יציאת מצרים כיסוד התורה שיעור 6 – שיטת בעל התניא

דער בעל התניא’ס מאמר “צום שיין וצבא המצות”: יציאת מצרים, אמונה, און די מעלה פון יש מיש איבער יש מאין

הקדמה: דער קאנטעקסט פון דעם מאמר

Instructor:

וועגן די ענין פון יציאת מצרים פון אלע מיני חקירות וואס עס איז דא, “אשר תשיחו” “אשר תשיחו” און אלע מיני אזעלכע זאכן.

סאו איך האב געלערנט יום טוב דער בעל התניא האט א מאמר אין זיין סידור, עס הייסט “צום שיין וצבא המצות”, וואו ער רעדט וועגן די קשיא, און ער זאגט דארט א תירוץ לפי דרכו.

איך מיין די ליובאוויטשערס מסתם לערנען עס און זאגן הסברים און זאכן, אבער איך מיין אז ווער עס האט געלערנט מיט אונז בעיסיקלי די כוזרי, סאו ער איז לכאורה די source פון די idea, פון די וועג פון טראכטן, און אפשר אנדערע זאכן וואס מיר האבן געלערנט. איך קען זען really אין די כוזרי און דער רמב”ן, I’ll show you how, דער כוזרי און דער רמב”ן, really ער… really… sorry, I’m back. Really…

קריטיק אויף דעם וועג ווי מען לערנט חסידישע ספרים

איינע פון די זאכן וואס איך האלט אין איין זאגן איז אז מענטשן האלטן אין איין לערנען זאכן אזוי ווי בעל התניא’ס מאמרים אדער אזוי ווי אנדערע חסידישע ספרים, as if they were born in a vacuum, as if they didn’t read anything before them, and they just make stuff up, און אזוי בפרט אין certain places where they like talking about the fact אז דער בעל שם טוב האט נישט געוואוסט, און ברוך השם ס’איז געקומען דער בעל שם טוב און ער האט אויסגעפונען אלעס.

And if you actually start researching things, you’ll know that obviously they were also not stupid and they also read a lot. דער בעל התניא famously has this like saying in his ספר, עס איז “מפי ספרים ומפי סופרים” [from books and from scholars], און די ליובאוויטשערס מישן זיך וועגן די ספרים און סופרים. ער האט אנדערע פלעצער וואו ער זאגט זייער קלאר, ער זאגט נישט קיין חידושים, ער זאגט נאר וואס עס שטייט.

So anyways, איך וויל אנווייזן אז ס’איז א יסוד, למעשה איז עס זייער א יסוד, איך קען עס ארויפלייגן, עס איז א very יסודות’דיגע מאמר אין חב”ד [Chabad], דאס איז א מאמר, at least די idea איז דארט, צי מ’ברענגט עס פון דא צי פון אנדערע פלעצער. וואס ער זאגט ענליכע איידיעס, צו טון מיט אלע זאכן וועגן אמונה [emunah: faith/belief], וועגן ידיעה [yediah: knowledge], אלע זאכן וואס אונז רעדן וועגן.

And you could see, if you know the sources that we read, און אמווייניגסטנס ווי אזוי ער איז עס מסביר, קען מען זען ער זאגט מער ווייניגער נאך א שטיקל כוזרי און א שטיקל רמב”ן און זייער מהלך [approach/method], און כמעט ווי ער זאגט נישט קיין אייגענע חידוש. ער האט זיין נוסח, זיין קנאק ווי ער זאגט עס, אבער דו קענסט זייער קלאר זען אז this is just him retelling the old story in his language.

סאו, איך וויל ענק ווייזן, איך האב עס זייער לאנג דא געהאט, וואס איך האב געמאכט אזא, I read through it, I made some, what’s it called, underlines, נישט די underlines, נאר די געלע highlighters אויף די מעין זאכן וואס איך האב געוויזן.

און ער גייט אזוי, איך קען אונז גיין זיין מהלך שנעל און איך קען ווייזן וואס איך זע.

דער אנהייב פון דעם מאמר: די קשיא פון “אשר הוצאתיך”

די פראגע פון דעם זוהר: מצה איז “מיכלא דמהימנותא”

ער הייבט אן מיט א שאלה, פארוואס די מצה שטייט אין זוהר [Zohar: the foundational work of Kabbalah] אז מצה הייסט מיכלא דמהימנותא [Aramaic: the food of faith], און ער וויל וויסן וואס מיינט די זאך מיכלא דמהימנותא.

ער זאגט אזוי, קודם דארף מען פארשטיין וואס מיינט אמונה? עס הייסט א מאכל פון אמונה, so what’s אמונה all about?

די באקאנטע קשיא: פארוואס “אשר הוצאתיך” און נישט “אשר בראתי”?

עס הייבט אן פון די קשיא ידועה בשם המפרשים [the well-known question in the name of the commentators], פארוואס שטייט “אנכי ה’ אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים” [I am the Lord your God who took you out of the land of Egypt], פארוואס שטייט נישט “אשר בראתי שמים וארץ” [who created heaven and earth]?

דו קענסט זען גראד אז די וועג ווי ער לייגט אראפ די קשיא איז א ביסל אנדערש ווי אנדערע מענטשן פשוט’ערהייט לייגן עס אראפ.

זיי האבן געלערנט דעם אבן עזרא [Ibn Ezra: 12th century Spanish biblical commentator] אדער אנדערע, אבער איך געדענק נישט אז זיי האבן געלייגט אזוי די קשיא ווי ער לייגט עס.

ווי אנדערע לייגן אראפ די קשיא

לכאורה די קשיא זייערע איז געווען, אז “אשר בראתי שמים וארץ” איז אסאך א גרעסערע סיבה, אדער אסאך א גרעסערע מקור פאר אמונה, אדער אסאך א גרעסערע מקור פאר עבודת השם [service of God], ווי די ענין פון “אשר הוצאתיך מארץ מצרים”, וואס איז לייק one story, איינע פון די זאכן וואס ער האט געטון איז “הוצאתיך מארץ מצרים”.

און אזוי ווי דער כוזרי [Kuzari: 12th century philosophical work by Rabbi Yehuda Halevi] האט געפרעגט, וואס גייט מיך אן? דאס איז דאך נאר געווען צו א פאר מענטשן, נאר אפשר בקושי קען מען צולייגן אז עס גייט אויך פאר זייערע אייניקלעך, אבער עס זעט אויס צו זיין much less מוכרח [compelling], much less א שכל’דיגע הוכחה [rational proof], דער גאנצער ענין פון יציאת מצרים [the Exodus from Egypt], ס’איז נאר א עדות [testimony], נאר א מעשה [story/event].

ווי דער בעל התניא לייגט אראפ די קשיא: יש מאין קעגן יש מיש

און באמת א ביסל, ער לייגט אראפ די קשיא אנדערש, ער לייגט עס אראפ אז וואס זאגסטו מיר? אז יציאת מצרים, כולי האי [all this], דאס איז די גרויסע נס [miracle], דאס איז די גרויסע פלא [wonder], די גרויסע התפעלות [being impressed/amazed] וואס מ’דארף האבן. איך האב דא אסאך א גרעסערע חידוש [innovation/novelty], פארוואס? ווייל יציאת מצרים איז דאך נאר יש מיש [something from something], אזוי ווי אונז זאגן אלעמאל, ס’איז דא יש מאין [something from nothing] און ס’איז דא יש מיש.

