יציאת מצרים כיסוד התורה – שיעור 1 – שיטת הרמב”ם (אודיו, יידיש)

דער רמב”ם’ס שיטה אויף יציאת מצרים: פירסום פון אמונה, נישט הוכחה

דער רמב”ם’ס גרונט-צוטיילונג פון טעמי המצוות

תיקון הנפש הייסט לערנען ריכטיגע דעות, תיקון הגוף הייסט, מען קען עס צוטיילן אויף צוויי זאכן:

– סיי אז מען זאל האבן גוטע מדות [middos: character traits]

– און סיי אז די סאסייעטי, תיקון החברה [tikkun ha-chevrah: repair/improvement of society], דער עולם [olam: world/society] זאל זיין מתוקן [metukkan: fixed/improved]

און דער רמב”ם [Rambam: Maimonides] איז זייער שטארק מדגיש [mad’gish: emphasizes] אז ס’איז דא, מ’דארף צוטיילן אז ס’איז דא מצוות [mitzvos: commandments] וואס זענען פאר די ערשטע כוונה [kavvanah: intention/purpose], ס’הייסט פאר די תיקון הנפש [tikkun ha-nefesh: perfection of the soul], און ס’איז דא וואס זענען נאר פאר תיקון הגוף [tikkun ha-guf: perfection of the body]. און מ’דארף זייער וויכטיג וויסן, אבער פאר’ן רמב”ם איז בעיקר [be-ikkar: primarily] וויכטיג די מצוות וואס זענען פאר צו געבן די ריכטיגע דעות, און אזוי ווייטער. אבער אויך די אנדערע זענען וויכטיג.

פסח און סוכות: די דעה און די מידה

זאגט דער רמב”ם אזוי, די ביידע האט ער געוואלט טרעפן סיי אין סוכות [Sukkos: the festival of Tabernacles] און סיי אין פסח [Pesach: Passover], אז זיי האבן סיי א דעה [de’ah: belief/opinion], ס’הייסט ס’איז דא עפעס אן אמונה [emunah: faith/belief] וואס די ימים טובים [yamim tovim: festivals] מפרסם [mefarsem: publicize/make known], ס’איז פארשטייט זיך נישט ממש א מצוה פון אמונה, ס’איז ווי דער רמב”ם איז מבאר [me-va’er: explains] אין די שטיקל אויף שבת [Shabbos: the Sabbath], איך האב עס כדאי [kedai: worthwhile] צו לערנען, ס’איז, מ’גייט נישט יעצט טון, ס’איז נישט ממש צו מאכן פראפאגאנדע, אבער מ’מאכט פסח, קיינער איז נישט וויסן פון די אמונה פון פסח. פסח איז געקומען צו לערנען א געוויסע דעה, א געוויסע אמונה. און אויך איז עס געקומען אויך צו לערנען א געוויסע מדה טובה [middah tovah: good character trait].

די דעה פון פסח

און וואס איז די דעה פון פסח? זאגט ער, “לזכור אותות מצרים ואותותם לדורות” [lizkor osos Mitzrayim ve-ososam le-doros: to remember the signs of Egypt and their signs for generations]. דאס איז נישט קיין גרויסע פירוט [peirut: detail], אז מ’זאל געדענקען די נסים [nissim: miracles] פון מצרים [Mitzrayim: Egypt]. אבער מ’וועט שוין באלד מדייק זיין [medayek zayn: be precise/analyze carefully], ס’איז וויכטיג צו וויסן וואס ער זאגט נישט. ס’הייסט, די דעה פון פסח איז נישט… און וואס איז די אותות [osos: signs] אין מצרים? און וואס איז דעמאלטס? וואס לערן איך פון דעם? וואס איז די דעה וואס מ’לערנט פון די נסים אין מצרים? ער זאגט נישט. און זיי מערקן אז ער זאגט נישט.

די דעה פון סוכות

און די דעה פון סוכות, דאס איז אינטערעסאנט וואס דער רמב”ם זאגט, דאס איז גוט אויך צו וויסן פאר סוכות. אזוי ווי פסח איז צו געדענקען לדורות [le-doros: for generations] די נסים פון יציאת מצרים [yetzias Mitzrayim: the Exodus from Egypt], און סוכות איז צו געדענקען די נסים פון די מדבר [midbar: desert/wilderness]. און ער איז דן [dan: discusses/analyzes] אין עניני כבוד [inyenei kavod: matters of honor] און איך ווייס נישט וואס נאך, אבער דאס איז די רמב”ם’ס פשט [peshat: plain meaning/interpretation] אויף סוכות.

