יציאת מצרים כיסוד התורה שיעור 2 – שיטת הרמב”ן (אודיו, יידיש)

דער רמב”ם און רמב”ן אויף דעם באַציִונג צווישן מצוות און אמונה

דער יסוד-פּרינציפּ: כּל התּורה כּולה איז געקומען צו זאָגן אמונה

מגיד שיעור:

וויבאַלד אַז כּל התּורה כּולה איז געקומען צו זאָגן אמונה, און יעדע קלענסטע מצוה איז געקומען אויך צו זאָגן אמונה, איז דאָך די קלענסטע מצוה אַזוי חשוב ווי די גרעסטע מצוה. דאָס איז ליטעראַלי לשון הרמב”ן אין סוף פּרשת בא, און מיר וועלן אים גיין ברענגען.

דער משל פֿון שבת: ווי דער חילוק צווישן רמב”ם און רמב”ן ווערט קלאָר

אָדער די זעלבע זאַך וועגן שבת. לאָמיר אָנכאַפּן די משל פֿון שבת.

דער רמב”ם’ס שיטה: שבת אַלס פּראָפּאַגאַנדע פֿאַר מציאות השם

אין די רמב”ם’ס וועלט איז זייער קלאָר די חילוק. די אמת וואָס אונדז דאַרפֿן וויסן איז מציאות השם [metzius HaShem: די עקזיסטענץ פֿון גאָט]. דאָס הייסט, ס’איז דאָ אַ באַשעפֿער. נישט אַפֿילו אַסאַך מער פֿון דעם.

און שבת, ס’פֿאַרשטייט זיך געוואַלד, און מ’דאַרף אַז רוב נאָרמאַלע מענטשן זאָלן עס אויך הערן דערפֿון, און נאָרמאַלע מענטשן פֿאַרשטייען נישט ווען מ’איז זיי מסביר [mesbir: דערקלערט] אַז אַריסטאָ האָט געזאָגט אַז ס’איז דאָ אַ באַשעפֿער. גייט מען זיי זאָגן שבת, כּי ששת ימים עשה ה’ [ki sheshes yomim osa HaShem: ווייל זעקס טעג האָט גאָט געמאַכט], אַזוי האָט עס געלונגען.

היינט קומט אויס, וואָס איז חשוב? נישט שבת איז חשוב. ידיעת ה’ [yedias HaShem: דאָס וויסן פֿון גאָט] איז חשוב. שבת איז אַ הכרח תמצית [hekrech timtzi: נויטווענדיגער מיטל] פֿאַר דעם, אָבער שבת איז נישט חשוב.

דער רמב”ן’ס שיטה: שבת אַליין איז אַזוי חשוב ווי אמונה

קומט די רמב”ן, קומען די אַנדערע מפֿרשים [meforshim: קאָמענטאַטאָרן], זאָגן פּונקט פֿאַרקערט. אויב שבת איז אַ נורא’דיגע הכרח אין ידיעת ה’, איז שבת איז חשוב, און נישט נאָר שבת איז חשוב, שבת איז אַזוי חשוב ווי ס’איז חשוב די עצם אמונה, די עצם מציאות פֿון ידיעת ה’.

„שבת שקול ככל התּורה כּולה” — צוויי פֿאַרשידענע לייענונגען

ס’קומט אויס אַזוי ווי אַ פֿאַני זאַך. למשל, ביי סיי די רמב”ם און סיי די רמב”ן זענען מודה [moyde: שטימען צו] צו די הלכה [halokhe: יידישע געזעץ] וואָס שטייט אין די גמרא [gemora: תּלמוד], אַז שבת איז שקול ככל התּורה כּולה [shokul kekol haTorah kulo: גלייך צו דער גאַנצער תּורה]. יאָ, ווער ס’איז מחלל שבת בפרהסיא [mekhalel Shabes befarhesye: ברעכט שבת עפֿנטלעך] הייסט שקול כעובד עבודה זרה [shokul ke’oyvd avoydo zoro: גלייך צו איינעם וואָס דינט עבֿודה זרה], שטייט אין די גמרא. און ס’שטייט אין פֿאַרקערט, ווער ס’איז שומר שבת [shoymer Shabes: היט שבת] איז כאילו מקיים כל התּורה כּולה [ke’ilu mekayem kol haTorah kulo: ווי איינער וואָס מקיים איז די גאַנצע תּורה].

רמב”ם’ס לייענונג: שבת אַלס „סיין” פֿאַר דעם אמת

איז אין די רמב”ם’ס שיטה מיינט דאָס אַזוי: כּל התּורה כּולה איז דאָך נאָר געקומען דיר צו פֿאַרציילן אַז ס’איז דאָ אַ גאָט. איז שבת איז גענוג בעצם. שבת איז נישט אַז שבת איז וויכטיג.

דאָס וואָס מ’זאָגט אַז אַ מחלל שבת איז אַן אפּיקורס [apikoyres: כּופֿר], איז נישט אַז אַ מחלל שבת איז אַן אפּיקורס, אַ מחלל שבת איז אַ מחלל שבת. אָבער דאָס איז זייער וויכטיג, וויבאַלד דאָס איז אַ וועג וואָס פֿאַרקויפֿט, דאָס איז אַ פּראָפּאַגאַנדע. אַ מחלל שבת, ער רייסט אַראָפּ די סיין וואָס שטייט אַז ס’איז דאָ אַ באַשעפֿער. און וויבאַלד מענטשן זענען אַזוי סטאַפּיד, אַז די עונש זיין פֿאַרשטייען זיי נישט, איז זייער וויכטיג צו הענגען אין די סיין.

