סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור – שבת החודש
הקדמה
דער שיעור איז געזאגט געווארן אויף שבת החודש, אויף דעם פסוק „החודש הזה לכם ראש חדשים”, מיט א צוריקקוק אויף א שיעור פון דריי יאר צוריק, מיט נייע העמקה און קלארקייט. דער שיעור בויט זיך אויף אין א קלארן לאגישן פלאס: פון א קשיא אין פסוק, דורך עטלעכע שיכטן פון תירוצים, ביז א טיפער חידוש וועגן דעם מהות פון יציאת מצרים, און דערנאך א פארבינדונג צום מהלך פון שבת און חודש.
—
ערשטער שריט: די קשיא פון „בארץ מצרים”
דער פסוק זאגט „וידבר ה׳ אל משה ואל אהרן בארץ מצרים לאמר” – דאס איז דער איינציגסטער פסוק וואו ס׳שטייט בפירוש אז דער אייבערשטער האט גערעדט צו משה׳ן „בארץ מצרים” אין דעם קלאסישן לשון פון „וידבר ה׳ אל משה לאמר”.
די קשיא פון דער מכילתא: מצרים איז א מקום מלא טומאה, עבודה זרה, תועבות – א פלאץ וואו מ׳קען נישט הערן דבר ה׳. משה רבינו האט געמוזט ארויסגיין פון דער שטאט אפילו צו דאווענען (ווי ס׳שטייט „כצאתי את העיר”). ווי קען דער פסוק זאגן אז דער אייבערשטער האט גערעדט צו אים בארץ מצרים?
דער מדרש תנחומא׳ס תירוץ: ס׳איז געווען אין דעם שטח פון מצרים, אבער נישט אינעווייניג אין דער שטאט. אבער – דאס פארענטפערט נאר דעם מציאות׳דיגן פאקט, נישט דעם פסוק אליין. פארוואס האט דער פסוק בכוונה געשריבן „בארץ מצרים” אויב ס׳איז טאקע נישט געווען דארט? דער פסוק וויל אונז עפעס זאגן.
—
צווייטער שריט: דער ערשטער תירוץ – „מצדו” איז נישט קיין פראבלעם
דער תירוץ ליגט אין דער פרשה אליין: „ועברתי בארץ מצרים בלילה הזה” – דער אייבערשטער זאגט: איך גיי אריין אין מצרים. דער דיבור צו משה׳ן וועגן קרבן פסח איז שוין אליין א חלק פון דעם נס – א הכנה דערצו, אדער „על שם העתיד”.
דער יסוד: מצד משה רבינו האט ער נישט געקענט הערן דבר ה׳ אין מצרים – דאס איז זיין פראבלעם, זיינע „חמץ׳דיגע כלים”. אבער מצד דער אייבערשטער איז קיינמאל נישט געווען קיין פראבלעם. דער אייבערשטער איז אין מצרים פונקט ווי ער איז אומעטום. דעריבער קען דער אייבערשטער שרייבן אין דער תורה „וידבר ה׳ אל משה בארץ מצרים” – ווייל מצדו איז דאס אמת.
—
דריטער שריט: דער זוהר – „מסטרא דלעילא ולאו מסטרא דלן”
דער זוהר (פרשת אמור) זאגט אז דער יחוד פון ליל פסח איז „מסטרא דלעילא ולאו מסטרא דלן” – פון אויבן, נישט פון אונטן. די אידן זענען נישט געווען ראוי, זיי האבן געהאט נאר דעם נידריגסטן מדרגה (מלכות/לבנה), נאך נישט דערגרייכט די פריעה רבתי/יסוד/נ׳ שערי בינה. „אין חבוש מתיר עצמו מבית האסורים” – די שכינה אין גלות קען זיך נישט אליין באפרייען. דער נס האט געמוזט קומען פון אויבן.
—
פערטער שריט: די שארפע קשיא אויפ׳ן תירוץ – „מצדו” העלפט מיר נישט
אויב מ׳זאגט אז „מצד דער אייבערשטער איז נישט קיין פראבלעם” – העלפט דאס גארנישט! ווייל:
– בגשמיות: איך האב א פראבלעם אין עולם הזה, אין דער וועלט נאכ׳ן צמצום.
– ברוחניות: דער גאנצער ציל פון רוחניות איז צו פילן דעם אייבערשטן, צו וויסן דעם אמת. אויב ס׳מאכט נישט אויס וואס איך פיל – איז דאס נישט מיין שאלה געווען.
דער נפש החיים׳ס לשון: ס׳איז דא „מצדו” און „מצדנו”. לשיטתו (מצד דער אייבערשטער) איז קיינמאל נישט געווען קיין מצרים – אבער מיין פראבלעם איז דאך מצדנו, און דאס ווערט נישט געלייזט דורך צו זאגן אז מצדו איז אלעס גוט.
—
פינפטער שריט: דער אמת׳ער חידוש – „מצדנו מצדו”
דאס איז דער קערן פון דעם גאנצן שיעור:
ווען מ׳זאגט אז ס׳איז דא א יחוד מלעילא בארץ מצרים, מיינט מען נישט בלויז אז דער אייבערשטער איז איבעראל. מ׳מיינט אז מיר קענען דאס ארויסהאבן, מיר קענען דאס פארשטיין, מיר קענען דעם יחוד דערפילן – אפילו אין מצרים.
דאס איז א נייער דיוק: ס׳איז נישט בלויז „מצדו” (וואס העלפט אונז נישט), און נישט בלויז „מצדנו” (וואס מיר קענען נישט אליין). ס׳איז „מצדנו – מצדו” – אז אונזער דערפארונג קען אנטהאלטן דעם אייבערשטנ׳ס מדרגה. דער אייבערשטער גיט אונז אריין די פעאיקייט צו דערפילן דעם אמת אפילו פון אונזער נידריגן מצב – דאס איז דער אמת׳ער נס פון יציאת מצרים.
דער לאגישער פלאס ביז אהער:
1. קשיא: ווי קען שטיין „בארץ מצרים”?
2. מדרש׳ס תירוץ: ס׳איז נישט ממש אין שטאט – אבער דאס פארענטפערט נישט דעם פסוק.
3. ערשטער תירוץ: מצד דער אייבערשטער איז נישט קיין מצרים – ער קען שרייבן „בארץ מצרים”.
4. קשיא אויפ׳ן תירוץ: „מצדו איז נישט קיין פראבלעם” העלפט מיר נישט – מיין פראבלעם איז מצדנו!
5. דער אמת׳ער חידוש: יציאת מצרים מיינט אז דער אייבערשטער מאכט אז מצדנו זאל מען קענען דערגרייכן דעם „מצדו” – א יחוד מלעילא וואס ווערט אונזערס.
—
זעקסטער שריט: וואו לייגט מען די קרוין? – דער חידוש פון „אשר הוצאתיך מארץ מצרים”
פון דעם חידוש פון „מצדנו מצדו” וואקסט ארויס א נייע פראגע: אויף וועלכע רגע לייגט מען די „קרוין” – וועלכע מאמענט באקומט דעם גרעסטן כבוד?
די נאטירלעכע סברא
לכאורה זאל די קרוין קומען אויף דעם העכסטן מאמענט – דעם שלימות. ווי ביי א מענטש וואס האט זיך אויסגעארבעט פון ארעמקייט צו עשירות – ער שטעלט דעם בילד פון זיין הצלחה, נישט פון זיין שוואכע אנהייב. א תלמיד חכם רימט זיך מיט דעם סיום הש״ס, נישט מיט דער ערשטער משנה וואס ער האט נישט פארשטאנען. לויט דעם וואלט מען געדארפט זאגן „אנכי ה׳ אלקיך אשר הוצאתיך מהר סיני” – די קרוין זאל ליגן ביי מתן תורה, דעם מאמענט פון שלימות.
דער אייבערשטער׳ס חידוש – די קרוין ליגט אויף דער ערשטער, שוואכסטער רגע
אבער דער אייבערשטער טוט פארקערט: ער זאגט „אשר הוצאתיך מארץ מצרים” – ער לייגט די קרוין אויף דעם שוואכסטן, ערשטן מאמענט, ווי א פאטער וואס וויל א בילד פון זיין קינד אלס בעיבי, נישט פון זיין גרויסקייט. דאס איז דער טייטש פון „החודש הזה לכם ראש חדשים” – מיר ציילן פון ניסן (יציאת מצרים), נישט פון מתן תורה אדער אנדערע גרעסערע מאמענטן.
א שארפע באמערקונג
די ראשונים רעדן ליב וועגן „זמן מתן תורתנו” און מעמד הר סיני. אבער דער אייבערשטער אליין אין תורה דערמאנט שטענדיג נאר יציאת מצרים. דאס ווייזט אז פון אויבן קוקט מען אנדערש אויף וואו די קרוין געהערט.
