דרך 2026 להתגברות על התאווה: להודות לה׳ על האינטרנט | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

סיכום פון שיעור: תאוות, טעכנאלאגיע, און הכרת הטוב אין דער הייַנטיגער וועלט

—

א. פתיחה און ארגאניזאטארישע באמערקונגען

[נעבנזעכלעכע הקדמה:] טעכנישע זאכן – באטעריעס פון רעקארדינג, נעקסטע וואך פארט מען אוועק אויף וואקאציע (פענסילוועניע), שבת אין פליישמאנס, מעגלעך נישט קיין שיעור.

[הומאריסטישע זייט-באמערקונג:] עמעצער האט געזאגט אז עס ווערט גערעדט צופיל שיעורים וועגן תאוות – מ׳וועט מיינען אז דאס איז דאס איינציגע וואס מ׳ווייסט. פארגלייכט שפאסיג מיט “עילי ראט” (Eli Roth). דער תירוץ: דער עולם מוטשעט זיך מיט דעם, אזוי איז עס טאקע וויכטיג. דער “טריק” – פשוט טוישן דעם טיטל פון שיעור, אבער אינעווייניג רעדן דאס זעלבע.

דער פלאן פאר דעם שיעור:

1. חזר׳ן אפאר נקודות וואס שוין גערעדט

2. צולייגן נייע קאמפליקאציעס

3. קומען צו פראקטישע עצות – “עפעס אויפטון”

—

ב. דער צענטראלער יסוד: “נתגבר על עצמו” – מושל בנפשו

אין אלע חסידישע ספרים און ביים רמב״ם איז דאס א צענטראלע נקודה: דער מענטש דארף זיין א מושל איבער זיך אליין. אין דעם מערסט באזיקן סענס מיינט דאס תאוות (כאטש עס קען אויך מיינען כעס אדער אנדערע נטיות רעות).

—

ג. יעדער דור האט זיין אייגענע נסיון – דער קאנטעקסט פון דורות

דער פרינציפ

מ׳דארף אלעמאל פארשטיין דעם קאנטעקסט – וועלכער דור, וועלכע מציאות מענטשן לעבן אין.

– ר׳ אלימלך מליזשענסק זאגט: יעדער דור האט א ספעציפישע מצוה וואס איז “פייערנט” (ברענענדיג וויכטיג). ער האט געזאגט ציצית.

– דער בעל התניא האט געזאגט מ׳דארף גיין מיט ציצית אינדרויסן.

– אן עצרנא׳דיגער איד האט געזאגט: די מצוה פון היינטיגן דור איז פריעת בעל חוב (באצאלן חובות).

דער עיקר פונקט

מ׳דארף זיין משדך (צוזאמענפירן) די אלטע תורות מיט דער הייַנטיגער ריעליטי. מ׳זאגט נאך אלטע תורות, אבער מ׳דארף פארשטיין וויאזוי זיי שטייען איין אין אונזער וועלט.

—

ד. דער הויפט-ארגומענט: די מציאות האט זיך ראדיקאל געטוישט – “שפע” און תאוות היינט

1. פרישות מיינט היינט עפעס אנדערש

ווען מ׳רעדט היינט וועגן פרישות (moderation, ווייניגער עסן, ווייניגער שלאפן) אין ניו יארק 2026, מיינט עס עפעס גאר אנדערש ווי אין קעניגסבערג 1822 אדער מעזשביזש 1742 – ווייל דער most basic אופן פון לעבן האט זיך געטוישט.

2. קאנקרעטער באווייז: די עקספלאזיע פון פראדוקטן

– אמאל: אין א געשעפט איז געווען 3-4 פראדוקטן – פלייש (דארף גיין צום שוחט), פיש, 4 סארט גרינסן אין ווינטער, 3 אין זומער. דאס איז געווען “תאוות.”

– היינט: א נארמאלע סופערמארקעט האט צענדליגער טויזנטער אייטעמס. א קליינע גראסערי האט איבער 10,000 פראדוקטן. עס איז דא 4-6 סארט זאלץ אליין, א גאנצע סעקשאן נאר פאר סנעקס (הונדערטער סארטן), אפאר טויזנט סארט כשר׳ע וויין (פריער 3 סארטן).

– אייז-מאשינען אין פריזערס, הייס-וואסער מאשינען מיט פרעסייז טעמפעראטור-קאנטראל (100°, 200°, 212°) – א לעוועל פון באקוועמליכקייט וואס איז נישט געווען ביי קיינעם.

3. דער שינוי אין עסן-קולטור

אמאל: א סעודה איז געווען א ספעציעלע זאך – א שיינע בעל-הבית׳ישע סעודה מיט 7 אייטעמס איז געווען א “ריזיגע סעודה.”

היינט: מענטשן עסן די גאנצע טאג. קיינער פרעגט נישט אפילו צי ס׳איז א סעודה. פרוכט וואס איז אמאל געווען טייער און זעלטן (ווי טענדזשערינס אין ווינטער) איז היינט שטענדיג פאראן.

[זייטיגע דיגרעסיע: ביישפילן פון דער טרענד אין דער חסידישער וועלט]

– עדה החרדית האט פריער נישט געגעבן הכשר אויף טשאקאלאד, ביז ר׳ ווייס (שמואל) האט עס אנגעהויבן.

– ר׳ נתן (א חסידישער איד) האט געזאגט: “עס האט א הכשר פון דער עדה, אבער קיין הכשר פון דער ביין מיין חיים האט עס נאכנישט” – ער האט עס נישט געגעסן. א ביישפיל פון אן עלטערע שיטה וואו מ׳האט זיך אפגעהאלטן פון נייע מאכלים אפילו מיט הכשר.

– דער ר׳ חיים פון צאנז (דברי חיים) שרייבט אסאך מוסר קעגן גשמיות. דער סאטמאר רבי האט אנגעוויזן בחורים צו לערנען דעם ספר.

– דער ראש ישיבה אין ישיבה קטנה האט זייער שטארק געקעמפט קעגן גשמיות – אז דער עולם זאל נישט זיין מגושם.

4. די שאלה וואס ווערט אוועקגעשטעלט

פארוואס איז דא אזוי פיל וואס מענטשן זוכן? עס זענען דא פילע סיבות (קאפיטאליזם, אנדערע), אבער דער ציל איז נישט נאר בלאמירן – נאר פארשטיין דעם מהות פון דער ענדערונג.

—

ה. יעדע חברה האט אירע אייגענע מידות – מאטעריעלע באדינגונגען פארמען דעם אינהאלט

דער פרינציפ

יעדע סאסייעטי – יעדע חסידות, יעדער כולל, אפילו גוי׳אישע געזעלשאפטן – האט אירע אייגענע מעלות, מצוות, און ווערטן וואס מ׳רעדט וועגן זיי. טעאָרעטיש האלט יעדער פון אלעס (צדקות, חכמה, גבורה), אבער למעשה רעדט יעדער פלאץ זיינע מידות – דאס וואס מ׳רעדט אין דער “קעלער” (אינעווייניג), דאס איז דער אמת׳ער אידענטיטעט.

[דיגרעסיע מיט אילוסטראטיווער פונקציע: חילוקים צווישן חסידות׳ן]

– ליובאוויטש vs. ברעסלאוו: ברעסלאוו – תפילה בפשטות; ליובאוויטש – התבוננות. ביידע מודה אז ביידע זענען גוט, אבער דער דגש איז אנדערש.

– שמחה: ר׳ מאטל זילבער האט מסביר געווען אז אלע חסידים האלטן פון שמחה, אבער שמחה מיינט עפעס אנדערש ביי יעדער חסידות – קארלין, ברעסלאוו, אמשינאוו, גור, סלאנים – יעדער האט אן אנדער “טעם” פון שמחה. מ׳קען עס שווער אויסדריקן אין ווערטער, אבער אז מ׳זעט ווי מענטשן לעבן, ווי מ׳מאכט א פארברענגען, זעט מען דעם חילוק.

מאטעריעלע באדינגונגען פארמען מידות

א טייל פון די חילוקים צווישן חסידות׳ן (און כלל געזעלשאפטן) שטאמען פון “material conditions” – וויפיל געלט ס׳איז דא, ווי מ׳וואוינט, ווי די הייזער זענען געבויט. ווו ס׳איז דא מער געלט, באקומט שמחה (אדער כבוד שבת) אן אויסדרוק וואס קאסט מער געלט.

[דיגרעסיע: גור׳ס “ביליגקייט”]

גורער בתי מדרשים האבן אויסגעזען פשוט, גורער שטיוולעך האבן “נישט קיין טעם און קיין ריח.” דאס האט צוטון סיי מיט אן אידעאלאגיע קעגן חיצוניות (זיי זענען נישט אונגארישע), סיי מיט דער פאקטישער געלט-סיטואציע. אונגארישע חסידים, וואס האבן סיי געלט סיי א השקפה אז שיינקייט איז א ווערט, האבן שיינע בתי מדרשים.

[קליינע דיגרעסיע: “waste of money” vs. כיבוד]

די גמרא זאגט אז בעלי בתים אין בבל האבן געלט ווייל זיי זענען מכבד שבת – אבער אפשר איז עס פארקערט: ווייל זיי האבן געלט, זענען זיי מכבד שבת. “דירה נאה, אשה נאה, כלים נאים.”

כבוד שבת באקומט אנדער “meaning” לויט דער מציאות

כבוד שבת מיינט עפעס זייער אנדערש אין פארשידענע קאנטעקסטן: ביי איינעם – קויפן “fancy” זאכן; ביי אנדערע – זיצן אין שול לענגער (אפשר ווייל מ׳קריגט זיך מיט דער ווייב). דער אינהאלט פון א מידה איז תלוי סיי אין אויסערלעכע מציאות, סיי אין אינערלעכע דעת-חילוקים.

—

ו. ווען א פראבלעם עקזיסטירט נישט, רעדט מען נישט דערפון – דער קריטישער ביישפיל פון תאוות

דער שלוס

אין א פלאץ וואו א זאך איז נישט רעלעוואנט – אדער אזוי נישט רעלעוואנט אז מ׳קען עס גאר נישט טון – רעדט מען נישט פון דער מידה וואס באהאנדלט יענע פראבלעם.

– אין אוישוויץ מיט צוויי ברויט – רעדט מען נישט פון תאוות.

– אין בארא פארק מיט 25,000 ברויט – רעדט מען אויך נישט פון תאוות. “דאס איז א דיפערענט פראבלעם.”

– אבזערוואציע: אלע מענטשן אין 2026 בארא פארק רעדן נישט פון תאוות.

דער קאנטראסט: אלטע ראשי ישיבות vs. היינטיגע רבנים

דער אלטער ראש ישיבה (און דער “ליטוואק בערל”) האבן געלעבט אין א וועלט וואו זיי האבן נישט פארשטאנען גשמיות, נישט געוואוסט וועלכע זייט מ׳צינדט אן א סוויטש, און ביי זיי איז צוויי סלייסעס פיצא שוין “א גראבער בעל תאוה.” זייער וועלט האט באשטאנען פון צוויי-דריי ראשי ישיבות, דריי קענדיס אין געשעפט – און פון יענער מציאות האבן זיי “געהאקט אויף תאוות.”

אבער היינט: א מענטש וואס האט שוין צוויי מערצעדעס׳ן – איינס פאר אים, איינס פאר זיין ווייב – און אסאך רבנים זענען שוין אויף דעם לעוועל – קיינער פון זיי האט נאכנישט געהערט קיין שמועס קעגן תאוות. “Prove me wrong.” אפילו ווען די רבנים אליין האבן נישט קיין קארס, האבן זייערע גבאים קארס – ס׳איז דא א קאנעקשאן צווישן דער מאטעריעלער מציאות און וואס מ׳רעדט (אדער רעדט נישט) וועגן.

—

ז. דער פראבלעם פון היפאקריזיע ביי די וואס מוסר׳ן קעגן תאוות

אין געוויסע חסידישע קרייזן (למשל סאטמאר) האבן רבנים א תירוץ – זיי זאגן אז זיי אליין לעבן נישט אין לוקסוס (דער רבי האט נישט קיין אייגענע קאר, נאר דעם גבאי׳ס קאר). אבער דאס איז א שוואכער תירוץ: דער שבת טיש אליין האט 10,000 קאלאריעס, אזוי אז צו רעדן קעגן תאוות אין אזא קאנטעקסט מאכט נישט קיין סענס. דער מוסר-זאגער שעמט זיך, פילט זיך היפאקריטיש, אדער רעדט קעגן תאוות אין א פארגרעבטער פארם.

—

ח. “צופיל סארטן קעיקס” – איז דאס באמת תאוה?

די קשיא

איז דאס פאקט אז א בעקערי האט 25 סארטן קעיקס א סימן פון תאוה? דאס איז “a wrong category of analysis” – א פאלשע קאטעגאריע פון אנאליז. ווייל אויב דריי סארטן קעיקס איז שוין מער ווי גארנישט, פארוואס איז 35 סארטן ערגער ווי 3? דער חילוק צווישן 3 און 35 איז נישט אזוי פשוט ווי מען מיינט. מ׳זוכט א מער נואנסירטע פארשטאנד.

[זייט-דיגרעסיע: דער בדחן׳ס וויץ – “חסידישע מאכלים” vs. “גראבע מאכלים”]

פיצע מיט סושי איז “פארגרעבט,” אבער קוגל מיט קישקע איז “איידעל.” דאס איז א פאקט אין געוויסע קהילות – דער רב לאזט נישט עפענען א פיצע-געשעפט אין שטעטל, אבער גראבע קוגל איז מותר. דער בדחן האט פאנטאזירט: ווען דער בעל שם טוב וואלט געווען אין אמעריקע, וואלט געווען “ראפשיצער פיצע” און “קרעטשניפער פרענטש פריי,” מיט מנהגים ווי דער רבי שניידט די פיצע מיט כוונות פון ספירות.

פוילישע גוים האבן געגעסן די זעלבע מאכלים (קישקע, טשולנט) – נאר מיט חזיר-פלייש. דאס ווייזט אז די “איידעלקייט” פון די מאכלים איז בלויז קולטורעל, נישט אינהערענט.

קולטורעלער רעלאטיוויזם – א גוטע קשיא מיט א שלעכטן תירוץ

דער בדחן האט א גוטע קשיא (די “איידעלקייט” פון מאכלים איז קולטורעל-רעלאטיוו), אבער זיין תירוץ – אז אלעס איז בלויז קולטור און ממילא גארנישט – איז פאלש.

– יעדער ווייסט אז ס׳איז דא אזא זאך ווי א “גראבער יונג” און אן “איידעלער יונג” – דאס איז נישט בלויז קולטורעל.

– ליצנות (ציניזם) איז נישט קיין תירוץ – מען דארף פרעגן די קשיות פון ליצנות און געפינען בעסערע תירוצים.

—

ט. דער פאקטאר פון צייט און היסטאריע – “נייע” vs. “אלטע” תענוגים

א מאכל וואס מען עסט שוין 200 יאר (ווי פאטעיטא קוגל) האט שוין מעשיות, מחשבה, היסטאריע דערצו. א נייע זאך (ווי סושי) האט ווייניגער מחשבה און היסטאריע. דאס מיינט נישט אז נייע זאכן זענען אויטאמאטיש שלעכט, אבער ס׳איז דא א קוואליטאטיווער חילוק צווישן תענוגים מיט טיפקייט און תענוגים אן.

[זייט-באמערקונג:] א תלמיד ברענגט א פארגלייך צום אינטערנעט – פריער איז עס געווען אסור, היינט איז עס מער אקצעפטירט, ווייל מיט צייט קומען “מעשיות” דערצו.

—

י. מען דארף א נייע שפראך צו רעדן וועגן תאוה היינט

דער צענטראלער טענה

– מען קען נישט אסומירן אז אלעס איז דאס זעלבע. ס׳איז דא א פראבלעם, א חילוק צווישן סארטן תענוגים.

– “נישט זיין א בעל תאוה” מיינט נישט בלויז נישט פילן פיזישע הנאה – ווייל דעמאלט וואלט נישט געווען קיין חילוק צווישן גארנישט.

– תאוה איז נישט בלויז “בין אדם לעצמו” – וואס פאר א תאוה מען האט, האט צוטון מיט וועלכע סאסייעטי מען לעבט אין.

– אונזער סאסייעטי האט א לעוועל פון תענוגים וואס איז אומפארשטעלבאר – דאס מיינט נישט “הותרה הרצועה” (אלעס איז מותר), אבער מען דארף א נייע שפראך צו באשרייבן וואס איז “גראב” און וואס איז “איידעל” היינט. די אלטע ספרים הקדושים׳ס באשרייבונגען פאסן נישט מער דירעקט.

קאנקרעטע דוגמא: איישישאק 1920 vs. לעיקוואוד 2026

– אין איישישאק אין 1920: א ישיבה-בחור וואס גייט ארויס קויפן אן עקסטרע פרעצל – דאס איז א בעל תאוה, א “חיה רעה.” ווייל אין יענער וועלט איז דאס געווען אן אויסערגעוויינלעכע זאך.

– אין לעיקוואוד/בארא פארק אין 2026: דער זעלבער אקט איז גאר נארמאל – דער וואס טוט עס איז נישט קיין מאדנע בריאה.

– אבער אויך אין איישישאק: דער וואס האט געלייגט זאלץ אויף זיין עסן איז נישט געווען קיין בעל תאוה – דאס איז געווען נארמאל. דער וואס האט נישט געלייגט זאלץ איז אפשר געווען א גרויסער סגפן, אדער אפילו עפעס איז געווען פאלש מיט אים (ווי דער רמב״ם׳ס “עינוי בעל הרגשה”).

– אין לעיקוואוד: דער וואס קויפט נישט דאס עקסטרע שטיקל – ער איז נישט קיין מענטש, נישט קיין “גבר בגוברין.” מען וואלט נישט געמאכט שידוכים מיט אים.

דער פאינט: וואס איז “נארמאל” און וואס איז “גראב” איז נישט אבסאלוט אבער אויך נישט בלויז סוביעקטיוו – עס איז פארבונדן מיט דער סאסייעטי וואו מען לעבט. דער סטאנדארט שיפט זיך, אבער ס׳איז נישט אז ס׳איז גארנישט דא.

—

יא. צוויי וועגן צו דעפינירן א מידה – כלל vs. ציור/פאראדייגם

דער מעטאדאלאגישער חילוק

– וועג א׳: א כלל / דעפיניציע / רול – אבסטראקטע פארמולירונג (ווער ס׳טראכט פון עסן מער ווי 10 מינוט איז א בעל תאוה, למשל).

– וועג ב׳ (בעסער): א פאראדייגם / דוגמא / ציור – א קאנקרעטער בילד פון דעם מענטש וואס האט די מידה. ביי מידות (וואס זענען א “ענין מעשי”) איז דער צווייטער וועג בעסער – ווייל א ציור ווייזט דיר וואס עס מיינט אין דער פראקטיק.

דער שליסל-פונקט

ווען מ׳גיט א ציור/דוגמא, זעט מען קלאר אז דער זעלבער מענטש אין ראפשיץ תר״ק זעט גאר אנדערש אויס ווי אין בארא פארק תשפ״ז. און אויב מ׳פרובירט נאכצומאכן דעם ציור פון ראפשיץ אין בארא פארק – וועט עס בכלל נישט זיין דאס זעלבע וואס יענער איז געווען. “די אידעע איז די זעלבע ווען עס זעט נישט אויס די זעלבע.”

א שארפע באמערקונג: “רוב מענטשן וואס האבן מתנהג געווען אז זיי לעבן נישט אין צאנז אין תר״י, ווייסן נישט וואס צו רעדן וועגן תאוות. די איינציגסטע וואס ווייסן זענען די וואס פריטענדן אז מ׳קען נאך דארט לעבן.”

—

יב. אפווייזן ביידע תירוצים – קאנטעקסט ≠ רעלאטיוויזם

צוויי תירוצים וואס זענען נישט גוט

– תירוץ א׳ (אלץ רעלאטיוו): אז אלעס איז תלוי אין וואו און ווען מ׳איז געבוירן – דאס איז “סתם שטותים,” ווייל עס מאכט אלעס ארביטרער.

– תירוץ ב׳ (די “ציניש-פרומע” תירוץ): אז עס איז נישט תלוי אין וואס מ׳עסט נאר אין וויפיל מ׳קאכט זיך דערין / וויפיל צייט עס נעמט פון מוח – דאס קען זיין אמת אין פרינציפ, אבער הלכה למעשה, ווען מ׳רעדט פון מידות אלס פעולות (מעשים), איז יא דא א חילוק צווישן קאנטעקסטן.

[זייט-דיגרעסיע: דער שינאווער רב – “ברויט מיט פוטער”]

דער שינאווער רב האט געזאגט אז “ברויט מיט פוטער מעג מען עסן ביז די שלייפן טוען וויי” – ווייל ברויט מיט פוטער איז א בעיסיק, נארמאלע מאכל, נישט קיין תאוה. קען איינער אין בארא פארק זאגן דאס זעלבע וועגן ריב-איי סטעיק? נישט – דאס איז א קאנטעקסטועלע זאך, נישט א רעלאטיווע.

[ווייטערע קאמישע דיגרעסיע:] א פרובירונג צו טרעפן א מאדערנע עקוויוואלענט – “סיריעל מיט מילך,” “קאקאא פעבלס” – צו ווייזן ווי אנדערש דער קאנטעקסט איז.

דער שליסל-חילוק

קאנטעקסטועל ≠ רעלאטיוו. די מידות גופא בלייבן די זעלבע, אבער זייער אויסדרוק איז אנדערש אין אנדערע קאנטעקסטן. מ׳קען נישט רעדן פון מידות אן צו רעכענען מיט דער וועלט וואס מ׳לעבט אין. אבער מ׳קען נישט אפּפרעגן אז עס זאל נישט עקזיסטירן א סיטואציע וואו א גאנצע סאסייעטי איז מלא תאוות און מ׳דארף אלעס אויסרייסן.

[זייט-דיגרעסיע: “גיי זען וואס די ערליכע אידן עסן”]

א רבי וואס איז געקומען קיין אמעריקע האט געפרעגט וואס ער זאל עסן. מ׳האט אים געזאגט: “גיי זע וואס די פרומסטע אידן דארטן עסן – דאס זאלסטו אויך טון.” דאס ווייזט אז קאנטעקסט איז וויכטיג – מ׳פאסט זיך אן צום ערליכסטן סטאנדארט אין דעם ארט, נישט אימפארטירן א סטאנדארט פון אן אנדער וועלט.

[זייט-דיגרעסיע: שפאצירן מיט דער ווייב]

אין סקווירא און גער איז שפאצירן מיט דער ווייב א “פראסטע” זאך – דער סקווירא רבי האט געמאכט א תקנה דערקעגן. אבער אין אנדערע קרייזן (ליטווישע, מאדערנע) איז דאס גאר נארמאל. ווידער א דוגמא פון קאנטעקסטועלע נארמען.

—

יג. שאלה פון א תלמיד – וואו איז דער שיעור?

די קשיא

אויב אלעס איז קאנטעקסטועל, פארוואס איז נישט יעדע מאדערנע באקוועמליכקייט א תאוה? איינער וואס נעמט וואסער פון א סינק אנשטאט פון א קוואל, אדער פארט מיט א קאר אנשטאט א פערד-און-וואגן – איז ער שוין א בעל תאוה? וואו איז דער שיעור?

[זייט-דיגרעסיע: קאוטש]

א הומאריסטישע באמערקונג וועגן מענטשן וואס האלטן אז זיצן אויף א קאוטש איז א “טריפה׳נע זאך” – ר׳ מאטל זיצט אויף א קאוטש אבער פילט אז ס׳איז נישט שלעכט; אנדערע האלטן אז א בענקל איז גענוג.

דער תשובה (נישט קיין פולע תשובה)

עס איז נישטא קיין פולער מהלך, נאר א קשיא. אבער דער חילוק איז קלאר: מידות דריקן זיך אויס דורך מעשים, און מעשים עקזיסטירן אין א וועלט – מוז מען רעכענען מיט דעם קאנטעקסט. דאס איז נישט רעלאטיוויזם (אלעס איז גלייך), נאר קאנטעקסטואליזם (די זעלבע מידה דריקט זיך אנדערש אויס). דער בעסטער וועג צו פארשטיין א מידה איז נישט דורך אבסטראקטע כללים נאר דורך א ציור/פאראדייגם – און דער ציור מוז פאסן צום קאנטעקסט.

