יציאה מעבודה זרה ‘וקרבנו המקום לו’ – ביאור לשונות הרמב”ם

כל המרבה לספר ביציאת מצרים: פיר דימענסיעס פון דער מצוה

הקדמה: דער ענין פון „כל המרבה לספר”

רבותי, אביסל מקיים זיין כל המרבה לספר ביציאת מצרים הרי זה משובח. די מצוה צו מרבה זיין, צו מוסיף זיין, צו מחדש זיין ענינים פון יציאת מצרים, ענינים פון חג הפסח, אזוי ווי דער ענין פון שואלין ודורשין קודם החג [שואלין ודורשין: מ’פרעגט און מ’דרשנט, מ’לערנט די הלכות פון יום טוב פאר דעם יום טוב], וואס איז בעיקר דער ענין פון פשוט מרבה צו זיין.

און אזוי ווי ס’איז נוהג זיך צוצוגרייטן אביסל פאר די יום טוב, הגם בעיקר האט מען געדארפט לערנען פסח אליין בעזרת השם, אבער אונז טרעפן זיך נישט, ס’איז שווער, וועלן מיר לערנען אביסל יעצט.

און מ’לערנט אסאך זאכן, יעדע יאר לערנט מען נייע זאכן, נייע קנייטשן, נייע הבנות, נייע חידושים. באמת דארף זיין א גאנצע חידוש, מ’דארף א גאנצע נייע וועלט דארף מען עפענען יעדע יאר, מ’קען נישט איבערזאגן תורות פון פאר יאר, איבערמאכן זאכן, דאס איז ריסייקלינג. אבער פארדעם דארף מען נאך אביסל מסדר זיין, אביסל קלאר מאכן.

און זיך הייבן דא אזוי, לפי הענין, לפי היכולת, לפי המזדמן וואס מ’לערנט יעדן טאג, און אפשר אביסל אנקומען צו חידושי תורה אויך, אז דאס איז כל המרבה לספר, דאס איז דער אופן וואס איך שטעל אוועק, דער סארט חידושי תורה, דאס איז מרבה לספר.

מרבה לספר, לספר, אזוי ווי יעדער איינער ווייסט, מיינט סיי צו פארציילן מעשיות, סיי צו עוסק זיין אין דברי תורה, צו מרחיב זיין די הבנה.

די גרונט-שאלה: וואס איז דער „מעסעדזש” פון פסח?

און ס’דאכט מיר אזוי, ס’איז געווען אמאל, מיר האבן געלערנט אמאל, פאר צוויי יאר צוריק מיין איך, האבן מיר געלערנט א סעריע שיעורים, האבן מיר דורכגעגאנגען, און ס’איז א זייער וויכטיגע, די שאלה אליין איז א גרעסערע ברכה ווי די תירוץ אין א געוויסע זין.

האבן מיר דורכגעגאנגען אז אונז לערנען פסח, ס’איז דא אזוי ווי מ’זאגט כאילו א מעסעדזש, ס’איז דא א מעסעדזש פון די מעשה פון פסח, פון די מעשה פון יציאת מצרים, אז מ’איז מסופר סיפור יציאת מצרים, ס’האט לכאורה א מעסעדזש, יא?

מ’קען, מ’קען זאגן אן א מעסעדזש, לאמיר קלאר מאכן, מ’האט שוין קלאר געמאכט אין אפאר אופנים, אבער מ’קען זאגן צוויי זאכן. מ’קען זאגן אז פארוואס מאכט מען פסח? וואס איז די ענין פון „למען תספר באזני בנך ובן בנך” [למען תספר באזני בנך ובן בנך: כדי אז דו זאלסט דערציילן אין די אויערן פון דיין זון און דיין אייניקל]? וואס איז די ענין פון מאכן א סדר, פון מאכן פסח?

דער ערשטער פשוט’ער ענטפער: הודאה

קען מען זאגן, פשוט, דער אייבערשטער האט אונז געטון א טובה, דער אייבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים, דאנקען מיר אים אויף דעם. ס’איז די ענין פון הלל [הלל: די מזמורים פון הודאה וואס מ’זאגט אויף יום טוב].

אזוי ווי מיר האבן געלערנט, ווען די אידן האבן געזאגט הלל ווען זיי זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, האבן זיי געזאגט שירת הים [שירת הים: דאס ליד וואס די אידן האבן געזונגען ביים ים סוף]. לויט איין נוסח אין די גמרא אין פסחים האבן זיי געזאגט הלל, הלל המצרי. אקעי, פיין, די הלל המצרי וואס מיר האבן רעדט זיך „בצאת ישראל ממצרים” [בצאת ישראל ממצרים: ווען ישראל איז ארויסגעגאנגען פון מצרים]. דאס איז איין מהלך, עכ”פ פשוט הלל הודאה. די ענין פון הלל איז די ענין פון הודאה. דאס איז זיכער די ערשטע זאך.

דער רמב”ם אין ספר המצוות: פיר דימענסיעס פון „מרבה לספר”

ווען מ’לערנט למשל אין ספר המצוות, און מ’איז מדייק אין די רמב”ם אין ספר המצוות אין עשה קנ”ז [עשה קנ”ז: די הונדערט זיבן און פופציקסטע מצות עשה], ווי ער לייגט אראפ די מצוה פון „לספר ביציאת מצרים”. דער רמב”ם איז דער ערשטער בעל המצוות וואס האט געמאכט א מצוה פון די תרי”ג מצוות [תרי”ג מצוות: די זעקס הונדערט דרייצן מצוות] „לספר ביציאת מצרים”. ס’איז נישט פשוט, ס’איז א חידוש וואס ער האט געהאט, ס’איז נישט קלאר אז ס’איז ריכטיג אזוי. על כל פנים, אזוי האט דער רמב”ם מסדר געווען אז ס’איז דא אזא מצוה.

און ער זאגט אזוי, די מצוה איז „לספר פלאי ה’ בשפה רכה” [לספר פלאי ה’ בשפה רכה: צו דערציילן די וואונדער פון השם אין א ווייכע שפראך]. און ער זאגט „כל המרבה לספר”, און מיר האבן אמאל געוואוסט וואס איז דאס „כל המרבה לספר”, „כל המרבה לספר ומאריך בדברים” [ומאריך בדברים: און פארלענגערט אין די רייד].

די ערשטע דימענסיע: גדולת מה שעשה לנו השם

און ער זאגט אזוי, „בגדולת מה שעשה לנו השם” [בגדולת מה שעשה לנו השם: אין דער גרויסקייט פון וואס השם האט אונז געטון], מאריך זיין אין די גרויסקייט וואס דער אייבערשטער האט אונז געטון, מאכן גרעסער די נסים, אריינקלערן, מרחיב זיין וואס איז די גרויסקייט דערפון.

די צווייטע דימענסיע: מה שעשה הוא למצרים מעוול וחמס

„ומה שעשה הוא למצרים מעוול וחמס” [ומה שעשה הוא למצרים מעוול וחמס: און וואס ער האט געטון צו די מצרים פון עוול און חמס].

די צוויי זאכן איז אינטערעסאנט, סתם אז מ’איז מדייק אין די לשון. יעדע זאך וואס מ’דארף מרחיב זיין? „כל המרבה לספר”, וועלכע נקודה? וואס זאל מען מרבה לספר? איז דא צוויי זאכן וואס מ’מאכט גרעסער. יא, „מרבה לספר” טייטש מ’קען גרעסער מאכן.

יא, אזוי ווי דאס וואס די מדרשים טוען, יא? איז דאס געשען ממש אזוי? ס’איז נישט געשען. מ’מאכט גרעסער וואס ס’איז געווען. יא, ס’שטייט סתם אז ס’איז געווען איין נס, מאכט מען גרעסער, ס’איז נישט געווען סתם איין נס, ס’איז געווען פופציק נסים. יא, דאס איז איין זאך, מאכן גרעסער וואס דער אייבערשטער האט געטון. אדער מ’זאל מעמיק זיין, מבאר זיין די גדלות דערפון, אזוי ווי די דרך המדרש, בדרך מליצה, בדרך מוסר, מ’איז ממחיש די שמחה, מ’לייגט צו נסים, מ’לייגט צו מעשיות, און אזוי ווייטער. דאס איז איינס, מאכן גרעסער.

וואס נאך מאכן גרעסער? די רשעות פון די מצריים, ווי שלעכט די מצריים זענען געווען. און דאס איז דאך נאמבער צוויי.

די דריטע און פערטע דימענסיעס

„וירא ישראל את היד הגדולה” [וירא ישראל את היד הגדולה: און ישראל האט געזען די גרויסע האנט] — שטייט דאך נישט אין די פסוק אז דאס איז נישט מפורש, און אין די הגדה איז נישט מפורש דאך, וואס איז די וועג צו טון? מען לייגט צו, די מצרים האבן געשלאגן, אזוי ווי יעדער ווייסט די מעשיות פון די מדרשים, מען קען מאריך זיין על פי אוימעק און אזוי ווייטער. דאס איז די צווייטע זאך.

די דריטע זאך, „ואיך לקח השם נקמותינו מהם” [ואיך לקח השם נקמותינו מהם: און וויאזוי השם האט גענומען אונזער נקמה פון זיי], וויאזוי דער אייבערשטער האט אונז נקמה גענומען. עס זענען דאך צוויי אנדערע זאכן. אפשר מיינט ער אז עס איז א המשך פון די זעלבע זאך, אבער מען קען זאגן אז עס זענען צוויי אנדערע זאכן.

עס איז דא „גדולת מה שעשה השם”, יא, „לכל האותות והמופתים אשר עשה משה לעיני כל ישראל” [לכל האותות והמופתים אשר עשה משה לעיני כל ישראל: צו אלע די אותות און מופתים וואס משה האט געטון פאר די אויגן פון גאנץ ישראל], די גרויסע נסים וואס איז א גרויסער חידוש הנס, און אזוי ווייטער. מען קען עס רופן מצד גדולת השם.

נאכדעם איז דא מצד די נקמה, דאס הייסט, אין דעם מצרי וואס ער האט אונז אזוי אונטערדרוקט און געשלאגן, יענער האט זיך טאקע באקומען די עונשים און אוועקגעכאפט זיינע קינדער, און אזוי ווייטער ווי די מעשיות וואס גייען אין די מדרשים. דאס איז „לקיחת נקמותינו מהם”.

נאכדעם, די פערטע זאך זאגט ער, „ולהודות לו יתברך על מה שגמלנו מחסדיו” [ולהודות לו יתברך על מה שגמלנו מחסדיו: און צו דאנקען אים יתברך אויף וואס ער האט אונז גומל געווען פון זיינע חסדים]. דאנקען דעם אייבערשטן וואס ער האט אונז געגעבן א טובה, אונז גומל חסד געווען.

צונויפנעם: פיר אנדערע זאכן וואס מען קען מרבה זיין

קומט אויס פון די רמב”ם, פון די לשון ספר המצוות, פיר אנדערע זאכן וואס מען קען מרבה זיין אין לספר:

1. מען קען מרבה זיין גדולת מה שעשה לנו השם

2. מען קען מרבה זיין מה שעשה לנו המצרים

3. מען קען מרבה זיין איך לקח השם נקמותינו מהם

4. און מען קען להודות לו יתברך

ווי דאס שפיגלט זיך אפ אין דער הגדה

אפשר קומט טרעפן אין די הגדה ביינו בלע”ז, קען מען אוועקשטעלן, איך ווייס נישט:

למשל „ברוך המקום ברוך הוא, ברוך שנתן תורה לעמו ישראל” [ברוך המקום ברוך הוא, ברוך שנתן תורה לעמו ישראל: געבענטשט איז דער אָרט, געבענטשט איז ער, געבענטשט איז דער וואס האט געגעבן תורה צו זיין פאלק ישראל], דאס איז להגדיל מה שעשה לנו השם.

יא, „מה שעשה לנו המצרים” — דאס איז „פרעה הרשע גזר על הזכרים, וירעו אותנו המצרים, ויעבידו אותנו בפרך” [פרעה הרשע גזר על הזכרים, וירעו אותנו המצרים, ויעבידו אותנו בפרך: פרעה דער רשע האט גזר געווען אויף די זכרים, און די מצרים האבן אונז געטון שלעכטס, און זיי האבן אונז געארבעט מיט פרך], פארשידענע חלקים פון דעם.

„ואיך לקח השם נקמותינו” — דאס איז מ’רעדט פון די מכות, מ’רעדט וויאזוי מ’האט נקמה גענומען אין די מצרים.

און נאכדעם „להודות” — דאס איז ווי מ’זאגט, יא, „בצאת ישראל ממצרים”, הלל, יא, „הללו עבדי ה’” [הללו עבדי ה’: לויבט, קנעכט פון השם], „הלל הגדול”, „נשמת”. דאס איז אלעס הרחבות פון… אזוי טוט מען טאקע אין די הגדה, יא.