—
זיבעטער שריט: דער קבלה׳דיגער יסוד – אור חוזר, מלכות איז כתר
דאס ווערט פארבונדן מיט דעם סדר מלמטה למעלה: די מלכות (דער אונטערסטער ספירה) ווערט דער כתר (דער העכסטער). „כתר עליון איז כתר מלכות” – דאס איז דער „אור חוזר”, דער ליכט וואס דרייט זיך צוריק ארויף.
פארוואס איז דאס א גרעסערער חידוש?
ווייל אז דער כתר איז דער כתר – איז דאס קיין חידוש נישט, אזוי איז עס. אבער אז די מלכות זאל ווערן א כתר – דאס איז א חידוש! אז מען קען אין ארץ מצרים, אין דעם טיפסטן אָרט, טרעפן דעם אייבערשטן – דאס איז מער באדייטונגספול ווי דער סוף פון דעם וועג. דאס אז מען קען זיך צוריקדרייען פון אונטן נאך אויבן – דאס אליין איז א גרעסערער חידוש ווי דער אראפגאנג פון אויבן.
ראש חודש ניסן – דער טאג פון צען כתרים
ראש חודש ניסן, וואס „נתן עשר עטרות” (צען כתרים), באקומט זיי נישט ווייל עס איז דער טאג פון דער בעסטער הבנה, נאר ווייל עס איז דער טאג וואס מען האט אנגעהויבן צו פארשטיין אז מען קען זיין בעסער – דער שוואכסטער טאג וואס האט אנגעהויבן דעם וועג צוריק ארויף.
—
אכטער שריט: שבת און חודש – צוויי מהלכים אין עבודת ה׳
שבת – דער פשוט׳ער, טבע׳דיגער יסוד
שבת איז זכר למעשה בראשית – „כי ששת ימים עשה ה׳ וינח ביום השביעי”. שבת איז קביעא וקיימא – זי דארף נישט קיין קידוש בבית דין. שבת גייט אן פון אליין, אין דער טבע. יעדער מענטש, אפילו א קליינער אינגל, ווייסט ווען ס׳איז שבת – מ׳ארבעט נישט, מ׳עסט א סעודה, מ׳גייט נישט אין חדר. שבת איז דער בראשית – דער אורשפרינגלעכער, פונדאמענטאלער יסוד. דאס איז דער סדר פון מלמעלה למטה – דער אייבערשטער האט באשאפן, און מיר נעמען אן.
חודש – דער טיפערער, חכמה׳דיגער יסוד
די מולד הלבנה איז אויך ניכר אין דער טבע – יעדער קען ארויסגיין און זען די לבנה. אבער – צו וויסן ווען פונקט זי קומט, צו בויען א לוח, דאס איז שוין א חכמה. דאס איז דער סוד פון קידוש החודש: עס דארף א בית דין, עס איז געווען קשה למשה, עס פאדערט חשבונות (כ״ט י״ב תשצ״ג), דעת, ארך רוח, לאנגע מעסטונגען. אלע חכמות הייבן זיך אן פון רעכענען די מולד הלבנה – דערנאך קומען אלע שטערן, די זון, די גאנצע וועלט.
א פראקטישער משל: איך געדענק בעל-פה וועלכער טאג אין דער וואך ס׳איז (ווייל איך לעב אין וואכן), אבער פאר דעם חודש דארף איך קוקן אין לוח – ווייל דאס איז שוין א דבר של חכמה.
דאס איז דער סדר פון מלמטה למעלה – דער מענטש ארבעט, רעכנט, פארשטייט, און קומט צו דעם אייבערשטן.
—
ניינטער שריט: דער דיאלעקטישער צוזאמענשפיל – שבת, חודש, און ימים טובים
דער צענטראלער חידוש אין דריי שיכטן:
1. שבת = מעשה בראשית – דער פשוט׳ער אמת, דער בעיסיק׳ער יסוד. קלאר, זיכטבאר, אבער שווער צו פארשטיין אין דער טיפקייט.
2. חודש = סוד העיבור – דער מפתח, דער מבוא צו סוד מעשה בראשית. דורך לערנען די חשבונות פון חודש הייבט מען אן צו פארשטיין דעם סוד מעשה בראשית.
3. ימים טובים רעדן פון טעם אין מצוות – מ׳וויל פארשטיין פארוואס. אפילו שבת, ווען מ׳וויל געבן א טעם, זאגט מען זכר ליציאת מצרים (נישט מעשה בראשית), ווייל מעשה בראשית איז אזוי בעיסיק אז מ׳פארשטייט עס נישט גלייך – מ׳דארף אנהייבן פון החודש הזה לכם.
פארבינדונג צום רמב״ן
– שבת = „זכר למעשה בראשית” = דער סדר פון מלמעלה למטה = דער רמב״ן׳ס תירוץ אויף ר׳ יצחק׳ס קשיא (מען דארף „בראשית” ווייל שבת לערנט אונז יסודי אמונה)
– ניסן/יציאת מצרים = „החודש הזה לכם” = דער סדר פון מלמטה למעלה
ביידע זענען אמת, און מען דארף לעבן מיט ביידע.
—
צענטער שריט: שבת מברכים – דער שלוס פון דער סוגיא
פארוואס זאגט מען שבת מברכים? ווייל ראש חודש ווייסט נישט יעדער ווען ס׳קומט – נישט יעדער איז אויף דער לעוועל, נישט יעדער איז אין שול. אבער שבת איז יעדער אין שול. דעריבער איז שבת דער פלאטפארמע וואו מ׳איז מודיע וועגן ראש חודש.
שבת החודש (און אלע שבתות מברכים וואס שטאמען פון איר) דריקט אויס: פון שבת קען מען ברענגען צו ראש חודש – פון דעם פשוט׳ן אמת פון מעשה בראשית קען מען אנהייבן דעם וועג צו פארשטיין דעם סוד.
—
מסקנא: ביידע ווערן איינס
ווען מ׳גייט דורך דעם גאנצן וועג – פון החודש הזה לכם (דער אנהייב פון פארשטיין) ביז סוד מעשה בראשית (דער שלימות) – דעמאלט פאלט אוועק די קשיא „וואו הייבט זיך אן”, ווייל ביידע זענען איין גאנצער פלאן. איינער וואס ווייסט שוין די גאנצע תורה, פאר אים איז דער אנהייב נישט באמת א באזונדערער חלק – שבת און חודש ווערן איינס.
דאס איז דער חידוש פון שבת החודש: דער שוואכסטער מאמענט – יציאת מצרים, דער אנהייב, דער אור חוזר פון מלמטה למעלה – איז דווקא דער פלאץ וואו דער אייבערשטער לייגט זיין קרוין, ווייל דארט ליגט דער גרעסטער חידוש: אז מצדנו קען מען דערגרייכן דעם מצדו, אז די מלכות ווערט דער כתר, אז אפילו אין ארץ מצרים קען מען הערן דעם דבר ה׳.
תמלול מלא 📝
יציאת מצרים: דער חידוש פון “מצדנו מצדו” – ווען דער אייבערשטער רעדט בארץ מצרים
הקדמה: שבת החודש און דער פסוק “בארץ מצרים”
רבותי, היינט איז שבת החודש. מיר גייען לערנען א שיעור פשוט, חידושי תורה, דברי תורה, אויף די פרשה וואס מ’ליינט: “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים רִאשׁוֹן הוּא לָכֶם לְחָדְשֵׁי הַשָּׁנָה”.
קודם זאג איך איבער א חידוש, אבער איך לייג צו צו דעם וואס מיר האבן געלערנט פאר דריי יאר, מיין איך, שבת החודש. מיר האבן געלערנט אז אין דעם פסוק איז דא א גרויסע חידוש.
דער פסוק און זיין אייגנארטיקייט
ס’הייבט זיך אן אמת’דיג א פסוק פריער: “וַיֹּאמֶר ה’ אֶל מֹשֶׁה וְאֶל אַהֲרֹן בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם לֵאמֹר”. אויב איך געדענק, איז דאס די איינציגסטע פסוק וואס ס’שטייט אויף דעם אז ס’איז “בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם”. ס’איז געווען אנדערע דיבורים לכאורה אין ארץ מצרים, ס’איז געשטאנען נישט “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה לֵאמֹר”, נאר “וַיְדַבֵּר אֶל פַּרְעֹה מֶלֶךְ מִצְרַיִם” וכו’. אבער דאס איז די איינציגסטע פסוק וואס ס’שטייט אין די לשון הפסוק, די פסוק וואס שטייט “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה לֵאמֹר” שטייט אז ס’איז געווען “בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם”.
