סיכום השיעור 📋
דער אַרגומענט-פלוס: יציאת מצרים — איר באַדייטונג, איר טראַנספאָרמאַציע, און ווי יעדע תקופה האָט זי אויסגעטייטשט
—
I. הקדמה: וואו מיר האַלטן אינעם לערנען
מיר האַלטן אינמיטן דעם ענין פון יציאת מצרים. אין די לעצטע דריי-פיר שיעורים זענען דורכגעגאַנגען געוואָרן דריי הויפּט-שיטות וועגן וואָס יציאת מצרים איז בכלל — וואָס איז דער תוכן דערפון. איצט גייט מען ווייטער צו נייע מהלכים.
—
II. רעקאַפּ פון די דריי שיטות (קורצע חזרה)
א) שיטת הרמב”ם
יציאת מצרים איז אַ „טרוקענע” ידיעה — מען דאַרף וויסן אַז דער אייבערשטער איז דאָ. יציאת מצרים דינט ווי אַ מין „advertisement” פאַר דעם, אָבער לויטן רמב”ם איז דאָס נישט דער בעסטער באַווייז. די אמת’ע הוכחות פאַר מציאות השם זענען שכל’דיגע, פילאָזאָפישע הוכחות, נישט היסטאָרישע אירועים.
ב) שיטת הרמב”ן
דער רמב”ן האָט אַן אַנדער יסוד: דער עיקר פון אמונה איז שכר ועונש (באַלוינונג און שטראָף). דער רמב”ן רעדט פון נס נסתר — נישט נסתר אין דעם זין אַז ס’איז פאַרבאָרגן, נאָר אין דעם זין אַז מען קען נישט קלאָר אויפווייזן אַז דער אייבערשטער טוישט די טבע. אָבער ס’איז אַקעגן דער טבע אַז צדיקים זאָל גיין גוט און רשעים שלעכט — דאָס איז ממש אַ נס, דער אייבערשטער דרייט אָן די וועלט ברצונו. ווער ס’גלויבט נישט אין דעם, האָט נישט קיין חלק בתורת משה (דער באַרימטער נוסח פונעם רמב”ן).
יציאת מצרים „פאַרקויפט” דעם רעיון: פון נסים נגלים (אָפענע נסים) באַווייזט מען אַז דער אייבערשטער איז נישט געבונדן אין חוקי הטבע, און דערפון קען מען אויך גלויבן אין השגחה פרטית — אַז ער האָט ארויסגענומען דווקא אידן (בזכות אבות), נישט גוים.
—
III. דער „נאָמבער-זעראָ פּשט” — דער כפשוטו’דיגער פּשט (פאַר אַלע פילאָזאָפישע שיטות)
א) דער גאָר פּשוט’ער פּשט
פאַר מען קומט צו די פילאָזאָפישע שיטות, דאַרף מען אַוועקשטעלן אַ „נאָמבער זעראָ” — דעם אַלער-פּשוט’סטן פּשט: יציאת מצרים איז וויכטיק ווייל דאָס איז אונזער אָריגין-סטאָרי. אידן זענען געווען קנעכט אין מצרים, זיי זענען באַפרייט געוואָרן, אָנגעקומען אין ארץ ישראל — דאָס איז ווער מיר זענען.
ב) דער משל פון אַמעריקע
דאָס איז צו פאַרגלייכן מיט אַמעריקאַנער אינדעפּענדענס: קיינער פרעגט נישט „וואָס איז דער מעסעדזש פון דזשאָרדזש וואַשינגטאָן?” — דאָס איז פּשוט דער פאַקט פון ווער אַמעריקאַנער זענען. אַזוי אויך „אילולי הוציאנו” — אָן יציאת מצרים וואָלט גאָרנישט געווען.
ג) פאַרוואָס דער פּשט ווערט אַ פּראָבלעם
די קשיא „וואָס איז דער מעסעדזש?” מאַכט נאָר סענס נאָכן גלות. אַזוי לאַנג ווי אידן האָבן געוווינט אין אַן אומאָפּהענגיקן אידישן שטאַט (ארץ ישראל / מדינת יהודה / מדינת ישראל), האָט מען זיך נישט געדאַרפט מוטשען מיט דער פראַגע — יציאת מצרים איז געווען זייער לעבעדיקע אָריגין-סטאָרי, פּונקט ווי אַמעריקאַנער אינדעפּענדענס פאַר אַמעריקאַנער. ערשט ווען מ’איז אין גלות, ווען דער אָריגינעלער נאַראַטיוו פון „מיר זענען באַפרייט געוואָרן און אָנגעקומען אין אונזער לאַנד” שטימט נישט מער מיט דער רעאַליטעט, דאַרף מען זוכן אַ טיפערן מעסעדזש.