מעיקר הדין, לכאורה, זאגט מען איין ווארט הלל, אדער מ’זאגט איין ווארט פון די אלע זאכן, און מ’איז יוצא. און די הגדה איז שוין מרחיב געווען, אזוי ווי ער ברענגט „כמו שאמרו כל המרבה לספר הרי זה משובח”. דאס זענען די פיר זאכן.

דאנקען vs. מעסעדזש: דער צענטראלער אונטערשייד

און די אלע פיר זאכן, די ערשטע דריי איז סיפור דברים, אדער צוויי פון זיי איז סיפור דברים. אבער בפשטות, די עיקר איז, פארוואס מאכט מען פסח? מ’פרעגט א איד, פארוואס מאכט מען פסח?

בפשטות, ס’איז נישט ממש וואס ס’שטייט אין ספר דברים, אבער בפשטות, וואס מאכט מען פסח? כדי צו דאנקען דעם אייבערשטן.

מיר האבן שוין מאריך געווען לעצטע יאר אויך מער אין פשוטו של מקרא, אז מיר האבן מסביר געווען פאר א איד וואס איז געווען דעמאלט, זיין זיידע איז נאך געווען אין מצרים — זיין מאמע’ס זיידע, נישט זיין זיידע טעארעטיש — זיין זיידע כפשוטו איז געווען אין מצרים, איז זיכער די עיקר שמחה, די עיקר חיות פון פסח איז געווען אז מיר זענען ארויס פון מצרים, מיר זענען געגאנגען קיין ארץ ישראל, וחיינו.

איצט, מיר האבן שוין געלערנט אבער אז ס’איז געקומען שפעטער. ראשונים אין די פסוקים קען מען דאס זען, מיר האבן שוין געוויזן לעצטע יאר, ראשונים אין די פסוקים זעט מען דאס, אז ס’איז נישט נאר דאס. ס’האט אויך א מעסעדזש.

וואס איז די מעלה פון א מעסעדזש?

וואס איז די מעלה פון א מעסעדזש? די מעלה פון א מעסעדזש איז אז דאס איז שוין נישט קיין זאך וואס איז נאר שייך צו דאנקען.

דאנקען, איך האב געזען אין ר’ חיים קאניעווסקי’ס ספר אויף די תורה, טעמא דקרא אויף חנוכה, ער ברענגט אויך פון איינעם, ער רעדט וועגן דעם אז דאנקען איז נישט שייך אויף א זאך וואס האט נישט געטון צו דיר.

ראיה פון ר’ חיים קאניעווסקי: חנוכה

ער זאגט אזוי, ער זאגט פאר א תירוץ, ווייל וואס שטייט נישט אין על הניסים די נס פון די נרות חנוכה? דאס איז די קשיא וואס אלע פרעגן. ס’שטייט די נס פון די מלחמה, ס’שטייט „ואחר כך באו בניך… והדליקו נרות” [ואחר כך באו בניך… והדליקו נרות: און נאכדעם זענען געקומען דיינע קינדער… און האבן אנגעצונדן ליכט], אבער ס’איז א חלק פון די סיפור, ס’שטייט נישט „ונעשה נס והדליקו נרות” [ונעשה נס והדליקו נרות: און ס’איז געשען א נס און זיי האבן אנגעצונדן ליכט].

זאגט ער אזוי, אז ס’איז געשען צו דיר א נס, יא? דער אייבערשטער האט געהאלפן אז דו האסט געקענט מאכן א מצוה. מ’קען אפילו אויף דעם דאנקען. ס’איז נישט קיין נס פאר מיר, ס’איז א נס פאר’ן אייבערשטן אז מ’קען מאכן א מצוה. אקעי, זאגן מיר אז ס’איז געשען צו דיר א נס אז דו קענסט מאכן א מצוה. דו דאנקסט דעם אייבערשטן, דו מאכסט א הלל והודאה.

אבער ס’איז געשען פאר דיין טאטע א נס אז ער האט געקענט מאכן א מצוה, און ס’איז געשען עפעס צו אים וואס דו האסט מיט דעם גארנישט, וואס האסטו צו דאנקען? מיין טאטע האט געשען א גוטע זאך, פארוואס דארף איך דאנקען אז מיין טאטע האט געשען?

דער כלל: „שעשה ניסים לאבותינו ולנו”

ווען דאנקט מען? אזוי זאגט ער. ווען דאנקט מען אויף א נס שנעשה לאבותינו [שנעשה לאבותינו: וואס איז געשען צו אונזערע אבות]? „שעשה ניסים לאבותינו ולנו” [שעשה ניסים לאבותינו ולנו: וואס האט געטון נסים צו אונזערע אבות און צו אונז]. ס’איז א זאך וואס אונז האבן נאך אלץ הנאה דערפון.

אזוי ווי מ’זעט טאקע ביי פסח, די הגדה איז מדגיש, פון די משנה, „שלא את אבותינו בלבד גאל אלא אותנו” [שלא את אבותינו בלבד גאל אלא אותנו: נישט נאר אונזערע אבות אליין האט ער גאל געווען, נאר אונז]. דאס הייסט, ווען נישט גאולת מצרים, זענען מיר דאך אויך אינדרויסן פון מצרים. אז מיר זענען שוין אינדרויסן פון מצרים, מיר זענען דאך אלץ אינדרויסן, קען מען דאנקען „שעשה לאבותינו ולנו”. דאס איז די טייטש, „שעשה ניסים לאבותינו ולנו”. אבותינו, ולנו בכלל אבותינו. און ס’איז געווען נסים צו אונז בכלל, די נסים שנעשו לאבותינו. אז דאך, די נסים וואס איז געשען צו זיי איז געשען צו אונז.

דאס זאגט ער דארט, אז די זאכן פון די מלחמה, אז די אידן האבן געכאפט די בית המקדש און אזוי ווייטער, דאס האט נאר געווען לאבותינו ולא לנו. אונז זענען דאך אויך, אונז זענען אייניקלעך, אונז זענען נישט געשטארבן, אונז קענען מקיים זיין די תורה, די יוונים לאזן אונז, און אזוי ווייטער, אונז האבן נישט קיין פראבלעם מיט די יוונים. אבער דאס איז געווען עפעס א פרטיות’דיגע זאך דעמאלטס, אויף דעם איז שייך צו דאנקען. אזוי טענה’ט ער, א טענה, און איך קען מסכים זיין אויף פשוט’ן דא.

די נקודה: דאנקען איז נאר שייך ווען איך האב עפעס פון דעם יעצט

אבער די נקודה וואס איך וויל דא ארויסנעמען איז ריכטיג. די נקודה וואס איך נעם דא ארויס איז אז דאנקען איז אלעמאל א זאך וואס איך האב עפעס פון דעם יעצט. ס’איז נישט שייך עכט צו דאנקען אויף אן איידיע, אויף א זאך וואס איז געשען דעמאלטס, א היסטאריע.

אויף די היסטאריע איז שייך אנדערע זאכן, דאס איז וואס איך וויל זאגן. אויף חנוכה, אזוי ווי ער זאגט, אז מיר רעדן וועגן די נס חנוכה, ווייל דעמאלטס איז מער אזוי געווען א ענין פון להודיע [להודיע: צו מודיע זיין, באקאנט צו מאכן], נישט קיין ענין פון דאנקען.

מיר האבן גערעדט פורים אויך פון די רמב”ם, אז ס’איז דא צוויי דיוקים, ס’איז דא להודות [להודות: צו דאנקען] און ס’איז דא להודיע. מיר זאלן אים פשוט הודאה, און פארוואס דארף מען אים הודאה? על כל פנים, הודאה איז איין זאך, און הודאה, יא, מ’קען זאגן הודאה מיט א יו”ד און הודאה מיט אן עי”ן און א ה”א, צו מודיע זיין, למען דעת [למען דעת: כדי צו וויסן], וידעו מצרים וידעו כי אני ה’ [וידעו מצרים וידעו כי אני ה’: און די מצרים זאלן וויסן און זיי זאלן וויסן אז איך בין השם] און אזוי ווייטער, וואס ס’שטייט אזעלכע סארט זאכן. דאס איז שוין נישט קיין זאך וואס איז תלוי אין איך האב עפעס פון דעם.

דאס פראבלעם מיט הודאה אין אונזער צייט

ס’איז דא אן אנדערע פשט, זייער אינטערעסאנט, ס’איז דא אן אנדערע פשט אין די „אף עתה אנו גאולים מהם” [אף עתה אנו גאולים מהם: אפילו איצט זענען מיר גאל געווארן פון זיי]. יא, די „אף עתה אנו גאולים מהם” זאגט אויף א פשט, פאר דעם קען מען דאנקען.

אבער ס’קען זיין אז אן דעם, נאך אזוי ווי איך טראכט אז בזמן הזה, הגם טעארעטיש זענען מיר אויך טאקע „ראו עינינו ומשועבדים היינו לפרעה במצרים” [ראו עינינו ומשועבדים היינו לפרעה במצרים: זעט מיט אייערע אויגן און משועבד זענען מיר געווען צו פרעה אין מצרים], אבער דאס איז נישט, איך ווייס נישט צו איך זאל זאגן, ס’איז נישט ריכטיג היינט בזמן הזה.

מצרים עקזיסטירט דאך שוין נישט. אונז עקזיסטירן נאך אביסל, עם ישראל, אבער מצרים עקזיסטירט שוין נישט, נישט די מצרים, דאס איז מצרים, אבער די מצרים זענען נעלם געווארן שוין. ס’קען זיין בזמן וואס מ’האט געשריבן די הגדה האט עס נאך עקזיסטירט, און מצרים האט דאך עקזיסטירט פאר א לאנגע צייט, ביז… איך ווייס נישט פונקטליך ווען. ביז קלעאפעטרא, אבער בפנים ביז די זמן התנאים אפשר קען מען זאגן.

אבער עס קען זיין די הגדה איז נאך פון א צייט וואס מצרים איז נאך געווען אן עכטע זאך, וועלכע איז א חלק פון מצרים וואס איז נאך געווען תחת יד רומא [תחת יד רומא: אונטער דער האנט פון רוים] און אזוי ווייטער.

אבער ביז שפעטער, עס איז דאך נישטא קיין מצרים, איז דאך נישט עכט שייך צו זאגן אז אונז וואלטן מיר געווען אין מצרים. ס’איז דאך נישטא מצרים, פארוואס מאכט עס נישט עכט קיין סענס? קען מען זאגן, דא האסטו דאך תורת יעקב, א צייט וואס איז שוין אראפ פון די צייט.

יציאת מצרים: חילוק צווישן הלל און סיפור — דער רמב”ם’ס גישה

המשך: די רלוונטקייט פון “עבדים היינו” בזמן הזה

אבער עס קען זיין אז אן דעם, נאך אזוי ווי איך טראכט אז בזמן הזה, הגם טעארעטיש איז עס אויך אטאקע “ראינו ונינו ועבדים היינו לפרעה במצרים”, אבער דאס איז נישט… איך ווייס נישט צו מ’טאר זאגן, עס איז נישט עכט ריכטיג היינט בזמן הזה. דאס הייסט, מצרים עקזיסטירט דאך שוין נישט. אונז עקזיסטירן נאך אביסל, עם ישראל, אבער מצרים עקזיסטירט שוין נישט. נישט די מצרים, דאס איז מצרים, אבער די מצרים זענען נעבעך אוועקגעפארן שוין.

עס קען זיין אז די זמן וואס מ’האט געשריבן די הגדה האט עס דאך עקזיסטירט, און מצרים האט דאך עקזיסטירט פאר א לאנגע צייט, ביז… איך ווייס נישט פונקטליך ווען, מ’דערציילט ביז קלעאפאטרע, אבער על כל פנים ביז די זמן התנאים, אפשר קענסטו זאגן. אבער עס קען זיין די הגדה איז דאך פון א צייט וואס מצרים איז נאך געווען אן עכטע זאך, וועלכעס א חלק פון מצרים איז נאך געווען תחת יון, און אזוי ווייטער. אבער שפעטער, איז דאך נישטא קיין מצרים, איז נישט עכט שייך צו זאגן אז אונז זענען געווען אין מצרים. ס’איז דאך נישטא מצרים, פארוואס… עס מאכט נישט עכט קיין סענס.

חילוק יסודי: הלל (דאנקען) קעגן סיפור (לימוד)

קענסט זאגן, דא איז א זאך תורה, איז יעצט א צייט וואס שוין רוב פון די תורות זענען, אז מ’מיינט טאקע נישט דאס, מ’מיינט טאקע נישט צו דאנקען. דאנקען מיר זאלן האבן פועל’ן נאכדעם א ברכה, “להלל ולהודות”. מ’קען עפעס מאכן א ברכה פאר א דרשה? ס’קוקט נישט אויס אזוי. נאר וואס? דאן די ידיעות, ווען די טובה שטייט שוין. פון דעם וואס מ’איז געגאנגען אין מצרים לערנט מען זיך זאכן, לערנט מען זיך גדולת השם, לערנט מען זיך לימודים פון אמונה, לימודים פון אמונות ודעות, און אזוי ווייטער. דאס קען מען לערנען פון די היסטאריע, מען קען עס לערנען פון די פון וואס עס איז היינט, מען קען עס לערנען אין אסאך אנדערע וועגן, אבער דאס איז די אנדערע סארט נקודה. ס’איז דא א חילוק פון א ידיעה, וואס דאס איז פארוואס מ’זאגט הלל. דעמאלט לכאורה קען מען נאר זאגן אויף וואס אונז האבן עפעס פון דעם היינט, “לנו ולאבותינו”, ווי ישלם, וויאזוי אויף וואס פונקטליך מ’זאגט הלל ווען ס’איז פסח.

