירליכע פראגע
– דער ענטפער: „אלקי אברהם יצחק ויעקב”
– די פראבלעם: וויאזוי וועלן די אידן אין מצרים גלייבן אז דאס איז טאקע ער?
דער אייבערשטער’ס לעזונג – „וזה לך האות”:
– גאט זאגט: זיי וועלן יעצט נישט וויסן מיט זיכערהייט
– משה זאל גיין קיין מצרים, זאגן „אלקי העברים נקרא עלינו”
– דער באווייז וועט קומען שפעטער: „יעבדון את האלקים על ההר הזה” – ווען זיי קומען צו הר סיני, וועלן זיי זען און וויסן אז „אנכי” איז טאקע דער זעלבער גאט
מעמד הר סיני אלס פולפילמענט:
– די אידן קומען אן צום בארג
– גאט זאגט: „אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים”
– דאס איז בלויז אן אידענטיפיקאציע – „איך בין דער זעלבער וואס האט אייך ארויסגענומען” – נישט א טעאלאגישע דעקלאראציע
—
ג) „כתב המלכים” – א היסטארישע פאראלעל
אין ספר עזרא, נחמיה, און חיי שרה זעט מען אז ווען א מלך שיקט א בריוו אדער א תקנה, הייבט ער אן מיט: „אנכי פרעה” אדער „אנכי כורש המלך הגדול” – דערנאך ערשט קומט דער אינהאלט. גאט טוט דאס זעלבע – דאס איז א סטאנדארט פארמולע, נישט א טעאלאגישע חידוש.
—
ד) קריטיק אויף די ראשונים – קרשקש’ס טענה
חז”ל’ס מאמרים וועגן „קבלת מלכותו” און „קבלת גזרותיו” (וואס דער רמב”ם און רמב”ן ברענגען) מיינען נישט אן עקסטערע מצוה פון קבלת עול מלכות שמים אין א טעאלאגישן זין. דאס איז שוין דרושים. דאס ווערט צוגעשריבן צו רבי חסדאי קרשקש – דאס איז קרשקש’ס טענה קעגן דעם גאנצן מהלך פון די ראשונים.
—
ה) [זייט-דיגרעסיע]: רבי יצחק’ס קשיא – פארוואס הייבט זיך די תורה נישט אן מיט „החודש הזה לכם”?
די ראשונים האבן יא געלערנט די תורה אין א טעאלאגישן וועג – אלס עיקרי אמונה. פון זייער שטאנדפונקט שטעלט זיך רבי יצחק’ס קשיא (אנהייב רש”י אויף בראשית): די תורה האט זיך געדארפט אנהייבן מיט „החודש הזה לכם.”
אבער – למעשה הייבט זיך די תורה יא אן מיט „בראשית ברא אלקים”, נישט מיט „אנכי ה’ אלקיך.” דאס מאכט רבי יצחק’ס קשיא „אביסל פאני” – ווייל מ’מוז אננעמען אז די „אמת’ע” תורה הייבט זיך אן ערשט אין ספר שמות, און ספר בראשית איז בלויז היסטארישער הינטערגרונט.
—
ו) [אינטעראקטיווע דיגרעסיע]: וואס האבן די אידן ביי סיני געוואוסט?
א שאלה: ווען גאט זאגט „אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך” – פארוואס דערמאנט ער נישט עפעס גרעסערס (ווי בריאת העולם)?
דער ענטפער:
– לויט דעם פשט איז דאס נישט קיין קשיא – ווייל דאס איז נישט א „introduction” וואו גאט דארף זאגן זיין גרעסטע מעלה; דאס איז בלויז אן אידענטיפיקאציע
– די אידן ביי סיני האבן נישט געוואוסט פון ספר בראשית – זיי האבן געוואוסט די משפחה-כראנאלאגיע (אברהם, יצחק, יעקב), אבער נישט די דעטאלן פון בראשית
– ספר בראשית איז ערשט שפעטער צוגעשריבן געווארן
—
ז) הויפט-טענה: די תורה רעדט נישט וועגן חידוש העולם
א ברייטע, פראוואקאטיווע טענה אין עטליכע שטאפלען:
1. אפילו ספר בראשית זאגט נישט קלאר חידוש העולם (קעגן קדמות העולם) – דאס איז א מחלוקת מפרשים, און אויפ’ן פשט איז עס נישט קלאר
2. די ראשונים’ס אנאמע אז די תורה קעמפט קעגן אריסטו’ס קדמות העולם איז „פשוט נישט אמת”
3. די טעאלאגישע שאלות פון תנ”ך’ס צייט זענען געווען אנדערע: נישט „האט גאט באשאפן די וועלט?” נאר „ווער איז דער ריכטיגער גאט?”
– פרעה’ס „מי ה’ אשר אשמע בקולו” מיינט נישט „עולם קדמון” – ער מיינט: „איך קען אים נישט, איך האב מיינע אייגענע געטער” (רע, אמון, א גאנצע פענטיאן)
– „שמע ישראל ה’ אחד” איז א שאלה פון מאנאטעאיזם קעגן פאליטעאיזם, נישט בריאה קעגן קדמות
4. אלע פעלקער האבן מסכים געווען אז די וועלט איז אמאל באשאפן געווארן אין איינעם אדער אנדערן אופן – דאס איז נישט געווען דער שטרייט-פונקט
—
ח) טעקסטואַלע באַאָבאַכטונג: גאָט׳ס טיטל אין חומש איז נישט „בורא עולם”
[זייט-דיגרעסיע וואס שטיצט דעם הויפט-אַרגומענט]
א מדייק’דיגע באאבאכטונג:
– אין גאנצן חומש (אפשר חוץ ספר בראשית, וואס איז „סתם היסטאריע”) טרעפט מען כמעט קיינמאל נישט דעם טיטל „בורא עולם” פאר גאט
– „מלך העולם” מיינט קעניג/פירער פון דער וועלט, נישט „באשעפער”
– משה, אברהם, יעקב – ווען זיי דאוונען, פאלט קיינעם נישט איין צו אנרופן גאט אלס „דער באשעפער.” דאס איז פשוט נישט דער אופן ווי גאט ווערט אנגערופן אין חומש
– אפשר אין ישעיה אדער תהלים קען מען עפעס טרעפן, אבער אין חומש גופא – נישט
– דאס שטיצט דעם פונקט אז „אשר בראתיך” וואלט געווען פרעמד אין דעם קאנטעקסט פון מתן תורה
—
ט) אבן עזרא’ס תירוץ אויף „אשר הוצאתיך” (נישט „אשר בראתיך”)
דער אבן עזרא’ס תירוץ:
– „אשר בראתיך” איז שווער – נישט יעדער קען עס פארשטיין
– „אשר הוצאתיך” – יציאת מצרים – איז א שינוי אין עולם התחתון (אין דער נאטור), וואס יעדער איינער קען זען („לעיני כל העמים, לעיני כל ישראל”)
– פאר די „משכילים” איז שוין גענוג „אנכי ה’ אלקיך” – דאס מיינט שוין „אשר בראתיך”
– אבער דער חידוש פון יציאת מצרים איז א גרעסערער חידוש בפועל – א זיכטבארע ענדערונג אין דער וועלט
—
י) דער חזקוני / בעלי התוספות’ תירוץ – אויפגעבויט אויף רש”י
רש”י’ס יסוד:
רש”י’ס ערשטער פשט אויף „אשר הוצאתיך מארץ מצרים”: „כדאי היא ההוצאה שתהיו משועבדים לי” – דאס ארויסנעמען פון מצרים איז דער שטר-חוב, דער מקור פון חיוב – איר זענט מיר שולדיג צוריק.
די קשיא אויף רש”י (פון חזקוני/תוספות):
אויב „אשר הוצאתיך” איז דער מקור פון חיוב, וואלט „אשר בראתיך” געווען א נאך גרעסערער חיוב – ווייל אן בריאה וואלט גארנישט אנגעהויבן! א מענטש וואס ווערט באשאפן איז דאך מער שולדיג ווי איינער וואס ווערט בלויז באפרייט.
דער תירוץ פון חזקוני/תוספות:
„אשר בראתיך” וואלט נישט געמאכט קיין ספעציפישן חיוב פאר אידן.
– בריאה איז אוניווערסעל – גאט האט באשאפן אלעמען
– די אידן וואלטן געקענט ענטפערן: „באשאפן האסטו יעדן איינעם – וואס בין איך דיר ספעציעל שולדיג? פארוואס דארף פונקט איך מקבל זיין א תורה וואס גוים זענען פטור דערפון?”
– יציאת מצרים אבער איז א פארטיקולארע טובה – נאר פאר אידן – און דעריבער שאפט עס א ספעציפישן חיוב פאר אידן צו מקבל זיין די תורה
—
יא) [זייט-דיגרעסיע]: דער מדרש אז גוים האבן אויך באדארפט מקבל זיין די תורה
א שפאנונג צווישן דעם חזקוני/תוספות-תירוץ און דעם באקאנטן מדרש רבה אז גאט האט אנגעבאטן די תורה צו אלע פעלקער, און זיי האבן נישט געוואלט מקבל זיין:
– לויט חזקוני/תוספות: דער חיוב שטאמט פון יציאת מצרים → גוים האבן קיין שייכות נישט → דער מדרש מאכט נישט קיין סענס – וואס וויל מען פון גוים אויב זיי זענען נישט ארויס פון מצרים?
– לויט דעם מדרש: די תורה איז במהות א אוניווערסעלע טובה – „טובה שבעולם” – יעדער נארמאלער מענטש וואלט געדארפט מקבל זיין. דער חיוב איז נישט בלויז פון „אשר הוצאתיך.”
דאס ווייזט אז יענע חז”ל האבן אנדערש פארשטאנען ווי דער כוזרי/חזקוני/תוספות.