פרק א: די קשיא פון דער מכילתא – ווי קען דער אייבערשטער רעדן בתוך מצרים?
די שווערקייט פון דעם פסוק
און אמת’דיג איז עס א שווערע פסוק. די מכילתא גלייך זאגט אז ס’קען נישט זיין. “אַתָּה אוֹמֵר בְּתוֹךְ הַכְּרַךְ”? קען דאך נישט זיין, שטייט דאך “כְּצֵאתִי אֶת הָעִיר”. מ’זעט אז דער אייבערשטער האט נישט גערעדט מיט משה רבינו בתוך מצרים.
מצרים – א פלאץ וואו מ’קען נישט הערן דבר ה’
אין שטאט מצרים איז נישט קיין פלאץ וואו מ’קען הערן די דבר ה’. דאס איז דאך די גרויסע פראבלעם פון מצרים. מצרים איז א פלאץ וואס איז מלא טומאה, מלא עבודה זרה. שטייט אין מצרים, ווער ס’וואוינט אין מצרים, איז נישט חל אויף אים קיין “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה לֵאמֹר”. ער קען נישט דארט הערן דבר ה’. ער קען הערן אסאך שטותים, אסאך דיבורים רעדט מען דארט, אבער נישט קיין “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה”.
די ראיה פון משה רבינו’ס התנהגות
וועגן דעם זעט מען אז דער אייבערשטער האט גערעדט צו משה נאר אינדרויסן, ביי די סנה, אין מדבר. מ’האט געדארפט ארויסנעמען די אידן אין מדבר צו רעדן מיט זיי. ס’שטייט בפירוש אז משה רבינו איז ארויסגעגאנגען פון די שטאט אפילו צו דאווענען, נישט געקענט אפילו דאווענען אין מצרים, ס’איז געווען פארווערט פון תפילה, ס’איז א מקום עובדי עבודה זרה, א מקום אלילים, מ’קען נישט דארט דאווענען.
דער מדרש תנחומא’ס תירוץ און זיין חסרון
דא איז דאך אבער א שווערע פסוק, ס’שטייט “בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם”. זאגט שוין די מדרש תנחומא אז מצרים ס’מיינט נישט אז ס’איז געווען ממש אין מצרים, און ער קען זאגן אז ס’איז געווען אין די שטח פון מצרים, ס’האט אפילו באלאנגט פאר מצרים נאך, אבער ס’איז נישט אמת’דיג געווען בתוך הכרך, בתוך העיר, ווייל ס’קען נישט זיין.
אקעי, לאמיר אננעמען אז די מדרש זאגט א נפקא מינה אז די מציאות איז געווען אינדרויסן. אבער די פסוק האט ער נישט פארענטפערט.
די פסוק אליין איז א מציאות בפני עצמו
ווען ס’שטייט א פסוק, די וועג וויאזוי ס’שטייט, אונז קוקן דאך אויף די פסוק, די פסוק איז דאך א מציאות בפני עצמו, די פסוק איז דאך א דבר בפני עצמו. אז ס’שטייט אין די פסוק, די פסוק איז מקפיד, די פסוק זאגט נישט געווענליך “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם”, ס’שטייט טאקע קלאר אז ס’איז נישט אזוי געווען, ס’שטייט קלאר אז משה רבינו האט געטראפן די אייבערשטער ווען ער איז ארויסגעגאנגען, וכו’ וכו’. אויב ס’שטייט בפירוש אז די אייבערשטער רעדט בארץ מצרים, איז דא ליגט אין די פסוק, אין די פסוק האט די אייבערשטער גערעדט צו משה בארץ מצרים, מה שלא היה בפנים המחנה וואס האט נישט געקענט זיין אנדערש.
פרק ב: דער ערשטער תירוץ – די תורה איז דער נס פון יציאת מצרים
די תשובה ליגט אין דער פרשה אליין
און אונז האבן געזאגט אז ס’איז זיכער אז די תירוץ אויף די קשיא שטייט שוין שפעטער אין די פרשה. די אייבערשטער אליין האט געפרעגט די קשיא, וויאזוי קען איך רעדן צו דיר בארץ מצרים? האט ער געזאגט אז דאס איז טאקע די נס פון יציאת מצרים.
“וְעָבַרְתִּי בְאֶרֶץ מִצְרַיִם” – דער אייבערשטער גייט אריין אין מצרים
ער זאגט אים שפעטער, “וְעָבַרְתִּי בְאֶרֶץ מִצְרַיִם בַּלַּיְלָה הַזֶּה”, איך גיי אריין אין מצרים. די דיבור וואס די אייבערשטער האט גערעדט צו משה רבינו וועגן נעמען די קרבן פסח, איז שוין דארט געווען אליין א חלק פון די הכנה, אדער על שם העתיד, אדער אליין די חלק התורה, קען מען זאגן, די חלק התורה פון דעם נס אז די אייבערשטער קען גיין אין מצרים, ער קען דארט איינעם מכה זיין כל בכור און ארויסנעמען די אידן, ער קען יא.
דער חילוק צווישן משה’ס מדרגה און דער אייבערשטער’ס מדרגה
אז משה געווענליך קען נישט הערן, ס’קען אפילו זיין, מ’קען עס זאגן פראקטיש. משה רבינו, ווען ער איז געווען דארט, האט ער טאקע נישט געקענט, מצרים איז נישט קיין פלאץ, ס’איז פול מיט תועבות, פול מיט שטותים, מ’קען נישט דארט הערן די דבר ה’. אקעי, אז משה רבינו האט געמוזט ארויסגיין פון די שטאט כדי ער זאל קענען הערן די דבר ה’.
אבער די אייבערשטער האט דאך נישט די פראבלעם. און ווען ער שרייבט אין די תורה “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם”, דארט איז נישט דא די פראבלעם. די תורה איז דאך געשריבן געווארן אין די מדבר שפעטער, איך ווייס נישט ווען ער האט דאך געשריבן דעם פסוק אין מצרים. אבער דער פסוק, מצד נאכדעם וואס ס’איז געווען דער נס פון יציאת מצרים, נאכדעם וואס דער אייבערשטער איז אריינגעגאנגען אין מצרים, און מ’קען זאגן קלאר, “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה וְאֶל אַהֲרֹן בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם”.
דער יסוד: מצד דער אייבערשטער איז נישט דא קיין מצרים
זיי האבן מיר מסביר געווען, און איך וויל עס איבערזאגן אין א קלארערע וועג, אז דא ליגט א גרויסע חידוש. אז מ’קען זאגן פשוט, יעדער איינער ווייסט אז מצד דער אייבערשטער איז נישט דא קיין מצרים, מצד דער אמת. דאס אז איך זאג אז דא איז א פלאץ וואס איך פיל נישט קיין השראת השכינה, וואס איך בין נישט דארט, דאס איז לויט מיין קליפה, לויט מיינע כלים, מיינע חמץ’דיגע כלים, מיינע כלים וואס מ’דארף כשר’ן אן ערב פסח. מיט די כלים קען איך נישט, אקעי, דאס איז מיין פראבלעם. ס’איז נישט דער אייבערשטער’ס פראבלעם. ס’איז דער אייבערשטער’ס פראבלעם וואס ער האט מיך געמאכט, ער האט געמאכט די גאנצע סיסטעם, אבער ס’איז מיין מצד הנבראים.
דער אייבערשטער איז איבעראל
דער אייבערשטער איז אוודאי אין מצרים אזוי ווי ער איז עניוועיר עלס, און ער איז אוודאי אין יעדן פלאץ אזוי ווי ער איז עניוועיר עלס. איז על פי האמת, מצד האמת, מצד למעלה, מצד העליון, מצד יחידה עילאה, הייבט זיך נישט אן די גאנצע פראבלעם. איז אוודאי דער אייבערשטער קען שרייבן “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם”. משה קען נישט רעדן מיט’ן אייבערשטן בארץ מצרים, אבער דער אייבערשטער קען שרייבן בארץ מצרים, ס’איז בכלל נישט קיין פראבלעם.
פרק ג: דער סוד פון ליל פסח – “מִסִּטְרָא דִלְעֵילָא”
“הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם” – די הכנה צו יציאת מצרים
און מ’וועט אפילו לערנען אז דאס איז דער טייטש וואס אונז זאגן ביי יציאת מצרים. יעדער איינער ווייסט אז דער סוד, דער גרויסער סוד פון ליל פסח, אונז הייבן אן צו מאכן א הכנה אין “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם”. אונז האבן שוין אמת’דיג געמאכט הכנה אין שושן פורים און פורים און אנדערע אלעס, אבער “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם” האט זיך געטייטשט אז דאס שטייט אין זוהר אין פרשת אמור, אז די זיווג, דער יחוד פון ליל פסח איז מִסִּטְרָא דִלְעֵילָא וְלָאו מִסִּטְרָא דִלָן.