און נאכדעם איז דא דער סיפור. מ’קען עס רופן דער סיפור, עס איז נישט סיפור יציאת מצרים, עס איז נישט די זעלבע זאך ווי להלל על יציאת מצרים. הגם קען זיין אז ס’איז נכלל די זעלבע זאך, פון וואו שטייט אז מ’דארף עס זאגן הלל? אפשר אויך פון דעם, מ’דארף מעיין זיין. אבער איך זאג נאר די חילוק, אז ס’איז צוויי אנדערע זאכן. דאס איז די ערשטע יסוד וואס מ’דארף האבן צו קענען אריינגיין אין סיפור.

עס איז דא הלל, עס איז דא סיפור, אדער וואס לערנט מען זיך?

ווען מ’פרעגט “וואס לערנט מען זיך?” — א סימן אז די זאך איז “טויט”

אזוי ווי מען זאגט, אונז פירן זיך אזוי געווענליך, עס קומט א שבת, עס קומט א יום טוב, עס קומט עני פרשה וואס מען לערנט, זאגט מען, וואס לערנט מען זיך פון דעם? וואס לערנט מען זיך פון דעם מיט א טייטש? ווען א זאך איז דא, פרעגט מען נישט וואס מען לערנט זיך. קיינער גייט נישט צו א בר מצוה, אפשר איז דא וואס גייען יא, ווייל ס’איז אויך נישט עכט. אבער קיינער גייט נישט צו א חתונה און זאגט, וואס לערנט מען זיך פון דעם וואס מען האט חתונה? מען האט חתונה, האט מען חתונה. יעצט, פארוואס מאכט מען פונקטליך צו ברעכן די גלאז? כדי צו געדענקען די חורבן בית המקדש. פארוואס טאנצט מען די חתן ארום די כלה? דאס קען מען אפשר זאגן טייטשן, אפשר פירושים וואס מען לערנט זיך פון זיין. אבער א פאקט פרעגט קיינער נישט וואס מען לערנט זיך. יא, אויב מען דארף פרעגן וואס מען לערנט זיך, איז פשט אז די זאך אליינס איז טויט, אין א געוויסע זין איז עס נישט עכט. אז מען דארף וויסן וואס מען לערנט זיך. נו אוודאי, דאס קען מחיה מתים זיין די זאך. דאס קען זיין תחיית המתים אין די תורה. דאס קען אויפלעבן די זאך, אז מען וועט זיך עפעס לערנען פון דעם.

תורה איז חיי עולם — דער לימוד שטייט אויף זיך אליין

א מעשה פון היסטאריע קען מען זיך לערנען פון מעשיות וואס זענען אמאל געווען, קען מען זיך לערנען פונקט אזוי ווי מעשיות וואס זענען געווען היינט. איז מצד די תורה, ווי זיי זאגן אלעמאל, די תורה איז חיי עולם, מצד די תורה, מצד די לימוד, איז אפילו דו זאגסט אז היינט איז שוין נישטא קיין מצרים, אפילו “אלי הוציא” קען נאך שיין חל זיין. פארוואס? ווייל ס’איז נישטא קיין מצרים? וואס איז די תירוץ וואס מען האט געווען? ס’וואלט עפעס אנדערש געשען, איך ווייס נישט וואס. מען קען זאגן טייטש, איך זאג נישט אז מען קען נישט פארענטפערן יענע קשיא.

די אנדערע וועג, די זאך וואס מען קען טון איז וואס מען קען ווייזן, מען קען מסביר זיין די נקודה פון די מעשה, די לימוד, די תורה דערפון. די תורה איז א זאך, די איידיע איז א זאך וואס איז נוגע נישט קיין חילוק. וואס מען קען דאן צוריקקומען צו ר’ חיים’ס תגובה אז ס’איז אן אמת. יעצט, האבן מיר געוויזן אין יענע שיעורים, מען קען מאכן א גרויסע ליסט, אפילו פון לעצטע יאר געוויזן, אפילו פון די תורה אליינס, פון די חומש, פון די נביאים כתובים, קען מען מאכן א לאנגע ליסט פון לימודי יציאת מצרים. אפילו ממש פון פשוטי של מקרא קען מען זען אפשר, איך ווייס נישט ווי לאנג די ליסט איז, אבער צען אפשר זאכן וואס מען קען לערנען פון יציאת מצרים.

דער רמב”ם’ס גישה: וואס פארציילט מען ביציאת מצרים?

לאמיר לערנען איין זאך, לאמיר לערנען איין זאך וואס איך מיין אז איך האב עס נישט געזאגט דעמאלט, נישט אין די וועג וואס איך זאג עס יעצט. ס’איז דא איין זאך, א נייע זאך וואס איך זעה וואס שטייט וואס מען לערנט פון יציאת מצרים, וואס דער ווארט, וואס דער לימוד דערפון.

הלכות חמץ ומצה פרק ז’ — נאך א גרסא

איז אזוי, לאמיר צוריקגיין צום רמב”ם, לאמיר צוריקגיין צום רמב”ם אין הלכות חמץ ומצה פרק ז’. איז נאך א גרסא, יא, מיר האבן פריער גערעדט פון די ספר המצוות, נאך א גרסא ווי דער רמב”ם זאגט וואס פארציילט מען, וואס פארציילט מען ביציאת מצרים, ווייטער די מצות הסיפור, דארט ברענגט ער די מצוה, לספר בנסים ונפלאות שנעשו לאבותינו במצרים. זאגט ער, וכל המרבה בדברים שאירעו ושהיו, אן אינטערעסאנטע לשון, דברים שאירעו ושהיו, וואס איז די זעלבע זאך, די צוויי זאכן, הרי זה משובח. ווי מער מ’איז מרבה, לכאורה איז עס בכלל, אין ספר המצוות איז עס אביסל מער מפורש געווען וואס מיינט להרבות בדברים שאירעו ושהיו.

הלכה ב’: פאר דעם קטן או טיפש

יעצט, שפעטער ברענגט ער מער פרטי הלכות, וואס איז בכלל שטייט שוין אין די ברייתא, אין די גמרא, פונקטליך וואס מ’לערנט. ס’איז וויכטיג מדייק צו זיין, ווייל איך וויל אנקומען צו א הבנה. ער זאגט אזוי, אין הלכה ב’ שטייט, ער ברענגט טאקע די לשון, אבער מ’דארף זען ווי ער טוישט אביסל פון די לשון וואס שטייט אין די גמרא, מ’זעט אז ער איז מחדש עפעס. ער זאגט אזוי, לפי דעתו של בן אביו מלמדו. דאס שטייט, שטייט נישט אין ערגעץ נישט אזוי, לפי דעתו של בן אביו מלמדו. ס’שטייט אפשר אין די הגדה של פסח, מ’מאכט א גאנצע דרשה פון דעם, כנגד ארבעה בנים, ווי יעדער איינער לערנט מען לפי דעתו. אין רמב”ם איז עס מצויר אזוי קצר.

אם היה קטן או טיפש, טאמער איז דער יונגל, דער בן, איז א קטן, דאס הייסט ער איז נאך קליין, אדער איז ער אפילו גרויס און ער איז א טיפש. יא, ס’מאכט זיך א גדול’דיגער איד כמו קטן. אומר לו, זאגט ער אים אזוי, וזה הלשון, בני, מיין קינד טייערער, כולנו היינו עבדים, מיר זענען אלע געווען עבדים. און דער קינד פארשטייט דאך נישט וואס מיינט אן עבד, וואס איז אן עבד. זאגט ער אזוי, כשפחה זו או כעבד זה, דאס איז א נייע באגריף דא, ס’איז נישט געווען. דו פאססט זיך אן באגריף דא, דו הייבסט אויף די מצה, דו דארפסט אויפהייבן די שפחה און די עבד, און קענען זאגן כשפחה זו. לכאורה הייסט עס אז די ילדים הקטנים ווייסן נישט וואס מיינט א שפחה. היינט, אפשר איז נישט דא אין בנינו ברוך השם קיין עבדים ושפחות.

קען מען דאס נישט מקיים זיין, אפשר איז דאס אליינס בכלל יציאת מצרים, נישט איינער עבדים ושפחות. אפשר דארף מען ברענגען א בוק, א פיקטשער פון א… איך ווייס נישט ווי אזוי, און ווי אזוי זעט אויס אן עבד, ווי אזוי זעט אויס א שפחה, און זאגן, “אונז זענען געווען עבדים, כמו עבד זה, כמו שפחה זו, כמו עבד זה.” דער גוי, דער שפחה, אזוי, אזוי זענען מיר געווען פאר די מצרים, און אונז זענען יעדער איינער, און בלילה הזה, און די נאכט, פדאנו הקדוש ברוך הוא ויוציאנו לחירות. די נאכט האט דער אייבערשטער אונז אויסגעלייזט און אונז ארויסגענומען צו פרייהייט. יעצט זענען מיר נישט קיין עבדים, יעצט זענען מיר נישט קיין עבדים. קוק אויף אונז, קוק אויף אונז, און קוק אויף די עבד. ס’איז ממש א זאך וואס מ’קען זען היינט, איך ווייס נישט, א זאך וואס מ’קען זען היינט, יא, זעסט ווי אזוי ס’קוקט אויס אן עבד, זעסט ווי אזוי ס’קוקט אויס א שפחה, זעסט ווי אזוי ס’קוקט אויס אן עבד. איך ווייס נישט צו דער רמב”ם מיינט ממש אן עבד, ס’מוז זיין ממש עבדים, אדער ס’איז געווען, אפשר האט יעדער געהאט אן עבד וואס מ’קען ווייזן, אפנים, ס’איז אן איידיע, און אונז זענען נישט קיין עבדים. די נאכט איז געשען, דער אייבערשטער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים, ויוציאנו לחירות. דאס איז די פשוט’סטע לעוועל פון די מעשה.

דיוק: קיין נסים נישט פאר דעם טיפש

אינטערעסאנט, ס’שטייט נישט אין די מעשה קיין נסים, ער לייגט נישט אין די קיצור, אין די קיצור וואס דער רמב”ם איז ממחיש פאר די קטנים, איז ער טיפיש לייגט ער נישט אריין גארנישט אז דער אייבערשטער האט געמאכט נסים. מ’זעט אין די נעקסטע שטיקל שטייט שוין יא, ס’איז אינטערעסאנט, א דיוק וואס מ’דארף מתבונן זיין. ס’שטייט נישט אז דער אייבערשטער האט געמאכט נסים, ס’שטייט נישט וועגן די מכות, ס’שטייט נישט וועגן משה רבינו איז געקומען און געזאגט פאר פרעה, ס’שטייט נישט די אלע זאכן. ס’שטייט פשוט, “היונו עבדים”, אזוי ווי ס’שטייט אין די הגדה של פסח, “עבדים היינו ויוציאנו”. מיר זענען געווען עבדים און מיר זענען נישט קיין עבדים. דאס איז די סימפליפיקעישן.

וואס א קיצור ווייזט אונז

ס’איז זייער וויכטיג צו מתבונן זיין, ווייל ווען מ’מאכט א סימפליפיקעישן, קען מען דאך אלעמאל סימפליפייען אנדערע זאכן. ס’איז דא איינער וואס וועט אפשר זאגן אז די… מ’דארף עס זאגן אויף א פשוט’ע שפראך, מ’דארף עס זאגן אויף אידיש, מ’דארף עס זאגן אז די קינדער זאלן פארשטיין. פיין, אבער וואס זאגט מען? פון וואס מאכט מען די קיצור? ווען איינער מאכט א קיצור איז אלעמאל א טריקי זאך. ווען איינער מאכט א קיצור פון א ספר, קיצור פון אן ענין, ער נעמט א חסידישע ספר און ער מאכט א קיצור, ער נעמט א גמרא און ער מאכט א קיצור פאר די קינדער, פאר די קליינע בחורים זאלן פארשטיין. נו, פיין, איז מיינט מען אז דאס איז די פשוט’ע זאך, ער מאכט א קיצור פאר די קינדער. ס’איז אלעמאל א שאלה וועלכע חלק, וועלכע נקודה גייט מען פארשטיין אז דאס איז די עיקר, די נקודה המרכזית, וואס דאס לאזט מען מקצר זיין.