—

יד. דריי תירוצים אויף דער קושיא – און אפווייזונג

ערשטער תירוץ

די גאנצע שיטה איז א גראבע טעות – מ׳דארף טוישן דעם גאנצן צוגאנג.

צווייטער תירוץ

די גאנצע זאך איז סוביעקטיוו/פעיק – יעדער רופט פרומער פון זיך “משוגענער” און פרייער פון זיך “רשע”, און ס׳איז נישטא קיין אמת׳ע מאס.

ביידע תירוצים זענען נישט גוט – זיי גייען נישט מיט דעם וואס ווערט דא אוועקגעשטעלט.

דריטער תירוץ (אייגענע איידיע)

א געוויסע איידיע באזירט אויף א פסוק פון פרשת בראשית – “אלל דע וויי צוריק צו סיני.” (ווערט אויסגעפירט שפעטער.)

—

טו. אריסטאטל׳ס שיטה – מידות זענען קאנטעקסטועל, אבער לימיטעד

אריסטאטל וואלט געזאגט: א “גוטער מענטש” (אדם מעולה/בעל מידות טובות) איז דעפינירט לויט דער סאסייעטי, דער געגנט, דער דור וואו ער לעבט. דער ציור פון א גוטער מענטש איז קאנטעקסטועל.

אבער – אפילו אריסטאטל וואלט מודה געווען אז ס׳איז דא א גרענעץ – יעדער איינער איז מסכים אז ס׳איז דא זאכן וואס זענען “צו פיל.” דער דזשאסטיפיקעישאן איז נישט קלאר, אבער למעשה איז יעדער מודה אז ס׳איז דא וואס מ׳טאר נישט.

אבער – א איד קען נישט בלויז זאגן ווי אריסטאטל, ווייל דאס וואלט געווען “גוי׳אישע / סאושעל טענטס” – סאציאלע נארמען אן טיפערע באגרינדונג. און ס׳בלייבט זייער לימיטעד – מ׳קען נישט דערמיט אליין באגרינדן שטרענגע אסקעטישע כללים.

—

טז. [צדדית דיגרעסיע] פאטעיטא טשיפס, נאש, און חסידישע מנהגים וועגן תאוות

– אין סקווערער ישיבה האט מען אויסגעהאלטן אז “נאש איז א גוי׳אישע זאך” פאר בחורים.

– פארוואס מעגן מיידלעך עסן נאש אבער נישט בחורים? – קריטיק אויפן אנגענומענעם כלל אז “מיידלעך מעגן זיין א בעל תאוה” אבער מענער נישט.

– א שיטה אז מענער זאלן האבן תאוות אכילה כדי זיי זאלן נישט האבן אנדערע תאוות – אבער ביי פרויען מיינט מען אז ביידע תאוות זענען נישט קיין פראבלעם.

—

יז. פילס (GLP-1 / Ozempic-טיפ מעדיצינען) און עבודת המידות

דער פאל

אין אמעריקע, וואו ס׳איז דא 35,000 אייטעמס אין א סופערמארקעט, איז דא א מגיפה פון אביסיטי (פרעסעריי). מ׳האט געטראפן א סאלושאן – GLP-1 פילס (ווי Ozempic) וואס סופרעסן דעם אפעטיט.

רב מאזעסנעק׳ס שיטה (א ברסלב׳ער רב)

ער האט געשריבן א תשובה אז ס׳איז נישט אויסגעהאלטן צו נעמען פילס ווייל דער אייבערשטער האט געגעבן דעם מענטש כח הבחירה, און פילס זענען מבטל די בחירה.

דער תשובה אויף רב מאזעסנעק – נישט מסכים

1. פילס נעמען איז אליין א בחירה – ס׳איז טייל פון בחירה, נישט קעגן בחירה.

2. עבודת המידות אליין איז דאך אויך “קעגן בחירה” אין א געוויסע זין – מ׳געוואוינט זיך אן ביז מ׳האט נישט מער דעם שלעכטן כח. וואס איז דער חילוק?

3. “א מענטש איז נישט נאר זיין גוף” – מיר גלויבן נישט אז דער מענטש איז בלויז א “וויל” (רצון); מיר גלויבן אז מ׳איז אויך אין די אקשאנס. א מענטש וואס נעמט פילס יעדן טאג און האט ווייניגער תאוות – דאס איז אויך א מידה.

4. פראקטיש: נאך גענוג צייט אויף פילס, דארף מען זיי אפט נישט מער.

וואס מענטשן טאקע מיינען

די וואס זענען קעגן פילס מיינען אייגנטלעך עפעס אנדערש אבער האבן נישט קיין שפראך דערפאר – זיי זאגן “בחירה” ווייל א פרומער איד “טאר נישט זאגן” אז ער וויל מצוות אנהאלטן (ד.ה., אז ער וויל אז מענטשן זאלן ליידן מיט תאוות כדי זיי זאלן האבן שכר פאר׳ן איבערקומען).

דער לעגיטימער טענה קעגן פילס איז סייד עפעקטס (דעפרעסיע, נישט קענען האבן קינדער, א.א.וו.) – נישט דער “בחירה”-ארגומענט.

—

יח. [זייט-דיגרעסיע] מעשה מיט א חסידישן רבי אין א ליטווישע ישיבה

א חסידישער רבי איז געקומען צו א ליטווישע ישיבה און געזאגט אז געוויסע זאכן וואס ליטווישע טוען (שפעט חתונה האבן, א.ד.ג.) איז נישט גוט. דער ליטווישער ראש ישיבה האט געענטפערט: “מיינע בחורים שאדט עס נישט.” דער רבי האט געענטפערט: “יא, אבער ווילסט עבירות טון אז ס׳זאל נישט שאטן?”

—

יט. דער שפיץ-ארגומענט: יעדער איינער איז מודה אז מ׳דארף “עבירות” פאר נארמאליטעט

דער פרינציפ

– אפילו דער גערער רבי איז מודה אז כדי א מענטש זאל פונקציאנירן נארמאל, דארף ער האבן אביסל תאוות – אפילו מער ווי “לצורך מצוה.”

– ס׳איז נישטא קיין מענטש וואס קען זיין סיסטעם אנצינדן פונקט נאר אויף וויפיל ס׳דארף – מ׳דארף אביסל מער.

– קומט אויס: די גאנצע וועלט איז מודה אז כדי צו זיין א נארמאלער מענטש, דארף מען “אפאר עבירות” – אפאר הרהורים אסורים, א.א.וו.

– דעריבער: די מחלוקת איז נישט צו מ׳טאר טון עבירות כדי צו ווערן נארמאל – יעדער איז מודה אז מ׳דארף. די פראגע איז וויפיל און וואס פאר א סארט.

– ביישפיל: אויב א זייער פרומער בחור קען בכלל נישט לעבן מיט אן אשה אין איין הויז אן איסורי דאורייתא, וועט דער גערער רבי אים זאגן: “דו גייסט מאכן צען מאל דעם איסור, און נאכדעם וועסטו זיך אויסלערנען צו ווערן א נארמאלער מענטש.”

—

כ. דער שינאווער רב׳ס משל: “יעדער איד האט א בויך פול מיט ווערעם”

דער שינאווער רב האט געזאגט: די פינף עשין (מצוות עשה) מיינען נישט אז מ׳זאל גאר ריין זיין – נאר אז עס זאל נישט “איבערפליסן.” די תורה גייט אביסל עקסטרעם (ווי דער רמב״ם זאגט) כדי צו בויען א באלאנס – די תורה האט נישט עקספעקטעד אז קיינער זאל גאר נישט האבן קיין הרהורים רעים.

—

כא. די גמרא: “אין אדם ניצול ממנו בכל יום”

דער וואס מיינט אז ער וועט זיין אין ישיבה אן שום נסיונות – איז אן אפיקורס, ווייל ער גייט קעגן דער גמרא. דאס איז א “תחלה” – אזוי איז עס געמאכט. דער תירוץ פארוואס מ׳נעמט נישט א “פיל” דערפאר: נישט ווייל פילס זענען “רוין”, נאר ווייל די מדה הטובה איז צו האבן אפאר עבירות, נישט צו פיל. “אל תשביעני” מיינט: נישט צו פיל. מ׳דארף טרייען יעדע מאל אז עס זאל זיין נישט צו פיל – אבער דאס איז נישט קיין היתר.

—

כב. “נח ליהנינו” – היינט האבן מיר אנדערע פראבלעמס און אנדערע סאלושענס

אין אמעריקע האבן מיר אנדערע פראבלעמס ווי אמאל. אלע – אידן, גוים, פרומע, פרייע – זענען מודה אז ס׳איז דא א פראבלעם פון צופיל עסן.

דריי תירוצים (רעקאפיטולאציע)

1. טאקע צופיל תאוות – גיי וואוינען אין גאליציע (פארלאז די מאדערנע סביבה).

2. אלעס איז פייק (די תאוות זענען נישט אמת׳דיגע באדערפענישן).

3. דער יסוד בלייבט דער זעלבער – ס׳איז דא א “מידה במצוות” – אבער ס׳שטעלט זיך אויס אנדערש ווייל דער גוף/סביבה איז אנדערש.

—

כג. דער משל פון נח: מידה במצוות מיינט נישט סתם “מיטן”

מידה במצוות מיינט נישט אז מ׳זאל זיצן אינמיטן פון שטות. נח איז געווען צדיק “בדורותיו” – ער האט א מעלה אז ער גייט קעגן רשעים, אבער דאס איז נאך נישט שלימות. ס׳איז דא אן אידעאל, אבער דער אידעאל שטעלט זיך אויס אנדערש לויט דעם גוף/סביבה. משל: א מענטש מיט דריי הענט וואלט געהאט אנדערע מצוות – נישט ווייל דער אידעאל איז אנדערש, נאר ווייל דער “אויסשטעל” איז אנדערש.

—

כד. אפליקאציע אויף דער היינטיגער סאסייעטי

עסן איז ביליג – דער אלטער “מלאסטם את הבריות” איז נישט מער רעלעוואנט

אמאל איז איינע פון די סיבות קעגן תאוות געווען “מן שורר ומורא” – מ׳באלאסטיגט אנדערע מענטשן מיט די קאסטן. היינט איז דאס פטור – א סטעיק קאסט $17 כשר, $3 טריפה – עס איז גארנישט. קיינער גייט נישט גנב׳ענען דערפאר.

[קליינע דיגרעסיע: אדיקשאן אלס נייער “מלאסטם”]

היינט איז דער פראבלעם פון “מלאסטם” אנדערש – למשל, דראג-אדיקשאן, וואו מענטשן גנב׳ענען פון זייערע עלטערן. אמאל האט “עדיקשאן” געמיינט א שיכור; היינט מיינט עס דראגס – אנדערע לעוועל, אבער די זעלבע הלכה.

“היום” – די תורה איז געגעבן היינט

“היום הזה… לעשותם” – די תורה איז געגעבן היינט. אויב מ׳רעדט מדות מיט דער שפראך פון תשי״ד (1954), איז דאס ווי צו זאגן אז די תורה איז געגעבן נעכטן – דאס איז אפיקורסות. דער אידעאל בלייבט דער זעלבער, אבער מ׳דארף עס זאגן לויט ווי ס׳קוקט אויס היינט.

—

כה. קריטיק פון “אלטע נוסח” מוסר-שמועסן

אלטע דוגמאות רעדן נישט מיט דעם היינטיגן בחור

א משגיח וואס רעדט קעגן פרעסן אויף דער אלטער נוסח – רעדט בכלל נישט צום היינטיגן בחור. זיינע דוגמאות זענען “ראנג” – ס׳איז גארנישט שלעכט אז א בחור עסט טשאקאלאד; אין גאליציע איז דאס געווען “שלעכט”, היינט האט עס גארנישט צו טון.

[קליינע דיגרעסיע: “כוונות ביים עסן”]

איינער וואס האט ליב פיצע, פרעגט מען אים וואס איז די “כוונה” ביים עסן פיצע – ער זאגט גימטריאות, שמות, אלעס שיין. אבער דאס איז נישט דער נושא.

—

כו. דער אמת׳דיגער נושא: נישט ווערן obese – עס איז עפעס טיפער

דער פראבלעם איז נישט סתם “פרעסעריי”

די ריזן פארוואס מענטשן זענען גראב איז נישט בלויז ווייל זיי פרעסן. ס׳איז דא אן אנדערע, אקוטערע בעיה – פארשידענע טעאריעס עקזיסטירן (פעסט-פוד, דער לופט, דער lifestyle), אבער ביזדערווייל האט מען נישט געטראפן קיין איין סאלושן חוץ פון Ozempic (נאך 60 יאר וואס אלע דיעטס האבן נישט געארבעט).

[דיגרעסיע: קבלה-פשט אויף אמעריקע]

אין אמעריקע איז ווייניגער “ניצוצות הקדושה” – אלעס איז אויסגעשפרייט (ווי דער פיזישער שטח – אין ארץ ישראל וואוינען 30 מענטשן אין דעם פלאץ וואו אין אמעריקע וואוינט איינער). אין פוילן איז אין יעדע גלאז וואסער געווען “צוואנציג מקוואות”; אין אמעריקע – אלעס דילוטעד.

מ׳קען נישט בלויז באשולדיגן “פרעסעריי”

מ׳קען נישט זאגן אז ס׳איז סתם ווייל מענטשן זענען פרעסערס. אסאך מענטשן וואס זענען “שולט ביצרם” זענען גראב – ס׳איז פיזיקאלע/lifestyle פראבלעמס, נישט אלעס אין קאפ.

“Never take a guru that’s fat” – נישט מסכים

אין אינדיע – אפשר. אין אמעריקע/ארץ ישראל – ניין. רבנים האבן א lifestyle וואס מאכט זיי גראבער (זיצן א גאנצן טאג), און אויב א רב לויפט מער, זאגט מען ער איז א “גראבער יונגער.” ס׳איז א פאנגען-22: ס׳איז דא פיזישע פראבלעמס, נישט אלעס איז אין מוח.

—

כז. סיום פון דער ערשטער מהלך: פיזישע פראבלעמען, נישט נאר רוחניות׳דיגע

**א סך פון די פראבלעמען מיט עסן/תאוות זענען פיזיקא

לישע פראבלעמען – עפעס איז צובראכן אין גוף (אפעטיט-מעכאניזם ארבעט נישט ריכטיג), נישט נאר א ענין פון עבודת המידות אדער רוחניות׳דיגע שוואכקייט. דערפאר איז דער תירוץ נישט** צו ווערן “מער פרוש” אדער ווייניגער ליב האבן עסן.

פראקטישע סאלושענס:

– GLP-1 מעדיקאמענטן (וואס מאכן אז מען פילט מער זאט) – דאס פיקסט דעם פיזישן מעכאניזם, נישט דעם מוסר.

– מעדיטאציעס/מיינדפולנעס ביים עסן (מכוון זיין מער).

– סיטואציאנעלע ענדערונגען (אנדערש אויסשטעלן דעם סביבה).

– דאס איז נאך נישט פולשטענדיג אויסגעארבעט, אבער דאס איז דער ריכטיגער ריכטונג.

[קליינע דיגרעסיע: מנהגים מיט ספאנדזש קעיק און לחיים]

ביי ר׳ שאול איז געקומען איינער וואס האט אומעטום געמאכט לחיים מיט ספאנדזש קעיק – ער איז געווארן א “שיכור” פון דעם מנהג. פארוואס קען מען נישט אויסבייטן דעם מנהג – אנשטאט ספאנדזש קעיק, געבן סעלערי מיט וואסער? דער פאינט: אפט איז דאס פראבלעם דער מנהג אליין (די סיטואציע וואס שטעלט צו אומנייטיגע פארזוכונגען), נישט דער מענטש׳ס כאראקטער.

—

כח. צווייטע מהלך (נייער חידוש): דער משל פון גן עדן – “כפר בטובתו של מקום”

1. דער משל פון אדם הראשון אין גן עדן

דער אייבערשטער האט אדם הראשון אריינגעלייגט אין גן עדן מיט אלע תענוגים פון דער וועלט: יעדע סארט מאכל, יעדע סארט פארגעניגן, אפילו קאמפאני (חוה). “כל עץ נחמד למראה וטוב למאכל” – אלעס איז געווען צוגעשטעלט, קיין ביל, קיין באצאלונג. נאר איין זאך האט מען נישט געטארט עסן – עץ הדעת.

[הומאריסטישע דיגרעסיע]

אין גן עדן איז געווען ליבער׳ס פאטעטא טשיפס, ווייטע טשיפס, אלעס – נאר “אלד וויליאמסבורג” בראנפן (וואס מען טיילט ביי באבוב׳ער קידוש) האט קיינער נישט געוואלט.

2. דער נמשל: אונזער וועלט היינט איז גן עדן

א דירעקטע פאראלעל: אונזער צייט איז ממש ווי גן עדן. דער אייבערשטער האט אונז אריינגעלייגט אין א וועלט וואו:

– מען קען ארדערן א העליקאפטער

– Uber Eats ברענגט אלע מאכלים

– מען דארף נישט אויפשטיין פון בענקל

– אויפן אינטערנעט איז אלעס פאראן

– מען דריקט א קנעפל און מען קריגט וואס מען וויל

אבער – פונקט ווי אין גן עדן, איז דא אויך א “נחש” (דער אינטערנעט׳ס שלעכטע זייט), און עטלעכע זאכן וואס מען טאר נישט טון.

3. דער קריטישער פאינט: “כאן כפר בטובתו של מקום” (רש״י)

ווען אדם הראשון האט געזינדיגט, האט ער געזאגט: “האשה אשר נתתה עמדי” – דו, רבונו של עולם, ביסט שולדיג! דו האסט געמאכט דעם אינטערנעט! רש״י זאגט: “כאן כפר בטובתו של מקום” – דאס איז כפירה אין דעם גוטסקייט פון הקב״ה. דאס איז געווען די ערשטע עבירה.

4. דער מוסר-השכל – קעגן דעם “שרעקליכע וועלט” נאראטיוו

שארפע קריטיק אויפן גאנגבארן רבנישן דיסקורס וואס זאגט: “שרעקליך! מען קען דריקן א קנעפל און קריגן וואס מען וויל! מען קען זען וואס מען וויל! שרעקליכע וועלט!”

– עס ווערט נישט געלייקנט אז ס׳איז דא א “נחש” (פראבלעמען, נסיונות).

– אבער – דאס ערשטע וואס מען דארף זאגן איז הכרת הטוב! דער אייבערשטער האט אונז צוגעשטעלט א וועלט מיט אומגלויבלעכע טובות.

– ווען דאס איינציגסטע וואס מען הערט אין בית המדרש איז “שרעקליך, שרעקליך” – דאס אליין איז כפירה בטובתו של מקום, פונקט ווי אדם הראשון׳ס חטא.

– רעטארישע פראגע: “ווען דערמאנט מען טובתו של מקום ביי אונז אין בית המדרש?” – כמעט קיינמאל נישט.

[היסטארישע דיגרעסיע: ווי שווער ס׳איז געווען צו זינדיגן אמאל]

אמאל האט א יוד געדארפט מוטשען זיך זייער שטארק צו זינדיגן – גיין בארוועס אין אן אנדערע שטאט, זוכן א פתח זונה, מיט סכנה פון שטראף (אין שפאניע האט מען געהרג׳עט דערפאר). היינט איז אלעס צוגענגליך מיט א קנעפל-דריק. אבער – דער פאינט איז אז דאס מאכט נישט אויס אז מען זאל נאר רעדן וועגן דעם שלעכטן; מען דארף ערשט מכיר זיין דעם טובה.

5. דער רמב״ם און ימות המשיח

דער רמב״ם זאגט אז ווען דער מדרש זאגט אז אין ימות המשיח וועלן וואקסן ברויט אויף ביימער – מוז עס זיין א משל, ווייל ס׳איז “נישט מעגליך במציאות.” דער איראנישע פאינט: ברוך השם, מיר האבן שוין זוכה געווען צו סאך מער פון דעם – אונזער וועלט האט שוין מער ווי “ברויט וואקסט אויף ביימער.” מיר לעבן אין א מין גן-עדן/ימות-המשיח-צושטאנד, און מען דארף דאס מכיר זיין.

—

כט. טובתו של מקום – הכרת הטוב אויף טעכנאלאגיע אלס תיקון רוחני

קריטיק: מען דאנקט נישט – מען קלאגט נאר

קיינמאל האט מען נישט גערעדט צום אייבערשטן וועגן דעם גוטס. מען דערמאנט עס נאר ווען מען וויל כופה זיין בטובתו – ווי אדם הראשון וואס האט געזאגט “האשה אשר נתת עמדי” – מען נוצט דעם אייבערשטנ׳ס טובה אלס טענה קעגן אים, אז עס גורם שלעכטס.

מען דריקט א קנעפל און א גוי ברענגט א ווארימע קוגל צום טיר (דעליווערי) – דאס איז ממש ווי מלאכי השרת וואס האבן באדינט אברהם אבינו. די גמרא זאגט אז יעדער איד האט 2,800 “CIA אגענטן” (מלאכים) וואס וואטשן אים.

פראקטישער פארשלאג (האלב הומאריסטיש, אבער 100% ערנסט):

א נייער יום טוב – יום הודאה על גילוי האינטרנט/טכנולוגיה

– חמשה עשר באב וואלט געווען א פאסיגער טאג

– מען זאל מאכן א שולחן ערוך מיט א ליסטע פון אלע טעכנאלאגישע ברכות: קארס, טעלעפאנס, סמארטפאונס, קאמפיוטערס, אינטערנעט, AI

– אלע אידן זאלן זיך אנטון אין בעקיטשעס און זאגן הודו אויף דעם וואס מיר דארפן נישט לעבן ווי אונזערע זיידעס – אן וואשינג מאשינס, מיט שרעקליכע טרחות פון וואשן בגדים, באקן ברויט, וכו׳. דאס אלעס איז געווען חטא אדם הראשון מיט טירחא – “בעצבון תאכלנה”.

—

ל. ביבלישער יסוד: נח אלס ערשטער “משיח” – שורש הנחמה

א נייע דרשה

– שאלה: וואו איז דער ערשטער מאל וואס “נחמה” (אין זין פון טרייסטן, נישט חרטה) שטייט אין תורה?

– ענטפער: ביי נח – “זה ינחמנו ממעשנו ומעצבון ידינו מן האדמה אשר אררה ה׳” (בראשית ה:כט)

– די גמרא זאגט: נח איז געווען א טעכנאלאגיסט – ער האט אויסגעטראכט עצות וויאזוי מען זאל גרינגער ארבעטן

– שורש הנחמה = טעכנאלאגישער פארטשריט: אדם הראשון איז נתקלל געווארן מיט “בעצבון תאכלנה”, נח האט עס אביסל גרינגער געמאכט, און אזוי ווייטער ביז היינט – עס איז דא א קאמביין וואס מאכט כמעט אלע מלאכות הפת אויף איינמאל

– מסקנא: דאס איז ממש דער פסוק פון נחמה – “זה ינחמנו” – און קיינמאל האט מען נישט געמאכט א יום טוב אויף דער נחמה פון חטא אדם הראשון!

קאנקרעטע באשרייבונג פון דעם יום טוב (הומאריסטיש אבער מיט ערנסטער כוונה):

– מען וועט טאנצן מיט סמארטפאונס ארום די בימה (נישט זיי ברענען ווי ערב פסח!)