די אידן זענען נישט געווען ראוי
דאס הייסט אז ס’איז אמת’דיג, די אידן זענען נישט געווען ראוי, און די אידן זענען טאקע נישט געווען ראוי און נישט געווען ניחן. מצד די אידן איז געווען א שוואכע מדרגה, מצד די אידן איז געווען נאר מדרגת המלכות, זיי זענען געווען די לויעסט מדרגה. זיי האבן געמאכט מילה ופריעה, זיי האבן נישט געהאט די ריכטיגע פריעה רבתי יסוד, וואס דאס איז די השכלה, די ערשטע מדרגה צו ברית התורה פון נ’ שערי בינה.
די מדרגה פון “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם”
די אידן זענען נאך נישט געווען אין די מדרגה, ס’איז געווען נאר די מדרגה פון “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם”, נאר די מדרגה חודש הזה, די שכינה, די יסוד המלכות, די לבנה, דאס איז אלעס וואס די אידן האבן געהאט. און פון אזא מדריגה קען מען נישט נגאל ווערן, פון אין חבוש מתיר עצמו מבית האסורים, די שכינה איז אין גלות, זי קען זיך נישט אליינס ארויסנעמען פון גלות.
אבער מצד דער אייבערשטער איז געווען אלעס שוין דא
אבער מצד דער אייבערשטער איז נישט געווען דא די פראבלעם, מצד דער אייבערשטער איז שוין געווען אלע יחודים, ס’איז שוין געווען מתן תורה אליין, ס’איז שוין געווען אלעס, דער אייבערשטער איז דאך למעלה מן הזמן, דער אייבערשטער איז למעלה מן המקום, דער אייבערשטער איז למעלה…
[הערה: דא רעדט דער מגיד שיעור צו איינעם אין דער קלאס]
יוסי, ביטע טו דאס נישט איצט, איך האב צו טאן מיין קלאס, טו עס שפעטער, ביטע טו נישט שפילן דא, אדאנק.
דער אייבערשטער איז למעלה מן הזמן והמקום
דער אייבערשטער איז למעלה מן הזמן והמקום, מען האט נישט קיין שום השגה אין דעם, דער אייבערשטער איז אויך למעלה מן הזמן והמקום פון די חסרונות און מעלות פון מדריגות, נישט פון א מענטש’נס שכל, ווי ער איז אמת’דיג, ער איז רחוק פון די אלע זאכן. ווייל דער אייבערשטער קען זיין, ווען דו ביסט אין מצרים קען ער רעדן צו דיר, דו האסט נישט געהערט, ביז דו האסט געהערט קען זיין ס’האט גענומען א לאנגע צייט.
פרק ד: די טיפע קשיא – “מצדו” העלפט נישט אליין
דער אמת איז אז דאס איז נישט גענוג
דער אמת איז אבער אז דאס איז אלעס בכלל נישט גענוג, ס’איז נישט גענוג, ס’העלפט נישט. פארוואס? ווייל אז דער אייבערשטער קערט נישט אז איך בין גרייט אדער נישט, אז ס’מאכט נישט אויס פאר די שכינה אליינס, פאר די אין סוף אליינס מאכט נישט אויס גארנישט, האב איך פון דעם אויך נישט גארנישט.
די פראבלעם פון “לשיטתו”
און זאלסטו דאך זאגן אז דער אייבערשטער האט אויסגעלייזט די אידן, איך דארף ער האט גענומען די אידן, דאס הייסט ער האט גענומען די אידן לויט לשיטתו, וואס ארבעט דאס? דאס הייסט לשיטתו, ס’איז דא א מחלוקת וואס דער נפש החיים רופט מצדו און מצדינו, אבער לשיטתו האלט ער אז ס’מאכט נישט אויס צו מ’איז מוכן אדער נישט, אבער לשיטתנו מאכט דאס יא אויס.
די פראבלעם איז “מצדנו”, נישט “מצדו”
סאו אונזער פראבלעם איז קיינמאל נישט געווען לשיטתו, לשיטתו איז דאך שוין קיין מצרים קיינמאל נישט. סאו וואס הייסט ער האט אונז ארויסגענומען פון מצרים בכח יחוד עילאה, ס’איז ווי גילוי אז ס’איז מצדו און נישט מצדינו? אויב ס’איז דא א יציאה ממצרים, איז דאך לכתחילה די פראבלעם געווען מצדינו, איז די פראבלעם ווערט נישט געסאלווד אז מ’זאגט אז מצדו איז נישט קיין פראבלעם, די גאנצע לכתחילה איז נישט קיין פראבלעם, איז לכתחילה נישט קיין פראבלעם. אויב ס’איז דא א פראבלעם, דארף עס ווערן געסאלווד אויף מיין לעוועל, ס’איז נישט גענוג.
די פשוט’ע קשיא
ס’איז א פשוט’ע קשיא, יעדער איינער וואס האט אמאל געטראכט וועגן די נושא דארף גלייך זאגן אז צו זאגן אז מצד דער אייבערשטער איז נישט קיין פראבלעם, אז דער אייבערשטער איז אלעס גוט, אלעס איז ווי ס’דארף צו זיין, אלעס איז ריכטיג, העלפט מיר גארנישט, נישט בגשמיות און נישט ברוחניות.
ס’העלפט נישט בגשמיות
ס’העלפט נישט בגשמיות ווייל איך האב א פראבלעם אין די עולם הזה, אין די עולם אחר הצמצום.
ס’העלפט נישט ברוחניות
און ס’העלפט נישט ברוחניות ווייל אונז זאגן אז אונזער רוחניות, די געטעם, אונזער רוחניות, די געטעם, אונזער רוחניות, די געשמאק, איז צו וויסן דעם אייבערשטן, צו טועם זיין דעם אייבערשטן, צו פילן דעם אייבערשטן, צו פילן דעם אמת. זאגסט אז ס’איז אן אמת וואס אפילו נישט קיין חילוק וואס דו פילסט, זייער גוט, דאס איז נישט געווען מיין קשיא.
די פראבלעם אויף צוויי וועגן
אדער אויף אן אנדערע וועג דו זאגסט אז ביי דער אייבערשטער איז אויך דא מצרים, זייער גוט, אבער איך קען נישט רעדן מיט דער אייבערשטער אין מצרים, מיין פראבלעם איז נישט געווען אז דער אייבערשטער איז דארט אדער נישט, איך האב נישט געהאט קיין ספק, דו קענסט זאגן איך האב נישט געהאט קיין ספק, און אמונה האב איך געהאט א ספק אין דעת און הרגשה און ידיעה, דו קענסט עס רופן אזוי, איז ביי מיר האב איך נישט געסעטלט די פראבלעם.
פרק ה: דער אמת’ער חידוש – “מצדנו מצדו”
דער יסוד: א יחוד מלעילא וואס ווערט אונזערס
מוזן מיר פארשטיין, באופן הכי פשוט מוזן מיר פארשטיין, אז ווען אונז זאגן אז ס’איז דא א יחוד מצד לילה מצדו העליון בארץ מצרים, מיינען אונז צו זאגן אז ס’איז דא ביי אונז א יחוד מצד לילה, אז אונז קענען ארויסהאבן דעם יחוד, אז אונז קענען פארשטיין דעם יחוד, דאס איז שוין א חידוש.
דער חילוק צווישן “מצדינו” און “מצדינו מצדו”
ס’איז יא מצדייני, אלעס וואס אונז רעדן איז מצדייני, אונז האבן מיט זיך אליין נישט צו טון, אבער דא מצדייני מצדייני, איז דא מצדייני מצדוי, אה, שוין א נייע דיוק, א נייע קנייטש, דהיינו, און דאס אליין דארף מען זאגן על פי צוויי וועגן היינט.
דער ערשטער וועג: נישט די התבוננות פון א גרויסער מקובל
קודם כל, ס’הייסט אז איך זאג אז ס’הייסט אז אונז רעדן נישט אז דער אייבערשטער איז איבעראל, דער אייבערשטער קען אלעס, אונז רעדן פון די התבוננות’ן, אז א איד איז דא אסאך התבוננות’ן, ס’איז דא א מענטש וואס איז זיך מתבונן ווייל ער פארשטייט טאקע אלעס ריכטיג, ער פארשטייט קלאר די גאנצע סדר השתלשלות, ער האלט ווי ער האלט, ער איז אנגעקומען ביזן ענד, און ער פארשטייט, דאס איז וואס אונז רופן געווענליך מצדנו, שבמצודעיני, לוחם שבלוחם. זייער גוט. דאס האבן אונז נישט דא, אונז האלטן אין מצרים.