—
IV. דער באַווייז פון שיבת ציון (עזרא / גלות בבל)
א) דער רמב”ן’ס ראיה פון פסוקים
דער רמב”ן אַליין ברענגט אַ שטאַרקע ראיה: ווען אידן זענען צוריקגעקומען פון גלות בבל בימי עזרא (שיבת ציון / עליה שניה), האָבן זיי אויפגעהערט זיך אַזוי שטאַרק צו קאָכן אין יציאת מצרים. דער באַווייז: זיי האָבן אויפגעהערט צו ציילן חדשים לויט יציאת מצרים, און אָנגעהויבן ציילן לויט זייער עליה פון בבל.
ב) דער פסוק פון ירמיה הנביא
דאָס איז דער קיום פון ירמיה’ס נבואה: „לא יאמרו עוד חי ה’ אשר העלה את ישראל מארץ מצרים, כי אם חי ה’ אשר העלה מארץ צפון” (= בבל). מען האָט נאָך געוווסט אַז מען שטאַמט פון יציאת מצרים, אָבער ס’איז נישט מער רעלעוואַנט געווען — די נייע ישועה איז געווען וויכטיקער.
ג) עזרא’ס ימים טובים
ווען עזרא האָט געמאַכט סוכות (און פסח), האָט ער זיך אַסאַך מער געפרייט אויף דעם נייעם אָנקומען אין ארץ ישראל — „והביאנו אל ארץ ישראל לבנות לנו את בית הבחירה”. דאָס באַשטעטיקט אַז ווען מען האָט אַ פרישע ישועה, ווערט די אַלטע אָריגין-סטאָרי פאַרפאַרבלאַסט.
—
V. פורים אַלס דער נייער יום טוב
> [זייט-פאַרבינדונג]
פורים איז באמת דער יום טוב וואָס פייערט די ישועה פון גלות פרס/בבל — דאָס אָנקומען אין ארץ ישראל דאָס צווייטע מאָל. דאָס איז דער פּשוט’ער פּשט פון דעם באַקאַנטן מדרש, און מען קען עס זען אין פיוטים, מדרשים, און אפילו אין דער הגדה — „קנין גיאנו למעדם לגאולת עולם” — מען טראַכט וועגן דער גאולה עתידה.
—
VI. דער צענטראַלער אַרגומענט: יציאת מצרים אין גלות מאַכט נישט עכט סענס כפשוטו
דאָ קומט דער צענטראַלער פּונקט פון דעם גאַנצן מהלך:
די גאַנצע פייערונג פון יציאת מצרים אין גלות (נאָכדעם וואָס מ’איז שוין ארויס פון ארץ ישראל) מאַכט נישט עכט סענס אויפן פּשוט’סטן לעוועל. ווען מען זיצט אין גלות, איז דער נאַראַטיוו „מיר זענען באַפרייט געוואָרן פון שקלאַפעריי און אָנגעקומען אין אונזער לאַנד” — אַ נאַראַטיוו וואָס שטימט נישט מיט דער רעאַליטעט. דעריבער דאַרף מען עס טראַנספאָרמירן — און דאָס איז דער מפתח צו פאַרשטיין וויאַזוי יעדע תקופה האָט יציאת מצרים אַנדערש אויסגעטייטשט.
—
VII. די הגדה של פסח — טעקסט-אַנאַליז וואָס באַשטעטיקט דעם אַרגומענט
א) די אָריגינעלע הגדה = פרשת כי תבוא
די אָריגינעלע הגדה איז געבויט אויף מקרא ביכורים (פרשת כי תבוא — „ארמי אובד אבי”). דער סוף פון יענע פּרשה איז: „ויביאנו אל המקום הזה ויתן לנו את הארץ הזאת ארץ זבת חלב ודבש” — דער קלייימעקס פון דער סטאָרי איז אָנקומען אין ארץ ישראל.
ב) אונזער הגדה סטאָפּט פאַר דעם לעצטן פסוק
אַ וויכטיגע אָבסערוואַציע: אונזער הגדה’ס דרשה סקיפּט דעם לעצטן פסוק וועגן אָנקומען אין ארץ ישראל. פאַרוואָס? ווייל נאָכן חורבן, ווען מ’איז שוין נישט מער אין ארץ ישראל, קען מען דעם פסוק נישט מער זאָגן כפשוטו. מען דאַרף טרעפן אַ צווייטע זאַך אויף דעם — אַ נייע באַדייטונג.
ג) „הא לחמא עניא” — די צוגעלייגטע הקדמה
איינע פון די גרויסע צוגעלייגטע הקדמות צו דער הגדה איז „הא לחמא עניא”, וואָס איז אויף אַרמית (אַ צייכן אַז ס’איז צוגעלייגט געוואָרן אין אַ באַשטימטע שפּעטערע תקופה). „הא לחמא עניא” איז בעצם אַ טראַנסלעישאָן/אַדאַפּטאַציע — ס’פרעגט: וואָס איז די גאַנצע הגדה וואָס מיר גייען יעצט זאָגן? „השתא עבדי” — מיר זענען דאָך יעצט קנעכט! מיר זענען דאָ אין גלות! וויאַזוי רעדט מען פון באַפרייאונג? דאָס איז דער טעקסט אַליין וואָס שרייט אַרויס דעם פּראָבלעם.