– דער רבי וועט אריינקומען מיט א גרויסע טעסלא

– א גרויסע אייפעד מיט א חופה דריבער

– ווי א הכנסת ספר תורה

– מען וועט זינגען “זה ינחמנו ממעשנו ומעצבון ידינו”

—

לא. הויפט-תירוץ #2: שמחה קעגן עצבות – דער שליסל צו ריכטיגער באנוצונג

דער פרינציפ (פון חסידישע ספרים)

– בית אהרן: דער יצר הרע וויל נאר עצבות – עצבות איז די גרעסטע פראבלעם

– בעל התניא: מען זעט בחוש אז ווען א מענטש איז צו פרייליך, האט ער נישט קיין תאוות רעות; ווען ער איז בעצבות, פאלט ער אין אלע עבירות

– גור: ווען א מענטש איז “אויפגערוימט” (פרייליך), איז ער ריין

אפליקאציע אויף טעכנאלאגיע

– פארוואס פאלן מענטשן אין עבירות דורך אינטערנעט? ווייל זיי זענען בעצבות/דעפרעסט

– ווען א מענטש איז דעפרעסט, קומט אריין דער נחש

– ווען א מענטש איז צופרידן און דאנקבאר, עסט ער נישט צופיל, גייט נישט אויף שלעכטע זאכן אויפן אינטערנעט, טוט אלעס במידה

– דער תירוץ: אויב מען וועט דאנקען דעם אייבערשטן אויף טעכנאלאגיע (שמחה), וועט מען נישט פאלן אין נסיונות (וואס קומען פון עצבות)

פראקטישע הלכה׳דיגע נקודה

– ווען מען קויפט א נייע פאון אדער קאמפיוטער, דארף מען מאכן שהחיינו – דאס איז הלכה

– ווען מען מאכט ברכת הנהנין מיט כוונה, ווערט מען נישט גשמיות׳דיג פון עסן (חסידישע ספרים)

– ברכות השחר אלס א פלאץ וואו מען קען דאנקען: “הנותן לשכוי בינה” – שפילעריי אז “שכוי” מיינט “סיליקאן” (= סמארטפאון), מיט ציטאט (הומאריסטיש) פון כתבי האר״י אז מען זאל מכוון זיין אויף דעם

צוריק צום הויפט-טיעון: כפירה בטובתו של מקום

– עס קען נישט זיין אז דער אייבערשטער האט געטוישט דעם גאנצן סדר העולם, געמאכט די הטבה פי אלף גרעסער, און אונזער הויפט-ריעקציע זאל זיין פראטעסטירן קעגן דעם

– איך בין נישט מתיר קיין שום איסור – אבער די עיקר ריעקציע קען נישט זיין נאר נעגאטיוו

– משל: ווען איינער מאכט דיר א ריזיגע סעודה מיט 24 מאכלים, איז דיין ערשטע ריעקציע נישט “דו ווילסט אז איך זאל ווערן גראב!” – דער כוונת הנותן איז דיך מהנה זיין

– יא, עס איז א פראבלעם אז מען קען “גראב ווערן” – אבער עס איז זיכער אז דער אייבערשטנ׳ס כוונה איז טובה

– קיינמאל האט נישט א שונא געוואלט אפטון זיין פיינט דורך אים מאכן א ריזיגע סעודה – א גרויסע הטבה איז א סימן פון ליבשאפט, נישט פון שנאה

—

לב. “מה יעשה הבן שלא יחטא” – חסידישע לייענונג

[זייט-דיגרעסיע מיט חסידישע מעשה]

דער מדרש “מה יעשה הבן שלא יחטא” – וואס זאל דער מענטש טון אז ער זאל נישט זינדיגן? א חסידישע מעשה (פון דעם רוז׳ינער אדער אן אנדער רבי) גיט א חידוש׳דיגע לייענונג. דאס איז “בדרך חסידות” און נישט “בדרך אריסטו” – א חסידישער וועג, נישט א פילאסאפישער אנאליטישער וועג.

הויפט-נקודה: דאס מיינט נישט “סאדיזם” (מאזאכיזם/ליידן אלס ווערט). די שמחה איז נישט אז מען זאל ליידן, נאר אז מען זאל אנדערש פארשטיין דעם גאנצן פרעימווארק.

—

לג. צוריקקומען צום רמב״ן – עסן ריכטיג vs. עסן צו פיל

דער רמב״ן זאגט נישט אז מען זאל נישט עסן, נאר אז מען זאל עסן ריכטיג און גוט.

די דיאגנאזע פון דעם פראבלעם:

– באופן כלל עסט מען נישט גוט – מען עסט צו פיל, מען דזשויט (enjoys) נישט גענוג

– מען איז נישט בשמחה

– מען פרובירט א גאנצע צייט אנצופילן א “לאך” אינעווייניג אין זיך

– עסן אליין איז נישט גענוג אלס עצה – מען דארף אויך שמחה

—

לד. דער קאנטעקסט טוישט אלעס – סעודת שבת vs. סאפער

שליסל-ארגומענט: צו עסן א סעודת שבת איז פונדאמענטאל אנדערש ווי צו עסן א געוויינטלעכע סאפער, אפילו ווען מען עסט די זעלבע מאכלים. ווארום? ווייל א מענטש איז א “מדבר” – א מענטש לעבט אין סטאריס (נאראטיוון), און וויאזוי ער פארשטייט זיך אליין באשטימט דעם מהות פון דער עקספיריענס. עס איז נישט “מעדזשיק” – עס איז דער נאראטיוו-קאנטעקסט וואס טוישט דעם מציאות.

—

לה. דער פראקטישער מסקנא: טוישן אונזער באציאונג צו טעכנאלאגיע

דאס איז דער הויפט-פראקטישער פאינט פון דעם גאנצן שיעור:

“דו דארפסט טוישן די רעלעישאנשיפ. דו דארפסט טוישן אונזער רעלעישאנשיפ צו די גאנצע טעכנאלאגיע.”

דער משל: ווען א מענטש מאכט אויף זיין קאמפיוטער אדער פאון אינדערפרי, דארף עס קומען מיט א “מודה אני”-געפיל:

– “וואו, דאס איז אן אמייזינג כלי! איך קען זיך קאנעקטן מיט דער גאנצער וועלט!”

– נאכדעם – “קוקן די מזוזה” (זיין אויפמערקזאם נישט נכשל צו ווערן מיט שלעכטע זאכן)

– אבער דער ערשטער מאמענט טאר נישט זיין א פראטעסט: “שרעקליך, איך בין דער שייגעץ וואס האט א סמארטפאון, ס׳איז א דעוויל” – דאס איז דער פאלשער צוגאנג.

—

לו. דער אמונה-ארגומענט: ס׳איז נישט קיין “בית זונות”

על פי אמונה: דער אייבערשטער גיט דיר די זאכן (טעכנאלאגיע, תאוות, אישות). אויב דו רעדסט זיך איין אז דאס איז א “בית זונות” – דאן האסטו א פראבלעם.

דער אמת: “דאס איז דיין ווייב. עס איז נישט קיין בית זונות. ס׳איז ‘אשה אשר נתתי׳ – וואס דער אייבערשטער האט דיר געגעבן. ס׳איז א געוואלדיגע זאך.”

דער חילוק: ווען מענטשן באציען זיך צו עפעס מיט שמחה און דאנקבארקייט – “זיי זענען העפי” – דאן ווערט עס נישט קיין בית זונות. עס ווערט נאר א בית זונות ווען מען האט נישט שמחה, ווען מען פילט שולד און שאנד.

מסקנא: “און דעמאלטס וועט זיין גוט. שלום ישראל.”

—

לז. דער טייטל פון דעם שיעור

דער טייטל פון דעם ווידעא זאל זיין: “חמשה עשר באב איז א יום טוב אויף אמצלאות (embracing) טעכנאלאגיע.”

עס איז דא א דרוש וויאזוי דאס שטימט מיט דער גמרא אויף ט״ו באב, אבער דאס בלייבט א “קליפהענגער” פאר א קומענדיגן שיעור.

—

גענעראלער סטרוקטור פון דעם גאנצן שיעור:

“`

[א] יסוד: מושל בנפשו – יעדער דור האט זיין אייגענע אויפגאבע

↓

[ב] די מציאות האט זיך ראדיקאל געטוישט – שפע פון פראדוקטן/אפציעס

↓

[ג] “פרישות” מיינט היינט עפעס גאר אנדערש ווי אמאל

↓

[ד] מאטעריעלע באדינגונגען פארמען דעם אינהאלט פון מידות

↓

[ה] קיינער רעדט נישט פון תאוות היינט – ווייל דער אלטער דיסקורס פאסט נישט

↓

[ו] “צופיל סארטן” איז נישט די ריכטיגע קאטעגאריע; קולטורעלע רעלאטיוויטעט

↓

[ז] מען דארף א נייע שפראך – קאנטעקסטואליזם (נישט רעלאטיוויזם)

↓

[ח] ציור/פאראדייגם בעסער ווי אבסטראקטע כללים

↓

[ט] אריסטאטל׳ס שיטה – לימיטעד פאר א איד

↓

[י] פילס/Ozempic דיסקוסיע – בחירה-ארגומענט אפגעוויזן

↓

[יא] יעדער איז מודה אז מ׳דארף “עבירות” פאר נארמאליטעט

↓

[יב] מהלך #1: פראבלעמען מיט עסן זענען אפט פיזיש, נישט מוסר׳דיג

↓

[יג] מהלך #2 (חידוש): גן עדן משל → כפירה בטובתו של מקום

↓

[יד] נח = ערשטער טעכנאלאגיסט → “זה ינחמנו”

↓

[טו] תירוץ: שמחה/דאנקבארקייט = אנטידאט צו נסיונות (עצבות = שורש עבירות)

↓

[טז] פראקטיש: טוישן די רעלעישאנשיפ צו טעכנאלאגיע – “מודה אני” ביים אויפמאכן פאון

↓

[יז] מסקנא: דער אייבערשטנ׳ס כוונה איז הטבה, נישט נסיון – באהאנדל עס ווי מתנה

“`

תמלול מלא 📝

תאוות אין דער הייַנטיגער וועלט: ווי די מציאות פון שפע האט געטוישט דעם מהות פון נסיון

פתיחה און ארגאניזאטארישע באמערקונגען

Instructor: אויך, איך האף אז ס׳העלפט. דו האסט גענוג בעטעריס?

Student: יא.

Instructor: זיבן שעה, אקעי. יא, איך קען רעדן פאר זיבן שעה. נישט אז דאס איז די עס-דיג פאר בעטעריס, ווייס איך שוין. איך האב אז ס׳איז גענוג. עס שטייט הונדערט פראצענט.

די זאך איז אזוי: איינער האט מיר געזאגט אז איך רעד אסאך שיעורים נאר וועגן תאוות [ta’avos: desires, appetites]. מ׳גייט מיינען אז דאס איז איינסע זאך וואס איך ווייס. איך דארף סטאפן, ווי איך האב מיט דעם געזאגט. סאו, טרייען צו ענדיגן מיט די שיעור. אפשר נעקסטע וואך וועט אויך זיין א שיעור. איך מיין נישט, איך פאר אוועק נעקסטע וואך, אפשר וועט נישט זיין קיין שיעור.

Student: אויף וואס איז דארט?

Instructor: אויף וואקאציע. ערגעץ פענסילוועניע מיינער. ווער האט דאך געקענט דאס? פארט איז ער נישט נאר א פארטער פלאס, עפעס אזא הויז א יאר ווענדער, איך ווייס נישט, איך ווייס נישט, איך מאך נישט די עראפלעינערס, ס׳איז דא א גאבערנערס. שבת בחינת קאנטשער פליישמאנס.

איז אזוי, על כל פנים [in any case], סאו איך ווייס נישט, אפשר טאקע טאקע מ׳טאר נישט רעדן דא צו פיל. זייטש איינעס איז מיר סומטאג וויכטיג. ס׳איז זייער טאקע א חבירה [important topic]. דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רעדט וועגן דעם אסאך, און אלע חסידישע ספרים רעדן וועגן דעם זייער אסאך. און אפשר דארף מען יא רעדן וועגן דעם אסאך, איך ווייס נישט.

אה, די טריק איז דאך פשוט צו האבן אן אנדערע טיטל אויף די צייט. קיינער דארף נישט וויסן וואס צו רעדן אינעווייניג. טיטל דארף מען טוישן. וועגן תאוות. איך האב גערעדט צופיל שיעורים וועגן תאוות, און דער עולם זאגט אז ס׳הייבט שוין ארויס אז ענדער ווי עילי ראט [Eli Roth: film director known for graphic content]. עילי ראט האט אסאך סצענעס. אפשר איז טאקע גוט, פארקערט, אפשר דאס איז וואס דער עולם ווילן דאס מיינען. ווייל דער עולם מוטשעט זיך מיט דעם.

סאו איך וויל זאגן אזוי, איך וויל… אפאר נקודות וואס אונז האבן גערעדט, און צולייגן נאך אפאר קאמפליקעישאנס, און זען אז מען קען עפעס אויפטון אויך. סאו, איך וויל מאכן אפאר הקדמות [introductions], מער לייכטע זאכן, אנגיין צו א זאך וואס איז קאמפליצירט, וואס איך האב געוואלט רעדן לעצטע מאל, שיינען זיי געווארן פאטלען די מעשה. איך האב נישט געטראפן. איך האב געטראכט וויאזוי מ׳האט געקענט טרעפן פאר דעם אז ס׳איז א קאנעקשאן אין די רמב״ם און די מקורות [sources], האב איך נישט געטראפן קלאר, אבער ס׳איז אזוי, איך האב יא געטראפן א וויכטיגע זאך. איך האב היינט געהאט א שיעור אויף אן אנדערע נושא [topic], און מ׳איז ארויסגעקומען מיט דעם, איך זאג עס נאך, יענער שיעור איז נישט געווען רעקארדעד, ס׳איז דא ווי דער רבי אלפס איז איין כהן.

די יסוד-נקודה: נתגבר על עצמו און מושל בנפשו

סאו אזוי, אין אלע חסידישע ספרים, און אלע האבן גערעדט וועגן דעם, דא איז געווען א שיעור די וואך, די צוויי נאכט צוריק פון וואס תאוות איז אזוי ווי א זייער בעיסיק זאך פון חינוך [education], יא, מ׳האט גערעדט וועגן די נקודה, צוויי שיעורים צוריק איז געווען.

סאו די נושא פון נתגבר על עצמו [overcoming oneself] צו זיין אזוי ווי מ׳זאגט די גמרא [Gemara: Talmud], א שולט ביצרו [one who rules over his inclination], אדער א מושל בנפשו [one who rules over his soul], מושל ברוחו [one who rules over his spirit]. אין איין זייער סיגניפיקענד סענס מיינט עס תאוות. מ׳קען רעדן מושל קעגן אן אנדערע זאך, קעגן כעס [anger], קעגן אנדערע נטיות רעות [bad inclinations] וואס א מענטש האט. אין זייער א בעיסיק סענס רעדט זיך עס וועגן דעם, און מ׳זאגט אז ס׳איז א געוויסע וועג, קען דאס זיין וועגן אלעס, וכו׳.

יעדער דור האט זיין אייגענע מצוה און נסיון

יעצט, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, אלעמאל דארף מען וויסן די… די קאנטעקסטס, וועלכע סארט דור, און וועלכע סארט ריעליטי מענטשן לעבן, און וועלכע סארט, ממילא [consequently] וועלכע סארט מצוות [commandments], וועלכע סארט עבירות [transgressions], וועלכע סארט מדות [character traits], זענען נוגע צו זיין יא.

און געוויסן דער רבי ר׳ אלימלך [Rebbe Elimelech of Lizhensk] זאגט אז יעדער דור האט דא א געוויסע מצוה וואס יענער דור איז געווארן פייערנט צו טון, יא? שטייט אין רבי ר׳ אלימלך, ער זאגט ציצית [tzitzis: ritual fringes]. פאר סאם ריזען, דער רבי ר׳ אלימלך האט געזאגט אז ס׳איז ציצית. עפעס האט ער געמיינט מיט דאס? יא, פייערנט ציצית, ווייסט נישט.

דער בעל התניא [Ba’al HaTanya: Rabbi Shneur Zalman of Liadi, founder of Chabad] האט געזאגט אז ס׳דארף גיין ציצית אינדרויסן. נישט ער האט געמיינט דאס. היינט דארף מען גיין מיט ציצית אינדרויסן. ער האט געמיינט אז ער איז א מין קאנצער.

ער האט געהערט א עצרנא׳דיגער איד, ער האט געזאגט, וואס איז די מצוה פון היינטיגע דור? פריעת בעל חוב מצוה [paying one’s debts is a mitzvah]. פריעת בעל חוב מצוה. די מצוה פון היינטיגע דור.

די נויטווענדיגקייט צו זיין משדך תורה מיט ריעליטי

עניוועיס, סאו ס׳איז וויכטיג צו כאפן אז… אונז זענען אסאך מאל נישט אין סינק, דאס איז די זאך, און ביי אונז איז די מנהג [custom] אז מ׳זאגט נאך תורות וואס איז אמאל געווען, אבער מ׳דארף דאך אויך אביסל משדך זיין [match up] מיט ריעליטי, א גרויסע זיווג [match].

און וואס דאס מיינט איז, אז מ׳דארף קענען פארשטיין וויאזוי ס׳שטייט איין די אלע וויכטיגע זאכן, די אלע וועלוס [values], די הרחים [virtues], די ווירטשועס וואס מ׳האט אמאל גערעדט, און וויאזוי ס׳שטייט איין אין די ריעליטי וואס אונז וואוינען.

סאו למשל [for example], ווען איך בין געווען אין ישיבה קטנה [yeshiva ketana: high school yeshiva] האבן די ראש ישיבה [rosh yeshiva: yeshiva dean] דארט געווען זייער ברוגז אויף דעם וואס די וועלט איז אנגעפילט מיט גשמיות [gashmiyus: materialism], ווי אזוי דאס איז גערופן גשמיות. און ער האט זייער שטארק געארבעט קעגן גשמיות דארט, אז דער עולם זאל נישט האבן גשמיות, זיין גשמיות, מגושמים [materialistic].

סאו מ׳דארף אבער כאפן אז it’s true that there seems to be such a change. אין אנדערע ווערטער, אויב איך רעד היינט וועגן פרישות [prishus: abstinence, moderation], right, אדער moderation, right, עסן ווייניגער, שלאפן ווייניגער, און אזוי ווייטער, מ׳דארף כאפן אז ס׳גייט מיינען עפעס זייער אנדערש ווען מ׳זאגט דאס אין ניו יארק אין 2026, ווי מ׳האט עס געזאגט אין קעניגסבערג אין 1822, אדער אין מעזשביזש אין 1742. ס׳מיינט עפעס זייער אנדערש, because of the kind of life וואס אונז האבן, וואס איז זייער אנדערש אין די most basic sense אין דאס.

און מ׳דארף וויסן… איך מיין צו זאגן אזא פשוט׳ע זאך, די מציאות [reality] האט זיך געטוישט.

די ראדיקאלע ענדערונג אין די מציאות פון שפע

וואס מיינט די מציאות האט זיך געטוישט מיינט אזוי: אז ווען מ׳איז געגאנגען אין די געשעפט פאר דרייסיג יאר צוריק אפילו, אדער מקבל החומה [I believe this should be: מעבר לחומה – beyond the wall, i.e., long ago] פאר דריי הונדערט יאר צוריק, איז געווען בערך דריי פראדוקטס צו קויפן. אקעי, מ׳קען קויפן פלייש, מ׳קען קויפן טשיקן אויב ס׳איז געווען יענעם טאג, אפילו נישט אין די געשעפט, מ׳דארף גיין אין שוחט [shochet: ritual slaughterer], שעכטן, אדער קצב [butcher], וואטעווער. מ׳קען קויפן פיש, מ׳קען קויפן… אין געוויסע שטעט איז געווען א פאר מער זאכן, א גרויסע שטאט, אבער מ׳קען קויפן פיר סארט וועדזשטעבלס אין די ווינטער, דריי וועדזשטעבלס אין די זומער יעצט. דאס איז געווען די תאוות. ס׳שטימט?

און די זעלבע זאך איז מיט אנדערע תאוות וואס מ׳לאזט מיך שוין נישט רעדן וועגן דעם אזוי פיל. אין איין קעיס, ס׳איז אויך דא היינט סאך מער אפשענס, אפילו ס׳איז דא היינט סאך מיני וועגן. סאו דאס איז וואס איז געווען, right?

יעצט, אויב איך גיי היינט אין די סטאר דא אויף די 18th Avenue, איך מיין אז… איך מיין אז… איך מיין אז מ׳האט פארקויפט די בערך דרייסיג טויזנט עסקיוז׳ס… עפעס אזא נאמבער? עס איז אין די טענטס אויף טויזנטס.

Student: סופערמארקעט?

Instructor: א נארמאלע מארקעט, דא די גרויסע סופערמארקעט דא, האט צענדליגער טויזנטער אייטעמס. צענדליגער טויזנטער. א פיצי גראסערי האט איבער צען טויזנט אייטעמס. מיין גרויסע איז… א פלענער סטאר קארנעס גראסערי האט איבער צען טויזנט אייטעמס. דאס מיינט צען טויזנט אנדערע טיילס.

נאכאמאל, ס׳איז דא פיר סארט זאלץ, פון די פלעינע סאלט זאלץ, נאכדעם איז די גרויבע סאלט זאלץ, אנדערע זעקס סארט, יעדע איינע טעיסט אביסל אנדערש. ס׳איז דא וואס פארשטייען די חילוק [difference]. די קוגל מיינט, it’s everything, it’s crazy, crazy amount, און ס׳איז כמעט נישט די… די snacks section איז א גאנצע section. איך ווייס נישט די חילוק, מיינע קינדער ווייסן די חילוק פון די אנדערע snacks, אבער ס׳איז דא פינף הונדערט אנדערע snacks.

בקיצור [in short], ווען אונז זענען געווען קינדער, וויי איז עס געווען די סימבאל פון א טריפה׳נע… מ׳רעדט אזוי ווי עס איז די מקושן [I believe this should be: מקשן – difficult/problematic thing]. ווייסט עס? ווייסט עס? ס׳איז געווען אזא אמת׳ע…

Student: ניין, אפילו… אה, מ׳קען אפילו רעדן וועגן די כשר [kosher], רייט?

Instructor: און געוויסן אז די… איז איידער חרדות [Eidah HaChareidis: a strict kosher certification agency in Jerusalem] האט נישט געפלעגט געבן קיין הכשר [hechsher: kosher certification] אויף טשאקאלעד, ביז ס׳איז געקומען דער רב ווייס מיין איך, האט געהייסן מאכן מיט׳ן עשטער אויף שמואל. האט ער געזאגט אז ס׳פעלט אויס, האט ер געוואלט אליינס עסן, איך מיין נישט.

על כל פנים, און דעמאלטס איז געווען א חסידישער איד, האט ער געזאגט… ר׳ נתן ווערט מיינעך, ר׳ נתן, ער האט געזאגט ווען די איידע חרייז [Eidah Chareidis] האט אנגעהויבן געבן א הכשר אויף טשאקאלאד, האט ער געזאגט אז עס האט טאקע הכשר פון די איידע, אבער קיין הכשר פון די ביין מיין חיים [I believe this refers to a sefer or rebbe] האט עס נאכנישט. סאו ער האט עס נישט געגעסן.

Student: איך וויל נישט די אייזן?

Instructor: דער רבי חיים רעדט אסאך מוסר קעגן זיין פרסער וועלכע איז דארט…

Student: יא יא, ס׳איז דארט אז ס׳לייגט נישט מיט א חסידיש ספר. ס׳איז נישט שווער, ס׳איז נישט שווער צו ליינען. ס׳איז דיר ווישל שבת [Divrei Chaim: sefer by Rabbi Chaim Halberstam of Sanz].

Instructor: יא, ער שרייבט זייער שיין. ער שרייבט קלאר, רעלאטיוולי. דער סאטמאר רבי פלעגט זאגן פאר די בחורים וואס צו לערנען, מיין איך פון דעם.

Student: יא.

Instructor: אויך אנדערע, חסידים, ס׳איז געווען אין געוויסע פלעצער וואס ס׳איז געווען זייער א בעיסיק ספר וואס מ׳האט געלערנט.

וואס קען איך זאגן מיט דעם? אז מ׳דארף כאפן אז even within די לעסט פיפטיג יאר, ווען מ׳וויינט היינט אויפגעוואקס, איז געווען דריי הונדערט סארט כשר׳ע וויין וואס מ׳האט געקענט קויפן. און ווי סארט וויין איז דא אין די געשעפט? אקעי, ווי סארט וויין איז דא היינט צו קויפן אין געשעפט?

Student: אויכעט, א פאר טויזנט.

Instructor: כשר׳ע. איך מיין אז אפאר טויזנט. איך האב נישט קיין פאר טויזנט, איך האב מורא. קומט, ס׳טוישט זיך נישט אלעמאל די וועלט, אלעס איז נאך אביסל מער מיט אונטערס. ס׳איז נישט אזוי ווי די גוי׳אישע סטאר, אבער… בקיצור, סאו, ברוך השם [thank God], ס׳איז א זייער גרויסע שפע [abundance].