רמב”ן’ס לייענונג: שבת גופֿא איז דער אמונה-אַקט

אָבער דער רמב”ן, ער קוקט עס אָן פּונקט פֿאַרקערט, ער קוקט אָן אַז איינער איז אין שבת איז דיך געקומען צום מפֿרסם [mefarseym: פּובליצירט] התּורה באַשעפֿער, און דו וואָס איז מחלל שבת, דאָס איז נאָך אַ אפּיקורס.

ער נעמט אָן אַז ס’איז אַפֿילו נאָכנישט אויפֿ’ן די סענס וואָס ער זאָגט, ווייל ער קוקט אָן כאילו פֿאַרגעסט די חילוק פֿון די סיין און די זאַך וואָס די סיין פֿאַרקויפֿט. אויב שבת איז אַ סיין אַזוי ששת ימי בראשית [sheshes yemey bereshis: זעקס טעג פֿון שעפֿונג], ווער ס’רייסט אַראָפּ די סיין אַז די פֿאַרקויפֿט, ס’קען זיין אַז די פֿאַרקויפֿט אָבער מ’דאַרף אים פֿרעגן, ס’איז דאָ סטייל עט אַפּ די וועג וואָס דער רמב”ן האָט אונדז אויסגעלערנט און פֿאַרזאָגט אַז וויבאַלד כאילו דער מצוה פֿון שבת איז נאָר אַ וועג פֿון זאָגן חידושי עולם [khidushey oylem: נייעס פֿון דער וועלט] אָדער אַזאַ זאַך, ממילא [memile: דערפֿון] ווערט מען אַ פּרקודר, ער ווערט נישט קיין פּרקודר, איך מיין אַז דער רמב”ן איז אויך מודה אַז מען ווערט נישט אמת’ער פֿון קיין פּרקודר, אָבער ביי אים דאָס אַרבעט דער גאַנצע לאָדזשיק פֿאַרקערט.

דער „general switch” פֿון רמב”ן צום רמב”ם’ס טהעאָלאָגיע

און דאָס קומט פֿון דעם ווייל ער האָט אָנגענומען דער רמב”ם לחומרא [lekhhumro: שטרענג] און נישט לכילה לכילה [lekuleh lekuleh: גרינג], ער נעמט אָן דער זאַך אַז עס איז אמונה און ער נעמט אויך אָן אַז אַלע מצוות [mitzvos: געבאָט] האָבן צו טאָן מיט אמונה, אָבער נישט אינדער וועג וואָס דער רמב”ם האָט פֿאַרשטאַנען אַז עס איז אַ היכי תומצי [heykhi timtzi: נויטווענדיגער מיטל] און דער אמונה בלייבט נאָך אַלץ דער אמת’דיג זאַך, נאָך אַלץ דאָ אַ חילוק פֿון ביידע, נאָבער פּונקט פֿאַרקערט דער מצוה, אַפֿילו קענסט דער מצוה פֿון ציצית [tzitzis: רימעלעך]? זאָג, דער רמב”ם איז שוין אמונה, ווייל דער ווייסט שוין, דער האָסט אמונה, און אַזוי ווייטער, ווי ממילא איז דער מצוה פֿון ציצית? דערפֿני עצמא קען זיין חשוב אַזוי ווי דער מצוה פֿון אמונה אָדער אַלס אויף מצוה.

דאָס איז דער — a very general switch — וואָס דער רמב”ן האָט געטאָן צו דער רמב”ם’ס theology, וואָס אָדער ווייל מ’זעט לייטן פֿון דעם switch, ווייל ס’איז דאָ אַ דאָ אַ עכטע לאָך וואָס מאַכט נישט entirely simple, אין מיין אָפּיניען.

שאלות און דיסקוסיע: דער רמב”ם’ס קאַטעגאָריע פֿון „thought crimes”

תּלמיד 1:

ס’איז נישטאָ די וואָס זאָגן אַז דער רמב”ם actually says that too? That too? That what? As this, as all these things are part of not just bringing you to a middaw, or showcasing a middaw, or whatever, and propagandizing for a middaw, but this is also, if God told you to do that in order to do that and you’re not accepting it, then that means that you’re not, that you’re not, that you don’t believe. If God told me to remember them in this way…

מגיד שיעור:

יענץ איז וואָס דער רמב”ם זאָגט נישט. יענץ זאָג איך אַפֿילו דער רמב”ם זאָגט נישט יענץ אינגאַנצן. יענץ איז אַזוי ווי וואָס אַ בעל התּניא [ba’al haTanya: רבי שניאור זלמן פֿון ליאַדי, גרינדער פֿון חבֿ”ד] וואָלט געזאָגט. ניין, יענץ איז שוין נאָך אַ לעוועל.

תּלמיד 2:

איז דאָ אַ פּלעיס למשל וואו ס’שטייט „הרי הוא ככופר בכל התּורה כּולה” [harey hu kekoyfer bekhol haTorah kulo: ער איז ווי איינער וואָס איז כּופֿר אין דער גאַנצער תּורה]?