יש מאין, אז דער אייבערשטער האט געמאכט די הימל און די ערד פון גארנישט, דאס איז א ריזיגע פלא, according to the בעל התניא at least, מ’קען זיך חולק זיין אויף דעם, אבער ער זאגט אז דאס איז א גרויסע פלא. ווייל סתם צו טוישן בלוט אויף וואסער, that’s small stuff, if you think about it in the context of creating something from nothing, it’s definitely a bunch of bigger חידוש.

And therefore, כולי האי, דער חפץ חיים’ס [Chofetz Chaim: 19th-20th century Torah scholar] קשיא איז אין א געוויסע זין, ער טראכט שוין ווי אזוי ער זאגט אין זיין חסידישע שיעור, וואס ער טראכט איז, איך טראכט אריין, איך האב געזאגט אז איך וויל פון דעם באקומען א געוויסע התפעלות אין גדלות השם [the greatness of God], איך גיי דאווענען, איך גיי זאגן קריאת שמע [reciting the Shema], איך גיי זאגן “אשר הוציאך מארץ מצרים”, איך וויל זיך נתפעל ווערן פון גדלות השם.

און what impresses him the most? אים, לכאורה, impressed אסאך ווייניגער יציאת מצרים ווי בריאת שמים וארץ [creation of heaven and earth], וואס איז אסאך א גרעסערע נס, אזוי ווי ס’שטייט אין שער היחוד והאמונה [Shaar HaYichud VehaEmunah: the second section of the Tanya] very famously, אז יש מאין איז אסאך א גרעסערע חידוש ווי קריעת ים סוף [splitting of the Red Sea].

ווייל קריעת ים סוף איז דאך די פשט אז ס’איז געשטאנען א שטיקל וואסער, ס’האט געדארפט זיין ליקוויד, ס’האט געדארפט פארן די וואסער, און די וואסער שטייט די וואסער. אבער דאס האט אלעס געדארפט זיין גארנישט, און ס’איז א גאנצע צייט עפעס, דאס איז אסאך א גרעסערע חידוש.

דער תירוץ פון בעל התניא: ערשטער שריט

די הסכמה: יש מיש איז גארנישט לגבי יש מאין

און ער גייט זאגן אזא תירוץ [answer], realize how it’s in the מהלך, און ער גייט זאגן, ער זאגט אזא תירוץ אזוי למעשה, זיין תירוץ איז, אדרבה [on the contrary], איך בין מסכים, ער גייט נישט חולק זיין אויף דעם. ס’איז זיכער אמת אז א נס פון יש מיש, קיין נס, אפילו קריעת ים סוף, איז small piece, לגבי יש מאין איז עס nothing.

דער חידוש: אפילו יש מאין איז גארנישט לגבי דעם אייבערשטן

אבער ס’איז דא אין דעם א געוויסע חידוש וואס איז נישט דא אין יש מאין. פארוואס? ווייל אויב דו טראכסט אריין, אפילו יש מאין, אז דאס איז דער אייבערשטער באשאפט די גאנצע וועלט, לגבי דער אייבערשטער אליין, וואס איז אין סוף [Ein Sof: the Infinite], איז עס אויך small piece.

אזוי ווי ער לייגט עס אראפ אין זיין נוסח, ס’איז נאר דבר השם [the word of God], אויב דו טראכסט א מענטש, איין ווארט וואס ער האט געזאגט, ס’איז נישט קיין גרויסע תורה, ס’איז נישט קיין גרויסע חידוש לגבי דער עצם הנשמה [the essence of the soul]. א מענטש קען דיר זאגן אן א סוף ווערטער, און זיין שכל איז אויף דעם אסאך מער.

אויב דו זאגסט למשל אז די גאנצע וועלט איז איין ווארט, עשרה מאמרות [the ten utterances with which the world was created], צען ווערטער פון אייבערשטן איז גארנישט, אזוי ווי נעמען איין ווארט פון א טיפן ים. סאו לגבי אין סוף, בריאת העולם [creation of the world] איז אויך גארנישט. סאו עס זאל זיין צוויי מאל גארנישט, בריאת העולם איז גארנישט, און קל וחומר [a fortiori] אז קריעת ים סוף איז גארנישט.

דער תירוץ: צווייטער שריט – די נייע סארט ידיעה

שריט איינס: כח הפועל בנפעל – וואס אפילו גוים פארשטייען

אבער דא וויל ער אנקומען צו נאך עפעס. די ידיעה, און אזוי זאגט ער, און דאס גייט שוין צוריק צו נאך א זאך וואס מיר האבן געלערנט.

די ידיעה, זאגט ער, אז די חסידים [Chasidim: pious ones; here referring to non-Jews] וואס זיי זענען אויך מודה [acknowledge] אין די זאך וואס הייסט יש מאין, וואס הייסט, ער רופט עס דא אנדערע נוסח, כח הפועל בנפעל [the power of the actor in that which is acted upon]. דאס איז אז דער אייבערשטער איז כח איז מהווה [brings into being] די וועלט, דער אייבערשטער האט דאס געמאכט.

א גוי פארשטייט דאס אויך, זיי זענען די גוטע גוים, basically he means Christians, but you know, ער זאל פארשטיין אויך די ענין פון יש מאין. קיינער נישט חולק אויף דעם. ס’ווייסט נאך אפילו אויף זיי וואס זענען די ישמעאלים [Muslims], סתם מתפללים זיי, נישט נאר, און notice what he’s saying, he’s not even saying וואס די חסידים זענען מוסף, ווי ער גייט זאגן.

א גוי, יא, ער ווייסט, אבער ס’מאכט אים נישט גארנישט צו. ניין, ס’איז דא גוים וואס זיי פארשטייען דאס, און זיי האבן טאקע יראת שמים [fear of Heaven], זיי פירן זיך אויף ריכטיג טאקע וועגן דעם, ווייל זיי האבן פארשטאנען אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט יש מאין.

דער פאראלעל צו די כוזרי און רמב”ן: אמונה וואס איז נישט מיוחד פאר ישראל

אזוי ווי, וואס איז דאס אזוי ווי מיר האבן שוין געלערנט פון תוספות [Tosafot: medieval Talmudic commentaries] און פון די כוזרי און אנדערע מענטשן, דאס איז איינע פון די big ideas, דאס איז עפעס אן ענין וואס איז מיוחד פאר ישראל. ס’איז דא אמונה וואס יעדער איינער פארשטייט, א שבע מצוות בני נח [the seven Noahide commandments]. אבער וואס ס’שטייט “אנכי ה’ אלקיך”, ס’איז טאקע נישט געשריבן צו זאגן אז ס’איז א גרעסערע חידוש, אז “אשר הוצאתיך” איז עפעס א גרעסערע חידוש, אבער ס’איז יא געשריבן צו זאגן אז ס’דארף זיין א נייע סארט התבוננות [contemplation], עפעס א נייע סארט understanding אין ג-טליכקייט, וואס דאס איז מיוחד לכלל ישראל [unique to the Jewish people]. און מ’דארף אין דעם אליינס חוקר זיין, ווייל שפעטער זאגט ער אז דאס אויך קענען די גוים, אבער נאר זאגן די ווערטער.