ד) דער מרכז פון דער הגדה
דער קאָר פון דער הגדה איז די דרשה פון רבי אליעזר און רבי עקיבא. אַרום דעם זענען צוגעלייגט געוואָרן פאַרשידענע שטיקלעך וואָס „פיקסן” פּראָבלעמען אין יענעם מעין-הגדה — יעדע צוגאָב רעפלעקטירט אַ נייע תקופה’ס באַדערפענישן.
—
VIII. זייט-דיגרעסיע: דער פּשט אין „כל המאריך בדברים הרי זה משובח”
> [זייט-דיגרעסיע — טעקסטואַלער פונקט]
דער אמת’ער נוסח וואָס איז געטראָפן געוואָרן איז: „כל המאריך בדברים בטלים” — דאָס הייסט, די „דברים” פון יציאת מצרים זענען שוין בטל געוואָרן (נישט מער רעלעוואַנט) זינט בית שני, ווען יציאת מצרים איז נישט מער דער לעבעדיקער נאַראַטיוו. דאָס שטיצט דעם גאַנצן אַרגומענט אַז יציאת מצרים האָט געדאַרפט ווערן טראַנספאָרמירט כדי צו בלייבן רעלעוואַנט.
—
IX. דער גרויסער פרעימוואָרק: „בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים”
דאָ קומט דער מעטאָ-טעזיס וואָס בינדט אַלץ צוזאַמען:
„בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים” — דאָס איז נישט בלויז אַ מוסר’דיגע אויפפאָדערונג. דאָס איז אַ באַשרייבונג פון וואָס טאַקע פּאַסירט: יעדע עפּאָכע, מיט איר אייגענע פילאָזאָפיע און דענקוועג, נעמט דעם רעיון פון יציאת מצרים און לייגט עס אַריין אין זייער אייגענעם קאָנטעקסט.
דער רמב”ם, דער רמב”ן, דער כוזרי (וואָס איז כראָנאָלאָגיש פאַר דעם רמב”ם; דער רמב”ם ציטירט אים מסתמא) — יעדער איז אַ ביישפּיל פון ווי אַ באַשטימטע אינטעלעקטועלע תקופה האָט „כאילו הוא יצא ממצרים” — זיי האָבן יציאת מצרים אַריינגעלייגט אין זייער פילאָזאָפישן פרעימוואָרק:
– רמב”ם: יציאת מצרים = אַ באַווייז (כאָטש נישט דער בעסטער) פאַר מציאות השם, אַ שכל’דיגע ידיעה.
– רמב”ן: יציאת מצרים = דער יסוד פאַר אמונה אין השגחה פרטית, שכר ועונש, נס נסתר.
– כוזרי: (דער נייער מהלך וואָס גייט נאָך באַהאַנדלט ווערן.)
—
X. סיכום פונעם אַרגומענט-פלוס
דער גאַנצער מהלך שטעלט זיך אַזוי:
1. כפשוטו איז יציאת מצרים פּשוט אונזער אָריגין-סטאָרי — באַפרייאונג פון מצרים, אָנקומען אין ארץ ישראל.
2. דער פּשט’ער פּשט ארבעט נאָר אַזוי לאַנג ווי מ’איז אין ארץ ישראל — פּונקט ווי אַמעריקאַנער אינדעפּענדענס ארבעט פאַר אַמעריקאַנער.
3. שוין בימי עזרא (שיבת ציון) האָט יציאת מצרים אָנגעהויבן פאַרלירן איר צענטראַליטעט — מען האָט אָנגעהויבן ציילן לויט דער נייער ישועה.
4. נאָכן חורבן, אין גלות, איז דער אָריגינעלער נאַראַטיוו קאָמפּלעט צובראָכן — מען קען נישט מער זאָגן „ויביאנו אל המקום הזה”.
5. דעריבער מוז יעדע תקופה יציאת מצרים טראַנספאָרמירן — אַריינלייגן אַ נייעם אינהאַלט.
6. דאָס איז דער אמת’ער פּשט אין „בכל דור ודור” — יעדע דור, מיט זיין אייגענעם וועלטבילד, טייטשט אויס יציאת מצרים אויף זיין אופן.
7. דער רמב”ם, רמב”ן, כוזרי (און ווייטער) זענען קאָנקרעטע ביישפּילן פון דעם פּראָצעס.