—
יב) אייַנפירונג צום כוזרי – שטעלונג אין דער אידישער מחשבה-געשיכטע
דער כוזרי’ס פלאץ:
– אין די לעצטע פאר הונדערט יאר איז דער כוזרי געווארן זייער פאפולער ביי געוויסע קרייזן וואס האבן נישט ליב געהאט דעם פילאסאפישן צוגאנג (ווי רמב”ם, חובות הלבבות)
– דער כוזרי איז אנטי-פילאסאפיש – ער פרובירט צו מקיים זיין / דזשאסטיפייען די תורה אן פילאסאפישע יסודות און ראיות, און איז אפילו מזלזל אין פילאסאפישע ראיות
– עטלעכע (דערמאנט ווערט „דער גאון”) האבן געזאגט מ’זאל טוישן שער היחוד פון חובות הלבבות מיט דעם ערשטן מאמר פון כוזרי
אבער – דאס איז נישט בלויז א מעטאדאלאגישער חילוק:
ס’איז נישט סתם „איינער ברענגט פילאסאפישע ראיות, דער אנדערער ברענגט היסטארישע ראיות.” עס גייט פאר א סך מער א טיפע, יסודות’דיגע מחלוקת / חקירה.
—
יג) דער חלום פון מלך הכוזרי – דער יסוד פון גאנצן ספר
דער מלך הכוזרי האט זיך מטריח געווען מיט גרויס התלהבות און ערנסטקייט צו ברענגען קרבנות פאר דער כוזרישער גאט, אליינס געקערט אין פראנט פון דעם קודש. דאן איז אים געקומען א חוזר’דיגער חלום מיט א מלאך וואס האט אים געזאגט:
> „כוונתך רצויה, אבל מעשיך אינם רצויים” – דיין כוונה איז גוט, אבער דיינע מעשים זענען נישט ריכטיג.
דער דאזיגער משפט איז דער יסוד פון גאנצן ספר הכוזרי און פון רבי יהודה הלוי’ס גאנצע השקפה אויף אידישקייט. אין א וויכטיגע זין איז דאס „להוציא דעת הפילוסופים” – קעגן דעם פשט פון אידישקייט וואס די פילוסופים (און אויך, אויף זייער אופן, די מקובלים) האבן פארשטאנען.
—
יד) דער מלך גייט צום פילוסוף – און דער פילוסוף’ס תשובה
דער מלך גייט ערשט צום פילוסוף פרעגן וואס ער דארף טון אנדערש. דער פילוסוף ענטפערט אים:
„דו דארפסט גארנישט טון אנדערש.”
דער פילוסוף’ס שיטה:
– ס’איז נישטא אזא זאך ווי א מעשה וואס איז אין זיך נישט ריכטיג, אפגעזונדערט פון כוונה
– די עיקר שלימות פון א מענטש איז דביקות אין שכל הפועל – מ’באקומט שכל, מ’דארף האבן טהרת הלב, גוטע מחשבות, גוטע מידות
– פונקטליך וויאזוי מ’טוט עס – וויפיל קרבנות דינסטאג, וויפיל מצה פסח – מאכט נישט אויס. „טו וואס ס’ארבעט”, ס’איז נאר א מנהג, א כלי צו מרגיל זיין מידות טובות
[קליינע אפשוויפונג]: דאס איז ממש די שיטה פון רמב”ם וועגן אידישקייט אויך, כאטש דער רמב”ם וואלט עס אפשר נישט אזוי גראב געזאגט.
—
טו) דער מלך’ס ווידערלייגונג פון פילוסוף
דער כוזרי ענטפערט דעם פילוסוף:
> „דו זאגסט צוויי שיינע תורות, אבער איך בין טויזנט פראצענט זיכער אז דיין תורה איז נישט ריכטיג.”
דער טיעון:
1. מיין גאנצע שאלה שטאמט פון דעם חלום – א מלאך האט מיר געזאגט אז מיין כוונה איז גוט אבער מיינע מעשים זענען נישט ריכטיג
2. אויב דער פילוסוף וואלט געווען גערעכט, וואלט דער מלאך’ס באטשאפט נישט געמאכט קיין סענס – ווייל לויט דעם פילוסוף איז נאר כוונה וויכטיג, נישט ספעציפישע מעשים
3. נאך שטארקער: לויט דעם פילוסוף’ס טעאריע, זאל דער גאנצער מלאך-חלום גארנישט עקזיסטירן – אזא סארט דירעקטע קאמוניקאציע פון גאט צו מענטשן פאסט נישט אין זיין סיסטעם
4. דער כוזרי איז א „מורא’דיגער חסיד פון דירעקטע עקספיריענס” – ער גלייבט אז וואס א מענטש פילט אליינס איז וויכטיגער פון וואס א חכם זאגט אים
—
טז) דער מלך גייט ווייטער זוכן – קריסטן, מוסלימענער, אידן
דער גרונט-פרינציפ פון דער זוכעניש:
דער מלך פרעגט אלע רעליגיעס די זעלבע שאלה – וואס איז למעשה דער פילוסוף’ס שאלה אויפ’ן קאפ:
> אויב ס’איז דא א ספעציפישע מעשה רצויה וואס גאט וויל פון מענטשן – דאס אליין איז שוין א גרעסערע חידוש ווי וואס די מעשה איז. די מציאות אז גאט האט א תורה פאר בשר ודם, אז ער רעדט מיט מענטשן – דאס איז דער עיקר חידוש.
[וויכטיגע סטרוקטורעלע באמערקונג]: א גרויסע חלק פון ספר הכוזרי איז נישט נאר אנטי-קריסטנטום און אנטי-איסלאם, נאר דער גאנצע פריימינג קומט קעגן דעם פילוסוף. דאס איז דער הויפט-קעגנער.
—
יז) דער כוזרי’ס בארימטע ראיה פאר אידישקייט
דער טיעון אין עטליכע שטאפלען:
1. סברות אליין זענען נישט גענוג
– ווילסט זאגן א סברא וואס גאט וויל? „גאט וויל מ’זאל עסן א ציבעלע” – אקעי, ס’איז א סברא
– אבער אויב ס’גייט נאך סברות, געווינט אריסטו. ער האט געשריבן א ספר המידות מיט מורא’דיג אויסגעבויטע סברות – „דאס איז די בעסטע סברא”
2. קעגן די קריסטן און מוסלימענער
– צו זיי: אויב דיינע סברות זענען שוואך, איז שוין בעסער דער פילוסוף וואס האט כאטש גוטע סברות
– אויב דו ווילסט זאגן עפעס וואס איז נישט בתורת סברא נאר בתורת מציאות – אז ס’איז מוכרח, אז ס’איז אמת – מוז זיין מיט א מופת, מיט א נס, מיט אזא סארט זאך וואס קען איבערדרייען סברות
3. דער שליסל-פרינציפ:
> די איינציגסטע וועג צו באווייזן אז ס’איז דא א ספעציפישע „מעשה רצויה” – א מעשה (נישט נאר כוונה/מחשבה) וואס גאט וויל – איז דורך א מופת/נס. ווייל נאר דאס קען משכנע זיין אז גאט איז טאקע אינטערעסירט אין בשר ודם, אין ספעציפישע מעשים.
4. אלע רעליגיעס שטיצן זיך אויף אידישע ראיות
– ס’קומט אויס אז די ראיה וואס יעדער איינער האט (קריסטן, מוסלימענער) אז ס’איז דא אזא סארט זאך – דאס זענען דאך די אידן. זיי אלע ווייזן צוריק אויף תנ”ך, אויף דעם אייבערשטער’ס רעדן מיט מענטשן
– דער מערסט דירעקטער פאקט וואס אינטערעסירט אים איז דער איד
—
יח) דער מלך’ס חרטה און דער באגעגעניש מיט’ן חבר (דער אידישער חכם)
– דער מלך האט בכלל נישט געטראכט צו רעדן מיט אידן – ווייל אידן זענען „גרויסע לוזערס” אין יענע צייטן, מעונים, און „יעדער ווייסט אז ווער ס’איז א לוזער האט דער אייבערשטער פיינט”
– אבער: דאס איז נאר גוט ווי לאנג מ’גייט נאך סברות. אויב מ’גייט נאך ראיות/מופתים, קען מען נישט ניצן שכל אליין – „אפשר דער אייבערשטער דארף דווקא יא לוזערס”
[וויכטיגע באמערקונג וועגן דעם „חבר” אלס קאראקטער]:
– דער חבר איז רבי יהודה הלוי אליינס – ס’איז זיין קאראקטער
– דער מלך איז „די שאלה וואס מ’פרעגט” – נישט לכבוד, אבער פונקציאנעל
– דער חבר איז א „פאנטאזיע-איד” – ווייל רוב אמת’דיגע אידן וואלטן געענטפערט „מער ווייניגער אזוי ווי דער פילוסוף אדער דער קריסט” מיט השברות
דער חבר’ס אנהייב:
דער איד הייבט נישט אן מיט סברות – „ס’איז דא א גאט, דער אייבערשטער וויל מ’זאל זיין גוט” – ווייל ער ווייסט אויך אז סברות זענען נישט גענוג.
—
צוזאמענפאסונג פון דער גאנצער טיעון-שטראם:
“`
קרשקש’ס קריטיק אויף ראשונים
↓
“אנכי ה’ אלקיך” = בלויז אידענטיפיקאציע (ווי כתב המלכים)
↓
נישט קיין טעאלאגישע דעקלאראציע / עיקר אמונה
↓
די תורה’ס שאלה איז נישט “חידוש העולם” נאר “ווער איז דער אמת’ער גאט?”
↓
ספר בראשית איז נישט דער עיקר; די אידן ביי סיני האבן עס נישט געוואוסט
↓
תירוצים פון אבן עזרא, חזקוני/תוספות אויף “אשר הוצאתיך” (נישט “אשר בראתיך”)
↓
אייַנפירונג צום כוזרי:
↓
חלום פון מלאך: „כוונתך רצויה, מעשיך אינם רצויים”
↓
פילוסוף: נאר כוונה איז וויכטיג, נישט ספעציפישע מעשים
↓
כוזרי ווידערלייגט: דער חלום אליין באווייזט אז דער פילוסוף איז פאלש
↓
גרונט-חידוש: ס’איז דא ספעציפישע מעשים וואס גאט וויל = גרעסערע חידוש ווי וואס די מעשים זענען
↓
סברות אליין קענען דאס נישט באווייזן → מ’דארף מופתים/נסים
↓
אלע רעליגיעס שטיצן זיך אויף אידישע מופתים → דער דירעקטסטער מקור איז אידישקייט
↓
דער חבר (= ר’ יהודה הלוי) הייבט אן צו רעדן – נישט מיט סברות…
“`
תמלול מלא 📝
די טעאלאגישע לעזונג פון “אנכי ה’ אלקיך” – א קריטישע אנאליזע
פתיחה: די עשרת הדברות זענען נישט קיין טעאלאגישע הצהרה
די עשרת הדברות זענען נישט די הצגה פון דאס ישראל פאר עפעס א גוי וואס פרעגט ביי די אינטערפעיט.