מגיד שיעור:

ס’שטייט, יאָ, ניין. ס’שטייט נישט אויף אַזאַ זאַך אַז איינער וואָס איז אַ מחלל שבת איז כּופֿר בכל התּורה כּולה. ניין, ניין, ניין. דאָס הייסט, אַפֿילו דער רמב”ם זאָגט נישט אַז ס’גייט נישט מיט די סברא [sevore: לאָגישע אַרגומענט] וואָס געוויסע ראשונים [rishonim: פֿרי מיטלאַלטערלעכע קאָמענטאַטאָרן] האָבן זיך פֿאַרלאָזט דערויף, אַז יעדער איינער וואָס טוט עני עבֿירה [aynee aveyro: אַ עבֿירה] איז אַן אפּיקורס, וואָס קומט אויס אַז ער איז אַ גוי. דאָס איז סתּם אַזוי שטותים [shtusim: נאַרישקייטן], איך גלייב יאָ און איך טו נישט. That doesn’t really work.

וואָס דער רמב”ם זאָגט יאָ איז אַז there’s something more inherent. He doesn’t separate the…

תּלמיד 2:

איך פֿאַרשטיי, פֿאַרגעט איף איט ווארקס אָדער איט דאַזנט ווארק. אָבער דער קאָנצעפּט אַז… איך דערמאָן מיר נישט וואו ס’שטייט אַזאַ זאַך אַז איינער וואָס טוט אַזאַ זאַך איז ככופֿר בכל התּורה כּולה. וואו שטייט אַזאַ זאַך?

מגיד שיעור:

ניין, ס’שטייט אויף שבת. ס’שטייט נישט אין אַזויפֿיל מאָל. ס’שטייט אויף מחלל שבת אַז ער איז ככופֿר בכל התּורה כּולה.

דער רמב”ם’ס פּירוש: „נאָר אַ joke, just to promote it”

תּלמיד 2:

The thought process for this איז, דער רמב”ם וואָלט געזאָגט, „ניין, ניין, ניין, that’s just a joke, just to promote it, די וואַזשנעס, אַז ס’איז אַזאַ וויכטיגע זאַך.”

מגיד שיעור:

איך זאָג, דער רמב”ם קוואָוט די זאַכן, און זיי האָבן געברענגט כּלאַחר יד [kelakhar yad: בדרך אגב] צו זען וויאַזוי פּונקטליך דער רמב”ם לייגט אַראָפּ לגבֿי [legabey: בנוגע צו] שבת. מ’דאַרף קוקן די זעלבע זאַך אויך לגבֿי עבֿודה זרה [avoydo zoro: אָבגעטערייַ].

דער רמב”ם’ס צוויי וועגן פֿון „כּופֿר בכל התּורה כּולה”

דער רמב”ם האָט נאָר צוויי וועגן וויאַזוי מ’קען זיין עכט אַזוי ווי כּופֿר בכל התּורה כּולה. איינס איז אויב מ’איז טאַקע אַ כּופֿר, דאָס הייסט, אַזויווי דער רמב”ם זאָגט אין י”ג עיקרים [yud-gimmel ikarim: די דרייצן פּרינציפּן פֿון אמונה], ווער ס’האָט נישט קיין אמונה, because that’s the most important thing, not because… because that’s the only thing that the רמב”ם really cares about. That’s one way.

עבֿודה זרה ביים רמב”ם: פֿאַלשע אמונה = גוי

So if you’re an עובֿד עבֿודה זרה [oyvd avoydo zoro: איינער וואָס דינט עבֿודה זרה], if you look in רמב”ם הלכות עבֿודה זרה [Rambam hilkhes avoydo zoro: רמב”ם’ס געזעצן פֿון עבֿודה זרה], you’ll see the רמב”ם trying to build up an idea that says that if you don’t have the correct faith, so you’re basically a גוי, just because of that, not because of any פּשט’ל [peshtl: פּשוטע פֿאַרשטאַנד], very directly. דאָס הייסט, נישט ווייל עבֿודה זרה איז אַזאַ גרויסע מצוה אַז ווער ס’איז עובֿד עבֿודה זרה איז אַ שייגעץ. That’s not the רמב”ם’s way of thinking.

The רמב”ם’s way of thinking איז, If you believe אין עבֿודה זרה in a way that you’re not allowed to believe, you are automatically a שייגעץ. You don’t really need any גמרא, ס’איז נישט עפּעס אַן אייכל גרויסע חומרא [khumro: שטרענגקייט]. That’s why ס’איז נישט עכט די פּשט [peshat: פּשוטער זין] פֿון יענע מדרש [medrash: אַגאַדישע קאָמענטאַר]. That’s why דער רמב”ם מוז מוציא זיין [moytzi zayn: נעמט אַרויס] דאָס מדרש פֿון זיין פּשוטו [peshuto: פּשוטן זין], ווייל די חז”ל [khazal: אונדזערע חכמים זכרונם לברכה] do mean it in a way אַז דאָס איז אַזאַ גרויסע עבֿירה אַז ס’איז כאילו עבֿודה זרה.

דער רמב”ם זאָגט עס נישט אַזוי. דער רמב”ם זאָגט עס, דו ביסט אַ גוי, פּשוט, ווייל אַ איד מיינט איינער וואָס גלייבט אין אַ געוויסע ליסט פֿון true doctrines.