תמלול מלא 📝
יציאת מצרים אין גלות: פון היסטארישע פאַקט צו פילאָזאָפישן פרעימוואָרק
הקדמה: רעקאַפּיטולאַציע פון די דריי שיטות
אָקיי, אונז האַלטן אַזוי אין די ענין פון יציאת מצרים. נאָכדעם אפשר וועלן מיר צוריקקומען צו דעם, איך האָב נישט קיין כּח. אונז האַלטן אַזוי, אונז האָבן געזען פאַרשידענע אַנדערע נפקא מינות [נפקא מינה: פּראַקטישע אונטערשייד], פאַרשידענע אַנדערע אידעיעס וואָס די זאַך פון יציאת מצרים איז בכלל. דאָס הייסט, אונז האָבן געלערנט בערך בעיקר אין די לעצטע דריי פיר שיעורים, האָבן מיר געלערנט אַזוי ווי דריי אַנדערע אידעיעס, דריי מעין שיטות.
שיטת הרמב”ם: יציאת מצרים אַלס „אַדווערטייזמענט”
מיר האָבן געלערנט די וועג פון די רמב”ם [Rambam: Maimonides], וואָס זאָגט לויט ווי מ’האָט פריער געזאָגט at least, אַז עס מיינט נישט גאַרנישט. דאָס איז אַ טרוקענע זאַך וואָס מ’דאַרף וויסן אַז דער אייבערשטער איז דאָ, און די יציאת מצרים איז אַ גוטע advertisement פאַר דעם, אפשר פאַר מענטשן וואָס דאַרפן אַזעלכע advertisements. עס איז נישט really אַ גוטע advertisement, די real גוטע advertisement איז נאָר שכל’דיגע advertisements, אָדער שכל’דיגע הוכּחות [הוכחות: באַווייזן] אין וועגן פון וויסן. דאָס איז די רמב”ם’ס שיטה.
שיטת הרמב”ן: שכר ועונש און נסים נסתרים
נאָכדעם האָבן מיר געזען אַ צווייטע שיטה, איז די שיטה פון די רמב”ן [Ramban: Nachmanides], וואָס איז אין זאַכן מסתלק געוואָרן [מסתלק: אַוועקגעגאַנגען, אַנדערש], ווייבאַלד דער רמב”ן האָט אַזאַ אַנדערע יסוד. די וויכטיגסטע זאַך צו גלייבן, מער ווייניגער, איז שכר ועונש [שכר ועונש: באַלוינונג און שטראָף], אַזויווי מיר האָבן געזען מיט די זאַכן פריער. די רמב”ן’ס גרויסע זאַך איז שכר ועונש, און ער קוקט אָן די נס נסתר [נס נסתר: פאַרבאָרגענער נס] פון די תורה, נסתר נאָר אין די סענס אַז מ’קען נישט אויפווייזן, אַז ס’איז נישט קלאָר אַז ער טוישט די טבע [טבע: נאַטור], אָבער ס’איז אַקעגן די טבע.
לויטן רמב”ן, ווי דער רמב”ן האָט פאַרשטאַנען די טבע at least, איז נישטאָ קיין שום reason בדרך הטבע [בדרך הטבע: אויפן נאַטירלעכן וועג] אַז צדיקים זאָלן גיין גוט און רשעים זאָלן גיין שלעכט. על כּרחך [על כרחך: נויטווענדיקערווייז] איז דאָס ממש אַ נס. אין אַנדערע ווערטער, דער אייבערשטער אַליינס ברצונו [ברצונו: מיט זיין ווילן] דרייט אָן די וועלט אַז ס’זאָל אַזוי געשען, און ער טוט עס כּסדר [כסדר: שטענדיק]. דאָס דאַרף יעדער איד גלייבן. ווער ס’גלייבט נישט אין דעם, האָט ער נישט קיין חלק בתורת משה [חלק בתורת משה: אָנטייל אין דער תורה פון משה]. דאָס איז דער פעימעס נוסח זיינער.
און די זאַך איז די זאַך וואָס יציאת מצרים פאַרקויפט, ווייל דאָס קען מען זען פון יציאת מצרים, אַז דער אייבערשטער קען מאַכן נסים, ס’איז נסים נגלים [נסים נגלים: אָפענע נסים], וואָס פון די נסים נגלים האָט מען פּרוווט אַז דער אייבערשטער ווערט נישט נתפעל [נתפעל: באַאיינדרוקט, געצוואונגען] פון די חוקי הטבע [חוקי הטבע: נאַטור-געזעצן], און ממילא [ממילא: דעריבער] קען מען אויך גלייבן, דאָס איז more or less how it worked, קען מען אויך אפשר פון דעם אַליין זעט מען אַז דער אייבערשטער האָט אַרויסגענומען די אידן און נישט די גוים, בזכות אבות [בזכות אבות: אין זכות פון די אָוועס], און אַזוי ווייטער. פון דעם אַליין זעט מען אַז דאָס איז השגחה פּרטית [השגחה פרטית: אינדיווידועלע השגחה], ווייל דאָס איז דער עיקר לדעתי [לדעתי: לויט מיין מיינונג].