דער פסוק איז זייער פשוט. ווער עס ליינט די המשך פון די פסוקים ווייסט, ס’איז געווען אזא מעשה, ס’איז געקומען עפעס א גאט, ס’איז נישט געווען נאך פונקטליך וואס, משה רבינו האט געוואוסט. אבער די טבע, די סדר איז, אז מ’טרעפט א גאט דארף מען פרעגן, אזויווי מ’טרעפט א מענטש.
די פשוט’ע פשט: “אנכי ה’ אלקיך” איז בלויז אן אידענטיפיקאציע
דער משל פון באגעגענען א מענטש
כביכול, איך קען דיך נישט פארענטפערן מיט צוויי אזעלכע גיגאנטישע טעאלאגישע יסודות, איך האב געזאגט די פסוק פשוט. אזויווי מ’טרעפט א מענטש, נארמאלערהייט, וויאזוי הייסט א איד? אה, איך הייס יצחק. אקעי, יעצט קען איך דיר. אפשר ביסטו א שקרן, אפשר הייסטו בכלל חיים. און שפעטער וועל איך דיך טרעפן נאך צוואנציק מאל, וועל איך זען דו ביסט טאקע יצחק. אקעי, דאס איז די וועג וויאזוי מ’טרעפט א מענטש.
די זעלבע פרינציפ ביי באגעגענען א גאט
די זעלבע זאך אז מ’טרעפט א גאט. אמאל פלעגן מענטשן טרעפן געטער, היינט איז עס נישט אזוי אין די מנהג אזויפיל. אבער ס’איז געווען, משה רבינו, ער האט זיך געדרייט אין עפעס א מדבר [Midbar: desert], האט ער געטראפן א סנה [Sneh: burning bush], געטראפן א גאט. וויאזוי ווייסט ער אז ס’איז א גאט? ס’איז א סנה בוער באש ואיננו אוכל [a bush burning with fire but not consumed]. אקעי, דאס איז א גאט, יא.
פרעגט ער אים, וויאזוי הייסטו? ס’איז א פשוט’ע זאך. איך מיין, ער האט אים נישט געפרעגט וויאזוי ער הייסט, ווייל פאר אים ווייסט ער שוין, כביכול. נאר וויאזוי ווייסט ער? זאגט ער, איך הייס, איך הייס אלקי אברהם יצחק וישראל [God of Abraham, Isaac, and Israel], נאר וויאזוי וועל איך זיי מסביר זיין? וויאזוי וועלן זיי וויסן? וויאזוי וועלן זיי מיר גלייבן אז דו הייסט אזוי, אז ס’איז דו?
דער אייבערשטער’ס לעזונג: “וזה לך האות”
און דער אייבערשטער זאגט אים, בקיצור, אין די ענדע זאגט אים דער אייבערשטער, דו ביסט גערעכט, זיי ווייסן נישט יעצט. דו גייסט גיין קיין מצרים, דו גייסט זאגן “אלקי העברים נקרא עלינו” [the God of the Hebrews has called upon us]. דו גייסט זאגן פאר די אידן, די אידן האבן זיך געגלייבט, פרעה האט נישט געגלייבט אזוי שטארק. דו גייסט זאגן, דער אידישער גאט, דער עברי גאט, ער האט מיט מיר גערעדט, און ער האט געזאגט ער זאל זיי ארויסנעמען פון מצרים.
און ס’שטייט דארט אין פסוק “וזה לך האות כי אנכי שלחתיך” [and this shall be the sign for you that I have sent you]. די עברי טייטש, “וזה לך האות כי אנכי שלחתיך”. דאס איז די ראיה אז ס’איז טאקע איך. אין אנדערע ווערטער, וויאזוי ווייסטו אז ס’איז טאקע דער אלקי אברהם יצחק ויעקב? אפשר איז עס סתם, אפשר איז דאס די סנה, די טאקינג סנה, איז עפעס א צווייטע גאט, עפעס א מלאך [angel], עפעס איך ווייס נישט, עפעס א שלאנג וואס רעדט, קיינער ווייסט נישט וואס דאס איז.
אה, “וזה לך האות”, דו ווילסט ס’זאל זיין קלאר, ס’זאל זיין א ראיה פאר דיר צו, אפשר פאר דיר, דו ווייסט שוין על כל פנים [in any case]. אנדערע ווילן מאכן אז ווען ער נעמט ארויס די אידן פון מצרים, ביז יעצט האבן זיי נאך א ספק, זיי ווייסן נישט, זיי האבן געהערט פון דער גאט, משה רבינו האט געזאגט, זיי האבן געהערט פון די אבות [forefathers], זיי האבן נישט געוואוסט אז דאס איז טאקע דער וואס רעדט מיט משה.
די באווייז ביי הר סיני
קומען זיי צוריק, “יעבדון את האלקים על ההר הזה” [they shall serve God on this mountain], קומען זיי צוריק צו דעם בארג און זיי וועלן מאכן די עבודה אויף דעם, זיי וועלן אים זען, דאס הייסט “יעבדון אלקים”, און ברענגען קרבנות [sacrifices] צו די מעמד הר סיני [the revelation at Mount Sinai]. וואס וועלן זיי דעמאלטס וויסן? “אז אהיה כי אנוכי”, זיי וועלן וויסן אז איך בין טאקע דער “אנוכי”, דער “אנוכי הוי’ אלקיך” [I am the Lord your God], וואס רעדט צו דיר. דאס איז דברי טעם.
וככה טאקע, זיי זענען געקומען די אידן דרך שלשת ימים [a three-day journey], עס האט נישט גענומען דריי טעג, אבער עס איז געווען דרך שלשת ימים ביז הר סיני, און זיי קומען אן צו דעם בארג וואו זיי האבן געטראפן דעם הוי’ [the Lord], און וואס זאגט ער? וואס איז די ערשטע זאך וואס ער זאגט? ער מאכט א גאנצע הכנה [preparation] ביז מיר וועלן אים קענען זען און אזוי ווייטער, און וואס זאגט ער? “אנוכי הוי’ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים” [I am the Lord your God who brought you out of the land of Egypt]. ביז יעצט האסטו נישט געוואוסט, האסט געוואוסט אז איינער האט דיך ארויסגענומען פון מצרים, האסט געוואוסט אז איך בין טאקע דער פון דעם סנה, טאקע דער פון מעמד הר סיני? “אנוכי הוי’ אלקיך אשר הוצאתיך” – עס איז פשוט אן אידענטיפיקעישאן.
די נוסח פון כתב המלכים
אויב מען וויל וויסן ממש על פי פשט גמור [according to the simple meaning], דאס איז די נוסח. ווער עס לערנט ספר עזרא [the Book of Ezra] און ספר נחמיה [the Book of Nehemiah] זעט, די סדר המלכים [the format of royal decrees] וואס מיר זעען אין תנ”ך איז געווען אלעמאל, מ’קען עס אויך זען אין פרשת חיי שרה [the Torah portion of Chayei Sarah], א מלך ווען ער געבט א תקנה [decree], ווען ער שיקט א בריוו פאר די גאנצע עולם, און מ’זאגט מ’מאכט א נייע תקנה, ווייס איך וואס, פאסטן אין ערב ראש חודש ניסן [fasting on the eve of the new month of Nissan], ער הייבט זיך אן, די נוסח איז, “אנוכי פרעה” [I am Pharaoh] אדער “אנוכי כורש” [I am Cyrus], ווייס איך וואס, “המלך הגדול והנורא” [the great and awesome king] און אזוי ווייטער, “ואני אומר כך וכך” [and I say thus and so]. דאס איז געווען די סדר כתב המלכים, און דער אייבערשטער אליין, דאס איז די אינטראדוקשן, מיט וועלכע כח זאגסטו, ווער ביסטו? יא, איך בין דער, און ממילא זאג איך דיר ווייטער.
קריטיק אויף די ראשונים’ס לערנונג
דאס איז אויך די אמת’דיגע פשט פון די אלע מאמרי חז”ל [statements of our Sages] וואס דער רמב”ם [Rambam/Maimonides] און דער רמב”ן [Ramban/Nachmanides] האבן געברענגט וועגן “קבלת מלכותו ואיך קבלת גזרותו” [acceptance of His kingship and acceptance of His decrees]. ס’מיינט נישט צו זאגן אז דא איז אן עקסטערע מצוה [commandment] פון קבלת עול מלכות שמים [acceptance of the yoke of Heaven], דאס איז שוין דרושים [homiletical interpretations]. עס קען זיין אז חז”ל מיינען עפעס ענליך צו דעם, ווייל זיי לערנען דאך פון איר א מצוה קבלת עול מלכות שמים, אבער די פשוט’ע פשט כח רש”י תשובה עליו [according to Rashi’s response to this]. דאס איז די עברי טענה וואס ער זאגט דערויף, קרשקש [Crescas] זאגט, און ס’האט גארנישט קיין שייכות מיט די גאנצע טעאלאגישע שאלה וואס די חכמי הראשונים [the early sages] האבן געווען אזוי זיכער אז ס’האט עפעס צו טון מיט. און עד כאן מיין ערור [and thus far my objection], דאס איז נישט מיין, דאס איז רבי חסדאי’ס [Rabbi Chasdai Crescas’s] ערור אויף די גאנצע מהלך [approach].