שבת ביים רמב”ם: „אות ביני ובין בני ישׂראל”

און דען ס’איז דאָ אַנדערע זאַכן וואָס דער רמב”ם ברענגט אַזוי ווי שבת. וואָס איז דער רמב”ם זאָגט דאָס צו מאַכן אַ קלאָרע חילוק צווישן די צוויי זאַכן, וואָס יענער ברענגט יאָ, אָבער דאָס איז אָבער תּור ממ”ח ותּור סתּם הגזמה [tur mimakh vesor stam hagzomo: אַ סאָרט פֿון איבערטרייבונג]. און אַפֿילו אויב ס’איז דאָ אַ הלכה לגבֿי דעם, אַזוי ווי למשל די הלכה פֿון חילול שבת [khilul Shabes: ברעכן שבת], זאָגט דער רמב”ם, ער לייגט צו די פּירוש [peyresh: דערקלערונג] ביי אין הלכות שבת [hilkhes Shabes: געזעצן פֿון שבת], אַז די reason פֿאַרוואָס איז ווייל שבת איז אַן אות ביני ובין בני ישׂראל [os beyni uveyn beney Yisroel: אַ צייכן צווישן מיר און די קינדער פֿון ישׂראל], נישט… in other words, ער דאַזנט יוז היז… די זאַך וואָס דו וואָלסט עקספּעקטעד אים צו יוזן, וואָס איז צו זאָגן אַז whoever doesn’t keep שבת איז אַן אפּיקורס, און עווערבאַדי ווייסט אַז דער רמב”ם האַלט אַז אַן אפּיקורס איז אַ גוי לכל דבֿריו [lekhol dvorov: אין אַלע זאַכן].

און דער רמב”ם אין הלכות עדות [hilkhes eydes: געזעצן פֿון עדות] זאָגט אַז אויף אַן אפּיקורס דאַרף מען נישט אַפֿילו אַ גמרא וואָס זאָל זאָגן אַז ער איז פּסול לעדות [posul le’eydes: פּסול פֿאַר עדות] למשל, ווייל אַן אפּיקורס איז אַ גוי, ס’איז נישט קיין שאלה. ס’איז נאָר אַ שאלה אויף איינער וואָס איז אַ מסור [moyser: פֿאַרראָטער] וכדומה [vekhadoyme: און אַזעלכע], צו ער איז גענוג אַ גרויסע שייגעץ צו זיין פּסול לעדות.

סאָו, באַט די הלכה פֿון מחלל שבת בפרהסיא איז ווען דער רמב”ם’ס view איז אַזאַ גרויסע שייגעץ, ווייל ער איז כּופֿר אין די ברית [bris: בונד], איך ווייס וואָס. ס’איז נישט פּשוט, ס’איז כּמעט מפֿורש [kim’at mefoyrosh: כּמעט קלאָר] אין די תּיקוני זוהר [tikuney Zohar: אַ קבֿלהדיגער טעקסט] אַז ער נוצט יאָ די idea פֿון אַ מינות [minus: כּפֿירה].

דיסקוסיע: איז שבת אַ „proof” אַז מען איז אַ שייגעץ?

תּלמיד 3:

ס’איז like די ביגגעסט proof אַז ער איז אַ שייגעץ.

מגיד שיעור:

אָבער אַגעין, ס’איז אַ proof אַז…

תּלמיד 3:

וואָס?

מגיד שיעור:

Why איז דאָס אַ proof? אַזאַ… אויב ס’איז דאָ אַזאַ זאַך, מעיבי די אַנדערע זאַכן זענען נישט אַזאַ big proof. באַט ס’איז דאָ דעפֿיניטלי one מצוה…

תּלמיד 3:

וואָס?

תּלמיד 4:

Ultimately מיינט עס אַז טאַמער איז ער כּופֿר אין די ברית, האָט ער דאָס מיט שבת איז אַ ראיה [raye: באַווייז] אַז ער איז כּופֿר אין די ברית.

דער רמב”ם’ס לאָגיק: קיין „second order אפּיקורסות”

מגיד שיעור:

ניין, ניין, ניין, דאָס איז נישט וואָס דער רמב”ם זאָגט. דער רמב”ם דעפֿיניטלי נעווער יוזעס דאָס קיינד אָוו לאָדזשיק. דער רמב”ם, because I think אַז דער רמב”ם האָט קיינמאָל נישט גענוצט אַזאַ סאָרט לאָדזשיק און גערופֿן דעם מחלל שבת, ווייל דער רמב”ם איז זייער…

תּלמיד 4:

ער איז כּופֿר אין הברית [habris: דער בונד].

מגיד שיעור:

ניין, ניין, ער איז נישט כּופֿר אין הברית, ער איז כּופֿר אין די אות [os: צייכן]. אָבער עס איז די אות. ממילא, ווער ס’איז נישט, איז אַ גוי, ווייל one way of saying you’re a איד is because you belong to די חבֿרה שומרי שבת [khevro shomrey Shabes: די געזעלשאַפֿט פֿון שבת-היטער].