איבערגאַנג צום כּוזרי: אַ נייער מהלך
און ס’איז מיר געגאַנגען אַביסל צו די זאַך וואָס מ’דאַרף טון דאָ, און געגאַנגען צו די כּוזרי [Kuzari: ספר הכוזרי פון רבי יהודה הלוי]. כּוזרי איז געווען פאַר’ן רמב”ם, איך מיין אַז דער רמב”ם קוואָוט אים, איך מיין אַז יאָ. דער כּוזרי איז למעשה… דאָס הייסט, מ’דאַרף דאָך לאָמיר הערן אַביסל די מעשה, און איך וועל אָנקומען צו אַזויווי אַ פערדע אָדער אַ פיפטע מהלך דאָ.
דער „נאָמבער-זעראָ פּשט”: יציאת מצרים כּפשוטו
למעשה, וואָס גייט דאָ פאָר אין אַ זייער broad sense, איז בערך אַזויווי מ’זאָגט „בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים” [בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים: אין יעדן דור דאַרף דער מענטש זיך זען ווי אויב ער אַליין איז אַרויסגעגאַנגען פון מצרים]. און אַזוי איז די היסטאָריע, און דאָס איז אַזויווי אַ געוויסע פרעימווארק וואָס איך האָב ליב צו רעדן אפשר אַזוי אין אַלעס, איז צו ווייזן וויאַזוי אין יעדן, בכל דור ודור, יעדער דור, און אַנדערע ווערטער, דורות איז נישט אַזוי ווייניק אינטערעסאַנט, אָבער יעדע תקופה, יעדע מאָל וואָס ס’איז דאָ אַן אַנדערע סאָרט פילאָזאָפיע, אַן אַנדערע סאָרט וועג פון טראַכטן וועגן זאַכן, איז נעמען מענטשן די „כאילו הוא יצא ממצרים” און זיי לייגן עס זיך אַריין כּאילו [כאילו: ווי אויב], דאָס הייסט, זיי זענען ממש מקיים [מקיים: מקיים זיין], איך האָב נישט געזען ווי ווייט דאָס גייט, אָבער אפילו אין די רמב”ן, וואָס איז אפשר די מערסטע קלאַסיק פּשט וואָס דער עולם ווייסט, איז נישט עכט די ערשטע יציאת מצרים.
דער אַלער-פּשוט’סטער פּשט
אַזוי ווי איך לערן, די נאַמבער זעראָ פּשט, אויב מ’וויל מאַכן אַזויווי איך האָב דאָ פיר פּשטים בערך, דאָס איז יעצט די זעראָ פּשט, איז כּפשוטו ממש [כפשוטו ממש: גאָר ווערטלעך]. און ס’איז נישט אַזאַ שלעכטע פּשט, איך ווייס נישט, ס’איז שווער אפילו צו פאַרשטיין, מ’דאַרף ווען מ’איז מסביר [מסביר: דערקלערן] פאַרוואָס מענטשן זענען נישט העפּי מיט יענעם פּשט.
ס’איז געווען אידן אין מצרים, און זיי זענען געווען קנעכט, עבדי פּרעה [עבדי פרעה: קנעכט פון פּרעה]. און ברוך השם, מ’דאַרף נישט זיין קנעכט, מ’קען זיין אינדעפּענדענט, מ’קען אַרויסגיין, און מ’איז אָנגעקומען אין ארץ ישראל אפילו, דאָס איז דאָך אפילו פּשוט, this is why יציאת מצרים is important.
די פראַגע: פאַרוואָס איז יציאת מצרים אינטערעסאַנט צו דער תורה?
די whole question, אַזויווי איך האָב מסביר געווען אפילו אַמאָל, די whole question, why איז יציאת מצרים אינטערעסאַנט צו די תורה? It doesn’t really make sense, if you realize דאָס איז די most simple פּשט. ס’איז אַזויווי איינער וועט פרעגן, וואָס איז די פּשט אַז די אַמעריקאַנער רעדן אַזויפיל וועגן דזשאָרדזש וואַשינגטאָן מיט די אינדעפּענדענס מיט די אַלע זאַכן? ווייל דאָס זענען זיי. ווייל ווען נישט, ווייל אַזויווי מ’זאָגט, אילולי הוציאנו [אילולי הוציאנו: ווען ער וואָלט אונז נישט אַרויסגענומען] וואָלט נישט געווען גאַרנישט.
און דו קענסט פרעגן, וואָס האָב איך פון דעם? איך האָב גאַרנישט. ס’איז דער פאַקט, דו ביסט אַן אַמעריקאַנער בירגער, דו האָסט, די אַמעריקאַנער רעדן, if you believe אין whatever די אַמעריקאַנער אידעאָלאָגיע איז, האָסטו ברוך השם די אַלע זאַכן לכבוד ר’ דזשאָרדזש וואַשינגטאָן וחבריו [וחבריו: און זיינע חברים]. און וועגן דעם פייערט מען עס, און מ’רעדט וועגן דעם אַ גאַנצע יאָר, און די פּראָצענט צייט, און אַזוי ווייטער.