צוריק צו די ראשונים’ס שיטה: רבי יצחק’ס קשיא
אבער לחזור צו זייער שיטה [to return to their approach], זיי נעמען יא אן אז דאס איז, זיי האבן געלערנט די תורה אין א טעאלאגישע וועג, און אזוי ווי א עיקרי אמונה [fundamental principles of faith] סארט וועג, און זיי האבן פארשטייט זיך געקוקט אן אז זיי מוזן, דאס איז דברי דעת ישראל [the words of the Jewish understanding], דאס איז די עיקר, דאס איז דעת ישראל. דא, למעשה [in practice], ער קומט אן און ער זאגט, וואס איז די הול דיעל? ס’איז אים געווען שווער אז ס’וואלט זיך געדארפט אנהייבן “החודש הזה לכם” [this month shall be for you (the beginning of months)].
און למעשה, די קשיא [question] איז אויך, אפילו דעמאלטס איז עס א שטיקל פארני קשיא, ווייל מ’געדענקט זיך אזוי ווי רבי יצחק’ס קשיא אין די אנהייב פון די תורה, וואס מיר האבן גערעדט וועגן אפשר א לאנגע צייט צוריק פון די עיקרים און אנדערע מענטשן, ווייל למעשה די תורה האט זיך יא אנגעהויבן “החודש הזה לכם”. רבונו של עולם [Master of the Universe], ענק האבן געעפנט די חומש [the Torah] אפשר אפאר פרשיות [Torah portions] שפעט, יא? “בראשית ברא אלקים” [In the beginning God created] הייבט זיך אן. דאס איז וואו ס’שטייט “אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך”, אבער “בראשית ברא אלקים” מ’האט פארציילט די גאנצע מעשה ביז ס’איז אנגעקומען צו מעמד הר סיני, האט ער דאך פארציילט, און דאס איז שוין אינמיטן די מעשה פון יציאת מצרים [the Exodus from Egypt]. אבער לכאורה לעולם אמת [seemingly it is truly so] אז די תורה הייבט זיך יא אן מיט די “החודש הזה לכם”, אדער אין אנדערע ווערטער, מיט “בראשית ברא אלקים”.
נאר די קשיא נעמט אן אזוי ווי רבי יצחק האט אנגענומען, אז די אידישע תורה איז די אמת’ע תורה, און אויך אזוי ווי חז”ל און די רמב”ם נעמען אן, אז די אמת’ע תורה וואס הייבט זיך נאר אן פון מעמד הר סיני, אין אנדערע ווערטער, נאך יציאת מצרים, אין ספר שמות [the Book of Exodus]. די גאנצע ספר בראשית [the Book of Genesis], אפילו דאס וואס שטייט “בראשית ברא אלקים”, איז עפעס, איך ווייס נישט וואס דאס איז, אבער ס’איז נישט אזוי ריכטיג, ס’איז נישט באמת די וועג וויאזוי מ’זאל לערנען די עיקר תורה. כלי די יסודות התורה [all the foundations of the Torah] איז די אנהייב פון ספר בראשית. ספר בראשית איז מעשיות [stories], זאלסט וויסן פון וואו זיי זענען געקומען, אבער ס’איז נישט דאס איז די עיקר זאך. די עיקר זאך הייבט זיך אן אין ספר שמות, פון יציאת מצרים, “אנכי ה’ אלקיך”.
שאלות און דיסקוסיע: וואס האבן די אידן ביי סיני געוואוסט?
די פראבלעם פון ספר בראשית
די מענטשן וואס זענען געשטאנען ביים מתן תורה [the giving of the Torah] האבן נישט געוואוסט פון פשוט בראשית. פון וואו האבן זיי נישט געוואוסט אזוי? פון וואו האבן זיי געוואוסט? ס’איז דא אזא מדרש [Midrash] אז משה האט געהאט מגילות מגילות [scrolls upon scrolls], אבער פשוט האבן זיי נישט געוואוסט. פון וואו האבן זיי געוואוסט פון פרשת בראשית? זיי זענען געקומען ארויס פון מצרים, זיי קומען צו הר סיני, דער אייבערשטער קומט צו זיי זאגן, “איך בין אייער גאט”.
Student: So the question is, say something major.
Instructor: ס’איז אן אינטערעסאנטע קוועסטשן, איך ווייס נישט. איך דארף טראכטן, דו דארפסט מיר געבן א גוטע שאלה צו ענטפערן ווייל די תורה ווייסט שוין. ס’איז שווער, אונז האבן נישט עכט די מענטשן פון דעמאלטס, ס’איז אביסל פאני צו טראכטן בכלל אזוי. ווייל האבן זיי יא געוואוסט אז ווען מ’האט זיי געזאגט “אנכי אלקי אברהם” [I am the God of Abraham], האבן זיי געוואוסט וואס מיינט אברהם? האבן זיי געוואוסט אז ווען זיי האבן געזאגט “אלקי אברהם יצחק יעקב”, ווער האט זיי געזאגט? זיי האבן געוואוסט די family, זיי האבן געוואוסט וואס ס’שטייט. און “בראשית ברא אלקים” האבן זיי נישט געוואוסט? פון וואו האבן זיי פארציילט די מעשה פון די בארות [wells] פון יצחק וואס האט זיך געשלאגן מיט די פלשתים [Philistines]? ווען האבן זיי עס אויסגעפונען?
משפחה-כראנאלאגיע קעגן די דעטאלן פון בראשית
Student: רגע רגע, ערשטנס, קען זיין זיי האבן טאקע נישט געוואוסט פון דעם, but they know the family chronology. They know who the grandfather was, the great-grandfather, דאס איז נארמאל. זיי האבן נישט געוואוסט פון די בארות, דאס האט מען געשריבן שפעטער טאקע. ביי מתן תורה האט מען צוגעשריבן די גאנצע תורה פון בראשית, דאס איז דאך איינע פון די שיטות [opinions].
Instructor: איך הער, איך הער. איך האב עס טאקע געזאגט. דאס הייסט, מ’קען נישט פרעגן שווער מיט אונזערע נארמאלע דעת [understanding] אין די תורה וואס הייבט זיך יא אן אין ספר בראשית, און ס’זאגט נישט איבער זאכן. די תורה האט נישט פארציילט קיין מעשה. זיי זענען געקומען צו הר סיני, און דער אייבערשטער האט געזאגט, “איך בין אייער גאט וואס איך האב אייך ארויסגענומען פון מצרים”. זיי ווייסן נישט קיין בראשית פשוט.
Student: איך הער, ס’איז אבער נישט אזא שטארקע דיוק [proof] ווען דו כאפסט אז ס’איז יא דא ספר בראשית. איך דארף טראכטן וועגן דעם.
פארוואס נישט דערמאנען בריאת העולם?
Student: The question is, when somebody introduces himself, he says a major thing who he is. He doesn’t say a detail.
Instructor: ניין, but that’s not… אקעי, סאו דאס דארף מען… אבער איך וויל שוין זאגן אזוי, ס’איז קודם כל לויט מיין פשט איז דאס נישט קיין קשיא.
ווייל דאס איז נישט קיין introduction. דער אייבערשטער קומט נישט דא צו זאגן זיין greatest… אקעי, דאס איז א שיינע פשט, ווען דער בחסדך גאט. איך מיין איך האב עס אביסל מאריך געווען זיין פשט, אבער דאס איז וואס ער זאגט. אבער… איך הער, די שאלה איז ווייטער, ווייל זיי קוקן אן אז דאס איז אזוי ווי, “What is God? What is your God?”
די הויפט-טענה: די תורה רעדט נישט וועגן חידוש העולם
נאך א זאך וואס מ’דארף וויסן, אמת, דער גאר פשוט’ער פשט איז אז די לויט די ראשונים וואס זענען א גאנצע צייט זיכער אז די תורה איז דא זיך צו שלאגן מיט אריסטו’ס [Aristotle’s] חסידים וואס זאגן אז דער עולם קדמון [the world is eternal]… דאס איז פשוט נישט אמת.
ספר בראשית זאגט נישט קלאר חידוש העולם
און עס איז א… כל התורה כולה [the entire Torah], אפילו נישט פרשת בראשית, איך רעד שוין נישט פון ספר שמות, אפילו ספר בראשית שטייט נישט חידוש העולם [creation of the world ex nihilo] דלא כקדמות העולם [as opposed to the eternity of the world]. עס שטייט אסאך אינטערעסאנטע זאכן אין ספר בראשית, אבער עס איז בכלל נישט קלאר אז ווי ס’שטייט אין ספר בראשית די גאנצע איידיע פון חידוש העולם. מ’דארף מעיין זיין, ס’איז א מחלוקת מפרשים [a dispute among commentators], און איך… ס’איז נישט קלאר. יש מעיין [one must examine], זיכער אז ס’שטייט נישט אויף די פשט אין ספר בראשית. און… ס’איז נאך מער… די ווארט בראשית, דאס איז וואס דער מדייק [the one who analyzes precisely] איז די גאנצע… יא, יא, יא, איך ווייס, איך ווייס, איך ווייס, איך קען נישט אריינגיין אין יענע חקירה [investigation]. איך זאג נאר אז עס איז נישט אין כלל נישט אז די שאלה איז דא, און אנדערע ווערטער, פאר סאם ריזען, און דעם איז מ’אנגעקומען די קשיא, אפשר ס’שטימט בעסער מיט די שיטה, אבער איך זאג נאר אז לויט די פשט, די שאלה פון די תורה איז קיינמאל נישט איז דא א גאט וואס האט באשאפן די וועלט. It’s not, you don’t see it.
די אמת’ע שאלה: ווער איז דער ריכטיגער גאט?