די מידה פון פסח און סוכות

דאס איז די זאך פון די דעת [da’as: knowledge/belief] פון פסח, דו האסט דא א מידה [middah: character trait]. די מידה איז “שיהא אדם זוכר ימי הרעה בימי הטובה, ויביאנו זה להודות להשם וישכון במידת הענוה והשפלות” [she-yihyeh adam zokher yemei ha-ra’ah bi-yemei ha-tovah, vi-yevi’enu zeh le-hodos la-Hashem ve-yishkon be-middas ha-anavah ve-ha-shiflus: that a person should remember days of hardship in days of goodness, and this will bring him to thank God and dwell in the trait of humility and lowliness]. דאס הייסט, דאס איז א זאך וואס איז נוגע [nogei’a: relevant] אין מידות [middos: character traits], ס’איז נישט קיין עצם המציאות [etzem ha-metzi’us: essential reality] אז ס’איז א פרסום [pirsum: publicizing], נאר מ’עסט מצה [matzah: unleavened bread] און מרור [maror: bitter herbs] כדי צו געדענקען וואס איז געווען. לכאורה [le-kho’orah: apparently] די זעלבע זאך סוכה [sukkah: tabernacle/booth], מ’גייט ארויס פון די שטוב, מ’גייט אין א סוכה זיך צו דערמאנען אז מ’איז אמאל געווען אין מדבר און מ’האט נישט געהאט קיין שטוב, און שפעטער איז מען אנגעקומען אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel] און מ’האט שוין גוט צו עסן. דאס איז אלעס די מידה טובה פון פסח און סוכה.

אין אנדערע ווערטער, דער רמב”ם לערנט אז די טייטש פון די מצה, ווי ס’שטייט אז מ’עסט מצה ומרורים [u-merorim: and bitter herbs], און “שנאכל אבותינו במצרים” [she-akhlu avoseinu be-Mitzrayim: that our fathers ate in Egypt] איז זיין טייטש פון די מצה, אז מ’עסט מצה ומרור “שמורה על עניינינו במצרים” [she-moreh al inyaneinu be-Mitzrayim: that points to our affairs in Egypt], איז נישט די טייטש אז דאס איז א חלק [cheilek: part] פון די זכר ליציאת מצרים [zekher li-yetzias Mitzrayim: remembrance of the Exodus from Egypt], מ’דארף מאכן אזוי ווי א זכר לזה וזכר לזה [zekher la-zeh ve-zekher la-zeh: a remembrance of this and a remembrance of that], נאר די טייטש איז אז א מענטש זאל האבן די מידה טובה צו געדענקען בימי טובה ימי הרעה [bi-yemei tovah yemei ha-ra’ah: in good days the bad days], ווייל א מענטש ווערט צוגעוואוינט צו זיינע גוטע סיטואציעס און פארגעסט אז ס’איז אמאל געווען שלעכט. ממילא [me-meilah: consequently] סוכות גייט מען אין די סוכה, דערמאנט ער זיך אז ער איז אמאל געווען אין מדבר, און קען ער דאנקען דעם אייבערשטן אז ער האט ברוך השם [baruch Hashem: thank God] א הויז. די זעלבע זאך פסח, עסט ער מצה, קען ער דאנקען דעם אייבערשטן אז ער האט ברוך השם ברויט. דאס איז די רמב”ם’ס פירוש [peirush: interpretation] אויף די מידה פון פסח און סוכה, אז ביידע זענען די זעלבע זאך.

די סיבה פאר כרת אויף חמץ בפסח

די זעלבע זאך זאגט דער רמב”ם אין נאך א שטיקל אין פרק מ”א [perek mem-alef: chapter 41], ווי ער רעדט דארט פון אן אנדערע שאלה וואס מיר האבן געזאגט פריער, וועלכע סארט, פארוואס געוויסע מצוות האבן געוויסע עונשים [onoshim: punishments], יענע פרק איז וועגן הלכות עונשים [hilkhos onoshim: laws of punishments]. זאגט ער, פארוואס איז דא כרת [kares: spiritual excision] אויף חמץ [chametz: leavened bread] בפסח [be-Pesach: on Passover]? צוויי סארט מאכלים [ma’akhalim: foods] האט מען גע’אסר’ט [ge-asert: forbidden] צייטווייליג, דער וואס עסט יום כיפור [Yom Kippur: the Day of Atonement] און דער וואס עסט חמץ. פסח באקומט ער א כרת. זאגט דער רמב”ם דארט, איך געדענק שוין נישט וואס שטייט דארט. זאגט ער, פארוואס? ער רעדט נישט וועגן קרבן פסח [korban Pesach: Passover sacrifice], ער רעדט וועגן עסן חמץ בפסח. וועגן קרבן פסח דארף מען קוקן ערגעץ אנדערש. זאגט ער אויך אז די סיבה איז, דאס הייסט נאך איין סיבה, ווייל עס איז א צד [tzad: aspect], דער רמב”ם האט א כלל [kelal: principle] אז יעדע זאך וואס איז שווער דארף מען מאכן א גרעסערע עונש [onesh: punishment].