איך וויל, איך וויל, איך וויל, איך וויל נישט אז מ׳דארף דאס כאפן. איך פיל אז מ׳האט אויך געווען צו רעדן וועגן תאוות, איך ווייס נישט, אפשר די משגיחים [mashgichim: spiritual supervisors] האבן מיר נישט אויף קטעת רעדן אויף דערוועג. איך וויל שרייבן, וואס טויפסטו? איי דא נאו, דער איז א קוועסטשן, איך וויל אראפלייגן. אקעי, אקעי, מ׳דארף רעדן וועגן דעם. מ׳דארף רעדן וועגן דעם.

Student: יא, פארוואס איז דא אזוי פיל אז מענטשן זוכן דאס?

Instructor: ניין, די וועלט ווי מיט מענטשן. ס׳איז דא אלע מיני ריזענס. איך וויל נישט קאפיטעליס. אה, דאס קען אויך זיין. קען זיין אז מ׳איז נישט מער מגושם, קען זיין אז מ׳איז ווייניגער געבן מגושם.

וואס איך וויל אנקומען איז עפעס אז מ׳איז אוועקגעזעצט צו עסן און היינט עסן די גאנצע טאג. קיינער פרעגט נישט אפילו אז מ׳האט עס דא א סעודה [seudah: meal]. איך מיין אמאל דאס איז געווען א ריזיגע סעודה, א שיינע בעל הבית׳ישע איד. א שלום זאגט. די געים פאפ פאר איז נישט. זיבן אייטעמס?

Student: ניין, דאס איז פרוכטליג.

Instructor: איך האב דיר געווען פרוכטליג ארויף געווען, מענטשן האבן אנגעהויבן צו מאכן פרוכט? טייערע זאכן, זכר, טענדזשערינס אין די ווינטער, וועט מען נישט זיין טענדזשערינס אין די ווינטער.

די מאטעריעלע באדינגונגען פון מידות: ווי גשמיות׳דיגע שפע פארמט רוחניות׳דיגע ווערטן

די מאדערנע וועלט פון גשמיות׳דיגע שפע

Instructor:

מ׳דארף רעדן וועגן דעם. פארוואס זאל מען אזוי פילן אז מענטשן זוכן דאס? ניין, די וועלט וועט מער קומען. ס׳איז דא אלע מיני ריזענס. אה, דאס קען אויך זיין. קען זיין אז מ׳איז נישט מער מגושם, קען זיין אז מ׳איז ווייניגער מער מגושם. ניין, אבער אפילו די עסעסעס, אבער וואס איך פיל די אנגעקומען איז עפעס א מער… מען עסט די גאנצע טאג. קיינער האט נישט אפילו א מעשה ס׳איז דא א סעודה. איך מיין אמאל איז דאס געווען א ריזיגע סעודה אויף עניבעל באטישע אידיד, אז ערשטע קינדער צוואנדער איז געווען אזא… א קידוש. וואס איז געווען? זיבן איירימס? ניין, קיינער נישט. ניין, דאס איז פרוכטיג. איך האב דאך געווען פרוכטיג. טייערע זאך, בעשענע זאכן. זכה, טענזשערינס אין די ווינט. עס וועט זיין טענזשערינס אין די ווינט. איך וועל נאר נאר רעמענדערס איך שוין טינק. איך טינק איר אלטער דינער איז. איך זאג, ס׳איז נישט… נא וועיט, ס׳איז נישט… נא וועיט, נא וועיט. וואס איז טויס? דאס איז וואס איז אינטערעסאנט. איין מינוט, ס׳איז מסכם, דער עולם איז מסכים אז די ריעלטי איז זייער זייער אנדערש, אקעי?

ביישפיל: אייז-מאשינען און הייס-וואסער מאשינען

האט מען געזאגט, איך האב אין מיין הויז א מאשין וואס א גאנצן טאג מאכט ער אייז. איך דארף א טרינק וואס איז אביסל קעלטער, איך דארף… און איך בין אויפגעוואקסן, און מ׳האט עס געקענט קויפן, באט עס איז נישט געקומען. היינט איז כמעט יעדע פריזער קומט שוין דערמיט. און מ׳דארף אפילו נישט אריינגעדענקן אריינצולייגן די טרעיס און מאכן אייז. איך פרעס א באטן, און ס׳קומט אריין אייז אין די וואסער. גראדע ס׳איז צובראכן, איך דארף עס נעבעך שלעפן אליינס. ס׳קומט נישט אליינס, ס׳איז ממש א צרה.

און אויב איך וויל הייס, איך האב א מאשין, ס׳מאכט פונקט הייס. אזוי פרעסט א באטן, הונדערט און צוויי הונדערט דעגריס דארפסטו זיין דעם טייער, אדער צוויי הונדערט און צוועלף דעגריס, אדער צוויי הונדערט און דריי דעגריס. ווייל די אנפארשים זאגן אז די דריי הונדערט טייער… העלאו, דאס איז עפעס… א לעוועל וואס איז נישט געווען קיינעם. איך מיין אז קיינעם, אפשר עפעס א מעילער, איך ווייס נישט.

נאו, וואט איז דאס מי? אה, דא איז דא א ריכטיגע זאך. וואס וויל איך דא ארויסברענגען? מ׳דארף עפעס, עפעס מוז מיך דא ארויסברענגען. איך האב נישט קיין קלארע וועג צו טראכן. איך מיין אז ס׳טוישט עפעס, און איך מיין אויכעט, אזוי מוז מען מיין אונדערסטענדינג אז… לאמיר זאגן נאך א פאקט, אקעי? איך טריי, איך טריי, איך טריי מיר צו העלפן צו טראכטן.

יעדע סאסייעטי האט אירע אייגענע מידות

סאו דא, ווי ס׳איז דא אין יעדע סאסייעטי, מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם, יעדע סאסייעטי, יעדע חסידי כולל, אפילו ביי גוי׳אישע סאסייעטיס, איז דא געוויסע מעלות וואס מ׳רעדט וועגן זיי, געוויסע מעלות, געוויסע מצוות, וואסערע זאכן מ׳טאר יא, וואסערע זאכן מ׳טאר נישט. ס׳איז נישטא קיין פלאץ וואס האט נישט קיין תורה אין די סענס, רייט? פון וועלכע זאכן רעדט מען?

יעצט, יעדער איינער, טעארעטיש האלט יעדער איינער פון אלעס. יא, ער זאל זיין א צדיק, און א חכם, און א גיבור, און אלעס. למעשה, יעדע פלאץ רעדט זיך זיינע מדות. למעשה, אזוי ווי איינער זאגט, וואס איז די חילוק פון א ליובאוויטשער מיט א ברעסלאווער? ברעסלאווער איז מען עוסק מער אין תפלה אין סימפל וועג, און ליובאוויטשער איז מען עוסק מער אין התבוננות [hizbonenus: contemplation/meditation]. ביידע זענען מודה אז זיי זענען ביידע גוטע זאכן, זיי זענען נישט די מחלה. אבער דאס איז די מעשה, די מדה וואס מ׳רעדט אין די קעלער, דאס איז די זאך.

די חילוק צווישן פארשידענע חסידות׳ן

א גוטע ברעסלאווער חסיד איז נישט די זעלבע זאך ווי א גוטע ליובאוויטשער חסיד איז אויך נישט די זעלבע זאך ווי א גוטע קאר און איינער חסיד. און איינער די סענען האבן א דיפערענט מינינג, רייט?

איך בין געגאנגען צו… איך בין געווען א קליינע יונגל. איך בין געגאנגען צו ר׳ מאטלע זילבער און אים משוגע מאכן. וואס איז… וואס? יונגל. איך מיין צו זיצן יעד. וואס איז די נאכט פאטעיטיש? איך טראפ נישט אריין אין בארן ווייס. פארוואס? איך גיי זאגן אנדערש. גער האט נישט געהאט יעדער איש. גער האט פון קאקא קאלע מיט ווייס פאטעיטיש טשיפס. אה, בקיצור, סאו, סאו, סאו, איך האב פארשטאנען געמאכט וואס איז די נאכט פון חסידות, און וואס איז די חילוק פון אנדערע חסידות׳ן, און פארוואס איז ער אזוי?

ר׳ מאטלע זילבער׳ס הסבר וועגן שמחה

ער האט מיר מסביר געווען אז אלע חסידים למשל האלטן פון שמחה [simcha: joy]. באט ס׳מיינט נישט אז שמחה האט די זעלבע פירוש. על פי קארלין מיינט שמחה איינע זאך, און על פי ברסלב מיינט עס א צווייטע זאך. און אין אמשינאוו מיינט עס א דריטע זאך, אלע האלטן שמחה, באופן כללי אלע חסידים כמעט. איך מיין אלע זענען אונטער די נושא פון שמחה. און וויאזוי מ׳דעסקרייבט מען עס, איז זייער שווער, ער האט נישט קיין ווערטער.

But if you know, פיאנגער האט א ליל אין קארלין, און א ליל אין אמשינאווע, און א ליל אין ברעסלאווע, און א ליל אין איך ווייס שוין, you’ll see דארט אז די שמחה means something else, און גער מיינט אויך אביסל אנדערש די שמחה. און נאכדעם ווייזן סלאנים וויאזוי מ׳רעדט דענקט שמחה. עפעס מיינט עס, וואס מ׳ווייסט נישט פונקטליך אויס.

נא, if you see people, how they live, וויאזוי מאכט מען א פארברענג דארט? ס׳זעט וואס אנדערש, היינט איז אפשר אלעס די זעלבע. ס׳איז slightly different, ס׳איז א different taste, אזוי ווי די… ס׳האט אן אנדערע טעם. ס׳איז שווער, ס׳איז שווער צו מאכן דאס. Maybe if someone is very smart, he could find words, if he’s very creative and literary, און דו פארשטייסט, דו קענסט טרעפן ווערטער פאר די חילוק. אבער ס׳איז אנדערש, ס׳איז different מידות, אדער ס׳איז different takes אויף די same מידות.

די הויפט-פונקט: מידות האבן פארשידענע אויסדרוקן אין פארשידענע פלעצער

וואס איך וויל ארויסברענגען פון דעם איז נאר, אה… ס׳מאכט נאך תמידות, מ׳קען אפילו טרעפן נאך תמידות אויב מ׳וויל, אזא זאך, אזא סארט זאך אין דעם פלאץ טון און אין יענעם פלאץ נישט טון בשם די זעלבע מידה. אזוי איז עפעס די reality.

מאטעריעלע באדינגונגען פארמען די מידות

And some of these חילוקים, איך האב עס נישט דעמאלטס געזאגט, but some of these חילוקים have to do with די, וויאזוי דו רופסט עס, די material conditions, right? Some of די זאכן האבן צוטון וויפיל געלט ס׳איז דא דארטן, ווי רייך איז דער עולם, און וויפיל… וויאזוי מ׳וואוינט, וויאזוי די הייזער זענען געבויט אין די געגנט, אלע מיני אזעלכע תנאים גשמיים. א חלק פון די זאכן האבן צוטון מיט דעם.

דאס הייסט, אין א פלאץ וואו ס׳איז דא מער געלט, איז שמחה וועט ווערן מיט אן אופן וואס קאסט מער געלט. למשל, איינער וועט זאגן אז אסאך מאל רעדט מען וועגן דעם, right? למשל, דאס איז נאר א question about שמחה, but something related, right? למשל, fine pleasures, right? Like fine art, איך ווייס נישט וואס. מאכן א בית המדרש זייער שיין. איך ווייס אז ס׳איז נישט קלאר אז ס׳איז א פאר חסידות׳ס ענין צו מאכן א בית המדרש זייער שיין. אין גור, למשל, לערנען א כולל, right?

Student:

It depends.

ביישפיל: גור׳ס “ביליגקייט”

Instructor:

גור איז cheap. ניין. אה, איין מינוט, הער אויס, ס׳איז זייער אינטערעסאנט. סאו, אין גור, איך ווייס נישט, איך געדענק פאר זייער לאנגע צייטן, די גורער בית המדרש… יא, די רמז איז דאך שוין געלערנט. און די יונגעלייט זענען געשטאנען אזוי רוי, און זיי האבן אלע אנגעהאט גורער שטיוולעך. אפילו היינט איז דא א גורער שטיוול, א נארמאלע גורער שטיוול האט נישט קיין טעם און קיין ריח, ס׳זעט נישט אויס ווי גארנישט. אפילו די בית המדרש אין אלנבי, whatever, די אלעס האט נישט אויסגעזען ווי גארנישט.

Student:

אה, חצי בשתיקה וחצי…

Instructor:

חצי בשתיקה און חצי ווייל ער האט געהאט א גארטל. ס׳האט עפעס צוטון די צוויי זאכן.

Student:

ניין, ניין, ניין, פשוט׳ער…

Instructor:

עפעס מחותנים. יא, יא, זייער גוט. עפעס גייט צוזאמען די צוויי זאכן. און געלט, און סיי זיי האלטן נישט דערפון ווייל ס׳איז חיצוניות, זיי זענען סך הכל נישט קיין אונגארישע. און סיי די אונגארישע, וואס סיי זיי האבן געלט און סיי זיי האלטן דערפון, האבן זיי יא שיינע.

“Waste of money” און די אונגארישע חסידים

“Waste of money” איז נאר גוט עלטערע וואס איז “money macht” לכתחילה. אמת, ס׳קען זיין אז די אונגארישע, אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא, פארוואס בעלי בתים אין בבל האבן געלט? ווייל זיי זענען מכבד שבת, יא? “Go the other way around”, זיי האבן געלט, זיי זענען מכבד שבת. וואלט געקענט זיין אז איינער איז מכבד די געלט, האלט ער דאך סתם א מצוה צו מאכן געלט, האט ער א שיינע בית המדרש און ער האט געלט.

איך האב שוין געזאגט די תורה פון תלמידי… אקעי, דאס קומט פארשטייט זיך אהין. איך וויל נישט… “I don’t want to get off topic”. איך וויל נאר ארויסברענגען… איך הער פון מורי ורבי, ווייל ס׳איז זוכה אז דו האסט א דירה נאה, אשת נאה, כלים נאים, באקומט מען געלט. דאס איז א הנאה, וועלוואויל, וועלוואויל, וועלוואויל. יא, בקיצור, לאמיר צוריקגיין צו דיר. דאס איז נאר דוגמאות׳ן. איך וויל נישט בלייבן טאקע ביי די דוגמאות׳ן.

ווי מאטעריעלע באדינגונגען פארענדערן דעם אינהאלט פון מידות

ווען די אלע זאכן, ערשט, ווען דו פרעגסט מיר א שאלה, פארוואס זאג איך אז ווייל ס׳איז דא מער “items” אין די געשעפט, קען מען נישט רעדן פון פרישות אדער פון תאוות אין די זעלבע וועג ווי מ׳פלעגט רעדן דערוועגן? ווייל איך ווייז דאך אז יעדע מדה, ס׳איז דא א מדה פון כבוד שבת [kavod Shabbos: honoring the Sabbath]. אבער כבוד שבת מיינט עפעס זייער אנדערש.

כבוד שבת אין פארשידענע קאנטעקסטן

אפילו נישט נאר די גשמיות אז ער גייט קויפן מער קוגלס אדער אנדערע קוגלס, עס גייט באקומען אן אנדערע טעם, עס גייט באקומען אן אנדערע “meaning” ביי די געגנט וואו דארט לכבוד שבת מיינט צו קויפן די “fancy” איינס. א צווייטע וואס מיינט אז מ׳זיצט אין שול אביסל לענגער ווייל זיי האבן נישט קיין כח אהיים צו גיין, ווייל זיי קריגן מיט זייערע ווייבער. שבת זיצט מען אין שול לענגער. דאס איז די כבוד פון שבת.

ס׳איז תלוי סיי אין די מציאות חיצוניות, און סיי אויך אין געוויסע “real differences”. ס׳קען זיין א פנימיות׳דיגע חלק, עפעס א דעת וואס איז אביסל אנדערש, ווייל מ׳קערט נישט, אדער ווייל ס׳הייסט ארויסגעווארפן געלט, אדער ווייל ס׳איז נישט וויכטיג. וואס האט צו טון מיט די “reality”. און דאס איז איין זאך.

ווען א פראבלעם עקזיסטירט נישט, רעדט מען נישט דערפון

און כל שכן, אז אין א פלאץ וואס איז נישט נוגע די זאך, אדער וואס איז אזוי נישט נוגע אז מ׳קען עס אפילו נישט טון, גייט מען נישט רעדן וועגן די מדה וואס האט צו טון מיט יענע פראבלעם. רייט?

למשל, אין אוישוויץ, איינער האט צוויי ברויט, רעדט מען נישט פון וועגן תאוות [ta’avos: physical desires/lusts]. רייט, איז די זעלבע זאך אין בארא פארק ווי איינער האט פינף און צוואנציג טויזנט ברויט, רעדט מען נישט פון וועגן תאוות. דאס איז א דיפערענט פראבלעם.

די אבזערוואציע: קיינער רעדט נישט פון תאוות אין בארא פארק

קודם כל זאג איך דיר א פאקט, אקעי? אזויפיל ווי איך האב געכאפט, אלע מענטשן וואס וואוינען, וואס איך האב געכאפט, אז זיי לעבן אין 2026 אין בארא פארק, רעדן נישט פון תאוות. פאר סאם ריזען איז דא עפעס א קאנעקשאן צו סאמטינג, איך האב געוואלט מאכן נאך א פאקט וואס מ׳דארף דא מפרש זיין. ס׳איז דא אן אינטערעסאנטע פאקט וואס איך האב באמערקט, אקעי?

דער קאנטראסט: די אלטע ראשי ישיבות

יענע זעלבע ראש ישיבה וואס זאל זיין געזונט און שטארק, איך האף אז ער לעבט נאך ביז דערווייל, ער איז געווען קעגן גשמיות, ער איז אויך געווען אן ארימאן, ער האט אויך נישט פארשטאנען קיין דיק, ער איז נישט געווען קיין… ניין, ער לעבט שוין נישט. ניין, ער איז נישט געווען קיין ענדיגערעטער, ער איז נישט געווען קיין ענדיגערעטער, ער איז נישט געווען קיין ענדיגערעטער, ער איז נישט געווען קיין ענדיגערעטער קעגן תאוות אין די וועי.

איך רעד נישט ספעציפיק פון מענטשן. יענער ליטוואק דער בערל וואס א חילוק, ער האט אויך נישט פארשטאנען, ער האט נישט געהאט קיין שייכות, ער האט נישט פארשטאנען וועלכע זייט מ׳צינדט אן א סוויטש, אויך דעם זעלבן, און אויך ער האט געהאט עפעס אזא קליין קעפיגע השגה, ביי אים אז מ׳עסט שוין צוויי סלייסעס פיצא איז ער שוין א גראבער בעל תאוה.

זייער וועלט און זייער מציאות

און ער לעבט אין אזא וועלט, זיינע גדולים, זיינע היראוס זענען די צוויי ראשי ישיבות וואס ער האט געקענט זיין לעבן, און די שמועסן זענען די גאנצע רעסט פון די וועלט, ער ווייסט נישט פונקטליך ווער זיי זענען, און he lives in this world וואו ס׳איז נאך טאקע נישט דא מער ווי דריי קענדיס אין געשעפט, ער ווייסט נאך אלץ נישט, אפשר ווייסט ער אז ער גייט אין געשעפט, אבער ער כאפט עס גארנישט אין זיין קאפ, און מצד יענע וועלט, and that’s his reality, האקט ער אויף תאוות.

די היינטיגע רבנים און די פעלן פון שמועסן קעגן תאוות

און פאר סאם ריזען, איך האב באמערקט, איך קען נישט זאגן אז איך בין גערעכט, איך ווייס נישט, איך באמערק מענטשן וואס סטראגלען מיט דעם, אבער איך האב באמערקט אז צו רעדן אזוי פלעין קעגן תאוות, אויף די וועי וואס די אלטע ראשי ישיבות פלעגן רעדן, עני מענטש וואס האט שוין צוויי קארס, צוויי מארקעס עליסעס, איינס פאר אים און איינס פאר זיין ווייב, א סך רבנים זענען שוין אויף די לעוועל ברוך השם, קיינער פון זיי האבן נאכנישט געהערט קיין שמועס קעגן תאוות.

Prove me wrong. ס׳איז אזא אבזערוועישאן. דאס איז נישט פאר סאציאלע אבזערוועישאנס, באט די דאזיגע זאך כאפט מען, ס׳האבן נישט די רבנים קיין קארס, אבער די גבאים האבן קארס, ס׳איז דא א קאנעקשאן.

תאוות און קולטור: די פּראָבלעם פון “גראָבקייט” אין אַ וועלט פון איבערפלוס

די היפּאָקריזיע-פּראָבלעם ביי מוסר קעגן תאוות

פראוו מי ראנג. דאס איז אן אבזערוועישאן.

אין סאטמאר האבן נישט די רבנים קיין קאר, זיי האבן א גבאי׳ס קאר. זיי וואלטן דיר געזאגט, זייער גוט, זיי האבן א תירוץ פאר די קשיא. אסאך מענטשן וואס האבן א תירוץ פאר די קשיא, רייט? ער וועט דיר זאגן אזוי ווי דו זאגסט. איך קען רעדן וועגן תאוות, איז למעשה, קום אהער, מיין שבת טיש איז שוין צען טויזנט קאלאריעס קען מען עסן ביי מיין שבת טיש אן נעמען דאבלס, איך גיי רעדן קעגן תאוות, ס׳מאכט נישט קיין סענס.

סאו ער קוקט זיך אן אז זיי זענען אזוי ווייט, זיי זענען נישט נוגע בכלל. וואס וועלן מיר טון? מיר טרעפן אנדערע מצוות. דאס איז וויאזוי ער קוקט זיך אן, אדער ער שעמט זיך, אדער ער פילט זיך היפאקריט.

אדער אויב ער רעדט שוין יא, רעדט ער אזוי קעגן דעם. ס׳וועט רעדן, אויב יענער וועט יא כאפן אז ער לעבט אין א וועלט וואס איז 10,000 מדריגות פון תענוגי עולם הזה מער וואס עניוואן וואס האט גערעדט קעגן דעם האט אפילו גע׳חלומ׳ט, וועט ער רעדן קעגן דעם!

די קשיא פון “צופיל סאָרטן” – אַ פאַלשע קאַטעגאָריע?

סא קוק וואס איז א מין פארגרעבטע וועלט. ער קען זיך זאגן פארוואס די גראסערי בעקערי דארף 25 סארט קעיקס? וואס איז גענוג דריי קעיקס? קיין איין קעיק איז נישט גענוג. דו כאפסט אז דיין משל האט נישט דומל און נמשל. אויב מ׳דארף נישט הנאה האבן, ער איז ברוגז אז ס׳האט אזוי פיל תאוות. But it seems that it’s a wrong category of analysis.

און דו זאגסט אז די 35,000 סארט קעיקס איז צופיל תאוות, ס׳איז סאונד מאדנע. איך מיין אז ס׳איז עפעס אנדערש. פארוואס? איינער וואס האט נאר צוויי דריי… איז לייז דריי מער ווי גארנישט. פארוואס איז צוויי דריי? יא, קעגן קעיקס. אויב דו רעדסט אז מ׳זאל נישט קעגן נאר קרויס. אזוי איז א מיני הטעם.

לאמיר צולייגן נאך א piece of evidence. אויב ענק זענען נישט מסכים מיט מיר אז ס׳איז דא אזא פראבלעם… ניין, ניין, איך מיין צו זאגן אז ס׳איז דא נאך א מין צווישן דריי און פינף און דרייסיג.

דער בדחן׳ס וויץ: “חסידישע מאכלים” vs. “גראָבע מאכלים”

ס׳איז געווען אמאל א בדחן, אדער ס׳איז נחלת הבדחן, וואס ער פלעגט מסביר זיין אז ס׳איז דא אזעלכע חסידישע מאכלים און גראבע מאכלים. אמת, יעדער איינער ווייסט, פיצא מיט סושי, דאס איז פארגרעבט, אבער קוגל מיט קישקע, דאס איז איידעלע מאכלים. אמת? ניין.