שריט צוויי: ביטול – דער חסידישער חידוש

און אזוי זאגט ער, שטייט דאך אמונה, און דאס איז נאך א וועג וואס ער זאגט איז דא, און מ’זעט שפעטער אז ער גייט צוריק פון דעם, סאו איך גיי נישט אריינגיין אין דעם. אבער על כל פנים [in any case], ס’איז דא צוויי levels.

דו קענסט זאגן אז דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, ער איז כח הפועל בנפעל, און דאס איז נישט אפילו אמונה, מ’דארף נישט גלייבן, דאס קען מען מער ווייניגער זען אדער פארשטיין מיט סייענס, אהא, יש, ס’מוז זיך זיין אז ס’איז געווען א גאט וואס האט עס געמאכט.

נאכדעם זאגט ער, אזוי ווי אזוי, למשל, אונז דאווענען דאך, לאמיר אריינגיין, אונז דאווענען, און לויט’ן בעל התניא’ס פשט אין דאווענען, אלעס וואס מיר טוען איז זיך מתבונן זיין אין די ענין פון יש מאין, אז ס’שטייט “הללו את ה’ מן השמים” [Praise God from the heavens], דער אייבערשטער האט געמאכט דאס, דער אייבערשטער האט געמאכט יענץ, ס’איז אלץ א התבוננות אין די ענין פון בריאת העולם.

רוב תפילה [most of prayer], ס’איז כמעט, שפעטער זאגט מען וועגן יציאת מצרים, אבער רוב תפילה איז נאר וועגן בריאת העולם. און וואס טוט מען דא? ס’איז, it makes no sense, if you think about it. ער פרעגט, ער האט אזא קשיא, כאילו, וואס טוסטו אזוי לאנג? אזוי לאנגע הללוקה’ס [praises] זיך מסביר זיין אז דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט פון מיין? ס’איז שוין פארשטאנען, מ’זעט גאנץ גוט. What are you trying to figure out? What are you trying to do?

וואס מען טוט אין פסוקי דזמרה: די התבוננות אין ביטול

און וואס דו טרייסט יעצט צו figure out איז another step, די צווייטע סטעפ. סאו סטעפ נומער איינס, וויסן יש מאין, אדער וואס ער רופט כח פועל בנפעל, דאס איז פשוט, א גוי פארשטייט עס אויך, ס’איז נישט קיין גרויסע תורה.

דא איז נאך א סטעפ, די צווייטע סטעפ איז עכט א ליובאוויטש סטעפ, די חסידישע בעל התניא סטעפ, וואס ער רופט דעם ביטול [nullification] פון די וועלט, אדער דא רופט ער עס די ביטול פון די טפל [secondary] לגבי די עיקר [primary]. דאס הייסט, נאכדעם וואס ס’איז פארשטאנען אז דער אייבערשטער באשאפט די וועלט, דארפסטו פארשטיין נאך א זאך, און דאס איז שוין נאך א חידוש, דאס פארשטייט מען נישט די פשטות, דאס דארף מען אריינקלערן, דאס טוט מען אין פסוקי דזמרה [Pesukei D’Zimra: the verses of praise section of morning prayers].

מ’קלערט אריין נאך א חידוש, און דער חידוש איז אז וויבאלד אז די גאנצע וועלט לעבט נאר פון די כח אלקי [divine power] וואס מחיה [gives life to] די וועלט, קומט אויס אז די וועלט איז נישט important. איך ווייס נישט, דאס איז very important, דאס איז די עסק אין די what “ביטול” exactly means.

דיסקוסיע: וואס מיינט “ביטול”?

At least די לעוועל וואס ער איז talking about here איז נישט א real ontological ביטול, ער איז נישט saying די וועלט doesn’t exist, און ס’איז נישט קלאר אויב ער זאגט דאס ever, און דאס דארף מען פרעגן אנדערע מענטשן. ר’ יואל כהן [Rabbi Yoel Kahn: prominent Chabad scholar] זאגט אז מער ווייניגער איז דאס די איינציגסטע זאך וואס שטייט.

סאו ער זאגט נאר אז ס’איז א טפל לגבי די עיקר. די עיקר איז דאך גאט, די וועלט איז דאך ווי א טפל, so therefore you should be more impressed by God. יא, דו ביסט נישט מסכים?

Student:

ניין, איך בין יא מסכים, אבער ער זאגט דאך דאס ווארט “טפל”. I think דער בעל התניא שרייבט אין די הקדמה [introduction], “לא זו היא מעלת הקב”ה שברא עלמא” [this is not the greatness of the Holy One, blessed be He, that He created the world]. דאס איז די מערסטע אומבאדייטנדע זאך. דאס איז פארוואס אין חב”ד רופט מען נישט דעם אייבערשטן דער באשעפער, מען רופט אים דער אייבערשטער. די געדאנק איז צו פארשטיין אז ער איז אזויפיל גרעסער פון אלעס, אז ער איז נישט אין דיין עקזיסטענץ. די וועלט דארף נישט עקזיסטירן.

Instructor:

יא, דאס איז אן אנדערע פרט ווען דו טראכסט וועגן דעם מצד גאט אליין. אבער אמווייניגסטנס מצד די וועלט, וואס דו ווילסט טון ביי פסיקתא זוטרתא [Pesukei D’Zimra]…

Student:

ניין, מצד אונז איז עס נישט אונז.

Instructor:

[The transcript ends mid-discussion]

ידיעת המציאות vs. ידיעת המהות: דער חילוק צווישן בריאת העולם און יציאת מצרים

שאלות און דיסקוסיע: וואס מיינט “תפל”?

Student: איז נאר סענק די רעולד דאסנט עקזיסט. אונז איז נישט קלאר, איבער ער זאגט דאס ever. און דאס דארפן פרעגן די אנדערע מענטשן.

Instructor: ר’ יואל קראנד, דאס איז מער ווייניג על פארדער, דאס איז די איינציגסטע זאך וואס שטייט. סוי ער זאגט נאר אז עס איז א תפל לגבי דער עיקר. דער עיקר איז דאך גאר. די וועלט איז אזוי ווי א תפל. So, therefore, you should be more impressed by God. יא. דאס איז נישט מסכים?

Student: און מיין. אזוואלי… ניין, איך בין יא מסכים. ניין, איך בין יא מסכים. איך בין יא זאגט נאר אז תפל, I think בעל התניא ווייטס אין די הקדמה, לו זי הימלת הקדש ברוך ושר בראה עלמא.

Instructor: ר’ יא, right, right. This is the most unimportant thing. That’s when חבוד, they don’t say, מען רופט נישט דער אייבערשטער דער באשעפער. You call him the אייבערשטע. The idea is to understand that he’s so much bigger than everything. That’s just for your own existence. The world doesn’t need to exist.

Yeah, that’s another platform when you think about that, מצייט God himself. But at least, besides the world, what do you want to do by פסיקי דער זינד? No, besides us, it’s not important. We’re just not important. I understand. Tephel means it’s secondary.

Student: Right. It’s not important. That’s what I’m trying to level? That’s what I’m trying to level. I understand, I understand.

Instructor: Yeah, I understand, but you’re going to the back. I’m not wanting to get confused. I’m wanting to… No, I’m trying to say, it’s not Tephel. Tephel would mean that it’s secondary, or Tephel would mean that it’s not important. That’s what I’m trying to do. You say what Bepul means. What I’m trying to say is that Bepul means it’s not important. That it’s secondary. But also, not that it doesn’t exist. That’s what I’m trying to say. That’s another thing.