ווען פרעה זאגט “מי ה’ אשר אשמע בקולו” [Who is the Lord that I should listen to His voice], וואס מיינט ער צו זאגן, עולם קדמון? איך בעט אים תורה, דאס איז נישט וואס פרעה מיינט צו זאגן. וואס פרעה מיינט צו זאגן איז זייער פשוט אזאך. דו רעדסט מיט דעם ה’ גיי, איך קען אים נישט, איך האב א צווייטע גאט וואס הייסט, האוועווער דער גאט פון מצרים הייסט, רע [Ra], איך ווייס נישט צו ס’איז רע, יא? ווייסט אז דער גאט פון מצרים וואס דו גייסט אין רע, די קרו נגד פניכם [they called before you], יא? אדער א אנדערע נעמען, ס’איז א גאנצע פענטיאן [pantheon], יא, א גאנצע באנטש פון געטער, אמון [Amun] מיט דעם, מיט יענעם, נע, יא, אמון ווערט דערמאנט אין די חיים תנ”ך, אמון מנא פון מצרים, און די…
די טעאלאגישע שאלות פון תנ”ך’ס צייט
די גאנצע טעאלאגישע שאלות וואס זענען יא געווען בזמן התורה [in the time of the Torah], און אנדערע ווערטער, צו איז דא א שמע ישראל ה’ אחד [Hear O Israel, the Lord is One], איז קיינמאל נישט געווען ארום צו דער גאט האט באשאפן די וועלט. ס’איז נישט… מ’קען חולק זיין [disagree] פונקטליך וואס איז די מיטאלאגיע אדער די משוגעת [craziness] מצרים אויף ער גלייבט ווי אזוי מ’האט באשאפן די וועלט, אבער ס’איז געווען מוסכם על הכל [agreed upon by all] אז די וועלט האט איינער אמאל באשאפן אין סאם וועיס, איך ווייס שוין פונקטליך
יציאת מצרים אלס דער מקור פון חיוב – די חזקוני, תוספות, און כוזרי
די טעאלאגישע קאנטעקסט פון מתן תורה
Instructor: ניין, יא, איינמאל ווערט ער באנט אין תנ”ך “אמוני מנוח מצרים”.
און די טעאלאגישע שאלות וואס זענען יא געווען מזמן התורה און אדער ווערטער צו דא איז דא עבודה זרה’ס [avodah zarah: idolatry], דא איז דא שמע ישראל ה’ אחד [Shema Yisrael Hashem Echad: “Hear O Israel, the Lord is One” – the central declaration of Jewish monotheism], איז קיינמאל נישט געווען ארום צו דער גאט האט באשאפן די וועלט. ס’איז נישט אז מען קען חוקר זיין פונקטליך וואס איז א מיטאלאגיע אדער משוגעת מצרים אויף ער גלייבט וויאזוי מען האט באשאפן די וועלט, אבער עס איז געווען מסכים על הכל [agreed by all] אז די וועלט האט איינער אמאל באשאפן אין סאם וועיס, איך ווייס נישט פונקטליך וויאזוי, און אז דאס איז א גאט. אבער דער מחלוקת [dispute], דער גאט וואס האט גערעדט מיט זיי, איז בכלל נישט געווען די שאלה “היש בורא סובב” [is there a Creator?]. און דעטס וואי ס’מאכט עכט נישט קיין סענס אז עס זאל זיין בכלל די “היש בורא סובב”, ווייל נישט דאס איז געווען דאך קיינמאל די שאלה. די שאלה איז געווען אפשר, צו אין די שפעטערדיגע דורות איז אמת אז אסאך מער די שאלה איז השגחה [divine providence], וועלכער גאט איז משגיח, אדער איז דער זעלבער גאט וואס איז משגיח דער גאט וואס האט באשאפן די וועלט אדער נישט. אבער דאס צו קומען זאגן “היש בורא סובב” וואלט געווען זייער מאדנע.
גאט’ס טיטל אין תורה איז נישט “בורא עולם”
און אין כל התורה כולה [in the entire Torah], איך מיין חוץ פון אין שפעטער אין תנ”ך אפשר אין ספר ישעיה [the Book of Isaiah], וואס מ’מוז גיין רעדן פון א פסוק קען מען טרעפן, אבער מען טרעפט נישט בכלל אין כל התורה כולה די דגוש [emphasis], חוץ פון אין ספר בראשית [the Book of Genesis], וואס ספר בראשית איז סתם היסטאריע. אבער מ’טרעפט קיינמאל נישט, אין רמב”ם [Rambam: Maimonides] אוודאי, אבער אין די תורה, אין די חומש [the Five Books of Moses], אפשר אין ספר תהילים [the Book of Psalms] דארף מען נאכקוקן, אבער אין חומש על פי רוב [for the most part] קענסטו קיינמאל נישט טרעפן אז מ’זאל זאגן “ברוך אתה ה’ בורא עולם” [Blessed are You, Lord, Creator of the world]. ס’איז בכלל נישט דער טיטל, גאט’ס טיטל אין אונזער תורה איז קיינמאל נישט דער באשעפער פון דער וועלט. ס’איז מדייק זאל נאר זען. איך זאג, ס’קען זיין אין ספר ישעיה איז דא אמאל, אדער אין אנדערע פלעצער אין תנ”ך, אפשר אין תהילים, אדער אין אזעלכע פלעצער. על פי רוב, דאס איז דא אסאך תפילות [prayers]. וואס זאלן מיר נאך אויך נוסח א תפילה [the text of a prayer], און אין די נוסח התפילה שטייט קיינמאל נישט. “מלך העולם” [King of the world]? וואס איז מלך העולם? אה, מלך מיינט דער קעניג, מיינט נישט דער גאט, דער באשעפער. וואטעווער איט מינס, דאס מיינט נישט די טייטש “בורא עולם”, יא? ס’איז טייטש די פירער פון די וועלט, אדער די שולט אויף די וועלט, אדער אנדערע מיני זאכן. דו קענסט זען משה רבינו [Moses our teacher] איז מתפלל [prays], אברהם אבינו [Abraham our father] איז מתפלל, יעקב אבינו [Jacob our father] איז מתפלל. קיינער פון זיי פאלט נישט איין צו זאגן “העלאו” ביים באשעפער. ס’איז עפעס נישט די זאך. איך זאג נאר, דאס איז א סארט זאך וואס מ’דארף זייער גוט מדייק זיין, אבער דאס איז קיינמאל נישט די זאך. און ס’קען זיין אז די סקול איז אין די שאלה. איך זאג נאר, אין די קאנטעקסט פון די חומש איז נישט דער פסוק פאני. אויב ס’וואלט געווען א פסוק וואס שטייט “אשר בראתיך” [who created you], וואלט עס געווען זייער פאני. און ס’איז טאקע נישטא אזא פסוק.
אבן עזרא’ס תירוץ – חזרה
אקעי, לאמיר אבער צוריקגיין צו… איז דאס איז געווען די קשיא [question], און דאס איז די קאנטעקסט פון די קשיא למעשה [in practice]. און מיר האבן שוין געזען דעם אבן עזרא’ס [Ibn Ezra’s] תירוץ [answer]. דער אבן עזרא’ס תירוץ איז בקיצור [in brief] אז “אשר בראתיך” איז שווער, נישט יעדער איינער קען עס פארשטיין. “אשר עשיתיך” [who made you – referring to the Exodus] קען יעדער איינער זען, ס’איז דאך געווען א גרויסע שאלה לעיני כל העמים [in the eyes of all the nations], לעיני כל ישראל [in the eyes of all Israel]. איז דאס איז… און זיי האבן שוין מדייק געווען לעצטע מאל וואס מיר האבן גערעדט פון אבן עזרא, אז ס’איז דא מיט דעם אן אמת’דיגע חידוש [true innovation] אז יעדער איינער קען עס זען. נישט נאר דאס איז אן אות [sign] אז די אמת פאר די משכילים [the wise/enlightened], האלט ער, איז גענוג “אנכי ה’ אלקיך” [I am the Lord your God], וואס דאס מיינט שוין “אשר בראתיך”. אבער ס’איז נתחדש געווארן [was innovated] א שינוי אין עולם התחתון [the lower world], דאס הייסט אין די טבע [nature] פון עולם הזה [this world], וואס דאס קען דאך יעדער איינער זען, וואס דאס איז “אשר הוצאתיך מארץ מצרים” [who took you out of the land of Egypt], וואס דאס איז א גרעסערע… פשוט איז דאס א גרעסערע חידוש, ס’איז א גרעסערע חידוש בפועל ממש [an actual innovation in practice], און ס’איז זיכער א זאך וואס יעדער איינער קען האלטן.
חזקוני און תוספות’ס תירוץ – די פארטיקולארע חיוב
רש”י’ס יסוד: יציאת מצרים אלס שטר חוב
א צווייטע זאך וואס מיר זעען אין די… לאמיר זען, איך האב עס דא געברענגט… די חזקוני [Chizkuni – a medieval Torah commentary] און אסאך אנדערע ראשונים [early medieval commentators], דער בעל התוספות [the author of Tosafot]… די חזקוני איז אזוי ווי א ליקוט [collection] פון תוספות [Tosafot – Talmudic commentary], האלט ער. און זיי זאגן אזא סארט פשט [explanation]. און זייער פשט, זיי האבן אויך געלערנט דעם אבן עזרא, ס’איז זיי האבן געוואוסט די קשיא. און זיי זאגן אזוי, לאמיר נאר ווייזן ווי… און ס’בויט זיך אויף רש”י’ס [Rashi’s] פשט. וואס איז רש”י’ס פשט? לאמיר נאר זען די ערשטע פשוט’ע פשט פון די חומש. וואס זאגט רש”י? וויאזוי טייטשט רש”י? רש”י איז קודם כל [first of all] חז”ל [Chazal: the Sages], “אשר הוצאתיך מארץ מצרים”, זאגט רש”י, “כדאי היא ההוצאה שתהיו משועבדים לי” [the Exodus is worthy enough that you should be subservient to Me]. אזוי שטייט אין רש”י אלס דער ערשטער פשט. נאך צוויי פשטים וואס רש”י זאגט אין “אשר הוצאתיך מארץ מצרים”. אבער רש”י’ס ערשטע פשט איז, וואס וויל ער פון “אשר הוצאתיך מארץ מצרים”? אז דאס איז די שטר חוב [promissory note/contract of obligation], דאס איז וואס אונז זענען שולדיג פאר’ן אייבערשטן. אין אנדערע ווערטער, לאמיר פרעגן אויף אים די זעלבע קשיא, “וכדאי היא הבריאה שתהיו משועבדים לי” [and the Creation is worthy enough that you should be subservient to Me], וועלן מיר לערנען.
די קשיא אויף רש”י: פארוואס נישט “אשר בראתיך”?