מען קען זאגן א מעשה אזוי ווי יציאת מצרים, ס’איז האלב ספר שמות. מען קען ארויסנעמען פון דעם זייער אסאך זאכן. ס’קען איינער זאגן, עיקר יציאת מצרים איז אז מ’האט געשפאלטן דעם ים. וואס, פאר די קינדער וויל מען אז מ’האט געשפאלטן דעם ים. ס’איז איינס. מ’קען זאגן אסאך זאכן, ניין, אפשר מיינט נישט קריעת ים סוף בכלל די יציאת מצרים, יש לן. אבער על כל פנים, מ’קען זאגן אסאך זאכן. ס’איז געווען צען מכות, מ’קען זאגן אסאך זאכן. דער רמב”ם זאגט די נקודות, זעט אויס אז דאס איז אפשר דער עיקר סיפור יציאת מצרים, אז מ’איז געווען אן עבד און מ’איז ארויס. זייער אינטערעסאנט, צו מדייק זיין, אפשר איז דאס די פשוט’סטע זאך. פאר אים איז דאס געווען די פשוט’סטע זאך. איך האב אן ענווה אין דעם, אבער איך וועל אפשר זאגן אין א מינוט, אבער דאס איז דאס וואס ער זאגט.

הלכה ב’ (המשך): פאר דעם גדול וחכם

נאכדעם זאגט ער, “ואם היה הבן גדול וחכם”. אויב ער איז געווען גרויס און חכם. ער זאגט נישט “או” חכם, יא? אזוי ווי א קטן וטיפש. א גדול… פריער האט ער געזאגט קטן או טיפש, קען זיין א גדול טיפש. דא זאגט ער גדול וחכם. ס’איז נישט קיין קטן וחכם. געווענליך, א גדול איז ביידע דארפן זיין, סיי א גדול און סיי א חכם. סאו אויב איז ער א גדול און א חכם, אויב איז ער א גדול און א טיפש האבן מיר שוין פריער גערעדט. אויב איז ער א קטן און א חכם, יא, ס’איז נישט אזא כלל, ס’מאכט זיך אמאל, אבער באופן כללי אפשר איז אפילו נישט גענוג, אפשר אפילו ער איז א חכם דארף מען ווארטן ער זאל זיין גרויס. א קטן איז דאך א טיפש, מצד דעם וואס ער איז א קטן איז ער שוין א טיפש.

איז אויב איז ער יא א חכם, “מודיעו מה שאירע לנו במצרים”. פארציילט אים וואס ס’איז געשען צו אונז אין מצרים. וואס לייגט ער דא צו אנדערש וואס ער האט געזאגט פריער? ער לייגט נישט צו זייער אסאך. “כמו עבד זה, כמו שפחה זו”. פארשטייסט דאך וואס מיינט אן עבד, דו דארפסט נישט מסביר זיין וואס איז אן עבד, דו דארפסט נישט ברענגען קיין פיקטשער וואס איז אן עבד. פארציילט אים וואס ס’איז געווען אין מצרים, און “במה שאירע לנו”, אז ס’איז געווען “בדברים שאירעו ושהו”.

און נסים, דא לייגט ער צו נאך א זאך, “ובנסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו”. מ’לייגט אים צו די נסים וואס משה רבינו האט אונז געמאכט. ער האט צוגעלייגט צוויי זאכן ביי די צווייטע חלק פון דעם חכם. דעם חכם לייגט מען צו מ’פארציילט נסים. אבער פאר דעם טיפש האט מען נישט צוגעלייגט מ’פארציילט גארנישט וועגן נסים.

די קשיא: פארוואס נישט נסים פאר דעם טיפש?

זייער אינטערעסאנט, לכאורה נסים איז די גרינגסטע זאך צו זאגן. א נס איז דאך אן עין תחת עין, א חשבון, יא? און די מעשה פון די מכות איז דאך אזוי זיך אליין צו זאגן.

מ’ברענגט א פיקטשער פון אן עבד. א מכה, דאס איז א פיקטשער. איך מיין, די מעשה פון די מכות, די דם צפרדע כנים, דאס איז נאך א פיקטשער.

יציאת מצרים: די צוויי לעוועלס פון הבנה – נסים און משה רבינו

וואס לייגט דער רמב”ם צו ביי דעם חכם?

מגיד שיעור:

וואס לייגט ער צו די נסים וואס משה רבינו האט אונז געמאכט? ער האט צוגעלייגט צוויי זאכן ביי די צווייטע חלק פון די חכם. דער חכם האט צוגעלייגט אז מ’דארף פארציילן נסים. אדרבה, פאר די טיפש זאל מען נישט פארציילן גארנישט וועגן נסים.

ס’איז זייער אינטערעסאנט, לכאורה נסים איז די גרינגסטע זאך צו פארציילן. א נס קומט דאך אליינס מיט א מעשה, יא? די מעשה פון די מכות [plagues] איז דאך אליינס… איך זאג, אז מ’ברענגט א פיקטשער פון אן עבד, א מכה איז א פיקטשער. איך מיין, די מעשה פון די מכות, די דם צפרדע [blood and frogs], דאס איז דאך א פיקטשער. פארוואס זאל מען דאס נישט פארציילן? דאס איז די איין זאך.

און די צווייטע זאך איז דאך, מ’דארף עס פארציילן, און ער לייגט אריין “על ידי משה רבינו” [through Moshe Rabbeinu: Moses our teacher]. וואס איז משה רבינו דא אריינגעקומען? די נסים וואס איז געווען על ידי משה רבינו. איך בין מסכים, דאס איז די, אזויווי מ’קען זאגן, די פתח [opening] פון אריינגיין טיפער אריין אין פסח איז נסים שנעשו על ידי משה רבינו [miracles that were done through Moshe Rabbeinu]. נסים שעשה לנו הקדוש ברוך הוא [miracles that the Holy One, blessed be He, did for us].

מ’קען זאגן אזויווי מ’האט געזאגט פריער פון די ספר המצוות [Book of Commandments], “אל נקמות ה’ נקמות הופיע” [God of vengeance, God of vengeance appear], “גמול על אויבינו מחסדיו” [repayment upon our enemies from His kindnesses]. אלע מיני זאכן. די צוויי זאכן וואס ער לייגט צו ביי די חכם, “מה שעשה ה’ במצרים ונסים שנעשו על ידי משה רבינו” [what God did in Egypt and the miracles that were done through Moshe Rabbeinu], דאס איז א זאך וואס מ’דארף אריינקלערן, מ’דארף דאס באמערקן, צו זען וואס איז די טיפערע פשט אין יציאת מצרים [the Exodus from Egypt].

הקדמה: דער רמב”ם’ס צוויי לעוועלס פון הבנה

איז לאמיר טרעפן א מהלך [approach]. לאמיר קודם זאגן איין הקדמה [introduction], נאכדעם וועלן מיר גיין אביסל ווייטער אין דער רמב”ם, און מיר וועלן זען וואס מיין מהלך איז.

תיקון הגוף און תיקון הנפש

הקדמה נומער איינס איז, דער רמב”ם איז מסביר אין חלק ג’ אין מורה נבוכים [Guide for the Perplexed, Part III], און ער גייט אלעמאל, כמעט אלעמאל גייט ער מיט די חלוקה [division], אפשר די גאנצע מורה נבוכים דרייט זיך ארום דעם אין א געוויסן זין, אז ס’איז דא אין דער וועלט צוויי לעוועלס פון הבנות [levels of understanding]. מ’קען אפילו זאגן, ס’איז דא צוויי נאטורן פאר די תורה [Torah]. און ביידע זענען וויכטיג.

ער רופט עס דארט “תיקון הגוף” [perfection of the body] און “תיקון הנפש” [perfection of the soul]. די זעלבע זאך קען מען עס רופן באופן כללי [in a general way], ס’איז דא ווען מ’איז מחנך [educates] א יונגל, ס’איז דא א חינוך לקטנים [education for the young], און נאכדעם איז דא חינוך לגדולים [education for adults], וואס מ’דארף אמת’דיג. ער רופט עס די “שלימות הראשונה” [first perfection] און די “שלימות השניה” [second perfection].

יעצט, מיר האבן גערעדט אפאר מאל וועגן דעם מער באריכות [at length]. דאס ווארט איז, דאס זענען סיי לעוועלס פון עליות המדרגה [ascents in levels], עליות החינוך [ascents in education]. קודם דארף א מענטש, כאילו מ’קען זאגן למשל [for example], קודם דארף ער זיין מתוקן בין אדם לחבירו [perfected in interpersonal relations], קודם דארף ער זיין מתוקן בנגלה [perfected in the revealed Torah], נאכדעם דארף ער זיין מתוקן בנשמה [perfected in the soul], ער דארף האבן די ריכטיגע דעות [beliefs], ער דארף פארשטיין.

דאס זענען צוויי לעוועלס, איינס נאכ’ן צווייטן. און ס’איז אויך נישט נאר ס’איז צוויי לעוועלס פון א סדר [order], יא, מ’זאל זאגן, כאילו איינער וואס איז א גנב [thief], איינער וואס איז א מושחת במידות [corrupted in character traits], איינער וואס איז נישט אויסגעהאלטן בין אדם לחבירו, ער קען נישט פארשטיין אלוקות [Godliness], ער קען נישט פארשטיין טיפע זאכן, ער קען נישט זיין קיין בעל תורה [Torah scholar], ער קען נישט זיין קיין בעל חכמה [wise person], ער קען נישט אנקומען צו קיין תלמוד [Talmud] בכלל אויב ער האט נישט דעם, דאס איז מדרגות פון חינוך, פון סדר עבודה [order of service].

מדרגות אין השגה אליין

דאס איז אויך א מדרגה אין השגה אליין [in understanding itself], מדרגות אין השגה. ווייל א יונגל, איינער וואס ער איז נאר אויף די לעוועל וואס פארשטייט עולם הזה [this world], וואס פארשטייט נאר עניני הגוף [matters of the body], ס’איז נישט מעגליך אים צו מסביר זיין וואס מיינט השם אחד [God is One]. יא, ס’איז נישט מעגליך. דו גייסט אים מסביר זיין, ער האט נישט זייער וויכטיג דאס צו כאפן.

אפילו מ’זאגט אים יא, האט ער דאס נאר געזאגט, ווי דער רמב”ם זאגט אין חלק אנהייב פרק י’, ס’איז די אמונה הנאמרת בפה [faith spoken by mouth], ס’איז סתם געזאגט. ער זאגט, קינדער, ס’קאסט נישט קיין געלט, מ’קען זיי אויסלערנען. ס’איז זייער וויכטיג מ’זאל אויסלערנען פאר קינדער צו זאגן די ריכטיגע זאכן, אבער ס’איז נישט עכט, ס’איז נאר דעמאלטס איז נאר שלא לשמה [not for its own sake].

דאס הייסט, דעמאלטס איז די דעת [knowledge], די שכל [intellect], די אמונה [faith] וואס א מענטש האט, די נפקא מינה [practical difference] פון דעם איז ער זאל זיין א מענטש. יא, מ’זאגט פאר א יונגל, “אה, דו ווייסט אז ס’איז דא א באשעפער, און ס’איז דא שכר ועונש [reward and punishment], ס’איז דא עולם הבא [the World to Come].” פארוואס זאגט מען אים דאס? כדי ער זאל נישט גנב’ענען. יא, ס’איז דאך פארווערד, ווייל אויב ס’איז נישט אמת’דיג, אזוי אמת’דיג איז דאך פארוואס גנב’עט מען נישט? פארוואס איז מען א מענטש? כדי אנצוקומען צו עולם הבא, כדי אנצוקומען צו שלימות הנפש [perfection of the soul].

אבער פאר א יונגל, ער פארשטייט דאס נישט, ס’איז ממש אבסורד. אבער שלא לשמה, דאס איז בדרך שלא לשמה, מתוך שלא לשמה בא לשמה [through not-for-its-own-sake one comes to for-its-own-sake]. אוודאי, ער האט זיך אויפגעהערט צו גנב’ענען, ער איז געווארן א מענטש, צוביסלעך קען ער אנקומען צו לשמה [for its own sake], צו פארשטיין אז באמת איז אלעס פארקערט.

סיכום פון די הקדמה

אבער על כל פנים [in any case], וואס איך וויל דא מדגיש זיין איז אז די מדרגות, די צוויי לעוועלס וואס איז דא, מ’קען עס רופן תיקון הגוף און תיקון הנפש, דאס זענען נישט נאר לעוועלס פון זמן, יא, כאילו קודם ווען א יונגל איז פאר בר מצוה [bar mitzvah], ביז די צוואנציג, איך ווייס, דארף מען ווערן א מענטש, נאכדעם קען מען אים אנפאנגען צו פארשטיין. נאר עס האט אויך מדריגות און השגות, ווייל מ’קען נישט מסביר זיין פאר א יונגל ענינים פון שכל עמוק [deep intellectual matters].

מ’קען אים נישט מסביר זיין, ער האט נישט קיין נשמה [soul], אויף די שפראך פון די זוהר [Zohar], אויף די שפראך פון קבלה [Kabbalah], יא, ער האט נישט קיין נשמה, ער האט נישט קיין יצר טוב [good inclination], ער האט אויך נישט די מדריגה פון שכל, די מדריגה פון שכל איז נשמה, יא, אפשר רוח [spirit], נפש [soul], אנדערע זאכן, ער האט נאכנישט די מדריגה אז ער זאל קענען פארשטיין.