Student: Right. It’s not important in the big thing. Like, a matchbox against the different towers is not small.

Instructor: Right. It doesn’t have to have a job. So, this is the second level. And this is what I’m trying to say. By the way, it’s very important to note. Here, more or less, if you’ll see later, it’s clear. Agroi, you can’t do this. By the way, this is not the Chiddush of the Hochul of the Shabbat. But, this is not the Chiddush of the Hochul of the Shabbat. that’s just what the Chiddush of the Shabbat is.

השגת המציאות vs. השגת המהות: דער יסוד פון קריאת שמע

איין ווארט פון די קריאת שמע איז “ה’ אחד”. “ה’ אחד” הייסט, ס’איז דא א השגת מהותו. אין אנדערע ווערטער, אונז לערנען אלעמאל – this is also א ווארט אויף די רמב”ם already, which he kind of takes it into a different context – אבער על כל פנים, וואס ער זאגט איז, ס’איז דא אזא… ווען אונז רעדן פון גשמיות, און נישט נאר פון גשמיות, really, ווי דער כוזרי זאגט, everything that we could get with our שכל איז something called השגת המציאות.

אין אנדערע ווערטער, that God must exist, something called God must exist, און לא פחות ולא יותר. I can’t tell you what God is, what kind of a thing He is, or אין אונזערע language, וויאזוי ער קוקט אויס, וויאזוי ער פילט, וויאזוי ער טעיסט, ווייל דאס איז שוין נישט בשליטת מיין שכל, און אדרבה, די כללי השכל זאגן אז מ’טאר נישט זאגן ווייטער.

דער חובות הלבבות זאגט זייער famous אין שער היחוד, אז יעדע זאך אין די וועלט דארף מען אונז פרעגן, איז עס – “אימי”, און א צווייטע שאלה, “מהי”. Right? Does the wall exist, and what is the wall, and what is it made out of, all different kinds of questions about “what”. און דער חובות הלבבות זאגט אז די רבונו של עולם פרעגט מען נישט נאר אויב ער איז – this is a question that we have to ask, does God exist, but we cannot ask what is God, ווייל די question doesn’t really make sense. In other words, God is, that God exists, but this gets into more philosophy, אבער ס’איז נישט דא קיין “מהי”.

דער כוזרי און דער בעל התניא’ס חילוק: די אידישע השגת המהות

און די חובות הלבבות, נישט די חובות הלבבות, און די חובות הלבבות, דער כוזרי און דער בעל התניא דינגען זיך בעצם אויף דעם. זיי זאגן אז דאס איז גוט פאר א גוי, דאס איז גוט פאר א שכל אנושי. אבער די גאנצע ווארט פון א שכל אלוקי ביי אים איז אז ס’איז יא דא א “מהי”. און ער רופט עס אמאל “למעלה מן הדעת”, ווייל אפשר קען איך עס נישט זאגן אזויווי דער כוזרי וואלט געזאגט, מ’קען עס נאר טעיסטן, מ’קען עס נישט פרואוון – that’s a Sufi language that the כוזרי borrowed, but that’s really what he says.

און דאס טייטשט ער אויך, און דאס פארענטפערט ער, און מיט דעם טייטשט ער קושיות המפרשים, בריאת העולם. און ער איז מסביר, נאכדעם גייט ער צוריק און ער איז מסביר אויך על פי קבלה, אזויווי אין אן ontological sense.

וויבאלד בריאת העולם אליינס האט נישט קיין שייכות, ס’איז נישט משורש, ס’קומט נישט ארויס באמת פון God’s מהות, ס’קומט ארויס פון God’s existence, אויף עפעס א level וואס הייסט דיבור, און אזוי ווייטער. ממילא, קען מען נישט פון בריאת העולם אנקומען צו זען גאט. מען קען אנקומען צו הערן אז עס איז דא א גאט.

משא”כ יציאת מצרים, און זיין אנדערסטענדינג איז משורש, אפילו ס’קומט אליינס בעצם פון א העכערע לעוועל פון געטליכקייט ווי בריאת העולם, אבער דער עיקר חידוש פון דעם איז, דא קען מען יא זען וואס ער איז. דאס איז ידיעת המהות, און דאס איז די גאנצע תורה פון מצה, און א תינוק טועם טעם דגן, און ער רופט עס אפילו א געוויסע קטנות, ווייל ער קען עס נישט מסביר זיין, סאו הייסט עס א געוויסע קטנות, ווי דאס וואס ער גייט אים עקספלעינען אין די ענד, אפשר שבועות של פסח אדער שבועות, אבער פאר דעם מצה, ער זאגט אים מצה.

דער משל פון מצה און דעם תינוק: ידיעת המהות אן ידיעת המציאות

און דאס איז אויך, ביי די וועי, עווערבאדי טינקס אז דאס איז א חידוש פון בעל התניא, אבער ס’שטייט שוין אין פריערדיגע מקובלים די ווארט אז מצה איז א ידיעה, אז ס’שטייט אין די גמרא אז ווען א תינוק איז טועם טעם דגן הייבט ער אן צו זאגן “אבא”.

און דער בעל התניא איז עס מדייק אז ס’שטייט נישט אז ער איז מבין ענין אבא. א בעיבי וואס איז צוויי יאר אלט וואס הייבט אן צו עסן, ער קען שוין זאגן “טאטי”, ער פארשטייט נישט וואס מיינט א טאטע. פארקערט, ער פארשטייט נישט, אבער ער זעט זיין טאטע. ער האט א געוויסע ידיעת המהות אן ידיעת המציאות אפילו. סאו ער פעלט אים אפילו, און ווען ער איז גרעסער האט ער יא פארשטיין, אבער די מעלה האט ער אז ער זעט.

אזויווי דער כוזרי זאגט באופן כללי אויף חקירה, אז ער דארף זיך נישט מוטשען צו איז דא א גאט, ווייל ער רעדט מיט גאט, ער זעט גאט. אין אנדערע ווערטער, ער האט עפעס וואס מ’קען משייך זיין צו וואס כוזרי האט גערופן, און זיי האבן גערופן ידיעת שם עצם, יא, ערקענען דעם אייבערשטנ’ס פערסאנעל נאמען, זיין פראפער נעים, אדער וואס ער רופט ידיעת המהות.

דער בעל התניא’ס שיטה: נאכגעזאגט דעם כוזרי און רמב”ן

און דאס איז לכאורה, איך מיין אז דאס איז ליטערעלי נאכגעזאגט די כוזרי מיט די אלע תורות, און די צורת מיט די רמב”ן און די תוספות וואס האבן געזאגט. די ווארט איז אז דאס איז א אידישע זאך, און ער קאנעקטעט צוויי זאכן, אז דאס איז טאקע אין די כוזרי אויך, אז דאס איז טאקע די אידישע זאך וואס ער קען האבן ידיעת המהות, ער קען דעם אייבערשטן, און די צווייטע, ער ווייסט וועגן אים.

איך וויל ווייזן נאך טיפער, אז דא איז דא צוויי ביאורים אויף די מאמר, און די דריטע, די צווייטע ביאור, איז די דריטע, איז מסביר די ענין מצד השורש, מצד, אזוי ווי ער טוט געווען לכל פי קבלה מער, און ער זאגט אזוי עס איז דא דריי מדריגות אין עולם הבריאה, עס איז נישט עולם האצילות, עס איז דא דריי סארט מדריגות.