יציאת מצרים ווי “פינת התורה”

און למאי ואיך יאמין בו, למען ישמעו ויחזקו דעה שהיא פינת התורה, שלא מציאות מצרים נפלאות [le-ma’i ve-eikh ya’amin bo, le-ma’an yishme’u vi-yechazku de’ah she-hi pinas ha-Torah, she-lo metzi’us Mitzrayim nifla’os: for what purpose and how will he believe in it, so that they should hear and strengthen the belief that is the cornerstone of the Torah, that the existence of the miracles of Egypt]. איז דא עפעס אזא זאך וואס הייסט פינת התורה [pinas ha-Torah: cornerstone of the Torah]? דאס הייסט, אין אנדערע ווערטער, אז די יציאת מצרים איז מפרסם [mefarsem: publicizes] עפעס א דעה וואס איז א פינת התורה. וואס איז די זאך פון יציאת מצרים?

דער רמב”ם’ס כללדיגע בליק אויף טעמי המצוות

סאו דאס איז וואס דער רמב”ם האט געזאגט. יעצט איך וויל דא אריינטראכטן אז מ’דארף אבער זייער גוט וויסן וואס דער רמב”ם מיינט ווען ער טוט דאס. דאס הייסט, ס’איז דא דער רמב”ם’ס באופן כללי [be-ofen klali: in a general manner] זיין גאנצע בליק פון טעמי המצוות [ta’amei ha-mitzvos: reasons for the commandments]. ס’איז דא א זאך וואס דו האסט געזאגט, וואס מ’רופט די מטרה השניה [matarah ha-shniyah: the second goal] אדער די כוונה הראשונה [kavvanah ha-rishonah: the first intention], דאס הייסט די תיקון הנפש, דאס הייסט די אמת’דיגע דעות. וואס איז די אמת’דיגע מטרה [matarah: goal] פון די תורה [Torah: the Jewish Bible/Law]? און רוב תורה, רוב מצוות זענען נישט ממש דאס. דאס איז אפשר איין מצוה, אדער איך ווייס, אפשר דארף מען שטארק מדייק זיין פונקטליך וואס דאס איז. אבער רוב תורה איז געקומען צו מפרסם זיין דאס, צו מאכן א רעש ארום דעם. מ’וועט ליינען די שטיקל וועגן שבת דעמאלטס.

שבת ווי ביישפיל פון פירסום

דער רמב”ם רעדט וועגן שבת, פארוואס איז שבת אזוי חמור [chamur: severe/serious]? אין פרק חלק ב’ פרק ל”א [perek cheilek beis perek lamed-alef: Part 2, Chapter 31], זאגט ער, “כבר ידעת טעם סקילה” [kevar yadata ta’am sekilah: you already know the reason for stoning]. נישט נאר אז ס’איז דא סקילה [sekilah: stoning], ס’איז אינטערעסאנט, ער זאגט אז משה רבינו [Moshe Rabbeinu: Moses our teacher] האט שוין געהארגעט איינעם לכבוד שבת [li-khvod Shabbos: in honor of the Sabbath]. ער זאגט אז דאס איז א גרעסערע ראיה [ra’ayah: proof] פון דעם אז סתם אז ס’איז דא סקילה. איך מיין, ס’איז דאך דא אסאך אנדערע סקילות וואס משה רבינו האט נישט געטון אליינס. ער זאגט אז “ידיעת אמת מתוך דבריו” [yedi’as emes mi-tokh devarav: knowledge of truth from his words]. דו ווייסט שוין פון וואס חז”ל [Chazal: our Sages of blessed memory] פארציילן, “שדעות אין להם מעשים המשישים אותם ומפרסמים אותם ומציגים אותם בציבור אינן בנות קיימא” [she-de’os ein lahem ma’asim ha-mashrishim osam u-mefarsmim osam u-matzigim osam ba-tzibur einan benos kayama: that beliefs that don’t have actions that root them and publicize them and present them to the public are not enduring]. די דעות וואס האבן נישט קיין מעשים [ma’asim: actions] וואס זיי זענען משריש [mashrish: root/establish] די דעות, עקזיסטירן מער נישט, קיינער גייט זיי נישט מער געדענקען.