דער צווייטער וועג: א איד וואס טראכט
נאכדעם איז דא אבער א איד וואס ער טראכט
[הערה: דער שיעור ווערט אפגעשניטן דא, און דאס איז דאס סוף פון דעם ערשטן חלק]
וואו לייגט מען די קרוין? – דער חידוש פון יציאת מצרים און “החודש הזה לכם”
פרק א: די פראגע פון גאולה און פארשטאנד
דער איד וואס טראכט אריין אין דעם, ווער טראכט אריין? ער טראכט אריין. איז דאך דער פשט אז דאס קען זיין א גאולה פאר מיר, ס’קען זיין א גאולה פאר אונז אידן, אז מיר זאגן אז דער אייבערשטער איז אויך אין מצרים.
פארוואס לערנען מיר יא? נישט מיר, די תורה האט נישט געשריבן מצדו, די תורה האט געשריבן אז מיר זאלן פארשטיין. איז פארוואס שרייבט מען “וַיְדַבֵּר ה’ אֶל מֹשֶׁה בְּאֶרֶץ מִצְרַיִם”? ווייל מיר קענען נישט פארשטיין דעם אייבערשטן אין ארץ מצרים? די תורה זאגט אז מיר קענען יא. דאס איז שוין א חידוש. ס’איז אליין א חידוש. ס’איז זייער שווער צו צולייגן די צוויי זאכן. מ’קען עס נישט זאגן בבחינת אמונה דורך אמונה, ס’איז אויך נישט קיין חכמה. מ’דארף קענען זיך קאנעקטן מיט דעם, מ’דארף קענען זען דאס.
אה, דאס איז א חידוש. איז יעצט וויל איך צולייגן וויאזוי מ’קען דאס פארשטיין אמת’דיג, וויאזוי מ’קען דאס אמת’דיג ארויסהאבן.
פרק ב: “החודש הזה לכם ראש חדשים” – סדר מלמטה למעלה
אה, דאס זאג איך נאך וואס איך האב געזאגט. זאג איך נאך, “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים”, ס’איז דא א חידוש. מ’האט געלערנט אז דאס הייסט סדר מלמטה למעלה.
דער חילוק צווישן מלמעלה למטה און מלמטה למעלה
מלמעלה למטה הייבט זיך אלעס אן פון אויבן ביז ס’קומט אן אונטן. מלמטה למעלה איז די ראש איז למטה, ס’הייבט זיך אן די ספירות, לויט אויבן מלמעלה למטה איז אונז זענען למטה, מלמטה למעלה זענען אונז למעלה.
אויף דעם האב איך סתם גערעדט, איך האב סתם געטראכט, מ’האט געלערנט אז מ’מיינט צו זאגן א גרויסע חידוש, ס’איז א זאך וואס איז א גרויסע חידוש, און מ’דארף עס ארויסגעבן אזוי, מ’דארף עס ארויסגעבן מיט די משל פון יציאת מצרים דארף מען עס ארויסגעבן.
פרק ג: די פראגע פון די קרוין – אויף וועלכער מדריגה?
די גרונט פראגע
ס’איז דא א שאלה אלעמאל, וואו לייגט מען די קרוין? אויף וועם לייגט מען א קרוין? אויף וועלכע טאג, אויף וועלכע נקודה, אויף וועלכע מדריגה, אויף וועלכע סדר לייגט מען די קרוין? דאס איז די שאלה.
די נאטירלעכע סברא – די קרוין קומט אויף די העכסטע מדריגה
א ליבא דאמת, לכאורה, נישט א ליבא דאמת, ווייל ס’איז סתם גערעדט נישט אזוי, לכאורה, די קרוין קומט אויף די העכסטע מדריגה. די קרוין קומט נאכדעם וואס אלעס שטימט, נאכדעם וואס אלעס איז פארשטאנען.
אין אנדערע ווערטער, לאמיר זאגן ביי נעשה ונשמע, ביי שבועות, דארט קומט די קרוין. וואלט מען געדארפט ארומגיין זאגן, וואלט מען אין די תורה געדארפט ארומגיין זאגן, “אָנֹכִי ה’ אֱלֹקֶיךָ אֲשֶׁר הוֹצֵאתִיךָ מֵהַר סִינַי”, “אָנֹכִי ה’ אֱלֹקֶיךָ” אזוי וואלט געדארפט שטיין אין די עשרת הדברות, “אָנֹכִי ה’ אֱלֹקֶיךָ” אזוי וואלט געדארפט שטיין דארט. דארט וואלט געדארפט שטיין די קרוין, ווייל דארט איז די ריכטיגע מדריגה.
א משל פון א מענטש וואס האט זיך אויסגעארבעט
אזוי ווי מ’זאגט א מענטש, איך ווייס, ער האט זיך געמוטשעט, ער איז געווען א בעל עבירה, אדער ער איז געווען אן ארימאן, א שלעכטע מצב פינאנציעל, צוביסלעך האט ער זיך אויסגעארבעט, ער האט געמאכט אביסל דאלאר דא, אפאר דאלאר דארט, ער האט געמאכט א ביזנעס דא, א ביזנעס דארט, ביז ער איז געווארן א ביליאנער.
און ווען באקומט ער די קרוין? אויף וועלכע רגע איז ער די מערסטע מחשיב? וואו שטייט זיין גדולה? אין די רגע פון “וְגָדוֹל מָרְדֳּכַי בְּבֵית הַמֶּלֶךְ”, דארט, מרדכי איז יצא מלפני המלך, דארט שרייבט ער, דארט לייגט ער זיין קרוין.
פרק ד: דער אייבערשטער’ס חידוש – די קרוין קומט אויף דער ערשטער, שוואכסטער רגע
דער אייבערשטער לייגט די קרוין אויף יציאת מצרים
ביזדערווייל, דא שטייט אן אינטערעסאנטע זאך, ביזדערווייל, דער אייבערשטער קומט ביי דעם רגע, ביי דעם שלימות, און ער זאגט, וואו לייגט ער זיין קרוין? ער לייגט די קרוין אויף די ערשטע רגע, אויף די רגע פון יציאת מצרים, “אֲשֶׁר הוֹצֵאתִיךָ מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם”. ער לייגט די קרוין אויף די צייט, מען זאגט א יונגל, ער לייגט די קרוין אויף די צייט ווען ער איז געווען א בעיבי און ער איז נאך געווען אין די פעמפערס און די מאמע האט אים געווישט די פעמפערס, דעמאלטס לייגט ער די קרוין.
א משל פון א בעיבי אין פעמפערס
ער זאגט, דאס איז די רגע וואס איך האב ליב, איך וויל מאכן א פיקטשער, איך וויל עס אין מיין ליווינג רום, מיין אויפנאמע צימער, עס זאל זיין א פיקטשער פון דער מענטש בתור בעיבי ווען מ’ווישט אים די פעמפערס, דאס וויל איך. ס’איז א מאדנע זאך, ס’איז א וואונדער.
א מעגלעכע הסבר – אבער נישט די אמת’ע טעם
דעמאלטס איז דא א געוויסע חסד אין יענץ, א געוויסע התגלות און א געוויסע זאך. מ’קען זאגן, די רחמי האם איז גרעסער ווען ער איז גרויס, ער קען זיך שוין אליינס צוטון, ווען ער איז א בעיבי איז עס אינגאנצן מצד העליון. מ’קען אלץ אזוי שיין מסביר זיין די מעלה, אבער קיינער, מיין איך, לייגט נישט די קרוין אויף יענע רגע.
נאך א משל – פון א טיפש צו א מורה הוראה
איינער איז געווען א טיפש און ער האט אנגעהויבן צו לערנען און ער איז געווארן א מורה הוראה, ער זאגט נישט, “די ערשטע משנה וואס איך האב געלערנט, איך האב נישט פארשטאנען גארנישט, מיין רבי האט מיר אביסל מסביר געווען, דעמאלטס בין איך משתבח, איך רום יענע רגע.” די קרוין לייגט ער אויף די רגע ווען ער האט געמאכט סיום הש”ס, ווען ער איז אנגעקומען, פארשטאנען? דעמאלטס לייגט ער די קרוין.
פרק ה: דער טייטש פון “החודש הזה לכם ראש חדשים”
דער חידוש – די קרוין קומט פאר די קלענסטע רגע
דא זאגט ער א וואוילער חידוש, זייער אן אינטערעסאנטע זאך. ער זאגט, דאס איז טייטש “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים”. “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים” מיינט אז די קרוין קומט זיך פאר די קלענסטע רגע, נישט פאר די גרעסטע רגע. א דבר פלא.