דריי מדריגות אין עולם הבריאה: דער צווייטער ביאור על פי קבלה

וואס הייסט? איינס נאמנטליך וואס גייט דא די סדר, עס איז דא ממלא למטה, עס איז דא נשמות, העכסטע מדריגה. צווייטע מדריגה מלאכים, דריטע מדריגה הייסט שבעים שרים, וואס הייסט שבעים אומות, אזוי ווייטער.

און אזוי ווי ער זאגט, יעדער איינס קען מען מאכן נאך פרטים, אבער דאס איז באופן כללי.

די נידריגסטע מדריגה: שבעים שרים (עולם העשיה/נוגה)

די קלענסטע מדריגה הייסט די שבעים שרים, דאס רופט ער דאס עולם העשיה, וואס האט צו טון מיט נוגה. און די דאזיגע שרים, אוודאי האבן זיי א הכרת המציאות, אזוי ווי די גמרא זאגט, אפילו די עובדי עבודה זרה, דקרו ליה אלהא דאלהיא, זיי זאגן אז דער אייבערשטער איז דער גאט פון אלע געטער, זיי understand-ן די מציאות פון יש מאין, ער פארשטייט די מציאות אז עס איז דא א גאט.

אבער ער רעדט נישט מיט אים, ער האט נישט… דאס הייסט צוויי האט נישט דער מיטעלסטע לעוועל, ער פארשטייט נישט אז וויבאלד עס איז דא א גאט, אלעס אנדערש איז בטל, און really in the world Tanya is reading, this is the היפוך פון עבודה זרה.

דער טעות פון עבודה זרה: מחשיב זיין פרטים

Cause the עבודה זרה’ס mistake is not that they don’t believe in G-d, everyone believes in G-d. עבודה זרה’ס mistake איז זיי זענען מחשיב געוויסע פרטים פון די מציאות that don’t deserve to be important. דאס הייסט עס איז דא כוחות, עס איז דא שרים, מלאכים, אלע מיני זאכן, און דער עובד עבודה זרה ער מאכט נעבן א פאר זאכן, ער מאכט נעבן א גאט. און דאס איז א mistake, עס איז א נהירו.

פארשטיין א ביסל בעסער, איז פארשטיין אז עס איז טאקע דא א כוח, אבער ער איז בטל לגבי די עיקר, ער איז נאר א טפל, ער איז נאר… די אנדערע לעיערס האט נישט קיין אייגענע כוח, אבער ער איז בטל לגבי די עיקר, ווייל דאס איז דער גאט אליין. סא דאס איז די צוויי לעוועלס למשל, אז מען זאגט עס איז דא שרים. די שרים יעצט, it’s very important to realize how he says it.

דער רמב”ן’ס ראדיקאלע שיטה: עבודה זרה איז אמת

Because this really goes back to the רמב”ן’ס old radical idea, איך מיין, די לאקא רמב”ן וועגן עבודה זרה, וואס וועגן די גאנצע פסוק פון אשר חלק לכל העמים, וואס דער רמב”ן לערנט באמת, און דער רמב”ן לערנט אז דאס איז טאקע דאס ווארט פון בחירת כלל ישראל.

וואס דער רמב”ן לערנט באמת אז עבודה זרה איז אמת. דאס הייסט צו זאגן אז עבודה זרה איז שטותים, that’s not really true. All עבודה זרה are real things, די אלהי מצרים וואס האט געהייסן אזוי און אזוי. און דער אלהי מצרים וואס האט געהייסן כך וכך. They all exist, די שרים, די 70 שרים.

“יצב גבולות עמים למספר בני ישראל”

אויף די אמת, ווען דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, האט ער געגעבן יצב גבולות עמים למספר בני ישראל, האט ער געגעבן פאר יעדער איינע פון די אומות א גאט, literally, איינע פון די שרים. פאר די יוונים האט ער געגעבן זעאוס, און פאר די מצרים האט ער געגעבן אמון, און פאר די אנדערע האט ער געגעבן בעל, און אזוי ווייטער.

און דאס איז די אמת’ע געים, and because of that, דער רמב”ן really האלט אז מ’קען נישט אמת’דיג קומען מיט קיין טענות פאר א גוי וואס דינט עבודה זרה. In other words, maybe he would have been like אברהם אבינו וואלט ער פארשטאנען, אבער באופן כללי איז ער גערעכט, ווייל זיין מציאות, זיין חיות קומט פון דעם שר, אבער דער שר איז שוין, אין די בעל התניא’ס לענגווידזש, אין אזא צמצום, וואס ביי אים איז נישט ניכר טאקע קיין שום מקור, ביי אים איז ניכר די כח.

און עד כאן, די only thing you could know איז די מציאות פון א גאט, דאס הייסט די קריאה לאלוקי אלוהות, און יש מאין, ער ווייסט די מציאות, אבער למעשה, ער קען נישט האבן קיין relationship מיט אים, ער קען נישט grasp’ן אים, because אלעס וואס ער פארשטייט גייט דורך די שרים.

אידן אין חוץ לארץ: “ועבדתם שם אלהים אחרים”

למעשה, די אידן וואס זענען אין חוץ לארץ אפילו, זענען אויך אין די זעלבע situation פאר וואס דער רמב”ן זאגט, “ועבדתם שם אלהים אחרים עץ ואבן”, א ישראל שבחוץ לארץ עובד עבודה זרה בטהרה, ווילאנג מ’איז תחת שלטון הגוים, אדער אזוי ווי אין מצרים, איז בהכרח, you’re really basically דינען עבודה זרה.

אפילו דו זאגסט אז דו דינסט נישט, איז דאך נאר די ידיעת המציאות, איך קען טעארעטיש זאגן אז איך דין נישט קיין עבודה זרה, אבער בפועל דינסטו יא עבודה זרה, ווייל איך בין סטאק אונטער געוויסע כוחות, אונטער געוויסע מציאות, וואס די מציאות ווייזן נישט גאט, זיי קענען נישט ווייזן גאט. דאס איז די ערשטע לעוועל, דאס הייסט עין שרים.

יציאת מצרים: ארויסגיין פון הנהגת השרים

נאכדעם זאגט ער, ס’איז דא נאך א לעוועל. דאס האב איך נאר געזאגט just to show you, אז really די big thing פון יציאת מצרים איז צו גיין ארויס פון דעם לעוועל לכאורה. דאס איז literally וואס דער רמב”ן זאגט אז אין דעם גייט מען ארויס פון הנהגת השרים.

“ובכל אלהי מצרים אעשה שפטים”

און דער רמב”ן טייטשט, “ובכל אלהי מצרים אעשה שפטים”, טייטשט דער רמב”ן נישט ווי רש”י. רש”י זאגט אז דער אייבערשטער האט צובראכן די געטשקעס, די literal statues און stuff. זאגט דער רמב”ן, האט ער זיי צובראכן, who cares? ניין, ס’מיינט אז ער האט צובראכן זייער כח, די סטרא אחרא, די ספירות דקליפה, די whatever you want to call them, די עין שרים, ער האט זיי צובראכן. און אין אנדערע ווערטער, דורכדעם האבן די אידן וואס זענען באמת געווען

דער בעל התניא’ס סינטעז: נשמה-דערפארונג און שכל’דיגע עבודה

די דריטע מדריגה: נשמות

נאכדעם זאגט ער א צווייטע מדריגה, וואס דאס הייסט מלאכים. ס’איז טאקע דא אויך אין עולם העשיה מלאכים, און זיי פארשטייען יא די ביטול, אז זיי זענען… למעשה, ווען ער רופט זיי, דאס איז די למעשה די מדריגה ווי חסידי אומות העולם, “שיש בהם אור קצת באור המלאכים” [שיש בהם אור קצת באור המלאכים: there is in them a bit of light from the light of the angels]. דאס הייסט, דאס זענען די גוים וואס דינען נישט עבודה זרה [עבודה זרה: avodah zarah, idolatry] למעשה. זיי האבן יא א געוויסע ביטול [ביטול: bittul, self-nullification] און א התפעלות [התפעלות: hispa’alus, emotional inspiration] פאר דעם ביטול, וויבאלד זיי זענען נישט… ס’איז א מיטלסטע מדריגה.