אזוי רעדן זיי. ביי די זעלבע מענטשן… איין מינוט. דאס איז א פאקט, רייט? ביי די מענטשן וואס זענען קוקן אויף אזוי און רעדן טון לעבעדיג אזוי, איז ליטערעלי דער רב לאזט נישט עפענען א געשעפט פון פיצא אין זיין שטעטל, אדער פון סושי, אדער פון וואטעווער די נייע זאך איז די וואך, איך ווייס שוין נישט, ס׳איז שוין פופצן יאר צוריק, אמת, ס׳איז דא עפעס א נייע זאך. א מיטפארד טאר נישט ברענגען צום קידוש, אבער א גראבע קוגל מעג מען יא, און אפילו א יאפטשיק, וואטעווער ס׳איז, רייט?

דער בדחן׳ס פאַנטאַזיע: דער בעל שם טוב אין אַמעריקע

און דו געדענקסט איז געווען א בדחן וואס ער פלעגט דעסקרייבן וויאזוי, און נאך א מזל אז דער בעל שם טוב איז נישט געווען אין אמעריקע, ווייל ס׳וואלט געווען אזא ראפשיצער פיצא, און א קרעטשניפער פרענטש פריי, און ס׳וואלט געווען, די חסידות וואלט געהאט אזא מאכל וואס דער רבי טיילט, און ווייל דער רבי האט געשניטן די פיצא אזוי, און ס׳וואלט געווען א גאנצע עבודה פון שניידן די פיצא. און דער סקולענער רבי פלעגט שניידן די פיצא מיט אזעלכע ביוטיפול טרייענגעלס, און ער האט אינזינען געהאט כל מיני ספירות, און ער פלעגט לייגן אסאך אלעס אויף זיין פיצא, וכדומה. עס וואלט געווען מנהגים אין יעדע זאך.

גראדע, דער בעל שם טוב איז געווען אין פוילן, און ווי דו זאגסט, מ׳האט ליב געהאט קוגל.

די פּוילישע גוים און די “אידישע” מאכלים

מיין טאטע האט ליב געהאט צו פארציילן אז אונזערנעבן אין אונזער הויז איז פלעגן אמאל, אפשר איז נאך אלץ דא, ס׳איז דא אסאך פוילישע גוים וואס פלעגן קומען ארבעטן ביי די אידן, און זיי האבן געמאכט א רעסטוראנט, און דארט פלעגט מען פארקויפן קישקע, מיט טשולנט, אלעס מיט חזיר פלייש, מיט אלע אידישע מאכלים. בקיצור, די אלע זאכן וואס דו האסט געמיינט אז ס׳איז עפעס אן עונג שבת, די פוילישע גוים פלעגן פרעסן די זעלבע זאך. און זיי פרעסן עס נאך אלץ.

די ספרדים ווייסן נישט פון דעם, אורי. זיי האבן אלץ זייערע גוים, עסן זייערע גוים. זייערע גוים, יא.

קולטורעלער רעלאַטיוויזם – אַ גוטע קשיא אָן אַ גוטן תירוץ

סאו בקיצור, דו כאפסט? סאו וואס איך וויל ארויסברענגען פון דעם, סאו דער מענטש נוצט עס אלס א דזשאוק. אה, סאו ס׳איז נאר קאלטשורעל, דאס איז א קאלטשורעל רעלאטיוויזם. דאס וואס דו רופסט אן איידעלע מאכל, ס׳איז סתם ווייל דו ביסט צוגעוואוינט צו זיין די גוים אין דיין שטעטל פלעגן דאס עסן. אבער ס׳איז גארנישט מער גראב פון פיצא.

איך מיין אז ס׳האט א גוטע קשיא, זיין תירוץ איז נישט קיין גוטע תירוץ. וואס איז די קשיא? וואס איז די קשיא? וואס איז די קשיא? יא. פארוואס? ס׳איז דא יעדן, אונז זענען אלע מוזן אז ס׳איז דא אזא זאך ווי זיין א גראבע פאר א גראבע יונג, איז דא אזא זאך וואס איז אן איידל יונגער מאל.

דאס איז א בענד תירוץ. דאס איז וואס איך טרייען צו זאגן. קולטורע רעלטיביזם אויס מיינס, איך האב א קשיא אן א תירוץ. ממילא מוז זיין ס׳איז גארנישט. איך מאך ליצנות. אונזער גאנצע שיטה איז אז מ׳דארף פרעגן אלע ליצנות די קשיות, ס׳זאל טרעפן בעסערע תריעות.

דער פאַקטאָר פון צייט און היסטאָריע

טאמער ס׳איז א נייע מאך, לאמיר די לעצטע פופציג יאר, די לעצטע צען יאר. יעדע זאך וואס איז נייע, מיינט צו זאגן, אנצוקומען דערצו איז ווייניגער מחשבה, ווייניגער היסטורי דערצו. ווען איך עס א שטיכל פאטעיטא קיגל, ס׳איז שוין צוויי הונדערט יאר וואס מ׳עסט פאטעיטא קיגל. ס׳איז שוין דער בעל שם טוב געווען אין בעל תוך, איך ווייס נישט. איך האב עס געטון. אבער צוויי הונדערט יאר עסט מען פאטעיטא קיגל. סאו ערגעץ וואו איז שוין דא מער מעשיות דערצו. ס׳איז דא עפעס א מחשבה וואס איז דא דערין.

איך קען דיר פארציילן מעשיות אויף סושיא יאר. אויב דו ביסט איר נאך צוואנציק יאר פון יעצט, וועט עס טאקע פיין. עפעס א מעשה? עפעס א מעשה? עפעס א מעשה? עפעס א מעשה ווען ער עסט עפעס?

שמועס וועגן אינטערנעט

תלמיד: יא, יא, זיי האבן גערעדט… וועגן דעם איז אינטערנעט געווען עתיד צען יאר צוריק, און היינט איז עס מותר, ווייל אין אנהייב אינטערנעט איז נישט קיין מעשיות. היינט איז שוין דא וואס… עפעס טראכט איך…

אינסטרוקטאָר: אקעי, לאמיך ווייסן. איך וויל צוריקגיין. איך וויל… איך האב ערגעץ געוואלט אנגערופן. איך ווייס שוין נישט וואו, אבער וואס דו זאגסט איז זייער אמת, איך בין איך בין א שיעור וועגן דעם האב איך געמיינט דא, איך האב געמיינט דא.

די הויפּט-טענה: מען דאַרף אַ נייע שפּראַך פאַר תאוה היינט

וואס איך וויל ארויסברענגען איז אז I don’t think that you could assume that אלעס איז די זעלבע. ס׳דארף זיין מער קעגן די אלע פלעיווארס אייז קרים וואס זענען דא. איך assume, און איך טריי ארויסברענגען פון די אלע דוגמאות צו ווייזן אז ס׳איז דא דא עפעס א פראבלעם, ס׳איז דא עפעס א חילוק. און דו קענסט נישט, און פארוואס איז דאס?

איך מיין אז אויב דו ווילסט אלע זאכן וואס אונז האבן גערעדט, און אפשר וואס איך אליין ווייס נישט. מיר קענען פארשטיין פארוואס ס׳איז אזוי. צו זאגן נישט צו זיין א בעל תאוה האט צו טון, אזוי ווי מ׳קען נישט מאכן מעמיד על אחת, מ׳קען נישט יעדע זאך זאגן, אקעי, תאוה מיינט נישט צו פילן די קיצל וואס מ׳פילט אין די נאז, אין די סטראט, אין די צינג ווען מ׳עסט עפעס, צו פיל. דעמאלטס וואלט נישט געווען קיין שום חילוק.

און איך ווייז דאך אז ס׳איז יא דא א חילוק, און איך ווייז דאך אז ס׳איז אן אדם שולט, ונפשו שולט בתאוותו, איז עפעס אזא סארט מענטש. און די סארט מענטש, א מענטש איז אזא סארט זאך וואס וואוינט אין א שטאט, ער וואוינט מיט נאך מענטשן, ער וואוינט אין א סאסייעטי, רייט?

תאוה איז נישט בלויז “בין אדם לעצמו”

און ווען דו וואוינסט אין די מידות פון א מענטש האבן אויך צוטון, אפילו די מידה פון תאוה, איך האב פריער גערעדט וועגן דעם, אפילו די מידה פון תאוה וואס ס׳זעט אויס אינגאנצן א מידה בין אדם לעצמו אזוי ווי, ס׳איז נישט אינגאנצן אמת, ווייל וואס מיינט א תאוה און וואסערע סארט תאוה דו האסט, קומט מיט מעשיות וואס דו זאגסט, האט צוטון מיט וועלכע סארט סאסייעטי דו לעבסט אין.

און וויבאלד אונז לעבן אויף דעם מינוט אין א סאסייעטי וואס איז עפעס אזוי ווי א לעוועל פון תענוגים וואס איז זייער שווער זיך צו פארצושטעלן, איך מיין אז, איך בין זיכער אז ס׳איז דא א מידה טובה און א מידה רעה לגבי דעם. איך זאג נישט אז ממילא איז עס הותרה רצועה, איך זאג נישט אז ממילא איז עס היתר, יא, הותרה הרצועה.

וואס איך וויל יא זאגן איז, אז וואטעווער די ספרים הקדושים און וויאזוי זיי דיסקרייבן וואס איז שלעכט און וויאזוי זיי דיסקרייבן וואס איז גוט, דארף מען איבערשרייבן, נישט איבערשרייבן, מען דארף רעדן אן אנדערע זאך, ווייל די שלעכטע איז אנדערש פון וואס אונז רעדן, און די גוטע איז אנדערש פון וואס אונז רעדן. It’s not the same issue.

איך מיין אז מ׳דארף אן אנדערע לענגוועדזש צו דיסקרייבן וואס איז א גראבער מענטש היינט און נישט א גראבער מענטש היינט, און וואס וואלט געווען דער ריכטיגער מענטש.

די שוועריקייט פון דעם אַרבעט

And it’s not easy to do that, because אזוי ווי יענער האט געזאגט, אזוי ווי דו זאגסט, ס׳איז געווען חסידישע אידן האבן זיי געזאגט אז מ׳קען נישט גיין אין אמעריקע ווייל די תלמידי בעל שם האבן נישט אויסגעלייטערט די לופט. אמת, איך ווייס נישט בכלל וויאזוי עס צו טון. איך מיין אז דא איז דא עפעס א… יא.

תלמיד: אמעריקע איז טמא.

קאָנקרעטע דוגמא: איישישאָק 1920 vs. לעיקוואוד 2026

אינסטרוקטאָר: אקעי, but remember that די לאת, איך וויל נאר פארשטיין. You’re doing a certain… איך בין מסכים און אביסל נישט, ווייל איך בין נישט אינגאנצן מסכים אז די דעפינישאן איז אז אלעס האט צוטון מיט די כח, אדער עפעס אזוי, ווייל ס׳איז געווען אלע שונאי ישראל, ווייל דאס איז אויך א געוויסע, אזוי ווי העמידו על אחת, א געוויסע כלל, און איך גלייב נישט אין כללים, אדער נישט גענוג. מ׳דארף קוקן בעיקר אויף צורות מער ווי אויף כללים, ווייל דאס איז, א כלל איז א ווארט, א כלל איז עפעס ווי א… לאמיר פארשטיין.

א פאקט איז אזוי, right? דער פאקט איז אז מיין ראש ישיבה וואס ער האט געלעבט אין 1870, אקעי? ער לעבט נאך אלץ, אבער ער לעבט אין 1870, נישט אין 19… אקעי, איך ווייס נישט, אפשר וועל איך מאכן זיבן… לאמיר זאגן אין 1920, נישט קיין חילוק.

איישישאָק 1920: דער עקסטרע פּרעצל איז אַ חיה רעה

דארט, אמת׳דיג, יא, ער איז שוין פארקויפט, סתם אזוי ס׳איז נישט קיין… אבער דארט אמת׳דיג, א בחור, א ישיבה בחור וואס גייט און ער לייגט, איך ווייס נישט וואס איז געווען זיין דוגמא פון א תאוה, יא, וואס ער קויפט פאר לאנטש עקסטער נאך א שטיקל פיצא ווייל ס׳איז נישט געווען גוט די פיצא אין ישיבה, אדער די רייז וואס מ׳האט געגעבן אין ישיבה, איז א גראבער יונג. און ס׳איז אמת.

אמת׳דיג, אין איישישאק אין 1920, דער בחור וואס איז געגאנגען ארויס פון ישיבה און געקויפט נאך א פרעצל איז געווען א חיה רעה. ער איז געווען א בעל תאוה.

לעיקוואוד 2026: דער זעלבער אַקט איז נאָרמאַל

אין לעיקוואוד אדער אין בארא פארק אין 2026, ווען דער וואס טוט דאס איז א נארמאלער מענטש. דער וואס טוט דאס איז נישט עפעס א מאדנע בריאה. איך וויל זאגן א קאק. איך זאג נישט אז ס׳איז אן אבדזשעקטיוו זאך.

פארוואס? איך וועל דיר זאגן פארוואס. ווייל אויך אין איישישאק, דער וואס האט געלייגט זאלץ אויף זיין פרעצל, ס׳איז נישט געווען קיין פרעצל דעמאלטס, וואטעווער מ׳האט געגעסן, איז נישט געווען קיין בעל תאוה, ער איז געווען א נארמאלער מענטש. דער וואס האט נישט געלייגט קיין זאלץ, אפשר איז ער געווען א גרויסער עובד, א גרויסער סגפן, אפשר איז ער געווען שוין צופיל במידה רעה, שוין צו א גרויסער, ווי דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רופט אן, עינוי בעל הרגשה, עפעס איז געווען ראנג מיט אים. ס׳איז נישט געווען גארנישט ראנג צו לייגן זאלץ, אמת?

דער פאַרקערט: ווער עסט נישט דאָס עקסטרע אין לעיקוואוד

און אין לעיקוואוד, דער וואס קויפט נישט די עקסטערע שטיקל פרעצל, וואטעווער מ׳פארקויפט היינט אין די קאנטעריע, ער איז נישט קיין מענטש. איך טראכט נישט, איך מאך נישט קיין שידוכים מיט אים. איך האב אים געזאגט, איך בין דאך נאר משדך אויף מענטשן וואס מאכן אויף מיין ניבול פה אזוי ווי מיר. איך האב שוין דא נישט קיין ניבול פה. איך האב שוין געזאגט, זייער גוט איז… וואס איך זאג? נא, וואטעווער. מיין ענין איז לשון הרע׳ס. איך בין זיין חילוק.

פארשטייסטו מיין? ער איז דאך נישט קיין מענטש, ער איז נישט קיין גבר בגוברין, ער איז נישט קיין מענטש צווישן מענטשן. ס׳איז דא אזא… יעצט, מ׳קען רעדן, דאס איז אן אנדערע שמועס.

תאוות אכילה: קאָנטעקסט און מידות (המשך)

דוגמא פון לייקוואוד – דער פּרעצל-קויפער

און אין לייקוואוד, דער וואס קויפט נישט די עקסטערע שטיקל פּרעצלעך, וואטעווער זיי פארקויפן היינט אין די קאנטין אין די קעמפּ, ער איז נישט קיין מענטש. איך טראסט נישט, איך מאך נישט קיין שידוכים מיט אים.

איך האב נישט געזאגט, איך בין נאך משדך מענטשן וואס לאכן אויף מיין ניבול פה אזוי ווי מיר. איך האב שוין נישט קיין רעדן, זייער גוט איז וואס איך זאג, וואס איך זאג, מ׳רעדט, מ׳איז א לשון הרע׳ס [לשון הרע: forbidden speech, gossip], ביז א חילוב [חילוב: mixing, confusion].

פארשטייסטו דאך מיין? ווייל ער איז דאך נישט קיין גבר בגברי [גבר בגברי: a man among men], ער איז נישט קיין מענטש צווישן מענטשן.

ס׳איז דא אזא… יעצט, מ׳קען רעדן דאס, ס׳איז אן אנדערע שמועס, וועגן עודר צופיל ברישות, דער רמב״ם [רמב״ם: Rambam/Maimonides]… יא, דאס איז איינע פון די סוגיות [סוגיות: topics, discussions] וואס שטייט דא אין די פרעמ״ג [פרי מגדים: Pri Megadim, a major halachic commentary] אין די נושא [נושא: topic, subject].

אָפּווייזן ביידע תירוצים

אבער איך וויל נאר ארויסברענגען, דארט, מ׳קען נישט זאגן, ווען דעם זאג איך אז די תירוץ [תירוץ: answer, resolution] וואס די מענטשן זאגן, צוויי תירוצים זענען נישט אנדערס:

נישט די תירוץ אז אלעס איז רעלאטיוו, און ס׳שטיצט אים דאס וואס אונז זאגן אז צופרעסטן, כששוי לעצטע וואך איז געווען א תאוה [תאוה: desire, lust], אבער קוגל איז נישט געווען, ס׳איז סתם שטותים, ס׳קומט אויס אז אלעס איז תלוי אין בירענדאם וואו מ׳האט געבוירן און ווען ס׳איז געבוירן, דאס איז נישט אמת.

און אויך דאס איז די פרייע טערעס, כאילו די צינישע טערעס, וואס זאגט, ס׳איז נישט אמת, נאר ווי דו זאגסט, ס׳איז דאך נישט תלוי אין וואס מ׳עסט, ס׳איז תלוי אין וויפיל מ׳קאכט זיך דערין, וויפיל צייט ס׳נעמט פון זיין מוח. קען זיין יעצט איז אמת אין די ענד.

הלכה למעשה – ס׳איז דא א חילוק

אבער הלכה למעשה [הלכה למעשה: in practical terms], מ׳רעדט פון מדות [מדות: character traits] רעדן אונז פון אזוי ווי די הלכות [הלכות: laws], וויאזוי ס׳זעט אויס, איז יא דא א חילוק [חילוק: distinction], מ׳איז מסכים אז ס׳איז דא אזא סיטואציע ווי דער וואס עסט, גייט ארויס פון ישיבה צו קויפן א פּרעצל דארט ביי די סטענד אינדרויס וואו ער פארקויפט פּרעצלס איז א חיה, א שטיקל חיה, נישט אין משנה [משנה: Mishnah], נישט אין די ריכטיגע מדת הארץ ויארץ [מדת הארץ ויארץ: proper character trait].

אבער אין אן אנדערע תקיעה [תקופה: period, era] און אין אן אנדערע שטאט איז ער נישט, איז ער א נארמאלע, ער איז נישט קיין בעל תאוה [בעל תאוה: one who is controlled by desires] בכלל.

ביידע, יעצט וואס צו ברענגען וויאזוי מינוט טראכטן ביידע פון זיי? איך ווייס נישט, איך ווייס נישט צו מ׳קען רעכענען אזוי. און פון דעם מיין איך אז… און איך מיין אמת׳דיג דאס. ס׳איז זייער שווער, מ׳דארף דאס פארשטיין.

דוגמא פון שינאווער רב – ברויט מיט פּוטער

אויב דו וועסט ליינען, ווי האט יענער געזאגט, איך האב גערעדט פארציילט דא וועגן דעם ר׳ פנחס׳ל קאריצער מיט דעם מגיד מושלים [מגיד מושלים: Maggid Mesharim, a kabbalistic work], אויב דו וועסט ליינען אזעלכע נאמבערס, ווי יענער האט געזאגט אז ער איז געווען א צדיק [צדיק: righteous person], ער האט געגעסן…

יא, דער שינאווער רב האט געווייסט, דער שינאווער רב האט געזאגט אז ברויט מיט פּוטער מעג מען עסן ביז די שלייפן טוען וויי. האט ער געהערט אזא מימרא [מימרא: saying, teaching] אמאל? שטייט אין ר׳ יאנקעלע.

דאס, מ׳עסט אזוי פיל אין מארבעטן און ס׳ציפן דא. ווייל ערגעץ זאגט ברויטל פּוטער איז א נארמאלע מאכל, דו ווילסט עסן, עסט וויפיל דו ווילסט. דאס איז זיין בעיסיק טינגס. מיט פּוטער, נישט אן פּוטער. אזוי האב איך געזען אין די שינאווע רול.

דאס איז א קאָנטעקסטשועל פינג

דאס איז א קאנטעקסטשועל פינג, רייט? איינער קען זאגן אז אין דא אין בארא פארק איז ריב-איי סטעיק קען מען עסן וויפיל מ׳וויל, ס׳איז נישט אנדערש ווי ביי אים ברויט מיט פּוטער.

ניין, פארוואס מאכסטו אזא… ווער איז געווען די לעצטע מאל וואס האט געגעסן ברויט מיט פּוטער? ווער עסט ברויט מיט פּוטער? איך פארשטיי נישט וואס דו רעדסט.

אקעי, נישט יעדן טאג. אקעי, סאו לאמיר טרעפן עפּעס אנדערש. וואס עסט מען יעדן טאג? סיריעל מיט מילך, אקעי? איך ווייס נישט וואס דאס איז אין די קינדער.

אבער שטעל דיר פאר אז דער הייליגער שענער האט געזאגט אז סיריעל מיט מילך קען מען עסן וויפיל מ׳וויל. נו, אפילו די זיסע סיריעל. פּעבל, פּעבל, קאקאא פּעבלס.

פארשטייסט? דאס איז סתם… ניין, וואס וויל איך ארויסברענגען? איך וויל נאר ברענגען פון די דוגמאות [דוגמאות: examples], אז…

צוויי וועגן צו דעפינירן א מידה

אזוי לערנט דער רמב״ם און אלע מפרשים [מפרשים: commentators] שטימען נאר אזוי. דו קענסט נישט זאגן אז אלעס איז ווי א כמות [כמות: quantity] אדער אלעס איז ווי א תנועה פנימית [תנועה פנימית: inner movement/disposition].

ס׳איז דא יא חיצוניות׳דיגע זאכן ווען מיר רעדן פון מידות היימיגן פון פעולות [פעולות: actions], און זאגן אז די מידות איז די זאך וואס איז גורם [גורם: causes] די פעולות, and therefore these things are contextual, and therefore, אז ער לעבט אין א געוויסע וועלט, and therefore, היינט וואס איז לעבן אין א וועלט וואס איז דא 37,000 אנדערע אייטעמס אין די סופּערמארקעט.

כלל vs. דוגמא

ס׳קען נישט זיין אז די דעסקריפּשן, אז דו ווילסט זיך דעסקרייבן, אזוי ווי מ׳זאגט, ס׳איז דא צוויי וועגן וואס דו דעסקרייבן א מידה, אדער יעדע זאך, אויך א הגדרה [הגדרה: definition] אין לומדות [לומדות: Talmudic analysis], ס׳איז דא איין וועג צו זאגן א כלל [כלל: general rule], אדער א דעפינישן.

א מידה איז אזוי ווי דו זאגסט, ווער ס׳האט צופיל ליב דעם, ס׳איז צו טראכטן פון דעם מער צען מינוט שפּעטער, איך האב אסאך תורות [תורות: teachings], מ׳קען זאגן דוגמאות, דעפינישן, אדער אן אנדערע סארט זאך. דאס איז איין וועג פון געבן א גדרה [גדרה: definition].

ס׳איז דא אנדערע וועג פון געבן א גדרה, וואס איז אין די נושא פון מעשים [מעשים: actions], וואס מידות טובות [מידות טובות: good character traits] איז א ענין מעשי [ענין מעשי: practical matter]. לערנען אז דאס איז די בעסערע וועג.

וואס איז די בעסערע וועג? צו געבן א… איך זאג עס אויף ענגליש הייסט דאס א רול אדער א פּאראדיים? צוויי אנדערע זאכן. שטימט? יא.

איך געב דיר אן עקזעמפּל, א ציור, דער מענטש אדער דער מעשה, דאס איז די בעסטע ציור, דאס איז א ריינע ציור פון… פארשטייט זיך אזוי? ענק ווייסט וואס איך מיין חלילה האב שוין געזאגט די כללים [כללים: rules] אין עפּסטעמאלאגיע?

דאס איז די בעסטע עקזעמפּל פון דער וואס האט די מידה. איך דערצייל דיר א מעשה, איך געב דיר א ציור, איך געב דיר א ספּעציפיק אימיד, א געוויסע משל [משל: parable, example], קען זיין ס׳איז דא אין דעם צו מישן נאך זאכן, איך געב דיר א ריינע משל, די בעסטע משל פאר דעם, די בעסטע ציור פאר דעם. פארשטייסט וואס איך זאג?