דאס איז וויכטיג צו כאפן. דאס הייסט אז מ’קען אים זאגן, מ’קען אים אויסלערנען, מ’קען אויסלערנען פאר א קינד טיפע חסידות [Hasidic teachings], קבלה, מ’קען אויסלערנען זיין קינד צען ספירות [ten sefirot] מיט מלאכים [angels], מ’קען אים אויסלערנען וואס מ’וויל, און זאגן אז ער איז א חשובער, ער האט נישט קיין געלט, ער קען דאך טאקע זיין גענוג קלוג נאכצוזאגן די ווערטער וואס מ’האט אים געזאגט. נו, אסאך קינדער זענען גענוג קלוג דאס נאכצוזאגן. אבער אין זיין קאפ איז נישטא אמת’דיג א פלאץ פאר דעם. עס מיינט נישט גארנישט צו אים.

דער משל פון דעם בלינדן

עס מיינט נישט גארנישט, נישט נאר פאר א קינד, פאר א גדול אויך נישט, פאר די רוב גדולים מיינט עס אויך גארנישט. אבער עס מיינט נישט גארנישט צו אים. אין זיין וועלט, אזוי לאנג א מענטש גייט נישט אריין אין די עולם השכל [world of intellect], וואס דאס איז דא א חילוק [difference], יא, איך האב שוין גערעדט אסאך שמועסן און אסאך דרשות [sermons] וועגן דעם, איך האף אז עס איז שוין קלאר, עס מיינט דאס גארנישט צו אים.

נישט נאר אז ער פארשטייט עס נישט, אפשר פארשטייט ער עס אפילו יא, ער קען שפילן מיט די ווערטער ריכטיג, אבער עס מיינט נישט גארנישט, עס האט נישט, אזוי ווי כאילו די משל [parable], דער רמב”ם ברענגט א משל אין פרק חלק [chapter on Helek] פון איינער וואס האט נישט קיין טעיסט [taste], ער האט נישט קיין געוויסע חוש [sense], יא, אזוי ווי ער האט נישט קיין חוש, איינער וואס איז בלינד האט נישט קיין חוש צו זען קאלירן [colors], ער קען זאגן קאלירן, מ’קען אים אויסלערנען ארענדזש, גרין, רויט, ארענדזש איז נעבן רויט, רויט איז נעבן ארענדזש, אזוי ווייטער, ער קען אלעס נאכזאגן, ער וועט נישט מאכן קיין מיסטעיקס, אבער ער ווייסט נישט פון וואס ער רעדט. דאס איז נאר א משל צו מסביר זיין.

אפליקאציע: פארוואס נסים נאר פאר’ן חכם

די זעלבע זאך, צו זאגן אז ס’איז דא א גאט, אז ס’איז דא א נס [miracle], דא קומען מיר אן, נסים, וואס ווייזט דיך? נסים איז אויך נאר אפשר א משל אויף עפעס, אבער וואס ווייזט דיך עפעס אויף רצון אלוקי [Divine will]? וואס ווייזט דיך עפעס א לימוד [teaching] על ידי משה רבינו? משה רבינו, וואס געט אונז דאס? משה רבינו איז אונזער רבי [teacher], יא, רבינו, רבן של נביאים [teacher of the prophets], ער לערנט אונז אויס די תורה, ער לערנט אונז אויס די מצוות [commandments].

דאס איז דעם… אויף דעם בכלל צו פארשטיין, דארף מען דאך זיין א גדול [adult/mature person], מ’דארף דאך האבן א נשמה, מ’דארף דאך האבן א לעוועל פון שכל. ממילא [therefore], אויב דו ביסט א קליין קינד… דאס פארשטייט מען שוין אביסל בעסער, פארוואס דער רמב”ם האט אהין געטראפן, דעי, ‘כמו עבד’ [like a slave] זיי. פארוואס טוט ער נישט זאגן, לאמיר זאגן, פאר די קינדער האבן געמאכט נסים.

די נאטור פון נסים

ווייל נסים… דער גאנצער פוינט פון נסים… אפילו דארט דער רמב”ם, קען עס א חוקה [law] זיין, וואס איז דער פוינט פון נסים. אבער דאס איז זיכער אז ס’איז שייך צו די קאטעגאריעס, ס’ברענגט עס אריין עפעס אין אן עולם שכלי [intellectual world], אין א מקום פון פארשטיין עפעס, אין אמונה פארשטיין עפעס, אין דעת פארשטיין עפעס.

א יונגל, קענסטו אים דאס זאגן, אבער עס איז ‘נו פוינט’. א יונגל דארף לעבן אין דער עולם הזה. נישט נאר א יונגל, א טיפישער גדול, א נארמאלער מענטש. ס’איז אויך די ערשטע לעוועל פון יעדער מענטש, ער האט געזאגט פריער וועגן דער הודאה [thanksgiving]. דאס איז דער לעוועל פון הודאה. דער לעוועל פון דאנק [thanks].

דאס הייסט… אין דעי וועלט, א ארטיסט, אויף דעם קען אן ארטיסט, דעי קטנות טיפ [the small-minded type], עס איז אויך א לעוועל פון דעת. יא, נישט ממש קיין אידיאט וואס קען גארנישט. יא, נישט קיין… א בעיבי קען מען נישט מסביר זיין, אפילו אמאל א טיפישער גדול וואס מען קען נישט מסביר זיין. דאס איז אז אמאל איז געווען אנדערש ווי ס’איז יעצט. עס איז שוין אליינס א לעוועל פון דעת.

אקעי, אבער ער פארשטייט שוין. אבער אין זיין וועלט איז דא עבדים [slaves], און דו ביסט געווארן פון אן עבד, און אויסנער ווען מ’דארף טון לכבוד דעם [in honor of that], דארף מען דאנקן דעם וואס ‘מי שהוציאנו’ [He who brought us out], בסדר [okay], מען קען דאנקן פאר דעם און אזוי ווייטער. עס האלט זיך אלץ נאך אין דער לעוועל פון השגת עולם הזה [understanding of this world], פון השגת הקטנות טיפ [understanding of the small-minded type].

די צווייטע לעוועל: נסים און משה רבינו

שוין, אויב דו ביסט א גדול און א חכם [wise person], דארף מען דאך אן אמת’דיגער חכם, דאס איז דאך די מדרגה וואס מען דארף אנקומען, די ‘היכל החכמה’ [palace of wisdom]. דאמאלט, ביי דעה, וואס איז אמת’דיג געשען אין מצרים, און באלד וועלן מיר זען וואס איז אמת’דיג געשען אין מצרים.

און נסים, נסים איז דאך א למעלה מן הטבע’דיגע זאך [supernatural thing]. א נס, א נס קען מען טעכניש זען. מען קען זען אז דער ים האט זיך געשפאלטן [the sea split]. אבער א נס האט דאך א פוינט. מען לערנט דאך עפעס פון דעם. עס איז דאך א גאנצע סוגיא [topic].

משה רבינו… משה רבינו האט געמאכט די נסים… עס הייסט אז די נסים אזוי… פשט [simple meaning] ווייזט אז עס איז א נביא [prophet], אדער דער רמב”ם וועט זאגן אז עס מיינט נישט דאס. אבער כפנים [inwardly], עס הייבט אן צו… ער ברענגט טאקע אריין דעם משה רבינו בדוקא [specifically]. זאלסט פארשטיין אז מען לערנט עפעס פון דעם.

א נס איז דאך א וועג פון עפעס לערנען. אויף דעם דארף עס נישט זיין א שטיקל גדול וואס אין זיין וועלט איז דא נסים. בכלל, פאר א יונגל, א נס מיינט נישט גארנישט. ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך, ס’איז געשען עפעס. יא, פשיטא [obviously], ס’איז אינטערעסאנט. אבער א נס, די מיסטיק פון א נס, די שכל’דיגע מיסטיק, יא, ס’איז דא טובה [goodness], ס’איז דא נס. פאר א יונגל, ער ווייסט נישט פון גארנישט, אלעס איז דאך די זעלבע. ס’קען אפילו זיין אז ס’איז ריכטיג, אבער על כל פנים, איז דאס נאר פון א גדול קען מען זאגן “ניסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו” [miracles that were done for us through Moshe Rabbeinu]. אקעי, דאס פארשטייען מיר איינמאל פאר אלעמאל.

וואס לערנט מען טאקע פון יציאת מצרים?

יעצט דארף מען פארשטיין אביסל בעסער, וואס איז טאקע די נסים? וואס לערנט מען זיך טאקע פון די נסים שהראונו [that He showed us]? וואס לערנט מען זיך טאקע? וואס איז טאקע בעצם די מעשה פון יציאת מצרים? וואס דער גדול מיינט, וואס פארציילט דער רמב”ם, וואס טראכט דער רמב”ם פון יציאת מצרים?

די ערשטע לעוועל: מידות און הודאה

און מיר האבן געלערנט לעצטע מאל, מיר האבן געלערנט אז דער רמב”ם זאגט כמעט נישט גארנישט. דאס הייסט, על פי רוב [for the most part], און דאס איז וויכטיג, על פי רוב, דאס הייסט על כל פנים א חלק, על פי רוב, דער רמב”ם ווען ער רעדט פון יציאת מצרים רעדט ער נאר פון די ערשטע לעוועל, פון דאס וואס פשוט מ’איז ארויסגעגאנגען פון מצרים דארף מען דאנקען, און נאך מידות [character traits].

ער זאגט אין חלק ג’ פרק מ”ג [Part III, Chapter 43] אז מ’לערנט זיך פון דעם צו געדענקען בימי הרעה [in bad times], בימי הטובה [in good times] דארף מען געדענקען, א מענטש זאל זיך האלטן אן עניו [humble], ער איז נישט אלעמאל געווען אזוי גרויס, ער איז אמאל געווען אן עני [poor person], עבדים היינו [we were slaves], ער האט אמאל געגעסן מצה [matzah].

אזוי ווי סוכות [Sukkot] און פסח [Passover], זאגט ער, איז די זעלבע זאך. דאס איז די מידות וואס מ’לערנט פון יציאת מצרים, דאס איז “בעבור זה עשה ה’ לי” [for this God did for me], דאס איז די ערשטע לעוועל וואס מ’לערנט מידות טובות [good character traits], מ’לערנט הכרת הטוב [gratitude], און אזוי ווייטער.

די צווייטע לעוועל: נסים ונפלאות

אבער ער זאגט דארט אויך אז ס’איז דא א צווייטע לעוועל. די צווייטע לעוועל איז די נסים פון וואס מ’רעדט, און יציאת מצרים ונפלאותיו [and its wonders], אלעמאל זאגט ער די נסים פון יציאת מצרים. איז אויך דאס דארף מען פארשטיין, וואס לערנט מען זיך פון דעם? דאס איז די צווייטע לעוועל.

אזוי ווי מיר האבן געלערנט, דער רמב”ם דארט מאכט קלאר די חילוק אז ס’איז דא די ערשטע לעוועל וואס מ’לערנט, און אזוי ווי מיר האבן געלערנט, דאס לערנט מען אויס פאר די בן קטן [young child]. נאכדעם איז דא די צווייטע לעוועל, און דאס איז די לעוועל פון דעת, דאס איז די לעוועל פון שלמות הנפש [perfection of the soul].

איז וואס איז די לעוועל, וואס איז די דעת וואס פסח לערנט אונז? און מיר זענען מסכים געווען אז ס’איז נישט קיין עמקות’דיגע זאך [deep thing], נאר לערנט אונז עפעס. אבער וואס לערנט עס אונז? אקעי.

אפגעשטעלטער ריכטונג

איך האב אמאל געזאגט א מהלך צום ענין, נישט אז ס’איז נתחדש געווארן [was newly created] דעמאלטס עפעס א מציאות [reality] אין די וועלט, יא, אזויווי איך ווייס אפשר דער רמב”ן [Ramban: Nachmanides] זאגט אין איין פלאץ אז דעמאלטס איז ארויסגענומען די כוזרי [Kuzari], דעמאלטס איז נתגלה געווארן [was revealed] דער שם הוי”ה [the Tetragrammaton], ס’איז עפעס געשען עכט אין די וועלט פון דאס, און די וועלט איז אמת געשען עפעס א שינוי [change], ס’איז דא א חילוק פון קודם יציאת מצרים [before the Exodus] מיט אחר יציאת מצרים [after the Exodus].