דאס איז אבער נאך אלץ נישט די עיקר מדריגה וואס אונז ווילן אנקומען. די דריטע מדריגה איז דא נשמות, וואס זענען אפילו גרעסער פון מלאכים. און די נשמות, זיי זענען נישט אפילו ביטול. זיי זענען נישט נאר אז זיי ווייסן אז ס’איז דא א גאט, נישט נאר זיי ווייסן אז אלע אנדערע כוחות זענען נישט אימפארטענט, זענען א טפל [טפל: tafel, secondary/subordinate], נאר זיי האבן אויך א זאך וואס הייסט… וואס ער רופט אסאך מאל ידיעת עצמות הגאט [ידיעת עצמות: yedias atzmus, knowledge of God’s essence], אדער ידיעת מהותו [ידיעת מהותו: yedias mahuso, knowledge of His essence], נישט נאר ידיעת המציאות [ידיעת המציאות: yedias hametzius, knowledge of His existence].

טעיסט און סיאינג ווערסעס אנדערסטענדינג

זיי האבן… מ’קען עס זאגן די basic וועג, און איך מיין אז דא גיי איך צוריקגיין צו מיין וועג פון טראכטן, אז די קינדער גייען עס בעסער פארשטיין ווי דער בעל התניא, ווייל דער בעל התניא מישט זיך מיט אלע מיני לשונות, אבער למעשה די קינדער גייען עס בעסער פארשטיין. ער האט געזאגט אז דאס קען מען רופן אזויווי א טעיסט אדער א סיאינג ווערסעס אנדערסטענדינג. איך טעיסט עס אדער איך זע עס. און דאס מיינט א נשמה.

דאס איז די איידיע וואס ער רופט “פנימיות נשמות הצדיקים” [פנימיות נשמות הצדיקים: pnimiyus nishmos hatzaddikim, the inner essence of the souls of the righteous]. און דאס איז אין זיין שפראך די זעלבע זאך ווי צו זאגן אז נשמות ישראל זענען “חלק אלוקה ממעל” [חלק אלוקה ממעל: chelek Elokah mima’al, a part of God from above], אז זיי זענען קאנעקטעד, זיי זענען אזא יתרון השורש [יתרון השורש: yisron hashoresh, superiority of root/source], אז זיי שטאמען פון גאט אליין, נישט פון די קליפות [קליפות: klipos, husks/forces of impurity], נישט אפילו נישט פון די מלאכים, נאר פון גאט אליין. און דערפאר קענען זיי פארשטיין, זיי האבן א שפראך. ער קען רעדן מיט גאט אליינס, און דאס איז באמת די חידוש [חידוש: chiddush, novel insight] פון יציאת מצרים [יציאת מצרים: Yetzias Mitzrayim, the Exodus from Egypt], וואס איז ידיעת המהות אדער ידיעת שם עצם [ידיעת שם עצם: yedias shem etzem, knowledge of the essential Name], און אזוי ווייטער.

דער גרויסער טורן: צוריק צום רמב”ם

די קשיא: וואס איז דער ריווח?

ביז אהער איז פשט, וואס לכאורה גייט ער מיט די כוזרי שיטה [referring to the approach of Rabbi Yehuda Halevi in the Kuzari]. דאכט זיך מיר דרייט ער זיך ארום, און ס’איז א very interesting turn וואס ער האט, און ער גייט צוריק צו די רמב”ם’ס שיטה [רמב”ם: Rambam, Maimonides], און דאס דארף מען זייער גוט פארשטיין.

דאכט זיך מיר גייט דער בעל התניא צוריק, און ער זאגט, דאס אלעס שיינט פיין און וואויל, אבער ס’איז נישט גענוג. פארוואס? ווייל אונז האבן דאך שוין געלערנט, און ער גייט עס זאגן אין זיין נוסח, אונז האבן געלערנט, אונז ווייסן אז א נשמה איז נישט געקומען אויף די וועלט צו זיין א נשמה.

ווייל ער פרעגט דאך אלעמאל די קשיא, אויב די נשמה איז א חלק אלוקה ממעל, און ער פארשטייט אלעס, און ער איז געווען אין הימל און ער האט פארשטאנען אלעס, קומט ער דאך אראפ אויף די וועלט און ער פארשטייט ווייניגער, איז דאך סתם א שאד די צייט. ס’דארף דאך זיין עפעס א ריווח [ריווח: revach, gain/profit] פון אראפקומען אויף די וועלט. זאגסטו, אה, מ’איז אראפגעקומען מיט’ן ציל ארויפצופליען, נו, we’re back to where we started, that’s no point. In his view, there needs to be some ריווח from coming in this world which we didn’t have, which is not the same as just going back to where you came from.

דער בעל התניא’ס חילוק מיט אנדערע ראשונים

דערפאר איז ער זייער מחולק [מחולק: machlokes, disagrees], דער בעל התניא, דאס איז א גרויסע חידוש זיינער, וואס דער לויקע [referring to Rabbi Yehuda Halevi], דער רב סעדיה גאון [רב סעדיה גאון: Rav Saadiah Gaon, 882-942 CE], דער חובות הלבבות [חובות הלבבות: Chovos Halevavos, Duties of the Heart by Rabbeinu Bachya], און אנדערע ראשונים [ראשונים: Rishonim, early medieval rabbinic authorities], וואס זאגן אז א נשמה ביי עצם פארשטייט אלעס, קומט ער אראפ אויף די וועלט איז ער סטאק, אזוי ווי ער רופט עס, במאסר הגוף [במאסר הגוף: b’masar haguf, in the imprisonment of the body], און ער דארף צוריקגיין.

זאגט דער בעל התניא, נו, וואס האבן מיר פון צוריקגיין? וואס האט דער אייבערשטער פון דעם? דאס איז אזויווי איינער פארט אויף ביזנעס, און ער קומט צוריק מיט די זעלבע געלט וואס ער האט מיטגעברענגט, דאס איז נישט קיין גוטער ביזנעסמאן. ער דארף עפעס קויפן, און עפעס איינקויפן, און ער דארף עפעס אויפטון.

בירור קליפת נוגה: די אמת’ע עבודה

וועגן דעם זאגט ער אז מ’דארף באמת, וואס מ’דארף אויפטון איז, מ’דארף וואס ער רופט עס מברר זיין [מברר: m’varer, to clarify/refine] די קליפת נוגה [קליפת נוגה: kelipos nogah, the “translucent shell” – intermediate spiritual realm], אדער מברר זיין די גוף.