ווען הייבט מען אן צו ציילן?
ווען גייט מען אן צו ציילן? פון ווען הייבט מען אן צו ציילן? פון יציאת מצרים! נישט פון מתן תורה, נישט פון עפעס “בואך כניסתך לארץ”, איך ווייס, די גרעסטע רגע, ווען ס’הייבט זיך אן, ווען ס’איז שוין אינגאנצן “פְּרוּ וּרְבוּ וְלִכְדוּ”, ווען ס’שטייט די גאנצע מלכות גרייט און הויך, דעמאלטס זאל מען לייגן די קרוין. ניין, די קרוין לייגט מען אויף די קלענסטע רגע, אויף די ערשטע רגע.
ס’איז נישט נאר די ערשטע – די קרוין ליגט דארט
ס’איז נישט נאר מ’זאגט אז ס’איז די ערשטע, אין סדר איז עס פשוט. אבער מ’לייגט אויף דעם די קרוין. מ’ציילט פון דעם, מ’זאגט “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים”, עיקר השכלה גייט זיין די גרעסטע זאך. דא גייט מען משבח זיין.
פרק ו: דער אייבערשטער רעדט נאר וועגן יציאת מצרים, נישט וועגן מתן תורה
די מחלוקת צווישן די תורה און די ראשונים
און דער אייבערשטער אליין, די גאנצע תורה, איר האט דאך די מחלוקת פון די תורה און די ראשונים. די ראשונים האבן אלעמאל ליב צו רעדן וועגן זמן מתן תורתנו, וועגן זמן מעמד הנבחר, וועגן אפילו ספר דברים אביסל, נישט ממש. “וַיֹּאמַר ה’ מִסִּינַי בָּא וְזָרַח מִשֵּׂעִיר לָמוֹ הוֹפִיעַ מֵהַר פָּארָן וְאָתָה מֵרִבְבֹת קֹדֶשׁ”. זיי זאלן געדענקען, און מ’וויל געדענקען דעם טאג, וכו’ וכו’.
דער אייבערשטער אליין רעדט נאר וועגן יציאת מצרים
אבער די תורה אליין, דער אייבערשטער אליין ווען ער רעדט, רעדט ער קיינמאל נישט וועגן דעם. דער אייבערשטער רעדט אמאל וועגן די יציאת מצרים, “אֲשֶׁר הוֹצֵאתִיךָ מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם” – דער שוואכער טאג, דער ערשטער טאג, אבער דער שוואכסטער טאג. אויף דארט לייגט ער די קרוין.
פרק ז: דער טיפערער טייטש – פון יעדן טעות קען מען אנקומען צום אמת
דער ערשטער יסוד – מ’קען פון יעדן טעות אנקומען צום אמת
און די טייטש איז, אז דא ליגט א גרויסע חידוש, א גרויסע חיות אין דעם, אזוי ווי מיר לערנען, אז קודם כל דאס אז מ’קען – דאס איז שוין איין זאך – מ’קען, א מענטש פון וואו ער איז און וועלכע טעות ער האט, פון יעדן טעות קען מען אנקומען צום אמת. אברהם אבינו האט געווען אן עובד עבודה זרה, פון די עבודה זרה האט ער זיך ארויסגעטראפן צום אמת. איין זאך.
דער צווייטער יסוד – די קרוין קומט זיך פאר יענע ערשטע רגע
אבער נישט נאר דעם, נאר אז די קרוין קומט זיך פאר יענע רגע. די קרוין קומט זיך נישט פאר די רגע ווען הגיע ראשו לשמים אינגאנצן בשלימות אין די גרעסטע לעוועל. די קרוין קומט זיך פאר די ערשטע רגע.
פארוואס קומט זיך די קרוין פאר די ערשטע רגע?
פארוואס קומט זיך די קרוין פאר די ערשטע רגע? ווייל ס’איז די ערשטע? ווייל פאר די פשוט’ע ריזען פון וואס יחידי אלוה איז נישט אינטערעסאנט.
פרק ח: דער חילוק צווישן “בראשית ברא אלקים” און “החודש הזה לכם”
די נאטירלעכע סדר – “בראשית ברא אלקים”
יא, מיט אנדערע ווערטער צו זאגן, דו ביסט אנגעקומען, צום סוף ביסטו אנגעקומען, און צום סוף, צום תכלית השלימות, ביסטו אנגעקומען צו דעם צו פארשטיין אז ס’איז דא עפעס א מוצא ראשון, די גאנצע זאך פון אנהייב ביז די ענד, מ’קען אנהייבן פון “בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹקִים” ביז די ענד. דאס איז די סוף. זייער גוט, אזוי איז טאקע די סדר, און ממילא, אויב מ’גייט לויט די אמת, ביסטו גערעכט אז דארט ליגט די קרוין, אין “בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹקִים” ליגט די קרוין.
רבי יצחק’ס שיטה – “החודש הזה לכם”
אבער רבי יצחק האט געזאגט אז ער האלט אז מ’האט געדארפט אנהייבן די תורה “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם”. און נישט נאר רבי יצחק האט אזוי געהאלטן, די חומש האט אזוי געהאלטן, ווייל די חומש זאגט אז מיר ציילן די צייט נישט פון “בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹקִים”, נאר פון “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם”.
ביידע זענען אמת
אוודאי “בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹקִים” איז די תורה למעשה געשריבן פון “בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹקִים”. אבער למעשה איז דא א מצוה, די מצוה איז טאקע “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם”, און די מצוה צו ציילן די חדשים, וואטעווער ס’מיינט “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם רֹאשׁ חֳדָשִׁים”, הייבט זיך טאקע אן חודש ניסן.
דער טייטש פון חודש ניסן
דאס הייסט אז חודש ניסן איז די חידוש, די טענה, די טענה וואס זאגט אז די קרוין קומט זיך פאר די ערשטע רגע.
פרק ט: פארוואס איז די ערשטע רגע מער אינטערעסאנט?
די ערשטע הבנה אין ארץ מצרים
פארוואס? ווייל אינטערעסאנטער דעמאלטס איז אורות, אינטערעסאנטער איז דיין חידוש. אז דו האסט געקענט אין ארץ מצרים טרעפן דעם אייבערשטן, אדער כאטש כאפן אז מצרים איז נישט קיין וועג. די ערשטע לעוועל, ס’איז א השכלה, “וַיֵּדַע כִּי בְנֵי יִשְׂרָאֵל הֵם”, האט געכאפט אז מצרים איז נישט קיין זאך. איי, ס’איז געווען א גאר שוואכע מינוט, א גאר שוואכע מדריגה, א גאר שוואכע הבנה, זייער גוט.
דער חידוש – אמת מצד דער נברא
אבער טראכטן אז בעסערע הבנות איז אן אמת מצד עצמו, אדער אן אמת מצד דיך, וואס איז אן אמת מצד דער נברא, וואס איז אן אמת מצד די וועלט, מצד די מענטשן, איז אסאך מער אינטערעסאנטע השכלה ווי די ענד.
א ריזיגע חיות
און די אמת איז אז דו האסט דא אין דעם א ריזיגע חיות, ס’איז אסאך מער א חידוש.
פרק י: אור חוזר – מלכות איז כתר
מען קען זיך צוריקדרייען
דו האסט געקענט מיינען אז נאכדעם וואס בראשית ברא אלקים, עס האט זיך אנגעהויבן די גאנצע השתלשלות, ביז דו ביסט אנגעקומען מיט דעם “שִׁמְעוּ אֵלַי עַמִּי”, איז דא האלט מען, מען קען נישט גיין צוריק. דאס אז מען קען זיך געבן א דריי צוריק, די אור חוזר, אור חוזר וואס ער זאגט אז די מלכות איז די כתר, “כֶּתֶר עֶלְיוֹן” איז “כֶּתֶר מַלְכוּת”, די כתר איז די מלכות, דאס איז א ריזיגער חידוש.
א גרעסערער חידוש
אין א געוויסע זין איז עס א גרעסערער חידוש, אדער כאטש פאר אונז איז עס א גרעסערער חידוש, און עס קומט זיך א גרעסערער קרוין פאר די מלכות ווי עס קומט זיך פאר די כתר. די כתר איז די כתר, נישט קיין חילוק וויאזוי דו קוקסט עס אן. די מלכות איז א כתר איז א חידוש. ס’איז א חידוש אז מען קען זיך צוריקדרייען.