דאס איז נישט די שמועס וועג וואס אונז לערנען יעצט, און אונז גייען—

יציאת מצרים, עבודה זרה, און אברהם אבינו’ס רי-דיסקאַווערי – דער רמב”ם’ס היסטאָרישע נאַראַטיוו

די אמת’דיגע שינוי וואָס יציאת מצרים האָט געבראַכט

און ס’איז אונז מן הסתם נישט געווען אַז ס’איז נישט קיין אמת’דיגע זאַך, נאָר ס’לערנט אונז עפּעס. אָבער וואָס לערנט אונז? נישט קיין אמת’דיגע זאַך מיין איך צו זאָגן, נישט אַז ס’איז נישט חדוש געוואָרן דעמאָלטס עפּעס אַ מציאות אין די וועלט. יאָ, אַזוי ווי, איך ווייס, אפֿשר דער רמב”ן [Ramban: Rabbi Moshe ben Nachman, Nachmanides] זאָגט אין איין פּלאַץ, אַז דעמאָלטס איז אַרויסגעקומען די חכמה [chochma: wisdom], דעמאָלטס איז נתגלה געוואָרן די שם הוי”ה [Shem Havaya: the four-letter name of God]. ס’איז עפּעס געשען עכט אין די וועלט פֿון דעת [da’at: knowledge], אין די וועלט פֿון דעת איז אמת’דיג געשען עפּעס אַ שינוי. ס’איז דאָ אַ חילוק [chiluk: distinction] פֿון קודם יציאת מצרים [before the Exodus from Egypt] מיט אַחר יציאת מצרים [after the Exodus from Egypt].

אָבער דאָס איז נישט דער שמועס וועגן וואָס מיר לערנען יעצט, און מיר גייען בעזרת השם [with God’s help] מאָרגן אפֿשר מסביר זיין עפּעס וועגן דעם, אָדער די נעקסטע מאָל מסביר זיין וועגן דעם, די סאָרט וועג פֿון טראַכטן. אָבער קודם דאַרף מען זען וואָס דער רמב”ם’ס [Rambam’s: Maimonides’] וועג פֿון מסביר זיין דאָס איז. אָבער יאָ, איז דאָ זייער אַ וויכטיגע זאַך וואָס דער רמב”ם האָט פֿאַרשטאַנען אַז ס’איז געשען ביי יציאת מצרים.

דער רמב”ם אין הלכות חמץ ומצה פּרק ז’ הלכה ד’: „מתחיל בגנות ומסיים בשבח”

און דאָס קענען מיר זען פֿון די נעקסטע שטיקל רמב”ם, דאָרט אין פּרק ז’ הלכה ד’. ער שטייט אַזוי, און ווייטער, ער ברענגט די לשון פֿון די ברייתא [Baraita: a Tannaitic teaching not included in the Mishna], ער ברענגט די לשון פֿון די ברייתא וואָס ווערט געבראַכט אין די גמרא [Gemara: the Talmud] דאָרט, אפֿשר איז נישט קיין ברייתא, אין די גמרא אין פּסחים [Tractate Pesachim], און ער לייגט צו אַלעמאָל. מ’דאַרף אַלעמאָל צולייגן וואָס מ’דאַרף דייק זיין וואָס דער רמב”ם טוישט אַביסל. ער איז כאילו [as if] ער לייגט עס נאָר אַראָפּ אין זיין שפּראַך וואָס שטייט אין די גמרא, אָבער עצם גיבט אונז דאָס אַ בליק אַריין אין זיין וועג פֿון מסביר זיין וואָס ער איז דאָ מסביר.

ער זאָגט אַזוי: צריך להתחיל בגנות ולסיים בשבח [one must begin with disgrace and end with praise], כיצד [how so]? און ס’איז דאָ צוויי פּשטים [two interpretations], און דער ראב”ד [Ra’avad: Rabbi Abraham ben David] ברענגט ביידע, כיצד? מתחיל ומספר שבתחילה היו אבותינו עובדי עבודה זרה [one begins and relates that initially our forefathers were idol worshippers].

די צוויי לעוועלס: נשמה און גוף

ער זאָגט אַזוי, דאָס איז זייער גוט, זייער געשמאַק, סתם ווי איך האָב געזאָגט, יאָ? איך האָב געזאָגט אַז דער רמב”ם לערנט אַז אַלע מצוות [mitzvot: commandments], כל התרי”ג [all 613], האָבן די צוויי פּשטים, די לעוועל פֿון שכל [seichel: intellect], פֿון דעת אָדער נשמה [neshama: soul], און די לעוועל פֿון גוף [guf: body], פֿון עולם הזה [olam hazeh: this world], פֿון מידות [middot: character traits]. דאָס איז ממש די צוויי זאַכן, יאָ?

דער “בתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו” דאָס איז די לעוועל פֿון די נשמה, און דער “עבדים היינו [we were slaves]” דאָס איז די לעוועל פֿון די גוף. דער “בתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו” דאָס איז די לעוועל פֿון די נשמה. אינטערעסאַנט אַז מיר ביי די סדר של פּסח [the Passover Seder] הייבן מיר אָן קודם מיט די נשמה, קודם מיט די דעת הייבן מיר אָן מיט די “בתחילה עובדי עבודה זרה”, שפּעטער גייען מיר צו ווייטער צו די לעוועל פֿון די גוף, די פּשוט’ע גאולה [geula: redemption].

און איך האָב געזאָגט פֿריער דאָס איז די לעוועל פֿון די ווען קאַרטן. און ער זאָגט אַזוי, קודם כל, מתחלה מסביר שבתחלה היו אבותינו, און דעמאָלטס איז אבותינו, בימי תרח ולפניו [in the days of Terach and before him], יאָ? זייער אינטערעסאַנט זענען דיר די צייטן פֿון תרח [Terach: Abraham’s father] און נאָך פֿאַר תרח, יעדער איינער פֿאַר תרח, אָדער די געוויסע צייט פֿאַר תרח, יאָ, דאָס איז דאָך די פּסוק “תרח אבי אברהם ואבי נחור [Terach, father of Abraham and father of Nachor]”.

ער זאָגט אַזוי, כופרים [kofrim: deniers/heretics], זיי זענען געווען כופרים, ותועים אחר ההבל [and straying after vanity], זיי זענען געווען תועה [to’eh: straying] נאָך שטותים, נאָך הבל [hevel: vanity], נאָך ליצנות, ורודפים אחר עבודת אלילים [and pursuing idol worship], מען האָט נאָכגעלאָפֿן עבודת אלילים [avodat elilim: idol worship], אַזוי איז די לשון.

ומסיים בשבח [and one concludes with praise], וואָס איז די לשון פֿון שבח? “ועכשיו קרבנו המקום לעבודתו [and now the Omnipresent has brought us close to His service]”, זאָגט די הגדה [Haggadah: the Passover narrative], זאָגט ער, די יהושע [Joshua] האָט געזאָגט “ואקח את אברהם מעבר הנהר [and I took Abraham from beyond the river]” און אַזוי ווייטער, וואָס דאָרט ענדיגט זיך נישט ממש מיט עבודתו, און מסיים זאָגט ער אַזוי, “בדת האמת שקרבנו המקום לו, והבדילנו מן התועים, וקרבנו ליחודו [in the true faith that the Omnipresent brought us close to Him, and separated us from those who stray, and brought us close to His unity]”.

אָקיי, דאָס איז די לשון, מ’דאַרף מדייק זיין אין די ווערטער, איך האָב נישט אויף די מינוט אַ פּשט אויף יעדע סינגל ווואָרט, אָבער בסיעתא דשמיא [with Heaven’s help] וועלן מיר פֿאַרשטיין אַ מאַסע וואָס ער זאָגט.

נאָכדעם זאָגט ער, “וכן מתחיל ומגיד שעבדים היינו לפרעה במצרים, וכל הרעות שגמלנו, ומסיים בנסים ונפלאות שנעשו לנו ובחירותינו [and likewise one begins and relates that we were slaves to Pharaoh in Egypt, and all the evils he inflicted upon us, and concludes with the miracles and wonders that were done for us and our freedom]”, און דאָס איז מער ווייניגער די צווייטע זאַך וואָס מיר האָבן פֿריער געלערנט.

די קשיא: וואָס האָט תרח’ס עבודה זרה צו טון מיט יציאת מצרים?

איז לאָמיר אַביסל פֿאַרשטיין וואָס דער רמב”ם האָט געטראַכט ווען ער האָט מסביר געווען קודם כל וואָס האָט דאָס מיט יציאת מצרים? לכאורה [apparently] איז דאָס נישט… בכלל דאַרף מען פֿאַרשטיין, יאָ, מ’דאַרף פֿאַרשטיין אפֿילו אָן דעם רמב”ם, וואָס האָט די מתחילה דאָ געזאָגט? וואָס האָט די עבודה זרה פֿון תרח געדינט מיט יציאת מצרים? האָט יציאת מצרים עפּעס מיט תרח’ס עבודה זרה? וואו קומט דאָס דאָ אַריין?

דער רמב”ם’ס היסטאָריע פֿון עבודה זרה (הלכות עבודה זרה פּרק א’)

און אַזוי שטייט אַז מ’דאַרף טראַכטן, מ’דאַרף קוקן אין דעם רמב”ם אין הלכות עבודה זרה פּרק א’, וואָס דאָרט לייגט אַראָפּ דער רמב”ם זיין היסטאָריע, די היסטאָריע וואָס ער פֿאַרשטייט וועגן די היסטאָריע פֿון נישט דינען עבודה זרה. ס’איז דאָ זייער אַסאַך זאַכן וואָס מ’קען דאָ מדייק זיין, אָבער לאָמיר געדענקען די פּשוט’ע מעשה, קודם די סדר היסטאָריע וואָס שטייט דאָרט.

שלב 1: בזמן אדם הראשון – די אמת איז געווען באַקאַנט

שטייט דאָרט אַ מעשה אַזוי, וואָס שטייט מעשה אַז קודם, בזמן אדם הראשון [in the time of Adam, the first man], האָט יעדער איינער געוואוסט די אמת. יאָ, ס’איז געווען די אמת אַז ס’איז דאָ איין גאָט, און ער האָט געמאַכט די וועלט, און אַזוי ווייטער, ער פֿירט די וועלט, און אים דאַרף מען דינען. דאָס איז אַ וויכטיגע זאַך, שפּעטער איז ער מסביר אַ גאַנצע לעוועל פֿון טעותים [te’utim: errors].

שלב 2: דור אנוש – „תועים אחר ההבל”

יאָ, ס’איז זייער וויכטיג צו עס פֿאַרשטיין, ווייל דאָס איז לכאורה די דיוק [diyuk: precise inference]. איך האָב נישט יעצט אויף די מינוט ממש קלאָר די אַלע דריי זאַכן וואָס ער זאָגט, כופרים, וטועים אחר הבל, ורוצים אחר עבודה זרה, אָבער איך מיין אַז ס’גייט אַזוי. לאָמיר זען אַז ער זאָגט די לשון “הבל”. יאָ, ער זאָגט די לשון “הבל”. ס’גייט לכאורה אַזוי, ס’גייט לכאורה אַזוי, די דריי זאַכן, ס’איז נישט על הסדר [in order], אָבער לכאורה די הבנה [havana: understanding] וואָס שטייט דאָרט איז אַזוי.

דער רמב”ם זאָגט אַזוי, אַז קודם, מענטשן האָבן געזען, און ס’איז די אמת, דער רמב”ם איז מעורר [me’orer: emphasizes] אַסאַך מאָל אַז ס’איז די אמת, ס’איז די אמת. מענטשן האָבן געזען אַז דער אייבערשטער פֿירט נישט די וועלט גלייך. יאָ, דער אייבערשטער האָט געמאַכט די וועלט, די תכלית [tachlit: purpose] איז, דאָס איז ער איז דער גאָט, ער איז דער מהוה העולם [mehave ha’olam: the one who brings the world into being], דאָס איז אַלעס קלאָר. אָבער למעשה [in practice], די וועלט פֿירט זיך נישט גלייך דורך דעם אייבערשטן. די וועלט פֿירט זיך דורך די שרי הכוכבים [sarei hakochavim: the celestial princes], די מזלות [mazalot: constellations], דער רמב”ם רופֿט עס די שרי השכלים [sarei hasechalim: the intellectual princes]. ס’איז דאָ אַ גאַנצע סדר, מלאכים [malachim: angels], ס’איז דאָ אַ גאַנצע סדר וויאַזוי די וועלט פֿירט זיך, צווישן גאָט און אונז, צווישן גאָט און די וועלט, איז דאָ אַ גאַנצע סדר וויאַזוי די זאַכן פֿירן זיך.

איז מסביר דער רמב”ם, האָבן געזאָגט, האָבן מענטשן געטראַכט, דאָס איז אמת, עד כאן [until here] איז אמת, דאָס איז נישט קיין הבל. אָבער וואָס איז די הבל? הבל איז אַז זיי האָבן אַ כח עצמי [koach atzmi: independent power]. דאָס איז די הבל. אַזוי ווי ער ברענגט אַ פּסוק, “ואך את דמכם לנפשותיכם אדרוש מיד כל חיה אדרשנו ומיד האדם מיד איש אחיו אדרוש את נפש האדם [But your blood of your lives will I require; from every beast will I require it, and from man, from every man’s brother will I require the life of man]”. יאָ, כלומר [that is to say], הכל יודע בשעתו על כל פנים [everyone knew at that time in any case], אלא שטעותם וכסלותם שמדמים שזה הבל רצונו יתברך [but their error and foolishness was that they imagined that this vanity was His blessed will]. די טעותם וכסלותם איז אַז די הבל איז רצונו יתברך [His blessed will].