די קשיא „וואָס איז די מעסעדזש?” מאַכט נישט סענס
און איינער איז געקומען פרעגן אַ קשיא, אָבער וואָס איז די מעסעדזש? די קשיא מאַכט נישט קיין סענס. די קשיא מאַכט נאָר סענס ווען מ’פאַרשטייט אַז די אידן האָבן מקבל געווען קבלת עול מלכות שמים [קבלת עול מלכות שמים: אָננעמען דעם יאָך פון הימלישן מלוכה], און זיי וווינען דאָך נישט.
יציאת מצרים אין ארץ ישראל: דער אָריגינעלער קאָנטעקסט
די אמת איז, לכאורה [לכאורה: אויף דעם ערשטן בליק] על פּי פּשט קען מען זען אַז די סאָרט שאלות איז געשען נאָך די גלות. דאָס הייסט, ווי לאַנג אידן זענען געווען אין די אינדעפּענדענט אידישע סטעיט, וואָס הייסט ארץ ישראל, אָדער whatever it was called, מדינת יהודה, מדינת ישראל, וויאַזוי ס’האָט געהייסן, און אַזוי ווייטער, האָבן זיי זיך נישט געדאַרפט מוטשען וועגן וואָס איז די גרויסע גדולה פון יציאת מצרים, ווייל זיי זענען געווען יציאת מצרים, דאָס איז געווען זייער אָרידזשין סטאָרי, זייער עכטע מעשה.
שיבת ציון: ווען יציאת מצרים ווערט נישט מער רעלעוואַנט
און באמת, מיר האָבן גערעדט וועגן דעם, באמת, באמת, אַזויווי דער רמב”ן אַליין זאָגט, און ס’שטייט מפורש אין פּסוק, מ’כאַפּט נישט ווי פּשוט די פּסוק איז, און ער ווייזט די חדושים [חדושים: נייע אינזיכטן] אויף דעם.
דער רמב”ן’ס ראיה פון בימי עזרא
ווען די אידן זענען אַרויפגעקומען פון גלות בבל בימי עזרא [בימי עזרא: אין די צייטן פון עזרא], און די בבל די אַנדערע מענטשן וואָס האָבן געמאַכט די עליה שניה [עליה שניה: צווייטע עליה], וואָס הייסט שיבת ציון [שיבת ציון: צוריקקער צו ציון], איז זיי האָבן אויפגעהערט צו טראַכטן און זיך קאָכן אַזוי שטאַרק אין יציאת מצרים.
דער רמב”ן זאָגט אַז וועגן דעם האָבן זיי אויפגעהערט צו ציילן די חדשים צו יציאת מצרים, חודש ראשון, בחודשם את חדשיהם לעלותם מבבל [בחודשם את חדשיהם לעלותם מבבל: זיי האָבן געציילט זייערע חדשים צו זייער אַרויפגיין פון בבל]. דאָס איז די קיום [קיום: דערפילונג] פון די פּסוק וואָס ירמיה הנביא [ירמיה הנביא: דער נביא ירמיה] זאָגט, „לא יאמרו עוד חי ה’ אשר העלה את ישראל מארץ מצרים, נאר חי ה’ אשר העלה מארץ צפון” [לא יאמרו עוד חי ה’ אשר העלה את ישראל מארץ מצרים כי אם חי ה’ אשר העלה מארץ צפון: זיי וועלן נישט מער זאָגן „לעבט גאָט וואָס האָט אַרויפגעברענגט ישראל פון מצרים”, נאָר „לעבט גאָט וואָס האָט אַרויפגעברענגט פון לאַנד פון צפון”], וואָס מיינט בבל ביי ירמיה, ווייל דאָס איז טאַקע געבליבן, מען האָט נאָך אַלץ געדענקט אַז זיי זענען די זעלבע חברה פון יציאת מצרים, אָבער עס איז נישט געווען רעלעוואַנט.
עזרא’ס פסח און סוכות
צו זיי איז געווען אַסאַך מער אינטערעסאַנט, זיי האָבן זיך אַסאַך… אין אַנדערע ווערטער, ווען עזרא האָט געמאַכט פּסח, עס שטייט נישט אַזוי שטאַרק ווען ער האָט געמאַכט פּסח, ער האָט געמאַכט סוכות, אָבער ווען ער האָט עס געמאַכט, האָט ער זיך אַסאַך מער געפרייט אויף די… אַזוי ווי מ’זאָגט אין די הגדה, „והביאנו אל ארץ ישראל לבנות לנו את בית הבחירה” [והביאנו אל ארץ ישראל לבנות לנו את בית הבחירה: און ער האָט אונז געברענגט צו ארץ ישראל צו בויען אונז דעם בית הבחירה].