די בעסערע וועג – א ציור

אויב איך זוך א ציור פון וואס איז די מידה, איינער וואס האט, אדער איינער וואס פירט זיך אין די מידות הרע [מידות הרע: bad character traits], די מידה ראויה [ראויה: proper, fitting] לגבי תאוות [תאוות: desires]. די rules זענען נישט אזוי useful, בכלל ביי מיר די rules זענען ווייניגער useful.

איך וועל דיר זאגן, איך וועל דיר זאגן א משל, וואס ברענגט ארויס די בעסטע די מענטש? ווער איז דער מענטש? אמת?

און ווען איך וועל דיר זאגן אזוי, וועסטו פארשטיין אז דער מענטש ווען ער וואוינט אין איך ווייס נישט וואו, אין ראפּשיץ אין שנת תר״ק [שנת תר״ק: the year 1810], זעט ער אויס זייער אנדערש ווי דער זעלבער מענטש וואס וואוינט אין בארא פארק אין שנת תשפ״ז [שנת תשפ״ז: the year 2027].

די איידעע איז די זעלבע ווען עס זעט נישט אויס די זעלבע

און אויב ער וועט פּרובירן נאכצומאכן, ניין, ס׳איז נישט די זעלבע. די איידיע, איך זאג דיר, מיר רעדן נישט יעצט פון די איידיע, איך וויל רעדן פון מער א פּראקטישע לעוועל, וואס איך בין נישט זיכער אז דאס איז די זעלבע, איך בארעכטיג אז הלכה למעשה איז אנדערש.

און אויב ער וועט פּרובירן נאכצומאכן, וועט עס נישט זיין דאס וואס יענער איז געווען בכלל. ס׳איז זייער פארקערט, די איידיע איז נישט די זעלבע, און די איידיע איז די זעלבע ווען ס׳זעט נישט אויס די זעלבע. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וואס איך פּרוביר צו זאגן.

א שאַרפע באַמערקונג

איך זע אז די פאקט איז אז רוב מענטשן וואס האבן מתנהג [מתנהג: conducted themselves] געווען אז זיי לעבן נישט אין איך ווייס נישט דארט אין צאנז אין תר״י [תר״י: the year 1850], ווייסן נישט וואס צו רעדן וועגן תאוות. זיי ווייסן נישט. די איינציגסטע מענטשן וואס ווייסן זענען די וואס פּריטענדן אז מ׳קען נאך דארט לעבן.

שאלות און דיסקוסיע

תלמיד: איך האב א שאלה. די שאלה איז אזוי, איך טראכט די גאנצע צייט, פארוואס טאקע נישט? אפשר די אלע מענטשן וואס לעבן נישט אין צוויי טויזנט יאר צוריק, איינער וואס אנשטאט גיין צו די קוואלן ארויסנעמען וואסער, גייט ער און ער גייט צו צו די סינק און נעמט א קאפּ. וואס קען מען טון? ס׳איז טאקע זייער קאנוויניענט, אבער מיר זענען שוין בעלי תאוות [בעלי תאוות: people controlled by desires]. מיר האבן זיך אזוי צוגעוואוינט דערצו.

ס׳מאכט אבער נישט קיין סענס. איך פארשטיי אז טאקע נישט מיט א קאפּ וואסער, אבער טאמער איינער פארט מיט א קאר אנשטאט פארן מיט א פערד און וואגן, קען שוין זיין אז ער איז א בעל תאוה. די וועלט האט זיך עפּעס גערוקט. איך ווייס טאקע נישט אויף וואס, אבער איך הער נאך אלץ די קשיא [קשיא: question], איך הער נאך נישט די תירוץ. קאנוויניענס? דאס מיינט… עפּעס פארשטיי איך נישט. קיין לעבן, קיין שיעור [שיעור: measure, limit]?

מגיד שיעור: ניין, איך טראכט נאך… מצד אחד [מצד אחד: on the one hand] טראכט איך, אדרבה [אדרבה: on the contrary], אפשר טאקע זענען זיי אלע בעלי… אפשר טאקע, די תאוות איז נאך אלץ די זעלבע. וואס קען מען טון? We’re already very far, אבער ס׳מאכט נישט קיין סענס. איך טאר נישט פארן מיט קיין פערד און וואגן וועגן ס׳איז סלאוער ווי א קאר. עפּעס איז דאך דא א שיעור.

דיגרעסיע – קאַוטש און בענקל

איך טראכט אז ווען ער זיצט אויף א באנק, א מאן קוקט אז א קאוטש איז א טריפה׳נע זאך, און גיי ווייס ווער. ס׳איז דאך דא אזעלכע מענטשן? ס׳איז דא אזעלכע מענטשן? איך מיין אז ר׳ מאטל זיצט אויף א קאוטש, ער האלט נישט אזוי, אבער ווען ער זיצט פילט ער אז ס׳איז נישט שלעכט.

ניין, ער איז שוין אבער א רבי, ער לערנט זיך נישט. ער לערנט זיך נישט. איך ווייס נישט, ס׳איז אזוי, יא, א בעל הבית׳יש. ס׳איז נישט א קאוטש. א בענקל, ס׳איז נישט שלעכט א בענקל. א באנק, א בענקל איז נישט צופיל. ניין. אבער מ׳קען דאך ארויס. נו, א נארמאלער מענטש וואס טוט דאס, וואלט געווען זייער מאדנע צו זאגן…

איך הער די קשיא, איך האב נישט קיין מהלך [מהלך: approach, line of reasoning], איך זאג א קשיא. דאס איז נישט קיין קשיא. איך האב די זעלבע קשיא געפרעגט פריער. ס׳איז ווערד גרעסער פון וואך צו זאגן.

צוריק צו די הויפּט-קשיא

ס׳איז געווען זייער מאדנע צו זאגן, אזוי ווי איך זאג, ס׳איז געווען זייער מאדנע צו זאגן די איינע פון די צוויי תירוצים. אדער די גאנצע זאך איז פעיק. יעדער איינער זאגט טייל וואס דער מאדערנער שכן [שכן: neighbor] טוט, אבער…

און די צווייטע וואלט געווען זייער מאדנע צו זאגן אז… איז ער נישט גערעכט מיט דעם. אז וואס? אז בעצם האט מען געדארפט זיין?

ניין, אז דער מדערנער שכן איז דאך די אנדערע עקסטרים. קען זיין, איך זאג נישט אז דער מדערנער שכן איז א צדיק. איך זאג נאר אז… דאס וואס ער איז, מיט דעם מיינט דאך סך הכל [סך הכל: in sum], די חילוק וואס אונז רופן מיט דעם, דער מיינט דאך סך הכל, ער לעבט אין אן אנדערע שטייל, אין אן אנדערע וועלט, ער זאל טאקע וואוינען אויף די זעלבע בלאק, באט ער לעבט אין אנדערע…

קאָנטעקסט vs. רעלאַטיוויזם

קען זיין דאס איז א שלעכטע סאסייעטי, ס׳איז נאר א זאך א שלעכטע סאסייעטי, איך זאג נישט אז ס׳איז נישטא אזא זאך. אבער מ׳קען דאך נישט זאגן אז ס׳וואלט געווען, ס׳איז זייער ווירד. קען זיין מ׳דארף דאס זאגן, איך זאג נישט, איך וויל נאר מחדש זיין [מחדש זיין: innovate, propose] די פּראמפּט.

ס׳קען זיין, איך ווייס נישט, איך האב נישט קיין ראיה [ראיה: proof] אז ס׳איז נישט דא אזא זאך אז די סאסייעטי איז מלא תאוות, און טאקע די גאנצע זאך איז נאך אויסצורייסן א שורש [שורש: root] די גאנצע זאך. מ׳דארף גיין וואוינען אין די מדה [מדבר: desert] נאר פערציג יאר, אפשר כאילו ואילי.

איך זאג נישט אז ס׳האט אן אנדערע מדת המצוה [מדת המצוה: the measure/standard of the commandment], יא? דאס איז דאס וואס דו זאגסט. איך זאג נישט אז ס׳האט אן אנדערע, איך זאג אז מ׳קען נישט רעדן בכלל פון די מדה אן רעדן נאכדעם וואס ס׳איז דא א געוויסע וועלט. אפשר די זעלבע מדת המצוות, ער רעדט נישט, אבער זיי וועלן זיך אויסדרוקן אנדערש.

איך וויל נישט זאגן אז ס׳איז רעלאטיוו, ס׳איז קאנטעקסטורעל און נישט רעלאטיוו. אבער דו זאגסט אויף אז די קאנטעקסט איז אבער וויכטיג, ס׳איז נישט קיין נגד׳ע [נגד: opposite, contrary] זאך.

דוגמא פון כשרות – „גיי זען וואָס די ערליכע אידן עסן”

איך זאג עס אין כשרות [כשרות: kosher dietary laws] איז דא, איך ווייס, דער הייליגער רבי פלעגט, ווען ער איז געווען אין ירושלים, האט ער געוואוסט אז נאר די ערליכע חרידות [חרידות: ultra-Orthodox] אין די לאנד איז די איינציגע זאך אז מ׳טאר נישט עסן, אלעס איז טריפה [טריפה: non-kosher]. ער האט נאך אמעריקע נאך געלט.

די ערשטע מאל האט ער געפרעגט זיין, וואס זאל טון פון קיין אמעריקע? וואס זאל טון פון קיין אמעריקע? וואס זאל טון קיין קשיא עסן? האט ער אים געזאגט, גיי זען וואס די ערליכע אידן דארטן. ערליכע אידן פרעגן זיי, וואס איז די פרומסטע עסן? וואס זאלסטו אויך טון.

אפילו די איידער [עדה: community] אין לאנד זענען אן איינציגע גוטע זאך, אבער די איידער אין לאנד זענען די פרומסטע. ניין, איך זאג סאו די קאנטעקס…

ניין, איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז אזוי כשור [כשורה: proper, correct]. דו ווייסט אז ס׳איז אן אמעריקער זיכער טריפט. אסאך קען נישט זיין אזוי גוט ווי די איידער. אבער דאס מיינט אז די איידער איז נישט באמת.

ניין, דאס מיינט צו זאגן אז מ׳קען זיך נישט… ס׳קען זיין אז ס׳איז דא אזא זאך אז מ׳טרעפט זיך א קאנטעקס. און דו ווילסט זיין א געוויסע counter, ער וועט האלטן אז דאס איז א פריערדיגע זאך, א ספרדישע זאך.

איך קען עס נישט אָפּפרעגן

און קודם כל [קודם כל: first of all], איך זאג דיר, איך זאל נישט אפפרעגן, איך קען עס נישט אפפרעגן אז איינער זאל זאגן אז יא, ער האט אן אנדערע נארמאל, וואס איז נארמאל אין דעם געגנט איז בכלל נישט נארמאל לויט די אמת, אלע מענטשן, ס׳איז נישט דא קיין איין מענטש וואס איז א נארמאלע מענטש, אלעמאל זיי שפּאצירן מיט זייערע ווייבער, און א גוטן טאג. איז דאס ממש שרעקליך, און אמת, יא, אזוי האלטן די חסידישע אידן, און געוויסע פון זיי, יא?

דוגמא פון שפּאַצירן מיט דער ווייב

אין גער? איז נישט נאר אין גער. און דאס איז ממש פראסט. פארצירן מיט די ווייב? איי, די גרעסטע צדיק, די גרעסטע… אין סקווירא און אין גער, איך ווייס נישט וואס איז די אנדערע… די אנדערע אויכעט.

די סקווירא רבי האט געמאכט א לילעדער תקנה [תקנה: enactment, regulation] אז זיין שטעטלעך וואס ער האט געקערט וועגן. ער האט געמאכט צוויי זייטן. יא, אבער קיצור [קיצור: in short], ס׳איז געווען א תקנה, מ׳טאר נישט שפּאצירן די ווייב. עס קוקט צוויי פראסט. נישט ער יעצטיגער.

און וואס איז? ניין, ס׳איז א גוטע דיק, און די רעסטע, איך האב שוין געהערט פון גנולי ישראל [כנסת ישראל: the community of Israel]. ער ווייסט יעצט ווען ער וווינט אין בארא פארק, ווען ער האט געוווינט אין מיר האט ער נישט געוואוסט דערפון.

ס׳איז נישטא קיין מאנדענער מענטש וואס זענען געקומען זיך אין בארא פארק אין לעצטע 20′ יאר. יא, דער זאגט ער. ניין, נישט מאנדערן, נישט קיין מאנדערנער מענטש, גאר אן ערליכער. איך האב נישט געזאגט, איך ווייס נישט, קען זיין.

ניין, ס׳פלעגט זיין דירע, די ליטווישע פלעגן זיך זיך געפירן. ס׳איז נישט אנגעקוקט קיין צייט.

תאוות, מידות, און די פּראָבלעם פון פּילס: אַ דיסקוסיע וועגן נאָרמאַליטעט און עבודת המידות

פאָרזעצונג: צוריק צו די הויפּט-קשיא און תירוצים

אָפּווייזונג פון די צוויי תירוצים

אינסטרוקטאָר:

ווען ער האָט געוווינט אין מיר האָט ער נישט געוווּסט דערפון. ס׳איז דאָך דאָ גאַנץ מאָדערנע מענטשן וואָס זענען געקומען צו בּאָראָ פּאַרק אין די לעצטע צוואַנציק יאָר.

ניין, נישט קיין מאָדערנע מענטשן, גאַר אַן ערליכע. איך האָב נישט געזאָגט, איך ווייס נישט. ניין, ס׳פלעגט זיין דאָרט, די ליטווישע פלעגן זיך אַזוי פירן. אפשר היינט נישט, ווייל ס׳איז געקומען אין בּאָראָ פּאַרק.

אָבער לעניינינו, וואָס איך וויל אַרויסברענגען איז, איך זאָג אַז ס׳איז דאָ אַ קשיא. איין תירוץ איז צו זאָגן די תירוץ וואָס מ׳זאָגט אַז טאַקע מ׳דאַרף טוישן די גאַנצע זאַך, דאָס איז אַלץ איין גראָבע טעות. דאָס איז איין תירוץ. איך האָב געהאַט אַ געוויסע תירוץ צו זאָגן, וואָס ס׳איז נישט קיין תירוץ אויף די קשיא. איך האָב געהאַט אַ געוויסע תירוץ. די צווייטע תירוץ איז צו זאָגן אַז טאַקע די גאַנצע זאַך איז פעיק, יעדער איינער זאָגט אַז פרומער פון מיר איז אַ משוגענער, און פרייער פון מיר איז אַ רשע, און ס׳איז נישטאָ גאַרנישט. די ביידע תירוצים האָב איך נישט ליב. הגם אַז די ערשטע תירוץ קען איך נישט אָפּפרעגן קיין איינע פון די תירוצים, אָבער איך האָב זיי נישט ליב. מיינע נקודות גייען נישט מיט קיינע פון די תירוצים.

אַ נייע איידיע: אַ פּסוק פון פּרשת בראשית

איך האָב אַ געוויסע איידיע. איך וועל זאָגן וואָס איז מיין איידיע. איך האָב אַ פּסוק. איך האָב אַ פּסוק. איך האָב אַ געוויסע איידיע, איך האָב אַ פּסוק. ער גייט צוריק צו סיני. אַלל די וועי צוריק צו פּרשת בראשית. ניין, ניין, ניין, אַ פּסוק פון פּרשת בראשית.

אַריסטאָטל׳ס שיטה: מידות זענען קאָנטעקסטועל

די גרונט-שיטה פון אַריסטאָטל

אינסטרוקטאָר:

איך האַלט נישט פון אַריסטאָ [Aristotle]. איך מיין אַז אַריסטאָ וואָלט זיכער געזאָגט אַז ס׳איז טאַקע דאָ אַנדערע מידות [character traits]. ער גייט זייער שטאַרק מיט דעם אַז מידות איז קאָנטעקסטשועל [contextual]. ער וואָלט זיכער געזאָגט אַז ס׳איז דאָ אַנדערע מידות אין אַזאַ סאָסייעטי [society]. און ער וואָלט אויך געזאָגט, ער וואָלט זיכער געזאָגט אַז ס׳איז טאַקע נישט ראָנג [wrong]. ווייל די פּראָבלעם איז, אָבער אַ איד קען נישט קומען און זאָגן…

ער וואָלט געזאָגט, גענוי, ער וואָלט געזאָגט אַז אַ מידה, אַן אדם בעל מידות טובות [a person of good character], אַן אדם מעולה [an excellent person], אַ גוטער מענטש, איז דער ציור פון אַ גוטער מענטש וואָס איז אין די וועלט, אין די געגנט ווי ער וווינט, אין די סאָסייעטי ווי ער וווינט, אַזוי קוקט מען אָן אַ גוטער מענטש. און אין הכי נמי [and indeed], טאַקע ס׳איז אַנדערש אין יעדע געגנט, אין יעדע דור, און אַזוי ווייטער.

אָבער ס׳איז דאָ אַ גרענעץ

און דו פאַרשטייסט דאָך אויך, אפילו דאָרט וואו ס׳איז דאָ אַ געשעפט פון דרייסיק טויזנט אייטעמס [items], איז אויך דאָ אַן הסכּמה [agreement] אפילו ביי די גוים אַז ס׳איז דאָ איינער וואָס איז צו אַ גראָבער בעל תאוה [excessive in desire/appetite]. ווען מ׳דאַרף האָבן נאָך פּרוף [proof], איך קען ענק ברענגען פּרוף, איך וועל ענק ברענגען די פּרוף. יעדער איינער איז מסכּים [agrees] אַז ס׳איז דאָ זאַכן וואָס זענען צו פיל. ס׳איז נישט קלאָר וואָס די דזשאַסטיפיקעישאַן [justification] דערפון איז, אָבער יעדער איינער איז מודה [admits] אַז ס׳איז דאָ וואָס איז צו פיל. ס׳קען זיין אַז ס׳האָט אַן אַנדערע הגדרה [definition]. ס׳איז נישט קלאָר וואָס די דזשאַסטיפיקעישאַן דערפון איז.

דאָס איז אַ פּראָבלעם, דאָס איז אפשר אַן אַנדערע פּראָבלעם, אָבער למעשה [in practice] איז יעדער איינער מודה אַז ס׳איז דאָ זאַכן וואָס מ׳טאָר נישט. זאָג, אָבער דאָס וואָלט געווען די גוי׳אישע טענטס [tenets], די סאָושעל טענטס [social tenets], צו זאָגן אַז ס׳איז דאָ זאַכן וואָס זענען טאַקע נישט גוט, און ס׳קען אפילו זאַכן אַז ס׳איז דאָ זאַכן וואָס מ׳איז זיך טועה [mistaken]. איך ווייס נישט אויב ס׳איז אינגאַנצן, ס׳קען זיין אַז ס׳איז אַנגענומען אַז ס׳איז יאָ גוט, אָבער ס׳איז נישט גוט.

די לימיטאַציעס פון דער סאָציאַלע שיטה

אָבער נאָכאַלץ, ס׳גייט דאָך אַלץ זיין זייער לימיטעד [limited] ביי וואָס די וועלט איז. ס׳גייט דאָך אַלץ זייער לימיטעד. דו גייסט נישט קענען זאָגן אַז דו טאָר נישט עסן פּאָטעיטאָ טשיפּס [potato chips] אינגאַנצן עבן.

דיגרעסיע: נאַש, תאוות, און חסידישע מנהגים

די סקווערער ישיבה און נאַש

אינסטרוקטאָר:

אין סקווערער ישיבה האָט אויסגעהערט פאַר די בחורים אַז נאַש איז אַ גוי׳אישע זאַך. פאַרוואָס נישט עסן קיין נאַש? די מיידלעך לאָזן זיי עסן נאַש? איך ווייס נישט פאַרוואָס. סתם בריאה [simple reality] אין חסידישע עולם [Hasidic world] איז אַנגענומען אַז מיידלעך מעגן זיין אַ בעל תאוה [one who indulges desires]. איך האָב נישט קיין אַנונג פאַרוואָס. מידת תורה [the character trait of Torah] איז נאָר פאַר מענער? לערנען תורה [learning Torah] האָב איך געהערט, איז נאָר פאַר מענער.

די פאַרקערטע שיטה

איך ווייס פּלעצער זאָגן פּונקט פאַרקערט, אַז די מענער זאָלן דאָ האָבן תאוות אכילה [desires for food] כּדי זיי זאָלן נישט האָבן אַנדערע תאוות. אָבער די ווייב האָבן נישט קיין פּראָבלעמען. די ווייב האָבן ביי ציי תאוות אכילה, ציי יענע תאוות. וואָס גייט עס? אָקעי, דאָס איז שוין נאָך זיכער אַ תאוה. דאָס איז זיכער אַ תאוה.

די הויפּט-דיסקוסיע: פּילס און עבודת המידות

די פּראָבלעם פון אָוביסיטי און די לייזונג פון פּילס

אינסטרוקטאָר:

סאָו [so], ביי די וויי, דעטס איז אַ גוט עקזעמפּל [that’s a good example]. איך האָב געוואָלט רעדן וועגן דעם. איך האָב גראַדע אַ גאַנצע שיעור וועגן יענער נושא [topic]. ניין, נישט וועגן די מיידלעך זאָל זיין דאָ, וועגן די נושא פון אונז האָבן דאָ אַזאַ פּראָבלעם. איך וויל אַרויסזען, איך קען זאָגן דאָס איז די ווארט. יאָ?

אין אַמעריקע, נאָכדעם וואָס ס׳איז דאָ פינף און דרייסיק טויזנט אייטעמס, איז דאָ אַ בי״ה [a plague] וואָס הייסט אָוביסעטי [obesity]. אָקעי, פּרעסן. ס׳קומט פון פּרעסן. היינט האָבן מיר געטראָפן אַ סאָלושאַן [solution] וואָס הייסט… דזשי-על-פּי-רו-רו-רו-אַן [GLP-1]. דזשי-על-פּי, וואָס בעיסיקלי [basically] ס׳מיינט נישט פּרעסן, רייט [right]? ס׳איז אַ דראַג [drug] וואָס מאַכט דיך נישט פּרעסן. ס׳איז נישט דאָ קיין דירעקער טאָון [direct tone], ווי בעיסיקלי. ס׳איז סופּרעסן [suppressing]. ס׳איז אַ גרויסע עבודת המדה [character development work]. ס׳איז פילן [pills], נו? נו, וואָס איז שלעכט? די גערעדט אין וועל דערפון. עגזעקטלי [exactly]. און דאָס אַליינס איז שלעכט. אַ גאָט [a lot].

רב מאָזעסנעק׳ס תשובה: פּילס זענען קעגן בחירה

אינסטרוקטאָר:

אויב ס׳איז אונז ניין, איך בין נישט מסכּים קיינעם. דער חגב [the Rav], ווענטשן זיי אינקעגן דעם, זאָגן זיי, מאַכן זיי אַזאַ כּלל [rule], איך זאָג נישט קיין ענין פון טאַקע זיין מדות [character traits] דורך פילות [pills]. נישט דער אמת.

תלמיד:

שאלתות [questions], וואָס איז אַ גוטע מיד [character trait]? איך בין נישט… ביי די וויי. יאָ, הרב, הרב, וויאַזוי הייסט ער דער ברסלב? דער גערער וואָס איז געווען אַ ברסלב׳ער. ער איז צופיל נישט נאָר היינט. גערער? געווען אַ ברסלב׳ער?

אינסטרוקטאָר:

מויזער, ס׳האָט נאָר געשריבן אַ תשובה אין זיין ספר. רב מויזער, ער איז אויך מיין ברסלב׳ער. אָקעי. הרב מאָזעסנעק זאָגט, ער איז שוין דער רב אין ברסלב אויף צפת. הרב מאָזעסנעק האָט געשריבן אַ תשובה דאָרטן… ראש השנה, דאָס איז ער צפת. ניין, דער רב דאָרטן אין… אין רמת בית שמש. בקיצור, הרב מאָזעסנעק האָט געשריבן אַ תשובה אין זיין ספר, אַז דער אייבערשטער האָט געגעבן אַ מענטש כּח הבחירה [free will], און ממילא [therefore] איז נישט אויסגעהאַלטן צו מבטל זיין [to nullify] די בחירה דורך נעמען פילס. אַזוי שרייבט ער אין די תשובה.