וואָס איז די רצונו יתברך? אַז מ’זאָגט אַז דאָרט איז ער שוין געמאַכט אַ טעות, אַז מ’דאַרף מכבד זיין [mechabed zein: honor] די דינער, זיי דינען, זיי נישט אַ מחבד [mechaber: one who honors] ווי מחבד זיין אפֿשר קומען, אָבער דינען די עמוצבים [amutzvim: idols], די לעוועלס וואָס דורך זיי פֿיר איז דער אייבערשטער די וועלט? פֿאַרטעווער לעוועל וואָס מען דאַרף פֿאַרשטייטן די חילוק אין כח עצמה אינישטער, אָבער על כל פנים איז אָבער נישט קיין ריכטיגע כח פֿון זיך אַליין.

שלב 3: „רודפים אחר עבודה זרה” – די חינוך-פּראָבלעם

ס’איז מיילא [that is] צו מאַכן פֿון זייער כח איז דאָרבן, יאָ, דאָס איז אַ שטוף, און דאָס איז נישט וואָס דער אייבערשטער וויל. ס’איז צוויי ריזנס [reasons], קודם, איז דאָ מען מען זאָגט צוויי ריזנס וואָס דאַרף מען אַלעמאָל געדענקען אויף עבודה זרה. ס’איז אַלעמאָל צוויי ריזנס פֿאַר דעם.

איינס, איז דאָ מסביר. איינס, איז אַ ליבער דער אמת. ווייל ליבער דער אמת איז איך נישט קיין גאָט. ס’איז אַ טעות. און די צווייטע איז, ווייל ס’איז גורם [gorem: causes] ברויט פֿון מאַכן עבודה זרה. ס’איז גורם, אָבער ווי מער איז מדגש [medagesh: emphasizes], דאָס איז אַ חינוכ’טיגע ספֿרים. ווי מער מ’איז מדגש’טער מצהים, ווי מער מ’איז מדגש’טער אינצווישן, צום סוף פֿאַרגעסט מען, און צום סוף וועט מען קאָפּערן. דאָס איז אַ וויכטיגע זאַך.

שלב 4: „כופרים” – די ענד-רעזולטאַט

די ווואָרט כפרון [kfiron: heresy], דאַרף דיך געדענקען, ווייל דיך נישט געדענקען, און קען דיך אַלעמאָל פֿרעגן, וואָס די איין זאַך זאָל איין זייער, וואָס מ’איז זיכער דאַווינען. און קען דיך אַלעמאָל פֿרעגן, וואָס הייסט כפרון? אַ תרח איז געווען אַ כופר? כופר [kofer: denier] מיינט דיך אַן אמין [amin: believer], יאָ איינער וואָס ווייסט נישט קיין גאָט, אַ הייטער איסט, כופר פֿריכל האָט געהאַט אַסאַך אַ געווען די פֿאַרקערט פֿון אַ כופר, ערייט ער האָט געהאַט מלום [melumim: gods] אַסאַך אַסאַך, אַגעטשקעס, אַסאַך אַסאַך אַליו, נישט קיין כופר, ער געצה פֿיל אים, יאָ? וואָס זאָגט מען אַסאַך מאָל?

אָבער דער רמב”ם האָט פֿאַרשטאַנען, און דער רמב”ם מסביר זייער קלאָר, אין דער ענין זאָגט, וואָס געשעט? וואָס געשעט? וואָס געשעט פֿון דעם וואָס קיינער ווייסט נישט. נע, פֿאַרגעסט פֿון די צעור עולם [tzurot olam: forms of the world], מען פֿאַרגעסט פֿון די אמת’דיגע בורא [Bore: Creator]. ווייל די אַלע זאַכן, די אַלע דברים [devarim: things], די אַברהם – די כחבים [kochavim: stars], און מזלות, און שכלים [sechalim: intellects] – די אַלע זאַכן, נאָך נישט דבורי, נאָך דברים אַחראי בורי, און אַז עס איז גוט וואָס זיי זענען, אָבער נישט קיין גאָט. אָבער אויב מיר רעדטן נאָר פֿון זיי, מיר דינט נאָר פֿון זיין דער רבי, און מ’זאָגט איינמאָל אין מורה נבוכים [Moreh Nevuchim: Guide for the Perplexed], עס איז עמונה עם [emuna am: simple faith], אַ פּשוט’ער מענטש, און ווייסט איך, פֿאַרשטייט איך נישט וואָס איז אין שכל, אויב עס שטייט נאָר אויף וואָס מען קען זען, איז מען דאַרף מען זען, וואָס שטייט אויף אין בית המדרש [beit hamidrash: house of study]? אין דער מקום עבודה [makom avoda: place of worship], אין דער מקדש [mikdash: Temple]?

וואָס שטייט דאָרט? אויב ס’שטייט דאָרט אַ פּסל [pesel: idol], און דער פּסל איז לכבוד [lichvod: in honor of] די זון, זעט ער די זון, אַנשטאָט צו זאָגן אַז ער דאַרף אַריינטראַכטן אַז די זון איז אַ שמש [shamash: servant] פֿון אייבערשטן און ער איז אים מכבד ווייל ער איז אַ שמש פֿון אייבערשטן, דאָס איז שוין אַן הבנה, דאָס ליגט שוין נישט אַזוי היינט, דאָס קען מען שוין נישט זען. ווייטער, די פּשוט’ע אידן, זיי זענען דאָך נישט דאָס, איז וועגן לכבוד זיי טאָר מען נישט מאַכן אַזאַ מקדש צו די זון, אפֿילו דו מיינסט לשם שמים [leshem shamayim: for the sake of Heaven], דו מיינסט גוט, ווייל מיט דער אינגל האָט נישט געזען דאָס, דער אינגל האָט הויזן. דאָס איז איין זאַך, מיט רודפי עבודה זרה פֿאַרגעסט מען פֿון דעם.

אָבער נאָכדעם, צום סוף ווערט מען אינגאַנצן אַ כופר, ווייל מ’פֿאַרגעסט מען נאָך בכלל, ווייל ס’איז אַזוי מדגיש אַז קיינער ווייסט נישט. איז בעצם [be’etzem: essentially], לויט די רמב”ם, האָבן זיי געזאָגט אַז עבודה זרה איז אַ גדר [geder: category] פֿון אפֿיקורסות [apikorsut: heresy]. צום סוף פֿון עבודה זרה ווערט מען אַן אפֿיקורס [apikoros: heretic], ווייל מ’פֿאַרגעסט מען בכלל פֿון דעם אייבערשטן אַליינס.

די דריי שלבים אויסגעטייטשט

און דאָס זענען די דריי זאַכן, וואָס ס’איז כופרים, ותועים אחר ההבל, ורודפים אחר עבודה זרה. דאָס איז כופרים וואָס איז די מסקנא [maskana: conclusion] געשעעניש, תועים אחר ההבל איז די תאוות [ta’avot: errors] פֿון דור אנוש [the generation of Enosh], און רודפים אחר עבודה זרה איז אינצווישן. ס’איז נישט אַלעס די סדר וואָס איך טו, אפֿשר האָט מען מדייק זיין בעסער און מ’קען דאָרט טרעפֿן אַ בעסערע פּשט, אָבער דאָס איז די זאַך וואָס ברענגט פֿון תועים אחר ההבל צו ווערן אַ כופר.

און דאָס איז געווען, די גאַנצע צייט איז דאָס געווען תועים, יאָ, אָבער ביז דערווייל, ס’הייסט אין דור אנוש, אָבער אנוש אַליינס אפֿשר האָט נאָך געדענקט אַז ס’איז דאָ אַ גאָט, אָבער די רמב”ם זאָגט אַז אפֿילו שפּעטער, אפֿשר די כהנים [kohanim: priests] האָבן געוואוסט, אָבער די פּשוט’ע מענטשן האָבן נישט געוואוסט. על כל פנים, שפּעטער האָט מען אויפֿגעהערט צו וויסן בכלל פֿון די ענין פֿון אַ גאָט. ניין, די רמב”ם זאָגט אַז אפֿילו די כהנים האָבן נישט געוואוסט פֿון די ערשטע גאָט. די כהנים האָבן געוואוסט אַז מ’דינט נישט טאַקע די פּיקטשער, מ’דינט די רמז [remez: hint/symbol], מ’דינט נישט טאַקע די זון, מ’דינט די שכל, די מלאך [malach: angel] פֿון די זון, מסתמא [mistama: presumably]. אָבער דאָס אַז ס’איז דאָ אַ גאָט וואָס איז העכער די מלאכים, דאָס האָט מען אויך נישט געוואוסט. איז קיינער האָט נישט געוואוסט פֿון אַ גאָט. איז צום סוף זענען אַלע כופרים, קיינער ווייסט נישט פֿון אַ גאָט, ער ווייסט נאָר פֿון מלאכים, און מלאכים איז נישט קיין גאָט, ער ווייסט קיינער נישט פֿון קיין גאָט.

אברהם אבינו’ס רי-דיסקאַווערי פֿון דעם אייבערשטן

און וואָס איז מסביר די רמב”ם, ווער האָט געדיסקאַווערט צוריק, רי-דיסקאַווערט, יאָ? ווער האָט רי-דיסקאַווערט די גאָט? אברהם אבינו [Abraham our forefather]. אַזוי מאַכט די רמב”ם, כיון שנגמל איתן זה וכו’ [when this mighty one was weaned, etc.], די אברהם אבינו האָט אַריינגעטראַכטן, און ער איז מסביר דאָרט די חכמה, חכמה שכלית [chochma sichlit: intellectual wisdom] דאָרט. קען מען זען גאָט, ער האָט פֿאַרשטאַנען אַז ס’שטימט נישט, ער האָט אַליין זיך דערמאַנט, ער האָט אַליין געזונדן די עבודה זרה, אָנהייב האָט ער געקוקט, ער האָט איינגעזען אַז דאָס איז פֿאַלש, אַז ס’איז נישט ריכטיג, און ס’איז נישט ריכטיג צו דינען עבודה זרה, אונז איז דאָ אַ גאָט וואָס איז פֿאַראַן, ער האָט אַלע עבודה זרות, ער האָט געמאַכט די אַלע שטערנס און אַלע זאַכן. און וואָס האָט ער געטון? ער האָט צובראָכן די עבודה זרות, און די עיקר [ikar: main thing], די עיקר זיינע אַרבעט איז געווען

יציאת מצרים לויטן רמב”ם: דער טייטש פון “הוציאנו ממצרים” — ארויס פון עבודה זרה

רעקאפּ: אברהם אבינו’ס חידוש און די צוויי מדרגות פון “קירוב”

דער אברהם אבינו האט אריינגעטראכט, אזוי ווי דער רמב”ם איז מסביר, ער האט געזאגט “נהי חכמה וכו’ סכלות”, אז פון דעם קען מען זען גאט. ער האט פארשטאנען אז ס’שטימט נישט, ער האט אליין אריינגעטראכט, ער האט אליין געזען די עבודה זרה, און ער האט איינגעזען אז דאס איז פאלש, אז ס’איז נישט ריכטיג, און ס’איז נישט ריכטיג צו דינען עבודה זרה, און ס’איז דא א גאט וואס איז פאר די אלע עבודה זרות, וואס האט געמאכט די אלע שטערנס און די אלע זאכן.

וואס האט ער געטון? ער האט צובראכן די עבודה זרות, און דער עיקר זאך האט ער אנגעהויבן צו אויסלערנען פאר מענטשן אז ס’איז דא איין גאט און אים זאל מען דינען. דאס איז א ריזיגע חידוש, יא? אז ס’איז דא איין גאט, דאס איז בעצם יעדער איינער האט געוואוסט, מען האט שוין פארגעסן, אבער באמת האט מען נאך דאס געדענקט. אבער אז אים זאל מען דינען, און דאס איז די דת האמת. מען דארף געדענקען, ס’איז דא דער אמת און ס’איז דא די דת האמת.

די צוויי לשונות: “וקרבנו ליחודו” און “וקרבנו לו”

נישט אז דאס איז א ריכטיגע דיוק, אבער דאס מיינט “וקרבנו המקום”. זייער אינטערעסאנט, ער זאגט נישט “לעבדו”, ער זאגט “לו”, יא? לכאורה, איך ווייס נישט, שפעטער זאגט ער “וקרבנו ליחודו”. ס’איז דא צוויי לשונות דא, “וקרבנו ליחודו” און “וקרבנו לו”, “והבדילנו מן התועים”.