דער אנהייב פון א טריפ צוריק ארויף
און דעם דרייען צוריק איז שוין א געוויסע נקודה אלעס וואס גייט זיין נאכדעם. מען דארף אנקומען ווייטער. ס’איז נישט אז וועגן דעם ווייל עס קומט זיך דא די קרוין קען מען דא סטאפן. די גאנצע איידיע פון דעם איז אז פון דעם הייבט זיך אן א טריפ צוריק ארויף, מען גייט צוריק ווייטער. אבער די רגע קומט זיך א גרויסן קרוין.
פרק יא: ראש חודש ניסן – דער טאג פון צען כתרים
די צען כתרים פון ראש חודש ניסן
ס’איז דער קרוין פון ראש חודש ניסן, “נִתְּנוּ עֶשֶׂר עֲטָרוֹת”, די אלע צען ספירות, די אלע צען כתרים, קומט זיך פאר דעם טאג וואס איז דער טאג נישט דער טאג וואס ער האט פארשטאנען די בעסטע, דער טאג וואס ער האט געווען די ערגסטע און אנגעהויבן צו פארשטיין אז מען קען זיין בעסער. דאס איז דער קרוין וואס עס קומט זיך פאר ראש חודש ניסן.
א הסבר אין בעסערע מושגים
איז דאס איז א הסבר אין אביסל בעסערע מושגים וואס מיר האבן שוין געלערנט.
פרק יב: וויאזוי לעבן מיר מיט ביידע – תשרי און ניסן, בראשית און החודש הזה לכם
די פראגע – וויאזוי לעבן מיר ביידע?
איך וויל צולייגן איינס אזוי פאר א חידוש און זאגן אזוי, אויב מען זאגט אזוי, אז ס’איז דא תשרי’ס, ס’איז דא ניסן’ס, ס’איז דא “בְּרֵאשִׁית בָּרָא אֱלֹקִים”, ס’איז דא “הַחֹדֶשׁ הַזֶּה לָכֶם”, און ס’איז דאך אמת’דיג דא ביידע, רייט? יעצט, ווי לעבן אונז אמת’דיג ביידע?
שבת = זכר למעשה בראשית
פשוט, בראשית, מעשה בראשית, איז דער ענין פון שבת. שבת איז “זֵכֶר לְמַעֲשֵׂה בְרֵאשִׁית”, “כִּי שֵׁשֶׁת יָמִים עָשָׂה ה’ וּבַיּוֹם הַשְּׁבִיעִי שָׁבַת”. דאס איז דאך שבת.
דער רמב”ן’ס תירוץ אויף רבי יצחק’ס קשיא
אזויווי דער רמב”ן זאגט, מען האט געקענט אמת’דיג, רבי יצחק פרעגט א קשיא, וויסליצער רבי יצחק האט געזאגט אז מען זאל נישט מאכן קיין שמועסן ביי די שש”ת [ששת ימי בראשית], מען דארף דאך וויסן די יסודי אמונה. זאגט ער, אדרבה ואדרבה, מען טוט אין שבת, עס שטייט אין די עשרת הדברות “כִּי שֵׁשֶׁת יָמִים עָשָׂה ה’”, מען ווייסט אז דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט אין זעקס טעג. דער מסביר די קשיא, דארף מען נאך אזויפיל פרטים? אקעי.
די מסקנא – שש”ת איז מעשה בראשית, דאס איז שבת
אבער וואס איז מסכים דא? אז די שש”ת איז מעשה בראשית, דאס איז שבת, דאס איז די מלכה.
שבת און חודש: דער דיאלעקטיק פון מעשה בראשית און החודש הזה לכם
פרק א: שבת און חודש – צוויי וועגן צו פארשטיין מעשה בראשית
שבת – דער פשוט’ער, טבע’דיגער יסוד פון מעשה בראשית
דאס איז די ענין פון שבת. שבת איז זכר למעשה בראשית [זכר למעשה בראשית: א געדענקעניש צו די מעשה פון שאפונג], “כי ששת ימים עשה ה’ וינח ביום השביעי” [כי ששת ימים עשה ה’ וינח ביום השביעי: ווארום זעקס טעג האט השם געמאכט און גערוט אויפן זיבעטן טאג]. דאס איז דאך שבת.
אזוי ווי דער רמב”ן [רמב”ן: רבי משה בן נחמן, נחמנידעס] זאגט, מען האט געקענט אמת’דיג – רבי יצחק האט געזאגט אז מען זאל נישט מאכן מעשה בראשית [די דרשה פון רבי יצחק אז די תורה זאל אנהייבן פון “החודש הזה לכם” און נישט פון בראשית], וואס דארף איך וויסן? דארף יסודי אמונה [יסודי אמונה: די פונדאמענטן פון גלויבן]. זאגט ער, ביי נאר ווארדא [אבער דאך], מען טוט אין שבת, עס שטייט אין די עשרת הדברות [עשרת הדברות: די צען געבאט] “כי ששת ימים עשה ה’”, מען ווייסט אז די וועלט איז געמאכט אין זעקס טעג.
די מה זה [מה זה: וואס איז דאס], די קושיא איז פארוואס דארף מען אזויפיל פרטים. אוקיי. אבער וואס איז מתוקן [מתוקן: פארריכט, באשטימט] דא? אז די ששת ימי בראשית [ששת ימי בראשית: די זעקס טעג פון שאפונג], דאס איז שבת. דאס איז די בראשית, “מה קדם קדם קדם” [מה קדם: וואס איז געווען פריער], בראשית, דאס איז שבת.
שבת איז קביעא וקיימא – דער פשוט’ער, זיכטבארער אמת
שבת, אזוי ווי מיר זאגן אלעמאל, שבת איז קביעא וקיימא [קביעא וקיימא: באשטימט און שטענדיג]. די אמת איז אז שבת איז קביעא וקיימא מאכט עס גרינגער און נישט שווערער, רייט? ס’איז אזוי ווי עס שטייט מסכת שבת [מסכת שבת: דער טראקטאט שבת אין תלמוד] בראשית אינו צריך קידוש בבית דין [שבת בראשית אינו צריך קידוש בבית דין: שבת דארף נישט קיין הייליגונג פון א בית דין]. שבת בראשית גייט פשוט אן.
יעדער איינער ווייסט ווען ס’איז שבת. וויאזוי ווייסט מען? קען מען זען די טבע [טבע: נאטור]? מ’ווייסט פון די ריעליטי. א קליינער אינגל, פשוט’סטער ווייסט ווען ס’איז שבת. וויאזוי? ווייל דעמאלטס ארבעט מען נישט, דעמאלטס עסט מען א סעודת שבת אנשטאט פון גיין אין חדר.
חודש – דער טיפערער, חכמה’דיגער יסוד
די לבנה איז ניכר אבער דארף חכמה צו פארשטיין
די לבנה [לבנה: לבנה, מאנד], די מולד הלבנה [מולד הלבנה: די געבורט פון די לבנה, דער נייער מאנד], אין א געוויסע זין איז עס מער געבניקער [געבניקער: געניצט, פראקטיש], ס’איז מער לויט אים, ווייל יעדער איינער קען עס זען. קען מען גיין זען, די לבנה קומט יעדע חודש. אבער צו וויסן ווען ס’גייט קומען, צו בויען אויף דעם א לוח [לוח: קאלענדאר], דאס איז שוין א חכמה.
דאס איז דאך שוין די סוד פון קידוש החודש [קידוש החודש: די הייליגונג פון דעם חודש], קידוש החודש וואס נעמט אין בית דין [בית דין: רעליגיעזער געריכט], און ס’איז קשה למשה [קשה למשה: שווער פאר משה]. ס’איז דא אין דעם אסאך חשבונות, אסאך ידיעות [ידיעות: וויסנשאפטן]. מען דארף א געוויסע דעת [דעת: פארשטאנד], קען מען זאגן, מען דארף האבן אן ארך רוח [ארך רוח: געדולד], מען דארף האבן א לאנגע צייט צו שטיין און מעסטן ווען ס’קומט די לבנה און מאכן חשבונות, כ”ט י”ב תשצ”ג [כ”ט י”ב תשצ”ג: די חשבון פון כ”ט טעג, י”ב שעה, תשצ”ג חלקים – די לענג פון א לונארער חודש], די גאנצע חשבון איז א גאנצע טיפע חשבון, און דעם די מהלך החמה והלבנה [מהלך החמה והלבנה: דער גאנג פון די זון און די לבנה], ס’איז די גרעסטע חשבונות.
אלע חכמות הייבט זיך אן פון רעכענען די מולד הלבנה, נאכדעם אלע שטערנס פון די זון און די גאנצע וועלט, וכו’ וכו’. דאס איז דאך א גרויסע חשבון, דאס איז דאך קידוש החודש.