די ענטפער: פּילס זענען טייל פון בחירה

אינסטרוקטאָר:

במחילת כּבודו [with all due respect], ער איז נישט גערעכט, ווייל דאָס איז פאַרט פון די בחירה. וואָס איז שלעכט צו נעמען פילס?

איך מיין אַז די אַלע מענטשן וואָס זענען קעגן די גערער רבי פילס, זיי מיינען עפּעס אַנדערש און זיי האָבן נישט קיין שפּראַך. זיי זאָגן דאָס. פאַרוואָס איז שלעכט צו זאָגן? זייער גוט, פאַרוואָס איז שלעכט צו זאָגן אַז די גערער רבי געבט פילס אויף זאַכן וואָס זענען אַ מצוה? פאַרוואָס דאַרף מען זאָגן אַז ס׳איז אַן עבירה צו געבן פילס?

די לעגיטימע טענות קעגן פּילס

זאָג עס, אין הכי נמי, יעדער איינער איז מודה אַז אויב איינער איז עפּעס אַ… יאָ, מ׳רעדט אין יענע נושא, אויב איינער טוט עפּעס זאַכן וואָס איז שייך פאַר אַנדערע וכדומה [and the like], יעדער איינער איז מודה אַז מ׳קען געבן פילס. פאַרוואָס? איי, בחירה? ניין, ס׳איז גענוג שטאַרק, ס׳איז גענוג שלעכט.

לאָמיר רעדן פאַר זיך אַליין. ס׳איז משוגע, איינער איז מודה אויף די לעוועל [level] וואָס… טעכנאָלאָגיע [technology]. איך פרעג דיר אַ שאלה, אויב ס׳איז דאָ איינער וואָס איז ממש… איינער וואָס איז suicidal, ער איז ממש… ער האָט צופיל תאוות, ער האָט אַזויפיל תאוות, ער קען נישט… איך ווייס נישט וואָס איז דאָ.

עבודת המידות איז אויך קעגן בחירה

אינסטרוקטאָר:

אָננעסטלי [honestly], איך האָב נישט קיין… בכלל, עבודת המידות איז געגאַנגען קעגן בחירה, right? אין אַ געוויסע סענס [sense]. מ׳געוווינט זיך צו ביז מ׳האָט נישט די מידה.

דער פילאָסאָפישער פּונקט: מיר זענען נישט נאָר אַ וויל

און אַ מענטש איז נישט זיין גוף, וואָס איז דאָ אַ נייע אמונה. וואָס איך עס איז אויך וואָס איך בין. אַזאַ מענטש וואָס נעמט פילס יעדן טאָג נישט האָבן אַזויפיל תאוות. נאָך טאַקע אַ געוויסע מידה. ווער איז די דו? ווער איז די דו? די! I don’t believe in this. We don’t believe in this. We don’t believe that מיר זענען only a will. We believe that אין די actions.

די פּראַקטישע פּראָבלעמען מיט פּילס

דרך אגב [by the way], ווען מ׳נעמט גענוג צייט די פילס, דאַרף מען עס נישט נאָכדעם. אַלע, כּמעט, כּמעט, נישט עקזעקטלי אַלע, כּמעט רוב פון די פילס אַרבעטן אויך אויף מ׳סטאָפּט עס צו נעמען אַביסל. ס׳רואינט עס אפילו, מ׳קען נישט צוריקגיין.

תלמיד:

פאַרקערט, and they become fat again.

אינסטרוקטאָר:

נישט אַלע, לאו דוקא [not necessarily]. ס׳איז נישט אַזוי סימפּל [simple]. זיי זאָגן היינט זאָגן זיי אַזוי, און מאָרגן זאָגן זיי אַזוי. ס׳איז נישט יעדע פיל. ס׳איז דאָ אַזעלכע, ס׳איז דאָ אַזעלכע, ס׳איז דאָ פילס וואָס העלפּט. נישט קיין געלעכטער, אָבער דאָס איז…

די אמת׳ע טענה קעגן פּילס: סייד עפעקטס

אַגען [again], די טענה פון בחירה איז אַ פאַני טענה, און איך מיין אַז מענטשן זאָגן עס… די לערנטע טענה פון די פילס וואָס איך וועל זאָגן איז די side effects. A lot of people take these pills, they become depressed, or these types of pills, זיי קענען נישט האָבן קיין קינדער אויף דעם. אָקעי, זייער גוט.

דיסקוסיע: וואָס איז די אמת׳ע פּראָבלעם?

תלמיד:

סאָו זיי, בקיצור זאָגסטו, וואָס איז די פילס?

אינסטרוקטאָר:

איין מינוט, איין מינוט, איין מינוט. ווייל מיר פּלייען, מיר גייען זיך צושרייען נאָך טיפער. וואָס איך האָב נאָר געוואָלט…

תלמיד:

דו ווילסט אַוועקנעמען דעם טעיפּ [tape]?

אינסטרוקטאָר:

מיר קומען דאָך ערגעץ. ניין, ניין, ניין, איך בין נישט מסכּים. ס׳איז דאָ אַסאַך געדאַנקען ביי דעם. דו האָסט זייער ווייניק צייט דעם אָוונט.

וואָס מענטשן טאַקע מיינען

וואָס איך מיין צו זאָגן איז, מענטשן… איך גיי ענדיגן מיט דעם, איך גיי פאַרן ווייטער. מענטשן זאָגן אַז די פּראָבלעם מיט פילס איז אַז זיי נעמען פילס. ניין, די פּראָבלעם איז… זייער גוט, ס׳איז אַן עבירה. בקיצור, זאָגסטו אַז ס׳איז אַן עבירה, וואָס ער רופט אַן עבירה. זייער גוט. זאָגסטו… ניין, דו זאָגסט אַ פּשוט׳ע זאַך: אַז ער געבט פילס, האָסטו מצוות. אין אַנדערע ווערטער, און די פּראָבלעם איז אַז אַ פרומער איד טאָר דאָס נישט זאָגן, פאַרדעם זאָגן זיי פאַני טאַלס [funny tales] וועגן בחירה. אמת?

מעשה: דער חסידישער רבי אין דער ליטווישער ישיבה

די מעשה און די פּוינט

אינסטרוקטאָר:

לאָמיך דיר פרעגן אַ שאלה. יעדער איינער פאַרשטייט… ניין, ניין, עגזעקטלי. לאָמיך דיר פרעגן אַ שאלה. כּולי עלמא מודו [everyone agrees], אַפּאַר [however], יעדער איינער איז מודה. איך גיי אויך רעדן פון די נושא, רבונו של עולם [Master of the Universe], איך דאַרף טרעפן מער כּשר׳ע דוגמאות [kosher examples].

איר קענט די מעשה, ס׳איז אַמאָל געקומען צו אַ ליטווישע ישיבה אַ חסידישער רבי, איך ווייס נישט, און ער האָט אים געזאָגט אַז עפּעס אַ זאַך וואָס די ליטווישע טוען, חסידים טוען נישט, זיי האָבן חתונה שפּעט, אָדער עפּעס אַנדערש, גייען אין די גאַס, איך געדענק נישט וועלכע חסידישע פרומקייט וואָס יענער טוט. און ער האָט געזאָגט פאַר׳ן רבי אַז מיינע בחורים שאַדט עס נישט. ס׳שאַדט נישט, וועל איך טון. זאָגט דער רבי, יאָ, אָבער ווילסט עבירות טון אַז ס׳זאָל נישט שאַטן? יאָ?

דער הויפּט-אַרגומענט: יעדער איז מודה אַז מ׳דאַרף „עבירות” כּדי צו זיין נאָרמאַל

אפילו דער גערער רבי איז מודה

אינסטרוקטאָר:

די תירוץ איז, די פּראָבלעם איז, אַז אפילו דער גערער רבי האַלט אַז ס׳איז דאָ געוויסע עבירות וואָס מ׳דאַרף טון אַז געוויסע זאַכן זאָלן נישט שאַטן. אמת? איך האָב ראיות [proofs], איך האָב נישט יעצט אַ כּח צו אַריינגיין אין יעדע זאַך. וואָס הייסט מ׳דאַרף עקספּלעינען [explain]? ווייל ער איז אויך מודה…

צו זיין אַ נאָרמאַלער מענטש

איך וויל אַרויסזאָגן, וואָס איז דאָס? צו זיין אַ נאָרמאַלער מענטש, צו זיין אַ מענטש בין הבריות [among people], געוויסע זאַכן, אויב ער זאָגט, אויב מ׳גייט אין דרך הממוצע [the middle path], אויב איינער וועט זאָגן, אויב מ׳איז נישט קיין רמב״ם [Rambam/Maimonides], אָדער ער זאָגט אַז די גאַנצע נושא פון בכלל האָבן אַ גוף איז אַ בדיעבד [after the fact/suboptimal], איז צריך עיון [requires investigation] פאַרוואָס דער אייבערשטער האָט געדאַרפט מאַכן אַ מענטש מיט אַ גוף. מ׳דאַרף בכלל, ווען מ׳ווערט געבוירן דאַרף מען נאָר מאַכן אַ לויה [funeral]. מ׳מאַכט טאַקע אַ ניחום אבלים [consolation of mourners] פאַר די בער [the birth].

בקיצור, נאָך אַן הקדמה [introduction], אַז די גאַנצע זאַך איז אַ טעות, בעצם דאַרף מען בכלל, סאָ דעמאָלטס, יענער מענטש קען האַלטן אַז מ׳דאַרף געבן פילס, און בכלל דאַרף מען אַלע חתונה האָבן אַזוי ווי ביי די קיען [queen bee], אמת? קיין איין קו [queen] האָט שוין נישט קיין קינדער נאַטורליך, אַלעס שטופּט מען אַריין מיט דעם, וואָס איז מער אָרגאַניזירט אַזוי זאָל מען טון, און מענטשן, אם ירצה השם [God willing] וועט מען איינפירן דעם מנהג [custom], און ס׳וועט זיין אַז מענטשן דאַרפן בכלל נישט האָבן קיין פרייד.

מ׳דאַרף האָבן אַביסל תאוות

אויב איינער האַלט נישט אַזוי, אין אַנדערע ווערטער האַלט ער אַז אַביסל דאַרף אַ מענטש יאָ האָבן תאוות, יאָ? אַביסל, לצורך מצוה [for the sake of a mitzvah]. יעצט, די אינטערעסאַנטע זאַך פון מענטשן איז, אַז כּדי צו האָבן דעם ביסל, דאַרף מען טון אַביסל מער ווי לצורך מצוה. ס׳איז נישטאָ קיינער וואָס ער קען עס געהעריג אָנצינדן זיין סיסטעם פּונקט נאָר אויף וויפיל ס׳דאַרף.

כּולי עלמא מודו: מ׳דאַרף טון עבירות כּדי צו זיין נאָרמאַל

קומט אויס אַז די גאַנצע וועלט איז מודה אַז כּדי צו זיין, דאַרף מען אַנקומען צו אַ געוויסע מדריגה [level] און ס׳זאָל זיין נאָרמאַל, און מ׳דאַרף טון אַפּאָר עבירות פאַר דעם. אַפּאָר הרהורים אסורים [forbidden thoughts] דאַרף מען האָבן, און נאָך אַפּאָר וואַטעווער יו וואַנט טו קאָל איט דאַרף מען האָבן, אמת? כּל עלמא מודו [everyone agrees], אמת?

די מחלוקת איז נישט צו מ׳טאָר טון עבירות

סאָ די כּביכול [so-called] תשובה נצחת [victorious answer] איז די דאָזיגע תשובה. די מחלוקת [disagreement] איז נישט צו מ׳טאָר טון עבירות כּדי צו ווערן אַ נאָרמאַלער מענטש. אמת, מ׳דאַרף. יעדער איינער איז מודה אַז מ׳דאַרף.

דער גערער רבי׳ס שיטה אין פּראַקטיק

אויב ס׳איז דאָ אַ גאַר פרומער בחור וואָס ער קען נישט לעבן בכלל מיט אַן אשה אין די זעלבע הויז, די רגע וואָס זי גייט אַריין אין די זעלבע הויז קומט אַרויס איסורים דאורייתא [Torah prohibitions], לאָמיר זאָגן, גייט ער צו די גערער רבי, די גערער רבי זאָגט אים, איך האָב פאַר דיר נייעס, דו גייסט מאַכן צען מאָל די איסור, און נאָכדעם וועסטו זיך אויסלערנען צו ווערן אַ נאָרמאַלער מענטש, אמת?

מידה במצוות: די היינטיגע רעאַליטעט פון עסן און מדות

די גרונד-פּרינציפּ: מ׳טאָר טון עבירות כדי צו ווערן אַ נאָרמאַלע מענטש

די מחלוקת איז נישט צו מ׳טאר טון עבירות כדי צו ווערן אַ נאָרמאַלע מענטש. אמת, מ׳דארף, יעדער איינער איז מודה אז מ׳דארף. אויב ס׳איז דא א גאר פרומע בחור וואס ער קען נישט לעבן בכלל מיט אן אשה אין די זעלבע הויז, און די זעלבע גייט אריין אין די הויז, קומט ארויס איסורים דאורייתא, לאמיר זאגן, גייט ער צו דער גערער רבי, דער גערער רבי זאגט אים, איך האב פאר דיר נייעס, דו גייסט מאכן צען מאל די איסור, און נאכדעם וועסטו דיך עס אויסלערנען צו ווערן א נארמאלע מענטש. אמת? איך האב געזען א מפורש׳טערע נעשה. יעדער איינער פארשטייט אז מ׳טוט אזוי, אמת? פארוואס? ווייל דא האלט ער אויך אז דא שטייט די געוויינער שוין צו משוגע.

בקיצור, וואס זאג איך? מ׳וועט ווייל יעצט האבן א פראבלעם אז הרב הצדיק הרב… וויאזוי הייסט ער? מעג ער דאס נישט זאגן? ער קען דאך נישט ארויסזאגן קלאר אז קום אהער יא. די תורה שטייט אז מ׳איז נישט קיין עבירות, ווי האט דער שינאווער רב געזאגט.

דער שינאווער רב׳ס משל: יעדער איד האט א בויך פול מיט ווערעם

ס׳מיינט אז ס׳זאל נישט איבערפליסן, יא? ביי די ווערענט. נא? ענק וויינסטו נישט? נא. דער שינאווער האט געזאגט אז יעדער איד האט א בויך פול מיט ווערעם. איי, ס׳שטייט אין די תורה פינף עשיים [חמש עשה: five positive commandments], דאס מיינט אז ס׳זאל נישט איבערפליסן. אזוי אסאך מצוות. די תורה האט געגעבן ציטער. אזוי ווי דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט, די תורה גייט עקסטרעם אביסל, כדי אז לבנות, די תורה האט נישט עקספעקטעד אז קיינער זאל נישט אנקיימען קיין הרעות [הרהורי עבירה: sinful thoughts]. דאס מיינט אזוי זאגט די תורה.

און די גמרא [Gemara: Talmud] שטייט… ניין, איך געדענק… ניין, איך געדענק… די גמרא שטייט אז… הרה רב אהר אין אדם ניצול ממנו בכל יום [הרהור רע אין אדם ניצול ממנו בכל יום: an evil thought, no person is saved from it every day], דער וואס האלט אז ער גייט זיין אין ישיבה גייט זיין אן דעם איז אן אפיקורס, ער גייט קעגן די גמרא. אקעי?

די מידה במצוות: נישט צו פיל, נישט צו ווייניג

סאו, איי מ׳קען נישט, וואס הייסט? אזוי איז עס געמאכט, דאס איז דאך א תחלה [beginning, natural state]. פארוואס זאל איך נישט נעמען קיין פיל פאר דעם? ווייל די תירוץ איז נישט ווייל פילס איז עפעס רוין. די תירוץ איז, ווייל די מדה הטובה [the good measure] איז צו האבן אפאר ערירים [עבירות: transgressions], נישט צו פיל. דאס איז אלט. די איסטער, לא תסטיני [אל תשביעני: do not satiate me] מיינט נישט צו פיל. פארדעם דארף מען טרייען יעדע מאל אז ס׳זאל זיין נישט צו פיל. איך זאג נישט קיין היתר [heter: permission] יעצט, רייט? איך זאג נאר אז וויבאלד מענטשן האבן נישט קיין ענגליש, דאס צו זאגן, זאגן זיי א פאני זאך.

נח ליהנינו: אונז האבן היינט אנדערע פראבלעמס און אנדערע סאלושענס

נעט, נח ליהנינו [נח לנחמנו: Noah to comfort us]. שש, ענק פארשטיין אין מיין שטיקל טויער. נח ליהנינו, וואס איך האב געוואלט ארויסברענגען מיט די גאנצע זאך, איז אז אונז האבן היינט אנדערע פראבלעמס און אנדערע סאלושענס. און איך מיין אמת׳דיג, פארדעם זאג איך דזשי-על-פי. וויאזוי הייסטו דזשי-על-פי? דזשי-על-פי-וואן. פון דעם מאכט, מיין איך, אז ס׳איז דא אין אמעריקע, יא, מאך דיר דאס.

אין אמעריקע איז טאקע דא א פראבלעם, יעדער איינער, אונז האבן צופיל צו עסן. כולי עלמא מודו [everyone agrees], נישט נאר די אידן זענען מודו. ווי איז די… איך קען עס מאכן, נאר ווי איז די גרופע? ווי הייסט עס? לאן שישי. איך מאך דיר עס. גוט. כולי עלמא מודו, סיי די אידן, סיי די גוים, סיי די פרומע, סיי די פרייע, אלע זענען מודו אז ס׳איז דא א פראבלעם.

צוריקגיין צו דער קושיא: דריי תירוצים

לאמיר צוריקגיין. איך האב אנגעהויבן מיט א קושיא, איך האב א געוואלדיגע תירוץ אויף די קושיא. איך האב אנגעהויבן מיט א קושיא דא, איך ווייס נישט אויב ס׳איז די גאנצע תירוץ, איך זאג נאר א געוויסע מהלך. איך האב אנגעהויבן מיט א קושיא, איך האב געהאט אן אנדערע מהלך, איך דארף עס זאגן היינט אויך, איך קען נישט, איינס מוז איך זאגן יענע זאך.

איך האב אנגעהויבן מיט א קושיא אז ס׳איז דא א נושא פון תאוות, פון נישט האבן תאוות פארעווער, און ס׳ארבעט נישט אין אמעריקע, ווייל ס׳איז דא צופיל תאוות.

איין תירוץ איז, טאקע דא צופיל, מ׳דארף גיין וואוינען אין גאליציע.

די צווייטע תירוץ איז, אלעס איז פעיק.

די דריטע תירוץ איז, ניין, ס׳איז דא אין יעדע, מ׳קען נישט רעדן, די זעלבע, ס׳איז טאקע די זעלבע, די יסוד בלייבט די זעלבע, ס׳איז דא א מידה במצות.

מידה במצות מיינט נישט אינמיטן פון שטות

און ס׳איז נישט סתם, מידה במצות מיינט נישט אז מ׳זאל זיין אינמיטן פון יעדע שטות, רייט? ס׳מיינט נישט אז ס׳זאל זיין א שטאט פון סדום [Sodom], איז דער צדיק וועט זיין אזוי ווי נח [Noah], יא? בדור של רשעים [in a generation of wicked people]. מצד א געוויסע מעלה האט ער, ער גייט קעגן די מקום של רשעים וואס דארף מעשיו הרעים [his evil deeds], אבער ס׳איז נאך נישט די שלימות [perfection].

אונז זאגן אז ס׳איז יא דא א געוויסע איידיאל וואס איז שלימות. אבער אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט, אויב וואלט ער געהאט אן אנדערע סארט גוף, וואלט ער געהאט אנדערע מדות טובות [good character traits], הגם אז אפשר די איידיאל פון מדות טובות זאל זיין די זעלבע, אבער דו האסט אן אנדערע סארט גוף. א מענטש וואלט געבוירן ביי מיט דריי הענט, וואלט ער געהאט אנדערע מצוות און אנדערע עוונות [sins]. נישט ווייל די איידיע פון מצוות וואלט געווען אנדערש, נאר ווייל די אויסשטעל וואלט געווען אנדערש.

די זעלבע זאך אין אן אנדערע סאסייעטי

די זעלבע זאך אויב מ׳וווינט אין אן אנדערע סאסייעטי, וואס דא איז נישט די נושא צו מ׳זאל גיין קויפן אן עקסטרע סטעיק אינדרויסן, ווייל דאס איז שוין דא, ס׳קאסט אפילו נישט קיין געלט. אקעי, ס׳איז גראדע איינע פון די זאכן וואס איז נאך אביסל טייער, און עס מאכט עפעס א נפקא מינה [practical difference] פאר א מענטש. אבער באופן כללי [in general], ס׳מיינט נישט גארנישט, רייט?

מן שורר ומורא איז היינט נישט רעלעוואנט

דרך אגב [by the way], יא, איינע פון די זאכן פון תאוות איז ווייל ס׳קאסט צופיל געלט, רייט? מן שורר ומורא [מלאסטם את הבריות: burdening others]. אמת, מ׳האט גערעדט וועגן דעם. איינע פון די סיבות וואס טאר נישט זיין קיין גרויסע בעל תאוה [one who indulges desires] איז ווייל מ׳איז מלאסטם את הבריות [burdening other people]. ס׳איז נישט נוגע [relevant] היינט די זאך. היינטיגע צייטן, מן שורר ומורא איז פטור [exempt].

אפילו א תאומה בשר [תאוה בשר: desire for meat]. שטעל מיר, דו ווייסט דאך א תאומה בשר׳ע? גארנישט. ס׳קאסט זיבעצן דאלער. די מערסטע כשר׳ע. די טריפה׳נע קאסט נאר דריי דאלער. וואס איז דאס? א ליגיה? ס׳איז גארנישט. ס׳קאסט צוואנציק דאלער. ס׳איז א נארמאלע. וועגן דעם גייט א גאפן גנב׳ענען? ער קען גיין מיט געלט נאך שול, איין שחרית מאכט ער מער געלט פון דעם.

דו כאפסט אז אונז לעבן נישט אין די רעאליטי, און די צוויי טבעי תאוות [natural desires] איז דיסטראקטיוו ווייל ער איז אין לאסטן מסביר [burdening the environment].

דער נייער “מלאסטם”: אדיקשאן

עס וועט זיין אז איינער וועט זאגן היינט איז נוגע פון איינער וואס ווערט אדיקטעד צו טראג [drugs]. למשל, דאס איז טאקע א זאך וואס מענטשן נאר אין זייער לעבן האבן געגנב׳עט פון זיין טאטע, ווייל ער איז… אה, ס׳איז אמאל געציילט, עדיקשאן האט געהייסן א טאטומער [שיכור: drunkard]. היינט מיינט עס אז ער איז א טראג עדיקט. ס׳איז א גאנצע אנדערע לעוועל, אבער ס׳איז די זעלבע הלכה, נאר אנדערע… ס׳שטעלט זיך אויס אנדערש, ווייל דאס פראבלעם איז אנדערש.

דער וואס עסט אפילו ער גנב׳עט פון זיין טאטע, און בכלל, זיין זיין פארקערט נישט. ווען מיין בחור׳ל קומט אין די פרידזשידער גאנצער ארויס די פלייש וואס מ׳האט צוגעגרייט פאר שבת, איז לערעסט, לאמיר קאמען נאך איינס. העלאו? וואס מאכסטו דיך נאריש? מ׳גייט נישט שלעפן אין בעס דין [בית דין: rabbinical court], אמאל האט מען געשלעפט אין בעס דין. עטס אן פוינט, right?

וואס מיין איך ארויסצוברענגען? סאו צוריק צו זאכן. אבער ס׳איז יא דא, סאו ס׳איז דא פראבלעמס.

“היום” – די תורה איז געגעבן געווארן היינט

לאנג די ווערטער, אלע זענען מעודר [מודה: agree] אין היינטיגע שפראך אז ס׳איז דא אן עכטע פראבלעם, ס׳איז א געזונטע פראבלעם, ס׳איז אויך דא א מדות פראבלעם, ריין? ס׳איז א ביידע, ס׳איז נישט אזוי געפיליגט, די צוויי זאכן זענען נישט אמת׳דיג אנדערש. ס׳איז דא א פראבלעם פון פארעסן, א גרויסע פראבלעם. רוב מענטשן אין אמעריקע און אין די וועסט עסן צופיל, אן עכטע פראבלעם. ס׳איז ספעשל אין אמעריקע. בפרט אין אמעריקע, אמת, איך האב א פשט אין די אויפיסטאן. אבער בפרט אין אמעריקע, ראבן מענטשן עסן צופיל. אין אמעריקע, ראבן מענטשן עסן צופיל. אקעי? דאס איז עכט א פראבלעם. ס׳איז דא א פראבלעם, ס׳איז דא א מענטשן עסן צופיל.