די הגדה של פּסח: טעקסט-אַנאַליז
די אָריגינעלע הגדה: פּרשת כּי תבוא
ווער ס’קוקט אַריין אין די הגדה של פּסח, די אָריגינעלע הגדה וואָס איז פּרשת כּי תבוא [פרשת כי תבוא: די פּרשה „כי תבוא”], יאָ? אויף דעם דרש’נען חז”ל [חז”ל: חכמינו זכרונם לברכה — אונזערע חכמים זכר’ן זאָל זיין פאַר אַ ברכה] די גאַנצע הגדה, און אפילו אין אונזערע הגדות בלייבט נאָך אַלץ אַזוי, די צווייטע האַלב, די ענד פון די סטאָרי פון יציאת מצרים איז „והביאנו אל ארץ ישראל”. מ’איז אַרויס פון מצרים און אָנגעקומען אין ארץ ישראל, יעצט האָבן אונז אונזער זאַך. אַזוי שטייט בפירוש [בפירוש: קלאָר] אין די הגדה.
די דרשה און דער געפעלטער פּסוק
און אונזער דרש, זייער אינטערעסאַנט, אָבער מיר דרש’נען נאָך די פּסוק „ארמי אובד אבי” [ארמי אובד אבי: אַן אַרמעאישער האָט פאַרלוירן מיין פאָטער], דאָס איז אונזער עיקר הגדה, מיר דרש’נען די פּסוק געבויט אויף די ספרי [Sifrei: אַ הלכישער מדרש] און די מדרשי חז”ל פון די פּסוקים, און מיר סקיפּן די לעצטע פּסוק פון די… יאָ, איך האָב געדענקט, איינער זאָל נאָך נאָכטשעקן אַז איך רעד נישט שטותים, די לעצטע פּסוק וואָס איז דאָ אין די מקרא ביכּורים [מקרא ביכורים: די דעקלאַראַציע ביי די ביכורים] שטייט „ויביאנו אל המקום הזה ויתן לנו את הארץ הזאת ארץ זבת חלב ודבש” [ויביאנו אל המקום הזה ויתן לנו את הארץ הזאת ארץ זבת חלב ודבש: און ער האָט אונז געברענגט צו דעם אָרט און געגעבן אונז דאָס לאַנד, אַ לאַנד וואָס פליסט מיט מילך און האָניק].
אונזער דרש פון די הגדה סטאָפּט פאַר יענע פּסוק, וואָס איז לכאורה דאָס וואָס איז געשען נאָך וואָס ס’איז שוין נישט דאָ ארץ ישראל. דאַרף מען טרעפן אויף דעם אַ צווייטע זאַך. איך מיין עפּעס פּשטים, עס איז אַמאָל געווען, ס’וועט צוריקגיין אין ארץ ישראל, און אַזוי ווייטער.
„כּל המאריך בדברים”: אַ טעקסטועלער אָבסערוואַציע
That’s really why, און אין אַנדערע ווערטער, דאָס איז סתם אַ פּשוט’ע פּשט פון וואָס מיר זאָגן, אַזוי ווי איך האָב געברענגט, „כל המאריך בדברים הרי זה משובח” [כל המאריך בדברים הרי זה משובח: ווער ס’מאַכט לענגער אין די ווערטער, איז דאָס לויבנסווערט], יאָ? און אמת’דיג שטייט, די אמת’ע נוסח וואָס איך האָב געטראָפן איז, די אמת’ע נוסח איז „כל המאריך בדברים בטלים” [כל המאריך בדברים בטלים: ווער ס’מאַכט לענגער אין די ווערטער וואָס זענען בטל געוואָרן], וואָס איז שוין בטל געוואָרן, ווייל „כל המאריך בדברים” — די עיקר דברים פון די תורה זענען זאַכן פון יציאת מצרים, און שוין פון די צייט פון בית שני [בית שני: דער צווייטער בית המקדש] איז יציאת מצרים נישט געווען really relevant. די ריעל זאַך איז געווען די עליית בבל [עליית בבל: די עליה פון בבל] אפשר איז געווען רעלעוואַנט, בקושי [בקושי: קוים], אָבער יציאת מצרים זיכער נישט.
פּורים: דער נייער יום טוב פון גאולה
און וועגן דעם באמת האָט מען אָנגעהויבן צו מאַכן פּורים. וואָס איז פּורים? דאָס איז דאָך יענע מדרש. וואָס איז פּורים? פּורים איז ביי די ישועה. פּורים איז… מ’דאַרף דאָס מחבר זיין [מחבר זיין: פאַרבינדן]. זיי האָבן גערעדט פאַר פּורים פון די רמב”ם און אַנדערע מענטשן. באמת די יום טוב פון די חגיגה אַז זיי זענען אַרויסגעגאַנגען פון גלות פּרס און בבל און מ’איז אָנגעקומען צו ארץ ישראל די צווייטע מאָל. דאָס איז די פּשוט’ע פּשט פון יענעם מדרש, און ס’איז אמת.