דער רמב”ם האָט קיינמאָל נישט, קיינמאָל נישט, אין כּל התּורה כּולה, doesn’t ever resort to this kind of logic that says, „Because דאָס איז אַזאַ גרויסע עבֿירה, you’re an אפּיקורס.” You never… ס’איז נישטאָ קיין second order אפּיקורסות ביים רמב”ם. פֿאַרוואָס? ווייל דער רמב”ם איז געווען דער וואָס האָט invented thought crimes אַלס אַ קאַטעגאָריע ביי זיך אַליין, און ער האָט געזאָגט אַז דאָס איז די וויכטיגסטע זאַך פֿון אַלעס.

שאלה: איז שבת אַ „thought”?

תּלמיד 5:

אָקעי, קען איך פֿרעגן אַ שאלה? So are you saying אַז דער רמב”ם זאָגט אַז שבת איז אַ thought?

מגיד שיעור:

ניין, אָקעי, שבת איז נישט אַ thought. ניין. שבת איז obviously נישט אַ thought, ווייל ס’איז נישט. שבת איז אַן action. אָדער היט מען שבת, אָדער היט מען נישט שבת. דער רמב”ם איז זייער קלאָר אין זיין reality.

וואָס איך זאָג איז, because דער רמב”ם האָט invented thought crime אַלס אַ קאַטעגאָריע, און ער האָט געזאָגט אַז די קאַטעגאָריע איז די most important, האָט ער נישט געדאַרפֿט עס צו connecten אויף די old-fashioned way, אַזוי ווי חז”ל וואָלטן מסתּמא [mistamo: מסתּמא] געמישט מיט אַלע מיני זאַכן און געזאָגט, „דאָס מיינט אַז דו טראַכסט.” דער רמב”ם האָט נישט קיין „דאָס מיינט אַז דו טראַכסט.” ביים רמב”ם, טראַכטן מיינט טראַכטן. ס’איז זייער direct. ס’איז נישטאָ קיין second order אפּיקורסות.

תּלמיד 5:

I’m sorry, איך גיי צוריק. So וואָס מיינט דער רמב”ם למעשה [lema’ase: פּראַקטיש] ווען ער זאָגט… So why…

מגיד שיעור:

דאָס מיינט נישט for real.

תּלמיד 5:

ניין, ניין, definitely. Of course not. Obviously not. ווייל דער שומר שבת איז נישט איינער פֿון די מענטשן וואָס ער זאָגט אין הלכות עבֿודה זרה און אין הלכות תּשובה [hilkhes tshuvo: געזעצן פֿון תּשובה] אַז ער איז אַזוי ווי אַ גוי ווייל ער האָט נישט קיין אמונה. Of course not. ס’איז בכלל [bikhllal: איבערהויפּט] נישט אין די זעלבע קאַטעגאָריע.

מגיד שיעור:

אָקעי.

תּלמיד 5:

מ’דאַרף חולק זיין [khoylek zayn: מחלוקת זיין]. ס’וועט נישט ווערן טויזנט פּראָצענט מפֿורש, אָבער דאָס איז מיין feeling וואָס איך באַקום.

דער אינטערפּליי צווישן thought און actions אין כּל התּורה כּולה

מגיד שיעור:

יעצט, חוץ פֿון די גאַנצע זאַך, so דאָס איז generally וואָס ס’פּאַסירט אין די interplay צווישן thought און actions. אין כּל התּורה כּולה.

יעצט, וואָס געשעט איז, אויב אַזוי, now, because דער רמב”ן האָט agreed מיט’ן רמב”ם, און somewhat agreed מער ווי דער רמב”ם אַליין, ווייל in what sense האָט ער agreed מער ווי דער רמב”ם אַליין? ווייל ער האָט נישט really accepted די idea פֿון…

[שיעור ברעכט אָפּ]

—

[סוף חלק 1 פֿון 2]

דער רמב”ן’ס שיטה אין יציאת מצרים: טבע, נס, און אמונה

צוריקווייזונג פון דער רמב”ם’ס שיטה

דער רמב”ן’ס גרונט-פאזיציע: אמונה איז דער עיקר

מגיד שיעור:

ער האט really פארשטאנען אז אלעס איז נאר וועגן real אמונה, און ער האט נישט accepted אז ס’זאל זיין זאכן וואס זענען second order צו דעם, אין די way אז דער רמב”ם’ס רוב טעמי המצוות זענען נאר second order, אז דאס גייט דיר lead’ן און אפשר מאכן א nice society און eventually קענסטו זיין איין חכם, ווייסטוך, דער רמב”ם’ס תורות.

So ער האט געמוזט צוריקגיין און זאגן אז יציאת מצרים [the Exodus from Egypt], ער קען נישט really accept’ן אז ס’זאל זיין אזוי וויכטיג just for ווייל מ’איז ארויסגעגאנגען פון מצרים. דאס עפעס שטימט נישט אין דער רמב”ן’ס קאפ.

דער רמב”ן’ס חידוש אין יציאת מצרים

און דער רמב”ן איז געקומען, און ער איז דער ערשטער one וואס איך ווייס – מ’דארף מדייק זיין אין רש”י [Rashi: the primary medieval Torah commentator] און מ’דארף מדייק זיין אין מדרשי חז”ל [Midrashim of the Sages], as usual – אבער דער רמב”ן איז געקומען, דער ערשטער one, און ער האט געזאגט אז יציאת מצרים איז זייער וויכטיג, און איר meaning, די meaning פון יציאת מצרים, טוישט זיך ביי אים.