אין אנדערע ווערטער, נוגע צו די סוגיא [סוגיא: sugya, topic/subject], מיינט עס אז די עיקר עבודה פון א מענטש איז נישט צו זיין די נשמה וואס האט א טעיסט פון גאט, ווייל דאס איז איזי, דאס האסטו אין גן עדן [גן עדן: Gan Eden, Paradise], און דער אייבערשטער האט אסאך אזעלכע נשמות אין גן עדן. די עיקר זאך וואס מען דארף טון איז דעם אמת אריינגיין אין מצרים [מצרים: Mitzrayim, Egypt], נישט ארויסגיין פון מצרים, נאר אריינגיין אין מצרים כמעט.

“אשר הוצאתיך מארץ מצרים”: שכל’דיגע השגה

און פארדעם לערנט ער, דאס איז נאך אזא וועג וויאזוי ער לערנט, “אשר הוצאתיך מארץ מצרים” [אשר הוצאתיך מארץ מצרים: “Who took you out of the land of Egypt” – opening of the Ten Commandments], וואס דו ווילסט, איך וויל דווקא די “אשר הוצאתיך מארץ מצרים”, וואס דאס איז דווקא נישט דאס פארשטיין דער אייבערשטער אליינס, נאר דאך פארשטיין דווקא די השגה [השגה: hasagah, comprehension] וואס מען קען פארשטיין בשכל [בשכל: b’sechel, with intellect], אין אנדערע ווערטער די איידיע וואס ער רופט דא די יש מאין [יש מאין: yesh me’ayin, something from nothing – creatio ex nihilo].

ראיה פון תהילים

און אויף דעם זאגט ער, דאס איז די סיבה פארוואס רוב תהילים [תהילים: Tehillim, Psalms] וואס רעדט פון יש מאין, רוב תהילים רעדט נישט פון חסיד’ישע השגות פון ביטול און פון די נשמה וואס זי זעט אליין, עס האט אפשר דא פסוקים [פסוקים: pesukim, verses] אויף דעם, אבער רוב פון דעם רעדט פון יש מאין, פון פשוט’ע התבוננות [התבוננות: hisbonenus, contemplation], ווי זיי האבן געלערנט, יא, “שאו מרום עיניכם וראו מי ברא אלה” [שאו מרום עיניכם וראו מי ברא אלה: “Lift up your eyes on high and see who created these” – Isaiah 40:26] פון ישעיה הנביא [ישעיה הנביא: Yeshayahu HaNavi, the prophet Isaiah], און אסאך פסוקים וואס זענען אין תהילים זאגן זייער סימילער אזעלכע זאכן.

און פארוואס איז דאס? איי, עס איז דאך א גרויסער צמצום [צמצום: tzimtzum, contraction/limitation]? ניין, ווייל די ריזען פארוואס דו עקזיסטירסט איז נישט אז דיין נשמה זאל פארשטיין גאט, די ריזען פארוואס דו עקזיסטירסט איז אז דיין גוף זאל פארשטיין גאט, דיין שכל זאל פארשטיין גאט.

דער חילוק מיט אנדערע חסיד’ישע רבי’ס

און דערפאר, איינער וואס ער טוט אזוי ווי… דאס איז דאך דער חילוק מיט די אנדערע חסיד’ישע רבי’ס וואס זיי זאגן אז מען זאל דוקא גיין מיט די כוחות הנשמה [כוחות הנשמה: kochos haneshama, powers of the soul], אויב דו גייסט נישט אויפטון אזוי ווי דער רבי זאגט מיט דיין שכל, איז עס barely a waste of time.

“עיניו למטה ולבו למעלה”

און דאס זאגט ער, דאס איז… איך קום, איך דזשאמפ ארום דא, וואס זאגט ער, דאס איז זיין טאטע’ס וואס שטייט אז ער האט זיך מתפלל געווען “עיניו למטה ולבו למעלה” [עיניו למטה ולבו למעלה: “his eyes below and his heart above” – Talmudic phrase describing proper prayer posture].

פלעגט ער, וואס הייסט ער האט געדארפט קוקן עיניו למטה? פארוואס קוקט ער אראפ? ער דארף דאך ארויפקוקן, ביים דאווענען פליט מען דאך ארויף, דארף מען דאך קוקן צום אייבערשטן.

ניין, ווייל לבו למעלה, דו ווילסט דאך טאקע אנגעקומען דארט, אבער די עיניו, דאס איז דיין התבוננות, דיין עיני השכל [עיני השכל: einei hasechel, the eyes of the intellect], דארף נישט זיין למעלה. למעלה איז איזי, עס דארף זיין עיניו אבער למטה, גיי אריין אין פשוט’ע שכל, אין די שכל פון יש מאין.

די געפאר פון עולם הדמיון

און ער טענה’ט אז לאו הכי, ווי ער גייט עס ליינען וואס ער זאגט דא, “ולא יקרא בשם עובד ה’ שלם אם אחד עושה זאת” [ולא יקרא בשם עובד ה’ שלם אם אחד עושה זאת: “and he shall not be called a complete servant of God if one does this”] מיט די יש מאין, “ולא יקרא עובד ה’ כי אם מצד צורת השמות אלו הידיעות החיצוניות שיש לו ביחודו יתברך” [ולא יקרא עובד ה’ כי אם מצד צורת השמות אלו הידיעות החיצוניות שיש לו ביחודו יתברך: “and he shall not be called a servant of God except from the aspect of the form of these Names, these external knowledges that he has in His unity, blessed be He”], אויב איינער האט נאר ידיעות חיצוניות [ידיעות חיצוניות: yedios chitzoniyos, external knowledges], אבער “נפשו באמת מסותרת מהשגות אלו” [נפשו באמת מסותרת מהשגות אלו: “his soul is truly hidden from these comprehensions”], יעדער איינער ווייסט אז די נארמאלע טעגליכע גוף האלט נישט פון דעם.

און וואס גייט געשען? וואלט ער געדאוונט עיניו למעלה, וואלט ער געדאוונט מיט פארמאכטע אויגן, און וואס וואלט געשען? וואלט ער געהאט אסאך נפילות [נפילות: nefilos, spiritual falls/descents], נאכ’ן דאווענען וואלט ער פארגעסן פון דעם.

אדער אין אן אנדערע שפראך וואלט זיך געזאגט היינט, איז אז בעיסיקלי ער לעבט אין אן עולם הדמיון [עולם הדמיון: olam hadimyon, world of imagination], און ער ווערט א גרויסער פאנטאזירער, און אזוי ווי ס’איז דא אסאך מענטשן וואס זיי מיינען אז ווי א גרעסערער פאנטאזירער, א גרעסערער עובד ה’ [עובד ה’: oved Hashem, servant of God]. פארוואס? ווייל ער איז א גאנצן טאג עיניו למעלה.

זאגט דער בעל התניא, מ’טאר נישט זיין עיניו למעלה, מ’דארף זיין לבו למעלה, אבער עיניו למטה, ווייל מיר זענען נישט געקומען אויף די וועלט צו קוקן למעלה, מיר זענען געקומען אויף די וועלט צו קוקן למטה.

דער בעל התניא’ס סינטעז פון אלע שיטות

און וואס דאס מיינט איז פארשטיין אז דאס איז very interesting ווי אזוי דער בעל התניא איז מלקט [מלקט: melakes, gathers/synthesizes] ווי א קוגל פון אלע שיטות פון ראשונים.