דאס וואס דער אייבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים, קומט זיך אונז עפעס, הייסט אונז זענען אים שולדיג עפעס צוריק, אז צו ווערן “אלהיך” [your God], אז איך וועל ווערן דיין גאט, אז דו וועסט ווערן מיין עבד [servant]. דאס איז “אזוי ווי אבא דאמר אשר הוצאתיך מארץ מצרים”. אבער “אשר בראתיך” איז נישט קלאר צו ס’וואלט עפעס געווען, געמאכט עפעס א שיעבוד [servitude].
לויט ווי איך האב געקוקט אין די תוספות און די חזקוני און די בעלי התוספות, וואס זיי האבן פארשטאנען איז אזוי, אה, קודם האט ער געברענגט רש”י’ס פשט, הייסט דו ביסט מיר מחויב [obligated], ווייל איך האב דיך ארויסגענומען, נישט כח. זאגט ער, אויב אזוי, איך קען דיך פרעגן די זעלבע קשיא. אין אנדערע ווערטער, ער פרעגט אויף דעם די קשיא. אויב “אשר הוצאתיך” איז א וועג צו זאגן “דאס איז וואס איך האב דיר געטון יעצט, טו דו מיר צוריק”, האט דיך דער אייבערשטער געטון א גרעסערע זאך פאר מענטשן מיט דעם וואס ער האט זיי באשאפן. דאס איז שוין אן אנדערע סארט, א סאך מער א פשוט’ערע וועג פרעגן די קשיא. אין אנדערע ווערטער, ווייל ער איז מסביר [explains] שוין אזוי ווי רש”י, אז די זאך וואס מ’זוכט דא איז עפעס א מקור החיוב [source of the obligation], הייסט עפעס א זאך וואס “כדאי הוא בשביל זה להיות משועבדים לי” [it is worthy on account of this to be subservient to Me]. אבער ער פרעגט אויף דעם, אויב אזוי, דא פרעגט ער די אבן עזרא’ס קשיא, אז די גרעסטע זאך איז עפעס יציאת מצרים? ס’איז נישט די גרעסטע זאך. לכאורה [seemingly] פשוט אז די גרעסערע זאך, די זאך נאך פאר דעם, איז די ענין [matter] פון “אשר בראתיך”. דאס איז דאך א גרעסערע זאך ווי “אשר הוצאתיך”. איך מיין, אז ער וואלט נישט באשאפן געווארן, וואלט דאך גארנישט אנגעהויבן, ס’איז נישט געווען קיין שום מענטש וועמען ארויסצונעמען פון מצרים.
דער תירוץ: יציאת מצרים איז פארטיקולאר, בריאה איז אוניווערסעל
און אויף דעם זאגט ער א תירוץ, זאגט ער אז די תירוץ איז אזוי, לאמר לא יאמר כך, אלא יאמר להם להשיב על היוצאים מכלל שאר אומות [to answer those who go out from the category of other nations], לאמר תתלו לכם בשביל כך אל תורתיכם [you should attribute to yourselves on account of this to your Torah]. אויב דער אויבערשטער קומט זאגן אשר הוצאתיך, האבן די אידן געקענט… אזוי לייגט ער עס אראפ, און לאמיר זען בעסער די קלערן. ווייל די אידן האבן געזאגט, נו, באשאפן האסטו יעדער איינער, וואס בין איך דיר ספעציעל שולדיג? איך בין דיר נישט ספעציעל שולדיג פאר דעם, באשאפן האסטו יעדער איינער די זעלבע. פארוואס איז דא א תורה? פארוואס קומסטו צו מיר מיט א תורה? פארוואס קומסטו צו מיר מיט א תורה וואס נאר אידן דארפן טון? די גוים דארפן לכאורה נישט טון די תורה.
שפאנונג מיט דעם מדרש וועגן די גוים און תורה
פילע האבן שוין געלערנט פאפירן אין די אלע, ס’איז דא דער מדרש [Midrash – rabbinic homiletical literature] אז בעצם וואלטן די גוים אויך געדארפט געטון די תורה. ס’איז דא אזא מדרש, ביי אים איז זייער שווער אויב מ’טראכט אריין אין די קאנטעקסט, יענער גאנצער מדרש וואס אונז האבן געזאגט, יענער לכאורה דער מדרש רבה [Midrash Rabbah], וואס אונז האבן אז בעצם דארפן גוים אויך טון די תורה, נאר אז זיי האבן נישט געוואלט מקבל זיין [accept] די תורה. און יענער מדרש מאכט נישט קיין טראפ סענס אויב מ’פארשטייט אזוי ווי די אלע תירוצים גייען פארשטיין, אז די חיוב פון די תורה נעמט זיך פון אשר הוצאתיך מארץ מצרים. אויב אזוי, וואס וויל מען? ווי הייבט זיך בכלל אן די שמועס מיט די גוים? די גוים זענען נישט ארויס פון מצרים, וואס וויל מען פון זייער לעבן? פון יענעם מדרש הערט מען קלאר, יענע חז”ל at least האבן נישט פארשטאנען אזוי ווי די כוזרי [the Kuzari – medieval philosophical work] און די חזקוני און די אלע גייען פארשטיין, נאר יענע חז”ל האבן פארשטאן אז די תורה איז בעצם א טובה שבעולם [the good/benefit in the world], בעצם יעדער נארמאלער מענטש וואלט געדארפט מקבל זיין די תורה, מקבל זיין די תורה, מקבל זיין די תורה. אז א גוי וואס איז נישט מקבל איז א קשיא אויף אים, אפשר האט מען אים מציע געווען [offered to him] און ער האט געזאגט ניין, ער האט געוואלט זיין א רוצח [murderer] וכדומה [and the like], ער האט אזעלכע זאכן. יענער מדרש איז אזא universalist מדרש, ס’איז פארשטייט אז די תורה איז במהות [in essence] נישט א זאך וואס איז נאר אשר הוצאתיך. אבער דער חזקוני זאגט דאס איז זיין פשוט’ער תירוץ, אז דאס איז געווען אשר הוצאתיך, ווייל דעמאלט וואלטן זיי געקענט זאגן, דעמאלט וואלט נישט געווען קיין שום טענה [claim] אויף די אידן אז פונקט זיי דארפן מקבל זיין די תורה. זיי וואלטן געקענט זאגן, whatever, וואס איז מחייב [obligates] פאר אלע דיינע נבראים [creations], בין איך אויך מחייב. איך ווייס נישט, אפשר איז דא עפעס א חיוב, איך ווייס נישט, ס’איז דא אזא זאך. אבער די תורה וואס איז מחייב אסאך זאכן וואס לכאורה איז עס מחייב אסאך זאכן וואס א גוי איז פטור [exempt]. זאגט דער אנדערער תירוץ אז די הוצאתך ממצרים איז נישט גענוג צו מחייב זיין, דארף מען צולייגן אשר הוצאתיך מארץ מצרים, דאס איז לא יאכל כל גוי [no gentile may eat – referring to the Passover sacrifice], דאס איז א גוטע סיבה, דאס איז א גוטע עקסקיוז כדי שתהיו משועבדים לי אויף די ספעציעלע זאך. דאס איז תוספות’ס פשט למעשה, די בעלי התוספות על התורה אלע ברענגען די פשט.
איינפירונג צום כוזרי
אקעי, דאס איז זייער אזא ווי א סימפל וועג פון זאגן אזא סארט זאך. יעצט, מיר מוזן זייער וויכטיג לערנען די כוזרי. איך האב געברענגט די שטיקל ווי די כוזרי זאגט ממש די נקודה [point], אבער מ’דארף באמת לערנען די גאנצע ערשטע מאמר [first section]. איך מיין מ’דארף לערנען די גאנצע ספר, אבער די גאנצע אנהייב פון די ערשטע מאמר, די ערשטע צוואנציק, דרייסיק שטיקלעך.
דער כוזרי’ס שטעלונג אין אידישער מחשבה
ווייל די כוזרי איז א זייער אינטערעסאנטע ספר. לעצטנס, איך מיין לעצטנס מיין איך צו זאגן די לעצטע פאר הונדערט יאר, איז ער געווארן זייער פאפולער ביי געוויסע אידן, ווייל זיי האבן נישט ליב געהאט די וועג ווי אזוי מ’האט פארשטאנען די תורה בזכות [by virtue of] אונזערע פילאסאפישע רבי’ס פאר די לעצטע טויזנט יאר, האבן זיי געטראפן ברוך השם [thank God] איינער וואס ער איז טאקע אויך די אנטי-פילאסאפן, און ער פרובירט אראפצולייגן די תורה, און אנדערע ווערטער ער פרובירט צו מקיים זיין [uphold] די תורה, ער פרובירט צו דזשאסטיפייען די תורה, אן אנהייבן פון פילאסאפישע יסודות [philosophical foundations], אן ברענגען פילאסאפישע ראיות [proofs], און אזוי ווייטער, און אפילו בפירוש [explicitly] מזלזל זיין [denigrate] אין פילאסאפישע ראיות און יסודות און אזעלכע זאכן.
און מיט דעם איז געווען, ס’איז דא אזעלכע וואס זאגן אז די גאון [the Gaon – referring to the Vilna Gaon] און אנדערע מענטשן זאגן אז אנשטאט צו לערנען שער היחוד [Shaar HaYichud: the Gate of Unity – a section of Chovot HaLevavot] פון די חובות הלבבות [Chovot HaLevavot: Duties of the Heart – a medieval Jewish philosophical work] זאל מען טוישן מיט כוזרי, אדער די ערשטע מאמר פון די כוזרי. אבער די אמת איז, דאס איז נישט נאר אזוי ווי א וועג ווי צוויי מחלוקות, איינער זאגט מ’ברענגט ראיות פון די פילאסאפישע ראיות, איינער זאגט מ’ברענגט ראיות פון היסטאריע, אדער ווי יעדער איינער געדענקט אז די כוזרי איז כולו [entirely] ראיות געווען. אבער די אמת איז, גייט דא פאר א סך מער א טיפע אסאך א מער יסודות’דיגע מחלוקת, אסאך א מער יסודות’דיגע חקירה [investigation]. פארוואס? נאר לאמיר זיך דערמאנען וויאזוי דער כוזרי הייבט זיך אן.
דער אנהייב פון דער כוזרי-מעשה
דער כוזרי הייבט זיך אן אז ס’איז געווען א גוי, יא, מלך הכוזרים [the King of the Khazars]. און דער מלך הכוזרים איז געווען א גרויסער צדיק [righteous person]. וואס הייסט א גרויסער צדיק?