די meaning פון יציאת מצרים ביים רמב”ן איז נישט, זאג נישט אז כל התורה כולה [the entire Torah] איז ארויס פון מצרים, און אויך נישט די אנדערע צוויי meanings וואס דער רמב”ם האט געזאגט. נאר די meaning, און ס’איז זיכער נישט א זאך וואס איז נאר פאר דעת המון עם [the understanding of the common people] און אזוי ווייטער.

נאר, פונקט פארקערט, די meaning פון יציאת מצרים איז אז דאס shows, און ווען מיר affirm’ן עס, we agree to אלעס וואס א איד האט צו believe’ן. און נישט סתם אלעס וואס א איד האט צו believe’ן, נאר אלעס וואס א איד האט צו believe’ן שלא כאריסטוטיליאן אידן [unlike the Aristotelian Jews] וואס גלייבן נישט אין דעם.

That’s more or less וואס דער רמב”ן זאגט. מ’דארף דאס ווייזן אינעווייניג. איך גיי דאס ווייזן אזוי. לאמיר…

שאלות און דיסקוסיע: צי דער רמב”ם זאגט אז מופתים ווייזן אויף אמונה?

ערשטע שאלה: דער רמב”ם’ס שפראך

תלמיד:

Again, דער רמב”ם uses those words, but you’re saying אז ער uses just the band for them.

מגיד שיעור:

דער רמב”ם uses נישט those words, ever about יציאת מצרים. Sure, דער רמב”ם says מען האט געמאכט מופתים [miracles] און נסים [wonders] ביי יציאת מצרים. דו ווייז מיר אזא רמב”ם.

נישטא אזא רמב”ם. נישטא אזא רמב”ם. נישטא אזא רמב”ם. נישט דער לוקר [Alukri: a medieval Jewish philosopher]. נישט דער לוקר. He’s Italian. He doesn’t say that part. No, he doesn’t say anything.

ער פירט נישט אויס אז וועגן דעם גלייבט מען אין עפעס, כדי צו ווייזן אמונה. נישטא אזא רמב”ם.

צווייטע שאלה: דער רמב”ם און מופתים

תלמיד:

אבער דו ווייסט אז דער רמב”ם זאגט נאך… איך ווייס נישט. What do you mean? דער רמב”ם זאגט אז מ’האט געטון מופתים אין יענע צייט. When he speaks about מופתים, אז געוויסע times, God did מופתים.

מגיד שיעור:

No, דער רמב”ם very openly says אז מופתים don’t prove anything, און we don’t believe in any מופתים.

תלמיד:

ניין. דער רמב”ם זאגט נישט אזוי. דו וועסט נאך ווייזן אז דער רמב”ם…

מגיד שיעור:

דו קענסט אזא דרשה [interpretation] אז די יציאת מצרים ווייזט אויף אמונה? נישטא אזא רמב”ם. דער רמב”ם האט נישט יענע דרשה. ער זאגט נישט אז ס’ווייזט אויף אמונה. ער זאגט נישט יענע דרשה.

תלמיד:

וואס? ער זאגט אז דער אייבערשטער האט געמאכט מופתים אויף געוויסע צייטן.

דער רמב”ם’ס שיטה אין מופתים: פיזישע פראבלעמען, נישט אמונה-באווייזן

מגיד שיעור:

ניין, דער רמב”ם זאגט יענץ נישט. דער רמב”ם זאגט וויאזוי איך האב דיר געזאגט. דער רמב”ם זאגט אז דער אייבערשטער מאכט נישט קיין מופתים צו ווייזן גארנישט.

דער רמב”ם זאגט אז דער אייבערשטער מאכט מופתים ווייל מ’האט א problem. מ’גייט אריבער דעם ים, האט מען אראפגעשטעלט. אה, אה, אה, אה, אה.

That’s what דער רמב”ם in יסודי התורה פרק ח’ [Foundations of the Torah, Chapter 8] says.

תלמיד:

So why is saying that… Okay, but because we have a problem, we all have that problem. אזוי ווי similar to… צו ר’ סעדיה גאון [Rav Saadia Gaon: early medieval Jewish philosopher], this part of like, אז ס’איז א process, it’s one of those, because we have a problem, or whatever, און because… Why isn’t that…

מגיד שיעור:

Does דער רמב”ם say אז because there was a problem, האט God had to make a מופת every now and then?

תלמיד:

A physical problem.

מגיד שיעור:

A physical problem. Not a faith problem. דער רמב”ם doesn’t need מופתים. ער האלט אז ער hates זיי, whatever. We just had to cross the water. That was the…

תלמיד:

יא, that’s what it says. There was a water, and they wanted to cross, so they made a מופת. נישט ווייל מ’האט געוואלט עפעס ווייזן.

דער רמב”ם’ס גרונט-שיטה אין אמונה

מגיד שיעור:

דער רמב”ם זאגט… Wait a second. דער רמב”ן. דאס איז דער רמב”ן. דער רמב”ם איז very against דעם. דער רמב”ם דארף נישט קיין מופתים. דער רמב”ם האלט אז מופתים זענען bad.

פארוואס האבן אידן גע’קראסט די ים סוף [the Red Sea]? צו אנקומען צו די אנדערע זייט. פונקטליך. דאס איז דער רמב”ם’ס שיטה.