“ובין הדעות שהקב”ה רוצה שנכבד את השבת, להנחיל ירושה את עיקר חידוש העולם, ולפרסם את יציאת כל האנשים בבת אחת” [u-vein ha-de’os she-ha-Kadosh Baruch Hu rotzeh she-nekhabed es ha-Shabbos, le-hanchil yerushah es ikkar chiddush ha-olam, u-lefarsem es yetzias kol ha-anashim be-vas achas: and among the beliefs that the Holy One Blessed Be He wants us to honor the Sabbath, to bequeath as an inheritance the principle of the creation of the world, and to publicize the emergence of all people at once]. און וועגן דעם, די טעם [ta’am: reason], און וועגן דעם זאגן זיי “כי ששת ימים עשה ה’” [ki sheshes yamim asah Hashem: for in six days God made]. דאס איז דער וועג וויאזוי שבת איז מפרסם די ענין [inyan: matter/concept] פון חידוש העולם [chiddush ha-olam: creation of the world]. די גאנצע פרק שטייט אין די פרקים פון חידוש העולם, און דער רמב”ם וויל פרואווען פון דעם אז חידוש העולם איז א זייער וויכטיגע זאך.

מצוות ווי “סיינס” – נישט צוועקן פאר זיך

דאס איז דער רמב”ם’ס וועג. איך האב דאך געזאגט אז איך גיי באלד אנקומען צו וואס ער זאגט וועגן יציאת מצרים. דאס איז דער רמב”ם’ס וועג פון אנקוקן אלע מצוות. דאס הייסט, נישט אז די מצוה פאר זיך איז עפעס די מטרה. אפילו יום השבת [yom ha-Shabbos: the Sabbath day] איז נישט די פוינט בפני עצמה [bifnei atzmah: in and of itself], אפילו אז שבת איז די דריטע פון די עשרת הדברות [aseres ha-dibros: the Ten Commandments] און ס’איז מורא’דיג [moradik: awesomely] וויכטיג, אבער ס’איז א וועג צו מפרסם זיין. אין אנדערע ווערטער, שבת איז א גרויסע סיין, און נישט נאר שבת, אויך פסח, אויך כמעט [kimat: almost] יעדע אנדערע מצוה. ס’איז א סיין. ס’שטייט גארנישט, ס’שטייט “כי ששת ימים עשה ה’ את השמים ואת הארץ” [ki sheshes yamim asah Hashem es ha-shamayim ve-es ha-aretz: for in six days God made the heavens and the earth]. דו זאלסט וויסן אז דאס איז די וועג וויאזוי מ’איז מפרסם דורך מאכן שבת.

דער חילוק צווישן רמב”ם און רמב”ן אויף יציאת מצרים

אין אנדערע ווערטער, איך וויל מדייק זיין אין די ווערטער, דאס איז זייער אנדערש ווי אנדערע מענטשן גייען פארשטיין, בעיקר דער רמב”ן [Ramban: Nachmanides]. מ’דארף עס לערנען אינאיינעם. מ’דארף קוקן אין רמב”ן צו זען. דער רמב”ן גייט זאגן אז יציאת מצרים איז נישט עפעס א וועג, מיט אנדערע ווערטער, דאס וואס מען מאכט פסח, וויל זאגן דער רמב”ן, אז על כל פנים [al kol panim: in any case] יציאת מצרים, לאמיר טראכטן פון פסח נאכדעם. יציאת מצרים איז נישט עפעס א מעשה [ma’aseh: action/event] וואס מען פארציילט כדי אז דורך דעם זאלסטו געדענקען אז ס’איז געווען יציאת מצרים. דער רמב”ם זאגט קיינמאל נישט וואס מען זאל טון ווען דעם האבן געדענקט אז ס’איז יציאת מצרים. Just realize that.