דער דיאלעקטישער צוזאמענשפיל: שבת און חודש
“החודש הזה לכם” – מיר זאגן וועלכע טאג איז היינט
סא קידוש החודש און שבת זענען די צוויי זאכן פון “החודש הזה לכם” [החודש הזה לכם: דער חודש דאזיגער איז פאר אייך]. אונז האבן, מיר זאגן וועלכע טאג איז היינט, אדער זאגסטו ס’איז היינט די פרייטאג פרשת ויקרא [פרשת ויקרא: די וואכענטלעכע תורה לייענונג פון ויקרא], אדער זאגסטו ס’איז היינט כך וכך ליום לחודש אדר [כך וכך ליום לחודש אדר: אזוי און אזוי פילטער טאג פון חודש אדר], רייט?
איך געדענק וועלכע טאג, איך געדענק בעל פה [בעל פה: אויסווייניג] די שבוע, ווייל איך לעב אין די מעשה אין וואכן. חדשים דארף איך קוקן אין לוח, ווייל לוח איז שוין א דבר של חכמה [דבר של חכמה: א זאך פון חכמה]. איך קען זען, אויב איך וואלט איך געגאנגען אין דרויסן זען די לבנה, איך וואלט נישט געוואוסט פונקטליך, רייט?
איך האב געוואוסט בערך [בערך: אונגעפער], אז די לבנה האלט שוין ביים אראפגיין צוריק. איך דארף געדענקען פון לעצטע וואך צו וויסן אז… אה, עס איז דא א סייקל, האט שוין א חכמה אין דעם. עס איז שוין א טיפערע זאך. מצד אחד [מצד אחד: פון איין זייט] איז עס ניכר [ניכר: דערקענבאר] אין די טבע, מצד שני [מצד שני: פון דער צווייטער זייט] איז א טיפערע זאך.
דא זעט מען די דיאלעקטיק פון די שבת און חודש, וואס דאס איז דער כח [כח: כוח, שטארקייט] דער ששת ימי בראשית, דער התחלה [התחלה: אנהייב] פון בראשית, און דער התחלה פון א חודש הזה לכם.
ימים טובים און דער טעם אין מצוות
די חילוק צווישן שבת/חודש און ימים טובים
און אויף דעם קען מען אראפלייגן די צוויי חידושים [חידושים: נייע אינזיכטן], די קידוש החודש וואס מיר האבן געזאגט שבת. ס’איז דאך אמת’דיג דער פשט פון דעם, אז דער אייבערשטער מאכט דאך אלעס, און עס איז נישט קיין חילוק [חילוק: אונטערשייד] צו אונז פארשטייען אדער נישט.
ימים טובים [ימים טובים: יום טוב’דיגע טעג] איז א זמן וואס מ’דארף טרייען צו פארשטיין, און זיי ווילן האבן טעם אין מצוות [טעם אין מצוות: א סיבה אין די מצוות] און ווילן פארשטיין. אלע ימים טובים רעדן פון די טעם אין מצוות, יא, פסח זכר למעשה בראשית [פסח זכר ליציאת מצרים: פסח איז א געדענקעניש צו יציאת מצרים], מצה זכר למעשה בראשית [מצה זכר ליציאת מצרים: מצה איז א געדענקעניש צו יציאת מצרים]. ס’איז נישט סתם, ס’איז דא א טעם. יציאת מצרים [יציאת מצרים: דער ארויסגאנג פון מצרים] איז דער טעם.
אפילו שבת – זכר ליציאת מצרים ווען מ’וויל א טעם
אפילו שבת, ווען מען וויל זאגן דעם טעם, איינמאל זאגט מען זכר ליציאת מצרים [זכר ליציאת מצרים: א געדענקעניש צו יציאת מצרים], ווייל מיט מעשה בראשית געווענליך פארשטייען עס נישט, ס’איז זייער קלאר, מען קען עס זען. ס’איז אמת, עס איז מער אמת און מער בעיסיק [בעיסיק: פונדאמענטאל]. אבער ווער ס’איז נישט מעשה בראשית וועט ער זאגן, מען זאגט זכר ליציאת מצרים.
החודש הזה לכם – דער מפתח צו סוד מעשה בראשית
פון החודש הזה לכם צו סוד מעשה בראשית
ס’איז אנהייבט צו פארשטיין דער מעשה בראשית, ס’הייבט זיך אן פון החודש הזה לכם אמת’דיג. מען הייבט אן מאכן די חשבונות, ביז מען הייבט אן צו פארשטיין סוד מעשה בראשית [סוד מעשה בראשית: דער סוד פון די שאפונג], פאר דעם איז דא סוד העיבור [סוד העיבור: דער סוד פון די שאלטיאר], סוד העיבור איז דער חלק פון סוד מעשה בראשית, די מבוא [מבוא: אריינפיר], דער מפתח [מפתח: שליסל] פון סוד מעשה בראשית.
פרק ב: שבת מברכים – דער פראקטישער אויסדרוק פון דעם דיאלעקטיק
פארוואס זאגט מען שבת מברכים?
און דאס איז דער חילוק די צוויי זאכן, יעצט קען מען טראכטן אזוי. אויב די חכמים [חכמים: די רבנים] האבן געזאגט, אז אין שבת קודש זאל מען ליינען שוין החודש, החודש הזה לכם. און בכלל [בכלל: איבערהויפט], דאס איז ראש חודש ניסן [ראש חודש ניסן: דער ערשטער טאג פון חודש ניסן] איז אזוי ווי דער אב [אב: פאטער] פון יעדער ראש חודש מאכט מען א שבת מברכים [שבת מברכים: די שבת פאר ראש חודש ווען מען בענטשט דעם חודש], מ’איז מודיע [מודיע: מען מאכט באוואוסט] אין שבת אז ס’גייט זיין ראש חודש.
שבת איז יעדער אין שול – ראש חודש נישט
ווייל שבת איז יעדער אין שול. ראש חודש ווייסט נישט יעדער ווען ס’גייט זיין, נישט יעדער איינער איז אין שול, נישט יעדער איינער איז אויף דער לעוועל [לעוועל: מדרגה]. ראש חודש איז מוסר [מוסר: איבערגעגעבן] אין בית דין. זאגט מען פאר יעדער איינער, א שבת פאר אין די בית דין איז מחדש [מחדש: מען הייליגט].
אוקיי, ס’איז א ווייכעל [ווייכעל: פאר-בויטע] פאר די קידוש החודש אין די בית דין אמת, אבער ער מאכט דאס שבת. מ’זאגט, שבת זאגט מען אז ס’גייט זיין ראש חודש.
שבת החודש – פון שבת צו חודש
איז דאך דער טראפש [טראפש: פארשטאנד, הבנה], אז דער שבת החודש [שבת החודש: די שבת פאר ראש חודש ניסן], אדער שבת מברכים, וואס איז א סגולה [סגולה: אייגנשאפט] פון אלע שבת מברכים וואס זענען משורש [משורש: געווארצלט] פון שבת החודש, איז א וועג פון זאגן:
* אז פון שבת קען עס זאגן, אז פון שבת קען מען אויך נאכדע וויסן ראש חודש
* אדער אז פון שבת זעט מען זיך ברענגען ראש חודש
* אז אין שבת לערנט מען אויך די נושא [נושא: טעמע] פון א חודש
דער שלוס-חידוש: ביידע צוזאמען
ווען מ’פארשטייט די גאנצע תורה פאלט אוועק די קשיא
און צום סוף, אנדערע ווערטער דאס הייסט, אז מ’גייט פארשטיין די סוד מעשה בראשית. נאכדעם פון גיין א חודש זה לכם, צום סוף פארשטייט מען מעשה בראשית, און דעמאלט איז שוין נישט אמת’דיג אזוי א קשיא ווי הייבט זיך עס אן, ווייל ס’איז א חלק ווי ס’הייבט זיך אן.
מ’ווייסט שוין די גאנצע תורה, איינער וואס ווייסט די גאנצע תורה איז נישט אמת’דיג א חלק ווי ער הייבט אן. די אנהייב איז נורא [נורא: שרעקלעך, גרויס], שאל אביך וגו’ [שאל אביך: פרעג דיין פאטער]. החודש הזה לכם, דעמאלט פרעגט מען די קשיא, מ’האט דאך אנגעהויבן, ביז דעמאלט האב איך נישט פארשטאנען.
שבת און חודש ווערן איינס
נאכדעם וואס מ’גייט דורך אסאך, און מ’פארשטייט, דעמאלט איז ביידע צוזאמען, איז דאס די שבת און חודש. שבת און חודש פארשטייט אז די שבת איז א יאר, סיי חודש א יאר, קען זיין ביידע, די גאנצע פלאן, די גאנצע חלק הייבט זיך נישט אן.
דאס איז די חידוש וואס מ’האט געוואלט זאגן היינט.