מ’דארף מעיין זיין פונקטליך אין יעדע ווארט, ווייל איך מיין אז מ’קען טרעפן א תירוץ אויף יעדע ווארט. אבער לכאורה, די כללות הדברים על כל פנים איז, “וקרבנו ליחודו” מיינט צו וויסן אז ס’איז נאר דא איין גאט, דאס איז יחוד השם. דאס איז אלעמאל וואס דער רמב”ם מיינט מיט יחוד השם, אז דער אייבערשטער איז איינער, ער גיבט, ער איז למעלה פון די אלע מושגים, פון די אלע השכלות, למעלה פון די אלע זאכן, דאס איז השם אחד. דאס איז “וקרבנו ליחודו”, און ווער האט דאס געברענגט? קודם כל אברהם אבינו, יא?

מ’גייט האלטן נאך פאר מצרים, מ’דארף קודם פארשטיין וואס אברהם אבינו האט אויפגעטון, יא? און אברהם אבינו איז אוועקגעגאנגען פון אלע תועים, אוועקגעגאנגען פון די תועים, פון די דור אנוש און אזוי ווייטער, וואס האבן טועה געווען אחר ההבל, אוועקגעגאנגען פון זיי, יא? און געמאכט א דת האמת, געמאכט א “וקרבנו לו”.

וואס איז דאס “וקרבנו לו”? אז אונז דינען נישט קיין, אפילו מיר מאכן אפילו אן עסק פאר דעם, מיר דינען נישט די אלע צורות, מיר מאכן נישט קיין שום זאך אים צו דינען, נאר דעם אייבערשטן אליין, יא?

די קייט פון אברהם ביז מצרים: דער צווייטער פאל צו עבודה זרה

יעצט, לאמיר פרובירן אנצוקומען פון תרח ביז מצרים, יא? ער האט געסקיפט דא אביסל די מעשה, און דער רמב”ם, עס איז זייער אינטערעסאנט אז ער לייגט אונז נישט דא אריבער, ער וואלט אפשר געקענט אריינלייגן דא אינגאנצן, אבער דא שטייט עס בפירוש. און וואס שטייט בפירוש? דא שטייט אז די תרח האבן געדינט עבודה זרה, און נאכדעם איז דת האמת שקראנו המקום לו. דאס איז אביסל א סקיפ, ווייל די דת האמת איז דאך פשטות די דת משה רבינו. זאגט ער, ער איז זיך נישט משריב, ער רעדט נישט פון יציאת מצרים, ער רעדט נישט פון אברהם אבינו, ער סקיפט אביסל די מעשה.

דער רמב”ם אין הלכות עבודה זרה: די גאנצע מעשה

אבער אין הלכות עבודה זרה איז ער יא משלים די גאנצע מעשה, און ער איז משלים לאמיר זאגן אזוי די מעשה. ער זאגט אז אברהם אבינו האט אויסגעלערנט פאר יצחק, יצחק האט אויסגעלערנט פאר יעקב, און יעקב האט געהאט זיינע צוועלף קינדער, האבן זיי אלע געהאט די דת האמת בעצם. ס’איז נאכנישט געווען קיין תורה, ס’איז געווען מצוות, און אזוי ווייטער, אבער ס’איז געווען די ריכטיגע וועג.

נאכדעם זאגט דער רמב”ם, “עד שארכו הימים לישראל במצרים”. דאס איז די לשון הרמב”ם אין הלכות עבודה זרה אין פרק א’. יא, ער זאגט אז יעקב האט אויסגעלערנט פאר זיינע קינדער, “והדבר הולך ומתגבר בבני יעקב ובנלווים עליהם, ונעשית בעולם אומה שיודעת את השם”. דאס איז א גרויסע חידוש. “עד שארכו הימים לישראל במצרים, וחזרו ללמוד מעשיהם ולעבוד כוכבים כמותם”.

דער צווייטער פאל: “מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו” — צוויי מאל

זאגט דער רמב”ם, אזוי שטייט עס, דאס איז א גרויסע חידוש, עס שטייט אין די מדרשים, ס’איז נישט דער רמב”ם האט מחדש געווען די פאקט, אבער אונז פארציילן נישט געווענליך, אזוי לכאורה מיינט אז מ’דארף מען עס יא פארציילן. אין מצרים האבן די אידן געדינט עבודה זרה. אין אנדערע ווערטער, די “מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו” איז געשען צוויי מאל אין א געוויסע זין. דארף מען געדענקען, איז איינמאל ביי תרח שוין פון די טעות פון דור אנוש, און איינמאל צוריק אין מצרים. מ’האט פארגעסן, “ארכו הימים”, דער עולם האט זיך אויסגעמישט מיט די מצרים, מצרים איז געווען א גרויסע עבודה זרה פלאץ, יעדער ווייסט, און מ’האט געקומען צוריק צו דינען עבודה זרה.

שבט לוי’ס ראלע: די ברידזש צו משה רבינו

זאגט דער רמב”ם, “חוץ משבט לוי, שעמד במצות אבות, ומעולם לא עבד שבט לוי עבודה זרה”. פארוואס זאגט ער שבט לוי? וואס וויל ער זאגן פון שבט לוי דא? וואס, סתם א שטיקל אינפארמאציע אז שבט לוי האט נישט געדינט עבודה זרה? לכאורה, די סיבה פארוואס ער וויל זאגן פון שבט לוי דא איז ווייל משה רבינו קומט פון שבט לוי. און ער גייט א מינוט ארום רעדן פון משה רבינו. אזוי שטייט א פסוק, די גאנצע זענען קלאר, יא, דער באשעפער האט פאר משה רבינו געהייסן אזוי גיין, “וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי”, יא, אזוי האט דער רמב”ם געלערנט, ס’שטייט נישט אין פסוק, אבער דאס איז דער מדרש, אז שבט לוי האט נישט געמאכט די טעות צו צווייטע מאל.

שבט לוי, וואס איז משה רבינו וואס קומט פון שבט לוי, איז דאס וואס איז אונז מקשר, וואס ברענגט אונז די דעת האמת וואס אברהם אבינו האט אויסגעטראפן, די קרבנות המקום לאל עליון פון אברהם אבינו, מתחילה עובד עבודה זרה, וואס אברהם אבינו האט געסטאפט, און ס’ברענגט אונז אדורך די גלות מצרים וואס דארט איז נתק, און אז ס’ווערט אזוי כמעט כרתה ועיקר ששתל אברהם אבינו ועקר, וחזר בן יעקב לטעות עולם ותעיותיו, קומט ממש די זעלבע לשון טעות ותעיותיו, טועה אחר הבל ועובדים מן הטועים, כמעט זענען אלע אידן געווארן צוריק, נאר חמשה וואס איז געווען א פאר לוויים וואס איז געבליבן משה רבינו וואס האט נאך געדענקט, אבער די עיקר איז אן אינטערעסאנטע קומט אויס אז משה רבינו איז געקומען, איז מהרסי השם אסוני, משומרי השוואה אברהם אבינו, עשה משה רבינו, דער רמב”ם שרייבט דא, ובחר, און ער האט אויסגעלערנט תורה ומצוות ודין דרך עבודתו ומה יעשה משפט, ער האט אויסגעקליבן א שבט בישראל, און ער האט זיי געלערנט תורה ומצוות ודין דרך עבודתו ומה יעשה משפט, איז משה רבינו נישט נאר וואס ער האט מחדש געווען, ער האט געראטעוועט די מורשה פון אברהם אבינו האט משה רבינו געראטעוועט, ווייל דאס איז די מורשה פון נישט דינען עבודה זרה, און פאר דעם איז דאס דער רמב”ם זאגט דא מצוות עבודה זרה.

משה רבינו’ס תפקיד: נישט א חידוש, נאר א הצלה פון אברהם’ס ירושה

אבער קודם כל דארף מען פארשטיין וואס דער רמב”ם האט אין די ערשטע מאמר אריינגעלייגט די נסים שנעשו על ידי משה רבינו.

משה רבינו איז זייער וויכטיג, ווייל משה רבינו איז פון שבט לוי, ער איז דער וואס איז מציל די ירושה, ער איז מציל די דעת וואס אברהם אבינו האט מנחיל געווען פאר די אידן, אז זיי זאלן אלעמאל ידעת את השם, דאס וואס ער טוט, עס איז נישט סתם א נייע זאך פון משה רבינו.

און צווייטנס, אז די קרבנות ליחידו, וואס איז די קרבנות ליחידו?

וואס איז די עיקר נס פון יציאת מצרים?

וואס מיינט מצרים?

דער טייטש פון “מצרים” לויטן רמב”ם: עבודה זרה

אנדערע ווערטער, וואס זאגט דער רמב”ם, וואס מיינט מצרים?

מצרים מיינט, דא רעדט ער נישט, מצרים איז צוריק, לגבי די אידן איז צוריק, לגבי די וועלט איז דאס זעלבע, זיי האבן נישט געהערט דערפון.

מצרים מיינט עבודה זרה, מצרים מיינט אז מ’מיינט אז מ’דארף דינען די אלע המצרים, און נאכדעם פארגעסט מען אונזערע כופרים וטועים אחרי הבל. דאס מיינט, דאס איז דער טייטש מצרים.

“הוציאנו ממצרים” = “שלח לנו משה”

און “הוציאנו ממצרים” מיינט “שלח לנו משה”. וואס מיינט “שלח לנו משה”? ער האט צוריק דערמאנט, אויפגעוועקט די אהבה פון אברהם אבינו, די אהבת אברהם אבינו, צוריק דערמאנט די ברית, די יחוד וואס אברהם אבינו האט געהאט, וואס ער האט געוואוסט אז מען דינט נאר דעם אייבערשטן. און דאס מיינט אז ער האט ארויסגענומען פון מצרים.

אין אנדערע ווערטער, וואס איז דער מעסעדזש, בקיצור, וואס לערנט אונז די נסי יציאת מצרים? ס’לערנט אונז וואס אברהם אבינו האט אונז געלערנט. ס’לערנט אונז אז ס’איז דא איין גאט און אים דארף מען דינען, און נישט מאכן קיין עסק פון די אלע אמצעים מיט אלע זאכן, ווייל דאס איז נישט קיין וועג, ווייל דאס ברענגט אז פון סוף זאל מען פארגעסן פון דיין גאט, אז מען זאל ווערן אן אפיקורס און זאל ווערן א כופר. אן אפיקורס איז אפשר נישט דער ווארט.

מסקנא: דער מעסעדזש פון יציאת מצרים לויטן רמב”ם

און “הוציאנו משם” זעען מיר בקיצור הדברים, איז דאס דער רמב”ם. וואס מ’האט געפרעגט צו דער רמב”ם, ער זאגט, איך ווייס נישט צו מ’איז ממש קלאר דאס, אבער דער רמב”ם, וואס מיינט דער גנות? וואס איז דער שבח יציאת מצרים של אמונה? וואס איז דער שבח יציאת מצרים של דעת?

וואס איז דער מעסעדזש פון יציאת מצרים? דער מעסעדזש פון יציאת מצרים איז אז מען זאל נישט זיין קיין מצרי, מען זאל נישט דינען עבודה זרה. דאס איז וואס מיר זאגן “משכו ידיכם מעבודה זרה”. דאס איז דער משמעות פון די רמזים אין דעם קרבן פסח, אז דאס איז א דחיה, מען זאל נישט דינען עבודה זרה, און פארשידענע אנדערע זאכן.

קרבן פסח: מיאוס מאכן עבודה זרה

דער רמב”ם איז מרחיב באריכות דאס ענין פון קרבן פסח, אז מען זאל נישט… וואס הייסט עס? אז מען זאל אוועקגיין, מאוס מאכן דעם ענין פון עבודה זרה. דער רמב”ם איז אויך מסביר אזוי אין חלק ג’ פרק מ”ו באריכות וועגן קרבן פסח, די גבורים, וואס דאס איז דער עיקר ענין פון פסח.

און אין אנדערע ווערטער, ס’איז זייער קלאר צו זאגן, אויב מען גייט נישט א חסיד’ישע שטיקל זאגן, מצרים מיינט מצרים ומגבילים, מצרים מיינט אנדערע זאכן, וועלן מיר זען אפשר מארגן. אבער מצרים לויט’ן רמב”ם מיינט עבודה זרה. מצרים איז די שטאט פון עבודה זרה, און “הוציאנו ממצרים” מיינט “הוציאנו” אז מיר זאלן נישט זיין קיין מצרי, אז מיר זאלן נישט זיין קיין עובדי עבודה זרה.

“כי עבדי הם אשר הוצאתי אותם מארץ מצרים”

כי עבדי הם אשר הוצאתי אותם מארץ מצרים, לא ימכרו ממכרת עבד. זיי זענען נישט די מצריים. די מצריים האבן די אידן כמעט פארגעסן וואס אברהם אבינו האט מחדש געווען, כמעט געמיינט אז מען גייט צוריק צו דינען עבודה זרה. קומט משה רבינו און דערמאנט אונז, “ניין, אונז זענען נישט מצריים, אונז זענען בני אברהם”. אברהם אבינו האט נישט געדינט עבודה זרה. און “הוציאנו ממצרים” כדי… פארדעם איז משה רבינו געקומען, געמאכט אלע ניסים, און זאלן האבן די דעת האמת, כוונת הרמב”ם לא… דאס איז די ערשטע פשט פון די יאר…