דער רמב”ן’ס שיטה

אויב דער רמב”ן וואלט געזאגט אז יציאת מצרים איז א ראיה, עפעס א געוויסע גילוי [gilui: revelation], עפעס א געוויסע proof, א געוויסע הוכחה [hochachah: proof] אז דער אייבערשטער פירט די וועלט, דער אייבערשטער שולט אויף די וועלט, אדער אפילו טיפער, מען קען אפילו זאגן אז דער רמב”ן וואלט געזאגט אז די וועג פון ווי אונז ווייסן אז ס’איז דא א גאט, די וועג פון וויאזוי אידן ווייסן אז ס’איז דא א גאט, איז פון יציאת מצרים.

דער רמב”ם זאגט קיינמאל נישט אזוי

און דער רמב”ם זאגט קיינמאל נישט אזוי. דער רמב”ם קוקט עס אן אז יציאת מצרים, אדער דער זכר יציאת מצרים [zekher yetzias Mitzrayim: remembrance of the Exodus], דער פסח, איז א געוויסע וועג וויאזוי מ’זאל קענען מפרסם זיין די אמונה פון… פון… פון… אזוי ווי שבת חידוש העולם, אדער איך ווייס נישט וואס. ער זאגט קיינמאל נישט וואס צו… איך מיין אפילו אז ווען ער זאגט די דעות פון פסח, איך מיין אז פשוט צו געדענקען די היסטאריע. ס’איז נישט בכלל [bi-khlal: at all] קלאר, איך בין בכלל נישט משוכנע [meshukna: convinced] אז דער רמב”ם האט בכלל אנגעקוקט אז יציאת מצרים האט עפעס א שייכות [shaykhus: connection] מיט עפעס א יסוד [yesod: foundation/principle], עני יסוד פון אמונה.

די מעגלעכקייט אז דער רמב”ם מיינט כפשוטו

ס’קען זיין סתם [setam: simply] אז ווען ער זאגט אז די דעת פון פסח איז אז מ’זאל געדענקען יציאת מצרים, ס’קען זיין אז ער מיינט כפשוטו [ki-fshuto: literally/in its plain sense]. ס’קען זיין אז ער מיינט פשוט אז ס’איז דא א מצוה פון הכרת הטוב [hakoras ha-tov: recognition of the good/gratitude], און די מצוה, מיט אנדערע ווערטער, דאס איז א הכנה [hachanah: preparation] צו דעם אז מ’זאל קענען טון אפשר די צווייטע זאך וואס איז א מידה, אז מ’זאל קענען דאנקען דעם אייבערשטן אז ער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים, אז ער האט אונז באשיצט אין מצרים, אז ער האט אונז באשיצט אין מדבר, עפעס אזוי. ער זאגט קיינמאל נישט, דאס איז… מ’קען זיין מדייק אז דער רמב”ם זאגט קיינמאל נישט וואס, און ער רעדט קיינמאל נישט די גאנצע דרשה [derashah: homiletical interpretation] וואס יעדער איינער קען פון דעם רמב”ן אין סוף פרשת בא [parshas Bo: the Torah portion of Bo] און נאך פלעצער, וואס יציאת מצרים לערנט אונז עפעס אויס. דאס איז קיינמאל נישט די נוסח [nusach: formulation/version] פון דעם רמב”ם, און ס’איז כמעט בפירוש [bifeirush: explicitly] אז דער רמב”ם איז זיך שואל [sho’el: questioning] אויף דעם.

ראיות צו דעם חילוק

פארוואס איז מיין גרויסע פראוו? ווייל דער פסוק [pasuk: verse], לאמיר זאגן דער פסוק, לאמיר זאגן צוויי גרויסע ראיות [ra’ayos: proofs] וואס איך פיל אז ס’איז א ראיה צו דעם. ס’איז דא דריי, און נאכדעם איז דא א דריטע.

ראיה #1: “אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים”

קודם כל [kodem kol: first of all], דער פסוק “אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים” [Anokhi Hashem Elokekha asher hotzeisikha me-eretz Mitzrayim: I am the Lord your God who took you out of the land of Egypt], וואס פון דעם האט דער רמב”ם געלערנט, אז פון דעם זעט מען אז יציאת מצרים איז כדי אנצוקומען צו “אנכי ה’ אלקיך” [Anokhi Hashem Elokekha: I am the Lord your God]. זעט מען אז די מצוה איז דאך, ווי מ’ווייסט אויב מ’לערנט, אז דער רמב”ם האט מחדש געווען [mechadesh geven: innovated/introduced a novel interpretation] אז “אנכי ה’ אלקיך” איז א מצוה. דאס איז די מצוה פון אמונה, פון ידיעת ה’ [yedi’as Hashem: knowledge of God]. און ממילא האט דער רמב”ם פארשטאנען אז ס’איז א מצוה.