און ווי אזוי ווייסן מיר אז ס’איז דא א גאט? ווייל מיר זעען אים, ווייל מיר פארשטייען אים. נישט ווייל סיי וועלכע מעשיות און נישט ווייל סיי וועלכע מופתים. דאס איז די שיטת הרמב”ם [the approach of the Rambam].

ס’איז נישט… קום לערנען וואס דער רמב”ן זאגט, ווייל איך דארף אנקומען וואס דער רמב”ן זאגט.

דער רמב”ן’ס שיטה אינעווייניג: תפילין און יציאת מצרים

הקדמה: דער רמב”ן’ס אנדערע שיטה

מגיד שיעור:

יעצט, דער רמב”ן האט געגאנגען אין זייער אן אנדערע שיטה, און איך גיי מוזן לערנען at least די שטיקל רמב”ן פון פרשת בא [the portion of Bo] וואס יעדער איינער ווייסט, וואס ער שטייט נאכאמאל אין זיין ספר “תורת השם תמימה” [The Perfect Torah of God].

If you want to get a better context of what he’s really arguing with, you could read it over there.

און דער רמב”ן הייבט אן… לאמיר אנהייבן אזוי. דער רמב”ן הייבט אן פון די ענין פון מצוות תפילין [the commandment of tefillin/phylacteries]. מיר וועלן לערנען, and maybe we’ll get a clarity of effort.

די פסוקים פון תפילין

סאו, די מצוות תפילין זאגט אז וואס שטייט אין די פסוק, “והיה לך לאות על ידך ולזכרון בין עיניך למען תהיה תורת ה’ בפיך כי ביד חזקה הוציאך ה’ ממצרים” [And it shall be for you as a sign on your hand and as a reminder between your eyes, so that the Torah of God will be in your mouth, for with a strong hand God took you out of Egypt], און ענליך שטייט אין די נעקסטע פרשה פון תפילין. יא?

וואס איז דאס “כי ביד חזקה הוציאך ה’ ממצרים”?

דער רמב”ן’ס הסבר

זאגט דער… let’s read the second one. זאגט דער רמב”ן:

“והנה שורש המצוה הזאת שנניח כתב יציאת מצרים על היד ועל הראש כנגד הלב והמוח שהם משכני המחשבה” [And behold, the root of this commandment is that we place the writing of the Exodus from Egypt on the hand and on the head, corresponding to the heart and the brain, which are the dwelling places of thought].

“כי נתבאר בפרשת קדש והיה כי יביאך בטעם המצוה הזאת שנצטוינו בה לעשות יציאת מצרים לטוטפות בין עינינו” [For it was explained in the portions of “Kadesh” and “And it shall be when He brings you,” regarding the reason for this commandment, that we were commanded to make the Exodus from Egypt as totafot between our eyes].

ס’שטייט אין די פרשיות פון “קדש” און “והיה כי יביאך” אין סוף פרשת בא, האבן חז”ל [the Sages] פארשטאנען אז די ענין פון יציאת מצרים זאלסטו מאכן אונז צו טוטפות בין עיניך [totafot between your eyes].

און אין די אנדערע צוויי פרשיות, “שמע” [Shema] און “והיה אם שמוע” [And it shall be if you listen], שטייט אויך אז יענע מצוות זאל מען אויך מאכן אין סימן “לטוטפות בין עיניך” [as totafot between your eyes].

וועגן דעם שרייבן אונז די אלע מצוות און שרייבן אונז די אלע פרשיות, און לייגן עס ארויף אויפ’ן האנט און אויפ’ן מוח.

דער רמב”ן’ס ברייטערע פרינציפ: “הכלל בטעם מצוות רבות”

יעצט, וואס איז די real story? זאגט דער רמב”ן אזוי:

“הכלל בטעם מצוות רבות” [The general principle in the reason for many commandments].

Now, דאס איז דער רמב”ן’ס way of reading די reason פון אסאך מצוות, און אפשר אלע מצוות, אפשר כל המצוות כולם [perhaps all the commandments entirely], און על כל פנים [in any case] אסאך מצוות.

דהיינו, על כל פנים די אסאך מצוות וואס שטייט ביי זיי “זכר ליציאת מצרים” [a remembrance of the Exodus from Egypt], אזויווי תפילין, און אזויווי שבת [Sabbath] וואס מיר גייען זען, און אזויווי די actual מצוה פון אמונה [commandment of faith] וואס מיר גייען אויך זען.

דער רמב”ם’ס פארשטאנד פון עבודה זרה: הינטערגרונט פאר דעם רמב”ן

די פארשידענע טעותים וואס דער רמב”ן באקעמפט

מגיד שיעור:

זאגט דער רמב”ן אזוי: ס’איז דא געווען אסאך מענטשן, ס’איז דא פארשידענע סארט טעותים [errors] וואס דער רמב”ן איז worried about.

ס’איז געווען די עובדי עבודה זרה [idol worshippers], ביי אנוש [Enosh] האבן מענטשן אנגעהויבן צו מאכן טעותים. יעצט, ס’איז געווען פארשידענע טעותים, און דער רמב”ן איז very kind of confused, נישט חס ושלום [God forbid] confused, אבער ער confuses דיפערענט טעותים און מאכט עס אין איין טעות.

וואס איז די גרויסע זאך וואס דער רמב”ן וויל מיר זאלן וויסן?