מצד אחד הייבט ער אן אז אוודאי די העכערע מדריגה איז מצד עצמות [מצד עצמות: mitzad atzmus, from the aspect of essence], אזויווי דער כוזרי זאגט, ידיעת המציאות איז ידיעת השם [ידיעת השם: yedias HaShem, knowledge of God].

אבער דא איז ער totally מסכים, מצד עבודה איז ער הונדערט פראצענט אויף דער רמב”ם’ס זייט, אז וואס די נשמה פארשטייט איז totally useless, און די עיקר עבודה פון א מענטש איז וואס ער קען משיג זיין [משיג: masig, comprehend] מיט זיין אייגענעם שכל.

דער מיטעלער רבי’ס באשטעטיגונג

און ער גייט ווייטער, דער מיטעלער רבי [מיטעלער רבי: the Mitteler Rebbe, Rabbi Dovber Schneuri, 1773-1827, son and successor of the Alter Rebbe] וואס איז געווען דער ממלא מקום [ממלא מקום: memaleh makom, successor], ער שרייבט עס איבער אזוי דריי-פיר מאל אין זיינע ספרים, איז זייער שטארק מאריך [מאריך: ma’arich, elaborates at length] אז קיינער זאל נישט מאכן קיין טעות, אז דאס וואס דער אלטער רבי [אלטער רבי: Alter Rebbe, Rabbi Schneur Zalman of Liadi, 1745-1812, author of the Tanya] זאגט אז ס’איז דא מדריגות וואס זענען העכער פון דעת [דעת: da’as, knowledge], וואס די מדריגה איז, אין אן אנדערע language פאר “יתברך ויתעלה ויתפאר ויתרומם ויתנשא” [יתברך ויתעלה ויתפאר ויתרומם ויתנשא: “may He be blessed and exalted and glorified and raised and uplifted” – liturgical formula], און די אלע זאכן, און מענטשן מיינען, אויב אזוי דארף מען זיך נישט מתבונן זיין אין דעם, ס’איז גענוג אז מ’ווייסט.

ניין. ווען ס’שטייט אז מ’דארף האבן יראת הרוממות [יראת הרוממות: yiras haromimus, awe of God’s exaltedness] און נישט קיין יראת העונש [יראת העונש: yiras ha’onesh, fear of punishment], גייט ער ווייטער, מיינט עס אז מ’דארף דאס אויך פארשטיין. אה, דו זאגסט אז מ’קען עס נישט פארשטיין? ס’איז שווער עס צו פארשטיין? דארף מען זיך מער מוטשענען מיט צו פארשטיין. פונקט פארקערט.

ווייל וואס מ’מוטשעט זיך נישט צו פארשטיין מיט’ן שכל, אז דו זאלסט קענען מסביר זיין [מסביר: mesbir, explain] בשכל הפשוט [בשכל הפשוט: b’sechel hapashut, with simple intellect], איז totally worthless וויפיל ס’איז נוגע צו עבודת השם [עבודת השם: avodas Hashem, service of God], צו מציאות האדם בעולם הזה [מציאות האדם בעולם הזה: metzius ha’adam b’olam hazeh, man’s existence in this world].

צוריק צו שיטת הרמב”ם: חקירה

און דא קומט באמת דער בעל התניא צוריק full circle צו שיטת הרמב”ם [שיטת הרמב”ם: shitas haRambam, the approach of Maimonides], אז מ’דארף האבן פלעין חקירה [חקירה: chakirah, philosophical investigation] און פלעין פארשטיין זאכן. although חב”ד’ניקעס don’t like חקירה, but this is literally what חקירה means.

און דאס איז ווי אן אנדערע וועג פון אים זאגן: אנשטאט זאגן אז מ’דארף חקירה ווייל מ’האט נישט קיין אמונה [אמונה: emunah, faith] אדער אזוי ווייטער, מ’דארף חקירה ווייל אונז לעבן אין די עולם השכל [עולם השכל: olam hasechel, world of intellect], אונז לעבן נישט אין די עולם הנשמה [עולם הנשמה: olam haneshamah, world of the soul]. די עולם הנשמה איז געווען גאנץ גוט פאר פאר בריאת העולם [בריאת העולם: brias ha’olam, creation of the world]. אונז לעבן אין די עולם השכל, און די איינציגסטע וועג וויאזוי מ’קען אריינברענגען אין די עולם השכל איז מיט די כח השכל [כח השכל: koach hasechel, power of intellect].

שבר שבריה און שורש שרשיה

און טאקע, אפילו ס’זענען באמת קלענערע מדריגות, מ’פארשטייט טאקע נאר א שבר שבריה [שבר שבריה: shever shevira, a fragment of a fragment]. אבער דורך דעם איז מען מברר אז אין די שבר שבריה איז אויך דא א שורש שרשיה [שורש שרשיה: shoresh shorsha, a root of roots].

דער קאצקער רבי’ס פאראלעל

און די קאצקער רבי [קאצקער רבי: the Kotzker Rebbe, Rabbi Menachem Mendel Morgenstern of Kotzk, 1787-1859] האט געזאגט ביי די רבי ר’ בונם [רבי ר’ בונם: Rabbi Simcha Bunim of Peshischa, 1765-1827] זייער אן ענליכע זאך וואס די אנדערע ספרים זענען מסביר, אז די קאצקער רבי קען ענטפערן מיט גערעכט. אז א איד קען פארשטיין השארת הנפש [השארת הנפש: hashoras hanefesh, immortality of the soul]. אבער וואס האב איך פון דעם? איך בין ברוך השם געווארן א איד, איך בין א מענטש, automatically איך האב everything for free. מיר זענען דאך נישט געקומען אויף דער וועלט צו באקומען זאכן for free. דאס איז זיכער א זאך וואס דער קאצקער רבי וואלט מסכים געווען.

מיר זענען געקומען אויף דער וועלט צו אפטון זאכן וואס מ’קען נישט for free, וואס מ’דארף פארשטיין. און פארשטיין דארף מען, אזוי ווי ס’שטייט “כי היא מורא עיניך” [כי היא מורא עיניך: “for it is the sight of your eyes” – Deuteronomy 28:34], מ’דארף זיך מתבונן זיין אין די ענינים [ענינים: inyanim, matters/topics] פון השארת הנפש.

נפקא מינה לגבי השארת הנפש

און אנדערע ווערטער, אפילו די מצוה [מצוה: mitzvah, commandment] פון אמונה וואס ס’שטייט השארת הנפש, מיינט דער רמז [רמז: remez, hint/allusion] וואס דער בעל התניא זאגט אז מ’זאל זיך מתבונן זיין אין די מדריגות פון השארת הנפש, און די נפקא מינה [נפקא מינה: nafka minah, practical difference] איז אז אפילו די מצוה פון השארת הנפש דארף מען אויך פארשטיין מיט די שכל הפשוט וואס איז פון מעשה בראשית [מעשה בראשית: ma’aseh bereishis, the work of creation].

סיכום

אקעי. דאס איז מיין שיעור וואס איך האב מחדש געווען [מחדש: mechadesh, innovated/presented a novel interpretation], איבערגעזאגט די נעכטיגע שיעור, און איך זאג אז דער בעל התניא האלט אויך אזוי ווי מיר.

שאלה צום סוף

וואס איז… וואס איז די difference צווישן די understanding פון א נשמה, וואס א נשמה איז, צווישן דער בעל התניא און, לעטס סעי, דער רמב”ם? וואס איז א נשמה?