ספר הכוזרי: דער פילוסופישער יסוד און דער וועג צו אמת’דיגע רעליגיע
דער חלום פון מלך הכוזרי: “כוונתך רצויה, אבל מעשיך אינם רצויים”
דער מלך’ס עבודה און דער מלאך’ס באטשאפט
ער האט זיך אליינס מטריח געווען צו ברענגען קרבנות פאר דער כוזרי’שער גאט, און אליינס געקערט אין פראנט פון דעם קודש דארט. וואטעווער וואס מ’האט געדארפט טון, האט ער עס אליינס געטון מיט א מורא’דיגע התלהבות און זייער ערנסט.
און ס’איז געקומען א מלאך אין זיין חלום, א התשנות החלום [a recurring dream] – ס’איז געווען א חלום וואס ער האט געהאט כסדר – וואס דער מלאך האט אים געזאגט: “כוונתך רצויה, אבל מעשיך אינם רצויים” [your intention is pleasing, but your actions are not pleasing]. דו ביסט טאקע א מורא’דיגער צדיק, א מורא’דיגער חסיד, וואס מיינט זייער ערנסט, אסאך טהרת הלב [purity of heart], אסאך אפשר די מחשבות וואס מ’האט געהאט דארט אין די כוזרי’שע רעליגיע, האט ער אריינגעטראכט און געלערנט און געטון אלעס וואס ער קען. אבער דיינע מעשים זענען נישט רצויים, דו טוסט נישט די ריכטיגע זאך.
די משפט אלס יסוד פון גאנצן ספר
און די משפט, די סענטענס, איז למעשה די וואס דער רבי יהודה הלוי האט גענומען אלס די יסוד פאר זיין גאנצע ספר און פאר זיין גאנצע וועג וויאזוי ער קוקט אן אידישקייט. וואס אין א זייער וויכטיגע זין איז עס להוציא דעת הפילוסופים [to contradict the view of the philosophers], אין אנדערע ווערטער, להוציא דער פשט פון אידישקייט וואס די פילוסופים האבן פארשטאנען אינעם, און איך האלט אז די מקובלים האבן אויך פארשטאנען אויף איר אופן, און אזוי ווייטער.
דער מלך גייט צום פילוסוף
דער פילוסוף’ס תשובה: “דו דארפסט גארנישט טון אנדערש”
און וואס איז די חילוק? אז לכאורה, דער כוזרי איז אנהייב, דער ערשטער כוזרי פארציילט זיך די מעשה, ס’איז געווען די מעשה: ער איז געגאנגען, ער האט געהערט אז ער טוט עפעס נישט ריכטיג, איז ער געגאנגען קודם רעדן מיט א פילוסוף. ער ווייסט אז ער איז א חכם, ער ווייסט וואס ס’איז כל דבר. איז ער געגאנגען פרעגן דעם פילוסוף וואס ער דארף טון, דאס איז עפעס נישט ריכטיג.
האט דער פילוסוף אים געזאגט: “דו דארפסט גארנישט טון אנדערש.” מער ווייניגער, דאס איז וואס שטייט דארט.
די פילוסופישע שיטה: נאר כוונה איז וויכטיג
אז דער פילוסוף האלט, און דאס איז באמת די שיטה פון פילוסופן, אז ס’איז נישטא אזא מין זאך ווי עפעס א מעשה וואס בלי קשר צו א כוונה, בלי קשר צו וואס מ’טוט, קען זיין נישט ריכטיג. די עיקר ביי די פילוסופן, די עיקר שלימות פון א מענטש מיינט ער אז מ’ווערט נדבק אין שכל הפועל [cleaving to the Active Intellect], און מ’באקומט שכל [intellect], און אזוי ווייטער.
און וויאזוי קומט מען אן צו דעם? דאך, מ’דארף טאקע האבן טהרת הלב, מ’דארף טאקע מיינען ערנסט, מ’דארף טאקע טון די אלע זאכן וואס שטייט אין חובת הלבבות [Duties of the Heart, by Rabbeinu Bachya] און אין רמב”ם [Rambam/Maimonides]. אבער פונקטליך וויאזוי מ’טוט עס, וויפיל קרבנות מ’איז מקריב דינסטאג און וויפיל מצה מ’עסט פסח, זאגט דער פילוסוף פאר’ן כוזרי, פאר’ן מלך הכוזרי: “דאס מאכט נישט אויס בכלל. טו וואס ס’ארבעט.”
איך מיין, ער האט אים טאקע געגעבן אן עצה וואס ארבעט: “טו עס, און טראכט אז דאס איז א מנהג. ס’איז נישט קיין חילוק. די עיקר איז דאך נאר אז מ’זאל מרגיל זיין מידות טובות [habituate good character traits], און מ’זאל מרגיל זיין מחשבות, מ’זאל אריינטראכטן אין זאכן, און דאס איז די עיקר.”
דער פילוסוף’ס שיטה איז די שיטה פון רמב”ם
דאס איז די מעשה אזויווי מיר האבן געלערנט. דאס איז ממש די שיטה פון רמב”ם וועגן אידישקייט אויך. איך גלייב אז דער רמב”ם וואלט נישט געזאגט אפשר אזוי גראב ווי דער כוזרי ברענגט פון דעם פילוסוף.
דער כוזרי’ס ווידערלייגונג פון פילוסוף
“דיין תורה איז נישט ריכטיג”
און דער כוזרי האט געזאגט פאר’ן פילוסוף: “דו זאגסט צוויי שיינע תורות, אבער איך בין טויזנט פראצענט זיכער אז דיין תורה איז נישט ריכטיג.”
פארוואס בין איך זיכער אז דיין תורה איז נישט ריכטיג? ווייל מיין גאנצע שאלה הייבט זיך אן פון דעם וואס ס’איז געקומען א מלאך און האט מיר געזאגט אז מיינען מיין איך גוט. דו זאגסט מיר אז ס’איז נישטא אזא זאך ווי די תוכן פון די מעשים. מ’דארף בעיקר מיינען גוט, מ’דארף בעיקר האבן א גוטע כוונה, מ’דארף בעיקר האבן גוטע מחשבות, מ’דארף בעיקר האבן דביקות אין שכל הפועל.
דער מלאך’ס באטשאפט באווייזט אז דער פילוסוף איז פאלש
אבער מיין גאנצע פראבלעם: אויב דו וואלסט געווען גערעכט, וואלט דער מלאך נישט געמאכט קיין שום סענס. ווייל ס’איז דאך א חילוק אז איך טו תורת הכוזרים, אזוי לאנג ווי איך האב טהרת הלב און איך ניץ די הלכות, איך ניץ די עבודה זרה [idolatry] אויף אנצוקומען צו גוטע מידות, איז דאך פונקט גוט.
מיין מלאך, נישט נאר אז דו ביסט אפשר נישט ריכטיג אין מעשה – די גאנצע מציאות פון דעם מלאך וואס איך רעד מיט דיר מאכט דאס נישט עקזיסט אקארדינג טו יאר טעאריע [according to your theory]. ווייל יאר טעאריע זעד [your theory says]: דאס איז נאר סטרעסינג “כוונתך רצויה, ובל מעשיך אינם רצויים” [your intention is pleasing, but your actions are not pleasing]. ס’איז אפשר זייער א סאך “מעשיך רצויים ובל כוונתך אינם רצויים” [your actions are pleasing but your intention is not pleasing]. דאס מאכט סענס פאר א פילוסוף.
אבער דאס האט מציאות, ווייל איינער זאל האבן טאקע א גוטע כוונה, אבער זיינע מעשים זאלן זיין דער פראבלעם, האבן פשוט געטון די ראנג זאך [the wrong thing], ער מאכט נישט קיין סארט סענס לפי די אנשיטה [according to the view]. און וויבאלד איך ווייס אליינס, אבער ווייל איך אליינס געהערט א חלום, יא?
דער כוזרי אלס חסיד פון דירעקטע עקספיריענס
דער כוזרי איז א מורא’דיגער חסיד פון דירעקט עקספיריענס [direct experience]. ער גלייבט אז וואס א מענטש פילט אליינס איז וויכטיגער פון וואס א חכם זאגט אים, הגם ווער ווייסט צי ס’איז א גוטע וועג צום טראכטן. און דער מלאך קענסטו מיר נישט זאגן אזא זאך.
דער מלך’ס זוכעניש נאך דער ריכטיגער רעליגיע
מען דארף זוכן ווער ס’ווייסט יא וואס מען דארף טון
יעצט, אויב אזוי, וואס דארף מען זוכן? דארף מען זוכן, דאס איז די מעשה פון די כוזרי, דארף מען גיין זוכן ווער ס’ווייסט יא וואס מען דארף טון פון אים, ווייל דו ווייסט נישט. אקעי, מען גייט ארום דעם צו זוכן פון די מוסלעמענער, און פון די נוצרים [Christians], און אזוי ווייטער.
דער גאנצער ספר דרייט זיך ארום דעם חבר
און דאס איז דער גאנצע שמועס דארט דרייט זיך ארום דעם וואס ער זאגט, דער חכם, חבר פון ספר הכוזרי, וואס איז למעשה דער רבי יהודה הלוי, דאס איז זיין קאראקטער. און איך מיין עס נישט לכבוד, סייער דער מלך, אבער דער מלך איז זיך אזוי ווי די שאלה וואס מען פרעגט.
דער כוזרי’ס הויפט-טיעון קעגן די פילוסופן
דער כוזרי פרעגט יעדער איינער די פילוסופישע שאלה
און ער זאגט, אין דער ענד, פרעגט ער פון יעדער איינער, למעשה דער שאלה פון די פילוסופן. וואס איז זייער אינטערעסאנט, מענטשן כאפן מען נישט אסאך א גרויסע חלק פון די כוזרי’ס, טאקע, אזוי ווי אנטי-נאצרות און מוסלעמענער און אנדערע זאכן. אבער איז זייער א וויכטיגע זון, און זיין גאנצע פריימינג [framing] קומט קעגן דער פילוסוף.