דער רמב”ם’ס שיטה אין עבודה זרה

If you read, און דאס איז, אגב [by the way], דארף מען זיין very good מדייק [precise] אין רמב”ם אין ערשטן פרק אין הלכות עבודה זרה [Laws of Idolatry], וואס דער רמב”ם’ס problem מיט עבודה זרה איז באמת.

און מ’לערנט עס צו זען אז דער רמב”ם זאגט, און דער רמב”ם רעדט, by the way, דאס איז א פלאץ וואס דער רמב”ם… אקעי, איך וועל נאך אנקומען צוריק צום רמב”ם נאך שפעטער.

די היסטארישע אנטוויקלונג פון עבודה זרה

און דער רמב”ם זאגט אז די story איז, קודם כל האט יעדער איינער געוואוסט אז ס’איז דא א גאט, אין אנדערע ווערטער, א סיבה ראשונה [first cause], און נעמען די חיוב המציאות [necessary existence].

שפעטער זענען געקומען מענטשן און האבן געזאגט אז מ’דארף דינען פארשידענע עבודה זרה, כוחות [forces] מיט מזלות [constellations] מיט זונען מיט לבנות [suns and moons] און אנדערע זאכן, און פארברענגט אלע מיני סברות [all kinds of reasons], and slowly they forgot about the original one.

Now, דער רמב”ם’ס problem איז דאס.

דער רמב”ם’ס עיקר פראבלעם מיט עבודה זרה

תלמיד:

דער רמב”ם’ס פראבלעם איז געווען אז זיי האבן פארגעסן… איך ווייס שוין וועלכע רמב”ם…

מגיד שיעור:

אה, דער רמב”ם’ס פראבלעם איז אז זיי האבן פארגעסן די ערשטע מחויב המציאות [necessary existence]. זיי האבן פארגעסן בכלל [entirely], און מיט אנדערע ווערטער, דער רמב”ם’ס פראבלעם מיט עבודה זרה איז נישט אז דו האסט טעות פאר אזא עבודה זרה זאגט “עושה שמש וארץ” [who makes sun and earth] און דער אייבערשטער פירט די וועלט דורך סיבות [causes], דורך טבע [nature], ווייל דאס איז אמת.

און דער רמב”ם איז אויך מודה אז ס’איז אמת, ביי די וועי. אבער דאס איז נאך א… דער רמב”ם האט נאר אן אנדערע ענטפער צו דעם. אבער דאס איז אמת.

דער רמב”ם’ס פראבלעם איז, ווען דו ווערסט צו פארנומען מיט דעם, ווערסטו אן אפיקורס [heretic]. דו פארגעסט די גאנצע איידיע פון גאט. דאס איז וויאזוי דער רמב”ם פארשטייט עבודה זרה.

און דער רמב”ם זאגט זייער קלאר אז די פראבלעם פון עבודה זרה איז ווען זיי הייבן אן פארגעסן וועגן גאט, און דאס איז וואס האט פאסירט אין מצרים. און משה רבינו [Moses our teacher] האט דערציילט די אידן אז יא, ס’איז דא א גאט און אזוי ווייטער.

דער רמב”ן’ס הויפט-טענה: קעגן עולם קדמון און די אריסטוטעליאנישע שיטה

די נייע כפירה: עולם קדמון

מגיד שיעור:

קומט דער רמב”ן און ער זאגט אזוי: יעצט, ס’איז דא נאך א כפירה [heresy], וואס האט אוודאי נישט עכט עקזיסטירט, אבער ס’איז געווען זייער באקאנט אין דער רמב”ם’ס צייטן און אין דער רמב”ן’ס צייטן, וואס דאס הייסט “עולם קדמון” [eternal world], וואס סיי אין דער רמב”ם’ס און סיי אין דער רמב”ן’ס מיינונג איז דאס זייער שטארק פארבונדן מיט די איידיע פון השגחה [divine providence], פאר פארשידענע סיבות.

דער צוזאמענהאנג צווישן עולם קדמון, השגחה, און נס

מיט אנדערע ווערטער, ס’איז נישט פארבונדן אזוי שטארק מיט די איידיע פון השגחה, ס’איז פארבונדן זייער שטארק מיט די איידיע פון טבע און נס [nature and miracle].

אין די וועג וואס דער רמב”ם האט עס מער פארשטאנען און דער רמב”ן איז מודה, נאר ער טענה’ט זיך מיט די אנדערע זייט פון די דעבאטע.

די אריסטוטעליאנישע שיטה פון נאטור-געזעצן

מיט אנדערע ווערטער, וואס איז די פשט? לויט די פארשטאנד פון די חברה, דער רמב”ם און די אריסטוטעליאנס וואס ער האט געלייענט, אין די ענין פון די דרך הטבע [the way of nature], פון וואס מיר רופן די “law of nature”, וואס זיי האבן פארשטאנען איז אז ס’זענען דא געוויסע “immutable laws”, אזויווי מיר האבן דיסקוסירט, ריכטיג?

אין די נושא [topic], און זיי האבן גערעדט וועגן “necessary laws” – certain necessary laws, which is how the reality has to be. And these laws are immutable, and they’re the reason for almost everything that we know, almost everything in nature וואס מ’זעט, everything that we see, they’re because of those laws.

Now, therefore…

—

[סוף חלק ב]