די הגדה און די גאולה עתידה
און דאָס איז אויך מאַמעש די פּשוט’ע פּשט פון וואָס אונז קענען קוקן אין די פּיוטים [פיוטים: ליטורגישע לידער] און אין די מדרשים, און אפשר אפילו אין די הגדה של פּסח, „קנין גיאנו למעדם לגאולת עולם” [קנין גיאנו למעדם לגאולת עולם: ער האָט אונז געקויפט אויף אייביק צו אַן אייביקע גאולה], וואָס מ’טראַכט וועגן די גאולה עתידה [גאולה עתידה: צוקונפטיקע גאולה]. יאָ, אָקיי, מ’איז אַרויס פון מצרים, מ’רעדט פון די נפלאות [נפלאות: וואונדערן]. וואָס וויל מען פון דעם? ס’איז אַ שיינע רמז [רמז: הינט], ווייס איך, אַזוי ווי מ’קען זאָגן פאַרשידענע פּשוט’ע דברים. דער אייבערשטער האָט אַרויסגעוויזן אַז ער קען טון, און ער זאָל אויך מאַכן נאָך נסים. מ’האָט געזען אַ גזירת שוב [גזירת שוב: אַ גזירה פון צוריקקער], ווייסטו, ס’איז געווען אַ גזירת שוב. אָקיי, ס’איז געווען איין נס פון יציאת מצרים, דער אייבערשטער זאָל מאַכן נאָך נסים. זייער שיין, פיינע ווארט.
דער הויפּט-אַרגומענט: יציאת מצרים אין גלות מאַכט נישט עכט סענס
אָבער די פּשוט’ע פּשט איז כּפשוטו ממש, אַז די גאַנצע זאַך וואָס אונז פייערן אין יציאת מצרים בגלות [בגלות: אין גלות], נאָכדעם וואָס מ’איז שוין אַרויס פון ארץ ישראל, מאַכט נישט עכט סענס. ס’איז בקושי. סך הכּל [סך הכל: אין סך הכל], ווען זאָל מען עס טראַנספאָרמען אַביסל און זאָגן אַז פאַרקערט, וויאַזוי לערנען אונז היינט, אין אַנדערע ווערטער, די אידן אין גלות בבל צו אין גלות שפּעטער, וויאַזוי פייערן זיי יציאת מצרים? וויאַזוי ליינען זיי יציאת מצרים? וויאַזוי מאַכן זיי „כאילו יצא ממצרים”?
דער ערשטער פּשט אין די ראשונים
דער ערשטער פּשט, למעשה דאָס איז אַ פּשט וואָס איז לכאורה דער ערשטער פּשט וואָס מ’טרעפט אין די ראשונים [ראשונים: די פריערדיקע גדולים] אויף פאַרוואָס די תורה איז אַזוי שטאַרק מאַריך [מאריך: לענגערן] וועגן יציאת מצרים, איז דאָס איז דער פּשט. און זיי זאָגן אַז, און דאָס קען מען זען, „השתא הכא” [השתא הכא: יעצט דאָ]. דאָס איז למעשה אויך, מ’קען זען די הקדמה פון די הגדה, מ’האָט צוגעלייגט.
די הגדה’ס סטרוקטור: מרכז און צוגעלייגטע שטיקלעך
און ווער ס’לערנט הגדה של פּסח, אַן אַנדערע פּלאַן פון מיין שיעור איז געווען אַז איך זאָל אויך רעדן פון די הגדה של פּסח און ווייזן די אַלע סאָרט זאַכן, קען מען זען ס’איז דאָ אַזויווי אַ מרכז [מרכז: צענטער], ס’איז דאָ אַזויווי אַ מעין פּאַרט, וואָס איז בעיקר די דרשה פון רבי אליעזר ורבי עקיבא [רבי אליעזר ורבי עקיבא: Rabbi Eliezer and Rabbi Akiva]. ס’איז דאָ פאַרדעם און נאָכדעם אַלע מיני שטיקלעך וואָס מ’האָט צוגעלייגט וואָס זענען פיקסן געוויסע פּראָבלעמס אין יענע מעין הגדה.
„הא לחמא עניא”: אַ צוגעלייגטע הקדמה
און איינע פון די גרויסע הקדמות וואָס מ’האָט צוגעלייגט, און ס’איז קדום [קדום: אַלט], מ’האָט עס צוגעלייגט שפּעטער, מ’קען עס זען אויף אַרמית [ארמית: Aramaic], ס’איז נישט די שפּראַך וואָס מ’האָט גערעדט שפּעטער, איז די שטיקל פון „הא לחמא עניא” [הא לחמא עניא: דאָס איז דאָס ברויט פון עלנד]. און „הא לחמא עניא” בעצם איז די טרענסלעישאַן. „הא לחמא עניא” בעצם איז אויך, וואָס איז די גאַנצע הגדה וואָס אונז גייען יעצט זאָגן? ס’מאַכט נישט קיין סענס. ווייל „השתא עבדי” [השתא עבדי: יעצט קנעכט], ריבונו של עולם [ריבונו של עולם: מייסטער פון דער וועלט], „הכא תיעבדי לפרעה” [הכא תיעבדי לפרעה: דאָ קנעכט צו פרעה], איך מיין נישט פּרעה, צו אַ קריג.