ווייל ער גייט צו די נאצרע אידן [Christians], ער גייט צו די מוסלעמענער, און ער פרעגט זיי אלע די מעשה די שאלה פון די פילוסופן. אין אנדערע ווערטער, ער פרעגט זיי א שאלה וואס גייט אזוי:
די שאלה: איז דא א ספעציפישע “מעשה רצויה”?
דו זאגסט מיר, אונז רעדן דאך, צו טרעפן די ריכטיגע מעשה, די ריכטיגע מעשה של אדם [action of a person], וואס זיי דארפן מענטשן טון בעולם [in the world] כדי צו זוכה זיין [in order to merit], צו רצון אלקים [the will of God], צו רצון השם [the will of Hashem].
האבן געדארפן אבער כאפן, אז די מציאות, איז דא אזא מעשה, דאס איז למעשה א גרעסערע חידוש ווי וואס די מעשה איז. אין אנדערע ווערטער, דער מציאות העולם [the reality of the world], נישט אז ס’איז דא עפעס א מורא’דיגע מופת [proof/miracle], אדער אזויווי דער מענטש וואס האט געהאט א חלום, אפשר ביי אים איז עס גענוג.
מ’דארף באווייזן אז גאט האט א תורה פאר בשר ודם
אבער אויף צו ווייזן וועכעס איז, איז דאך נישט גענוג זיין חלום. ווייל פארוואס זיין חלום האט אים זייער שיין א טובה געטון, ער זאגט אז דאס וואס ער טוט איז נישט גוט, אבער ס’האט אים די מלאך נישט געווען אזא גוטע מלאך אים צו זאגן וואס ער זאל יא טון.
אבער איז למעשה, דאס איז די נקודה, די פארט וואס זאגט אזויווי ער לייגט עס אראפ, אז די סיבה ראשונה [First Cause] האט א תורה אויף… אז מ’דארף דאס טון מיט בני אדם [human beings], מיט מענטשן, מיט בשר ודם [flesh and blood]. דאס איז אסאך א גרעסערע חידוש, דאס איז למעשה די זאך וואס מ’דארף פרואווען [prove], דאס איז די זאך וואס אויף דעם שטייט די כוזרי שיטה פון תורה, וואס איז די לוקח שיטת הפילוסוף [contrary to the approach of the philosopher].
אלע רעליגיעס זענען מסכים אז ס’איז דא א “מעשה רצויה”
און למעשה אין דעם זענען מסכים אלע רעליגיעס, חוץ פון די פילוסופים. זיי האבן נאר א מחלוקה וואס די ריכטיגע מעשה איז. אבער כדי, און דא קומט אן דער כוזרי צו זיין בארימטע ראיה אז אידישקייט איז בעסער, מער מוכח פון די אנדערע:
דער כוזרי’ס בארימטע ראיה פאר אידישקייט
סברות אליין זענען נישט גענוג
ווייל כדי צו רעדן וועגן וואס דער אייבערשטער וויל, איז דאך נישט גענוג צו זאגן סברות [logical arguments]. ווילסט זאגן א סברא, דער אייבערשטער וויל אז מ’זאל עסן איין מאל א ציבעלע, אקעי, ס’איז א סברא. אבער סברות האבן פילוסופים בעסער פון אלע.
לעטס בי ריעל [let’s be real], אויב די מחלוקה איז אין סברות וואס מ’דארף טון, די בעסטע סברא האט אריסטו [Aristotle]. ער האט אייך געשריבן א ספר המידות [Book of Ethics/Nicomachean Ethics] מיט סברות, מורא’דיג אויסגעבויט פונקטליך מה יעשה אדם ויחיה בהם [what should a person do and live by them], דאס איז די בעסטע סברא. אויב מ’רעדט מיט סברות, דאס איז די ווינס [wins].
קעגן די קריסטן: זייערע סברות זענען שוואך
ממילא, דו קומסט נישט צו מיר און זאגסט, מיין סברא איז אז דער עיקר איז אז א איד זאל גלייבן, מ’זאל גלייבן אין יאשקע [Jesus] וואס דאס איז די גאנצע מעשה, און אזוי ווייטער. זאג איך, קוק, זאגט דער כוזרי פאר די קריסטן, זאגט ער: קום אהער, איך ווייס, די סברא מאכט גראדע נישט קיין סענס, אבער סברא איז נישט נוגע דא.
אבער דו דארפסט האבן אביסל א בעסערע ראיה צו די ראיה וואס דו האסט. פארוואס? ווייל אויף מיט שוואכע ראיות, אזעלכע מעשיות, איז שוין בעסער די פילוסוף שיטה, ווייל ער האט כאטש מורא’דיג גוטע סברות, אזויווי זיי זאגן.
מ’דארף א מופת, א נס
אויב דו ווילסט זאגן א זאך וואס איז נישט בתורת מעשה [in the manner of action], נישט בתורת סברא [in the manner of logical argument], נאר דאס איז די איינציגסטע זאך, ס’איז א מציאות, ס’איז מוכרח [necessary]. די איינציגסטע וועג וואס מ’קען בכלל אננעמען אזא שמועס, שיש לאל תורה ברואה [that God has a revealed Torah], די איינציגסטע וועג וואס מ’קען בכלל אמת’דיג אקאווערן [truly cover/address] אזא סארט זאך, מוז זיין מיט א מופת [proof/miracle], מוז זיין מיט א נס [miracle], מוז זיין אזא סארט זאך.
נאר א מופת קען משכנע זיין אז ס’איז דא א “מעשה רצויה”
ווייל דאס איז די איינציגסטע זאך וואס גייט מיך קענען משכנע זיין [convince] אז ס’איז טאקע דא עפעס א מעשה רצוי [a desired action]. ס’איז דא עפעס א מעשה, נישט קיין כוונה, נישט קיין מחשבה, וואס דאס וויל דער אייבערשטער, דאס האט דער אייבערשטער אליינס ליב, מיט דעם איז דער אייבערשטער אליינס רעדט מיט דיר.
דאס איז דער כוזרי’ס מעשה.
די קריסטן און מוסלעמענער שטיצן זיך אויף אידישע ראיות
אלע רעליגיעס ווייזן צוריק צו תנ”ך
און וועגן דעם זאגט ער, און ווען ער זאל, לויט’ן כוזרי גייט ער פרעגן פאר די קריסט: וועסטו פרעגן פאר די קריסט, וואס הייסט אז דו האסט נישט געלערנט חומש [the Five Books of Moses]? דו זעסט אז דער אייבערשטער רעדט מיט מענטשן. די זעלבע זאך האט דער מוסלעמענער געזאגט, אדער ענליך.
די אידן זענען דער דירעקטסטער מקור
ממילא איז ער אנגעקומען אז הגם אייך אלע זאגן אז אייערע סברות זענען בעסער פון די אידישע סברות, און דו זעסט אז די אידן זענען מעונים [afflicted/downtrodden] און זיי זענען גרויסע לוזערס אין די צייטן פון די כוזרי, און ממילא איז דאך א ראיה, און יעדער איינער ווייסט אז ווער ס’איז א לוזער האט דער אייבערשטער פיינט, יא? און ממילא האט ער בכלל נישט געטראכט אז מ’דארף רעדן מיט די אידן.
אבער מ’גייט נישט נאך סברות, נאר נאך ראיות
אבער דאס איז דאך אלץ געווען גוט ווי לאנג מ’האט געטראכט אז דאס איז בכלל די סברא. אבער אונזער פראבלעם איז דאך נישט דא בכלל די סברא. דער אייבערשטער איז א לוזער [the Jews are losers], אקעי, אפשר דער אייבערשטער דארף דווקא יא לוזערס, מ’קען דאך נישט בכלל ניצן די שכל [use reason], מ’מוז דאך גיין מיט ווער ס’האלט אן די ראיה, די זאך וואס מ’קען זען, וואס דאס איז אזוי שטארקע ראיה, וואס ס’קען איבערדרייען די סברות וואס זאגן אז ס’מאכט נישט קיין סענס אז דער אייבערשטער זאל האבן אויף א מעשה, און בכלל אז ער זאל רעדן מיט א מענטש, אז ער איז נאר אינטערעסירט אין א בשר ודם.
דאס איז בעיקר זיין פראבלעם.
דער מלך גייט צום אידישן חכם
די אידן זענען דער מערסטער דירעקטער מקור
וועגן דעם קומט ארום דער איד, און ער גייט רעדן מיט דעם איד, וואס למעשה, ס’קומט אים אויס אז די ראיה וואס יעדער איינער האט, אז ס’איז דא אזא סארט זאך א מעשה וואס דער אייבערשטער האט ליב, דאס איז דאך די אידן. און ס’קומט אויס ער איז דער מערסטער דירעקט, דער פארט וואס איז אים בכלל אינטערעסאנט איז דער איד.
וועגן דעם גייט ער און ער רעדט מיט דער חבר, מיט דער אידישער תלמיד חכם, און הייבט אים אן אויסצופרעגן זיין רעליגיע, וואס פארקויפט ער.
דער חבר איז רבי יהודה הלוי אליינס
און דער איד טרעט אויף פאר אים, זעסט אזוי ווי דער כוזרי האט חרטה [regret] פאר די גאנצע מעשה, אז אפקורס [of course], דער איד איז נישט געווען קיין פילוסופישער איד, ווייל רוב אידן, ביי די וועי [by the way], ווען מ’וואלט געגאנגען צו זיי, וואלטן זיי געענטפערט מער ווייניגער אדער אזוי ווי דער פילוסוף, אדער אזוי ווי דער קריסט, אזא השברות’דיך [with logical arguments] און אזוי ווייטער.
אבער דער איד איז דאך א פאנטאזיע איד, דו האסט דאך נישט קיין אמת’דיגע איד. ממילא, דער איד איז רבי יהודה הלוי אליינס, און ער פרעגט אים די שאלה.
דער חבר הייבט נישט אן מיט סברות
פארשטייט זיך, הייבט ער נישט אן צו זאגן סברות: ס’איז דא א גאט, און דער אייבערשטער וויל דאך מ’זאל זיין גוט, און אזעלכע אנדערע סברות. ווייל ער ווייסט דאך אויך אז די סברות…
[דער שיעור ענדיגט זיך דא]