אקעי, ס׳איז דא א לעוועל וואס ער שטארפט זיך ווייל ער דארף גיין אין שפיטאל. ער וויל זיין זייער טייערד, עפעס א משוגעתא אז זיין דין איז שיין, אדער עפעס אזא. עס איז אויך עפעס א צו ווייניג וואס איז א מחלה, עפעס א מאדנע זאך.

איין מינוט, איך גיי עס זאגן די נסי פאר מיין צווייטע מהלך. איך קודם דארף זאגן די ערשטע מהלך וואס ס׳קומט פון די ערשטע זאך פון די צייטונג.

די תורה איז געגעבן געווארן היינט, נישט נעכטן

סאו איך וויל זאגן א ווארט, אז אין אמעריקע, איך וויל זאגן אזוי, לאמיר זאגן, אנהייב פון די שיעור איז געווען אז די תורה איז געגעבן געווארן היינט, אמת? היום בכורות ושמוע, היום לעשותה [היום הזה… היום לעשותם: this day… today to do them]. די תורה איז געגעבן געווארן היינט. היינט מיינט אז אויב מ׳רעדט די מדות פון נעכטן און מ׳זאגט עס אויף תשי״ד נעכטן [1954], איז עס אן אפיקורס, זאגט מען אז די תורה איז געגעבן געווארן נעכטן. און די איידיע איז די זעלבע, אבער מ׳דארף עס זאגן לויט ווי ס׳קוקט אויס היינט, און נישט פארדרייט מען אלעס, און באלד וועלן מיר רעדן וואס דער פסוק זאגט קעגן דעם.

די פראבלעם מיט אלטע נוסח מוסר-שמועסן

איז ממילא, אויב א משגיח, איינער וויל זאגן, איך וויל זיין, יא, איך זאג, ס׳איז דא צוויי סארט מענטשן, ס׳איז דא מענטשן וואס רעדן קעגן פרעסן אויף די אלטע נוסח, אבער ס׳רעדט בכלל נישט מיט די היינטיגע בחור, ער רעדט צו איינעם אנדערש, ער זאל מוחל זיין, ער רעדט נישט צו אים. אמת? ווייל זיינע דוגמאות זענען ראנג, און ס׳איז שוין נישט אמת, ס׳איז נישט גארנישט ראנג אז א בחור זאל עסן טשאקאלאד, איך ווייס נישט, ער מיינט אז ס׳איז עפעס ראנג, ווייל אין גאליציע איז געווען ראנג, דו פארשטייסט? ס׳האט גארנישט צו טון.

דער משל פון די כוונות ביים עסן

אדער איינער זאגט אז ער האט נישט די כוונה, ס׳איז געווען עפעס א פיין ווארט אז ער פלעגט נישט עסן קיין סעלצער, ער האט געזאגט אז ער איז נישט מקיים אז זיין טאטע האט די כוונה, ער האט געוואוסט וועגן דעם. ס׳איז זייער גוט, היינט איז שוין נישטא קיין מענטשן, דער בית שמואל [Beis Shmuel: a halachic commentary] האט געזאגט די כוונות, די כוונה פון קאלע [Coca-Cola]. איך האב אמאל געווען ביי אים, האב איך אים געפרעגט, ער האט זייער ליב צו עסן פיצא, האט ער געזאגט וואס איז די כוונה פון מחבר [author] אז ער עסט פיצא. אלעס איז זייער גוט. פיצא איז גוט און יושר, ס׳איז געוואלדיג. פיצא איז גימטריא [gematria: numerical value], איך קען נאך זאגן די שמות, ס׳איז שוין דא, נישט דאס איז די נושא.

דער אמת׳דיגער נושא: נישט ווערן obese

אבער וואס איז יא די נושא? אין אנדערע ווערטער, דאס וואס אונז רעדן וועגן מידות, לויט ווי ס׳שטעלט זיך אויס ביי אונז, על כל פנים איינע פון די נושאים, איך מיין אז ס׳איז דא נאך נושאים, אבער על כל פנים איינע פון די נושאים איז נישט צו ווערן obese. אקעי?

ס׳איז דא אן אנדערע בעיה, נישט נאר פרעסעריי

יעצט, וואס דארף מען טון דאס נישט צו ווערן? ס׳איז דא אנדערע זאכן וואס מיר האבן געלערנט, יעדע זאך האט פעולות [effects], ס׳איז דא געוויסע זאכן, און איך מיין דאס איז נאך א גאנצע שיעור וועגן דעם, אזוי זאגן די מפרשים [commentators], אז די ריזן פארוואס מענטשן זענען גראב איז נישט ווייל זיי פרעסן עס. ס׳איז דא עפעס אן אנדערע בעיה, עפעס אן אקוטערע בעיה, עפעס איז דא פארשידענע טעאריעס, פארוואס? אבער ס׳איז דא עפעס אן אנדערע בעיה. אן אנדערע בעיה.

און ס׳קען זיין אמת׳דיג אז ביזדערווייל האט מען שוין נישט געטראפן קיין איין סאלושן חוץ פון די יענשפריץ [injection]. מ׳ארבעט שוין זעכציק יאר, אלע דייעטס ארבעט נישט, נאר Ozempic ארבעט. קומט אויס אז דאס איז די סאלושן. וואס וועל איך טון? זעט אויס אין אנדערע ווערטער. קען זיין, נישט נאר.

פארשידענע טעאריעס: פעסט פוד, לופט, און מער

עס איז דא פעסט פוד, וויאזוי פעסטו? פעסטו מיין קוגל [kugel]. דאס וואס מען פארקויפט אין געשעפט, וויל איך טון ער זאל גיין. ער זאגט מיר אז די איינס איז צו וואוינען אין אנדערע לאנד וואו מען פארקויפט אנדערע עסן. דאס איז נישט פרישות [abstinence], דאס איז שוין אזוי ווי די אנדערע עסן, דאס איז שוין געגאנגען א מדבר [to the desert]. אפשר דאס איז א מצוה, אבער מ׳רעדט נישט יעצט פון די לעוועל.

אין אמעריקע, די עסן וואס מען פארקויפט איז אזוי, קען זיין ס׳איז עפעס ראנג מיט די עסן, קען זיין ס׳איז עפעס ראנג מיט די לופט, קען זיין…

א קבלה-פשט: אמעריקע האט ווייניגער ניצוצות הקדושה

איך האב געזאגט, איך האב פשט על פי קבלה [according to Kabbalah], אז אין אמעריקע דארף זיין ווייניגער אין די טויטות הקדושה [ניצוצות הקדושה: sparks of holiness], ממילא מ׳דארף עסן זיין. ס׳איז דא אסאך פשטים. ניין, ס׳איז זייער ווייניג, און ס׳איז זייער less dense, יא? אין פוילן איז געווען אין יעדע גלאז וואסער איז געווען צוואנציק מקוה׳ס [mikvahs: ritual baths]. אין אמעריקע, אין צוואנציק גלעזער וואסער איז געווען… ס׳איז זייער אויסגעשפרייט אין אמעריקע אלעס.

מ׳זעט אז אין אמעריקע איז אלעס זייער אויסגעשפרייט. א הויז וואס אין ארץ ישראל [Eretz Yisrael: the Land of Israel], אין די שטח וואוינען דרייסיק מענטשן, דא וואוינט איינער. אלעס איז אויסגעשפרייט. אקעי, איך זאג דיר אז איך האב סתם תורות, און איך האב נישט קיין פשט אין פשט אין פשט. שוין, ס׳איז דא אנדערע פשטים.

מ׳קען נישט בלויז באשולדיגן “פרעסעריי”

אבער די reality איז, אז דו קענסט נישט זאגן אז ס׳איז סתם ווייל אונז זענען פרעסערס און מ׳קען זיך נישט שולט זיין ביצרו [control one’s inclination]. ווייל ס׳איז דא מענטשן, איך האב שוין גערעדט נאך א רייע באריכות, איך קען אסאך מענטשן וואס זענען גאר שולט ביצרם, אבער זיי זענען גראב. ס׳איז זייער שווער צו זאגן אז פונקט דא אין דעם נושא האט ער זיך נישט געטראפן קיין עצה.

איך בין נישט מסכים. איך האב אמאל געזאגט, “Never take a guru that’s fat.” זייער גוט, איך בין נישט מסכים. אויב ער וואוינט אין אינדיע, אפשר, נישט אויב ער וואוינט אין אמעריקע. איך בין נישט מסכים. אדער אין ארץ ישראל, אין די היינטיגע וועלט. ווייל ס׳האט צוטון מיט געוויסע lifestyle זאכן, ס׳האט נישט צוטון מיט…

רבנים און lifestyle פראבלעמס

בפרט רוב רבנים זענען גראבער אין lifestyle. און פארקערט, אויב ער וועט לויפן מער, וועט מען זאגן אז ער איז א גראבער יונגער. ס׳טאר נישט. ס׳דארף עסן זייער ווייניג. בקיצור, ס׳איז דא פראבלעמס, ס׳איז דא פיזיקל, ס׳איז נישט אלעס אין די מוח, אין די קאפ. איך מיין אז זייער אסאך האט צוטון מיט דעם.

דו קענסט זאגן, ער איז נישט דא, מ׳דארף טאקע וואוינען אין אן אנדערע שטאט וואו מ׳פארט, מ׳גייט נישט פארקן, מ׳וואקט. וואס איז נישט דא? איך וואוין נישט אין יענע וועלט, אקעי? אסאך די רבנים זיצן אינדערהיים א גאנץ טאג, זיצן אין די ליגער, און די ריקט איז נישט. זייער גוט, און דאס איז נישט. דער רבנים ביז מיר די שווערע טאפ אויף דעם, וואס גייט ארויף אויף דעם. למשל, איך האף דאך אויף אויף אויף…

תובתו של מקום: הכרת הטוב אין אונזער צייט

סיום: פיזישע פּראבלעמען און פּראקטישע סאלושענס

בקיצור, ס׳איז דא פיזיקאל פּראבלעמס, ס׳איז נישט אלעס אין די מוח און אין די קאפּ. איך מיין אז זייער אסאך האט צו טון מיט דעם.

מ׳קען זאגן אז ער דארף טאקע וואוינען אין אן אנדערע שטאט וואו מ׳פארט מיט א גארטל און מ׳גייט נישט מיט א קאר, און וואגט. איך וויל נישט יעצט וואוינען אין יענע וועלט, אקעי? רבי׳ס און רבנים זיצן אינדערהיים א גאנצן טאג, זיצן און רירן זיך נישט. זייער גוט. און די רבנים זענען נישט… אקעי, איך וויל נישט אריינגיין.

איך וויל נאר זאגן, ענדליך אין אן ענין, מ׳קען אפשר איינפירן צו געבן סעלערי אונטער די ספּאנדזש קעיק, אז דער רבי זאל ווערן אויסגענומען. אבער דאס איז א… זייער גוט.

דער מעשה מיט ספּאנדזש קעיק און לחיים

יעצט, פארוואס עסטו ספּאנדזש קעיק? ווייל ס׳איז א מנהג, נישט ווייל ער איז א פרעסער. פארוואס עסטו ספּאנדזש קעיק?

איך האב געזען ביי ר׳ שאול, איינער איז געקומען און ער זאגט, “איך בין א גאנצע שיכור, איבעראל וואו איך בין געגאנגען האב איך געמאכט א לחיים.” איך בין נישט קיין וויין-ווערער. פארוואס דארף ער מאכן א לחיים וואו ער גייט מיט א ספּאנדזש קעיק? פארוואס קען מען נישט געבן א גלאז וואסער מיט א סעלערי?

ער פלעגט טרינקען די שאקאלאד, נו? ער פלעגט נאך אלץ. סטאפּ עס. ער האט זיך געשעמט זיך שוין. מ׳האט אים געזאגט אז ס׳איז נישט אזוי. מ׳טרינקט עס נאר אינדערהיים. בקיצור, א מעשה.

דו פארשטייסט די פּראבלעם? ס׳איז א פּראבלעם. איך זאג אז ס׳איז נישט קיין פּראבלעם, ס׳איז די פּראבלעם פון די מנהג. ער זאגט מאך אן אנדערע מנהג. סאו ס׳איז נישט דאס, סאו ס׳איז דערפאר, ס׳קען זיין די סאלושן איז אנדערש, די פּראבלעם איז אנדערש.

די מעלה: מ׳דארף רעדן וועגן די ריעליטי

די מעלה איז, מ׳דארף רעדן וועגן די ריעליטי. ס׳איז זיכער אז מ׳דארף רעדן וועגן דעם, ס׳איז א גרויסע פּראבלעם, און נישט נאר געראפן איז אויך די גשמיות. אבער איך גלייב נישט אז די תירוץ איז צו זיין מער פרוש, מער ווייניגער ליב האבן די עסן אדער עפּעס אזוי. דאס מיין איך נישט.

יעצט, איך וויל, איך קען נישט טראכטן, איך האב נאך א גאנצע שטארי צו מסביר זיין פארוואס א לעוועל על פּי פּשט, א תורה וועגן דעם וואלט… איך גיי סטאפּן, איך וויל נאר זאגן נאך איין וויכטיגע מעלה וואס איך האב מחדש געהאט. ס׳איז געווען א מעשה אזוי, אקעי?

אנדערע סארט פּראבלעמען, אנדערע סארט סאלושענס

די ערשטע מהלך איז אז ס׳איז דא אנדערע סארט פּראבלעמען און אנדערע סארט סאלושענס. קען זיין אז די פּראבלעם פון אמעריקע איז אז די עסן מאכט נישט גענוג זאכן, אקעי? סאמפּיין ווייק דארף עסן. און די GLP מאכט אז מ׳זאל פילן מער זאכן. קען זיין אז ס׳איז דא אנדערע עצות, ס׳קען זיין אז ס׳איז דא אנדערע זאכן וואס מאכן מער זאכן.

קען זיין איך קען געבן גיסע מעדיטעישאנס פון מער עסן, מ׳זאל מכוון זיין מער… סיטועישאנעלע פינגס, און סיטועישאנעל פינגס, און אינסטעד אוו ווארקינג אויף די טאר פון די סיטועישאנעל פינגס, און די קאפּי דארטיסט איינשפּריצט, איז דאס דא א סאלושן. איך האב עס נאכנישט געמאכט, ווייל קיין אנדערע מענטשן האבן עס געמאכט, עס ארבעט זייער גוט, איך ווייס נישט וואס צו זאגן. קען זיין אז דאס איז די סאלושן. און ס׳קען זיין אז ס׳איז נישט אפּגעפרעגט, דו פארשטייסט?

ווייל די פּראבלעם איז א גשמיות׳דיגע פּראבלעם

ווייל די פּראבלעם איז א גשמיות׳דיגע פּראבלעם. אויב דו ווילסט די פּראבלעם איז געווען ברוחניות, ביי עבודת המדות, וועסטו זאגן יענעמ׳ס תאוה, אויף עבודת המדות מאכסטו א פּיל? ניין, די פּראבלעם איז נישט עבודת המדות.

מיין פּראבלעם איז אז עפּעס איז צובראכן מיט מיין גוף, עפּעס גייט ראנג מיט די דיזייער, וויאזוי הייסט אז די אפּעטיט ארבעט איז נישט גוט. דאס פּיל פיקסט עס, ס׳מאכט עס צוריק ווי ס׳וואלט דארפט זיין נארמאל. ס׳צופרעסט עס אויף נישט צופרעסטו. ס׳שטייבט נישט פאר יענגער, אמת, ס׳איז די פּראבלעם נאר אויף קיינער האט נאך נישט געטון פון ענקער פון דעם. אפשר האט מען רעדט א ריזיגע דאס, איך ווייס נישט.

סאו, דאס איז איין מעלה.

נאך א מעלה: דער משל פון גן עדן

איך האב אבער נאך א מעלה, איך ווייס נישט אויב ס׳איז די פּראבלעם, אבער ס׳איז נאך א נקודה. א נקודה איז א פּסוק.

אדם הראשון אין גן עדן

אין די תורה שטייט אזא מעשה, אקעי? ס׳איז געווען א יוד, א מענטש. ווי האט ער געהייסן? אדם. אדם. אדם. אקעי, און דער אייבערשטער האט אים גענומען און געגעבן אלע תאוות וואס ער האט נאר געוואלט. ער האט געדארפט בעטן אלעס, און ער איז געווען גן עדן, און ער האט נישט געדארפט אלעס טארן.

אזוי איז געווען אונז לעבן דאך היינט דארט, רייט? “ויטע ה׳ לקום גן בעדן מקדם” [ויטע ה׳ אלקים גן בעדן מקדם – “און האט געפּלאנצט ה׳ אלקים א גן אין עדן פון מזרח”, בראשית ב:ח], ער האט געפּלאנצט דארט יעדע סארט מאכל, “ויטע ה׳ כל עץ” [ויצמח ה׳ אלקים מן האדמה כל עץ], דאס שטייט אין פּסוק, “כל עץ נחמד למראה וטוב למאכל” [בראשית ב:ט] וכו׳, יעדע סארט גוטע זאך וואס איז דא האט ער איינגעלייגט דארט.

שטייט אין פּסוק אמת, ס׳איז דא אין מדרש אז דארט איז געווען ליבער׳ס פּאטעטא טשיפּס מיט ווייטע טשיפּס. פרומע זאל עס ענדזשויען און נישט פרומע. ס׳איז דא וואס האבן דווקא ליב דאס, דווקא ליב דאס, אלעס איז געווען אין גן עדן. קענסטו דעם מדרש?

דער מדרש זאגט אז איין זאך איז נישט געווען, דו ווייסט וואס איז נישט געווען? אלד וויליאמסבורג. דאס האט קיינער נישט געוואלט. אקעי.

בקיצור, איך וויל אנטווארן צו מסביר זיין וויאזוי די מדרש פון די מן ארבעט, אבער ס׳קומט יעצט אריין. ניין, ס׳איז געווען נארמאלע בראנפן, באט נישט די אלד וויליאמסבורג וואס מ׳טיילט ביי די קידוש אין באבוב. דאס האט קיינער נישט געוואלט. ס׳איז געווען מער, ס׳איז נאר נתקרד דעתו עד שבא [נתקרר דעתו עד שבא – “זיין מוח האט זיך אפּגעקילט ביז ער איז געקומען”, טעם פון א מדרש].

אלעס איז געווען צוגעשטעלט

בקיצור, מ׳האט געטיילט אלעס דארט. אלעס סארט מענטשן, אלעס סארט פרויען, אלעס סארט. “מלאך השרת צולין לו בשר ומסנין לו יין” [מלאכי השרת צולין לו בשר ומסננין לו יין – “מלאכים האבן אים געבראטן פלייש און געפילטערט פאר אים וויין”, מדרש], אויב ער האט געוואלט אזא סארט וויין איז געווען. ס׳איז געווען אלעס סארט זאכן.

אזוי ווי דו גייסט היינט, האט מען אפילו געדארפט צאלן. די איינציגע פּראבלעם איז אז דו האסט אפּגערוקט מיט א ביל צום סוף. ס׳איז נישט געווען קיין ביל. ס׳איז דא אלעס צוגעשטעלט. איין זאך האט מען נישט געמעגט געסן.

אקעי, איך זאג דאך די מדרש, רבונו של עולם, איך בין זייער אציר, איך ווייס נישט, הלכות, הלכות, און די גאנצע מעשה. למשל, א ווי איז די גן ריין? איך רעד נישט יעצט. איך זאג דאך נאר א מעשה של עולם. אקעי, דאס איז געווען אזוי וואס שטייט אין די פּסוק, איז געווען א תמיד שהיה לו.

ווי די גמרא זאגט צו אים דעם

ווי די גמרא זאגט צו אים דעם? ער איז געווען א מענטש וואס האט געהאט א זון, ער האט אים מרחיץ געווען און סך געווען און מלביש געווען וישיבה על פתחו של זוהנות [מרחיץ ומסך ומלביש ומושיבו על פתח בית הזונות – “האט אים געבאדט און געזאלבט און אנגעטון און אים געזעצט ביים אינגאנג פון א בית הזונות”, א משל פון דער גמרא], וואס איז געווען בגן עדן. באמת? בערך.

“ויקח ה׳ אלקים את האדם ויניחהו בגן עדן” [בראשית ב:טו – “און האט גענומען ה׳ אלקים דעם מענטש און אים געלייגט אין גן עדן”]. ער גלייבט אין גן עדן, ער האט אים געלייגט אין א פּלאץ מיט אלע תענוגי עולם הזה [תענוגי עולם הזה – די פארגעניגונגען פון דער וועלט].

וואס שטייט א פּסוק פריער? באמת? האט ער אפילו צוגעשטעלט קאמפּאני. ער האט געזען אז אדם הראשון איז עלנד, “לא טוב היות האדם לבדו” [בראשית ב:יח – “ס׳איז נישט גוט אז דער מענטש זאל זיין אליין”], האט ער צוגעשטעלט אפילו קאמפּאני.

ער האט געזאגט, ס׳איז גארנישט געפעלט. ער האט געקענט לערנען, יא, לאמיר פארשטיין, לערנען קען מען אליינס. יא, רבותי, אבער מ׳קען, מ׳זאל זיין דבוק אין אייבערשטן קען מען אליינס, אמת, ער איז געווען דבוק אין אייבערשטן אליינס. פארשטייט, ווייל ער האט נישט געקענט פארברענגען, שמועסן, יא? ס׳האט געדארפט איינער זאל שמועסן מיט, און אזוי ווייטער.

איך קען נישט שמועסן מיט אים, עס איז זייער סיריעס. אפשר היינט קען מען דערברעכן, ווייל מ׳קען. זייער גוט, אפשר נישט געוואוסט. ער האט אים געגעבן א פרוי אויך, אקעי.

דער חטא און די נפילה

נאכדעם איז געווען עפּעס א מעשה, איז געקומען א שלאנג, איינגערעכט אין די פרוי, און סאמהאו די אלע טובות נתהפכה ליראה אמת [נתהפכה ליראה – “האבן זיך פארקערט צו שלעכטס”]. דאס וואס האט געהאט א פרוי, האט ער אלעס צוגעשטעלט, גענומען קיר פון אים. סאמעאו איז גורם געווען אז ער זאל עסן פון די איין זאך, פון ראש השעה צו עסן [עץ הדעת – דער בוים פון וויסן], וואס מ׳האט געדארפט ווארטן אביסל, וואטעווער די מעשה איז געווען.

און בקיצור, איך ווייס נישט וואס דער נמשל איז.

דער נמשל: אונזער וועלט איז גן עדן

דער נמשל איז אזוי: דער אייבערשטער האט גענומען די אידן אין שנת תש״נ [שנת תש״נ – יאר 1990, אדער מער בכלל די מאדערנע צייט], און ער האט געזאגט פאר אלגא אז ער וועט וועט וועט און דארט איז דא “כל עץ נחמד למראה וטוב למאכל ותאוה לעינים ומתוק להשכל” [בראשית ב:ט, ג:ו – “יעדער בוים וואס איז שיין צו זען און גוט צו עסן און א תאוה פאר די אויגן און זיס פאר די שכל”]. ס׳איז דא אלעס וואס דו ווילסט.

דו ווילסט ארדערן א העליקאפּטער? קענסט עס ארדערן. ס׳איז נישט קיין חילוק. וואס דו ווילסט, אויף וועלכע תאוה, קענסט עס קויפן. אויב נישט, אויף די וועבסייט, אויף די אינטערנעט, אלעס איז דא. אלעס איז פאר דיר צוגעשטעלט.

דו דארפסט אפילו נישט אויפשטיין פון די בענקל אז מ׳זאל עס ברענגען. דו קענסט עס מאכן Uber Eats, ער ברענגט דיר אלע מאכלים וואס זענען נאר דא אויף די וועלט. שטימט?

נאר וואס? ס׳איז דא אויך א נחש

נאר וואס? אזוי פּונקטליך ביי די גן עדן, ס׳איז געווען דארט אויך א נחש אין די זייט, און דער נחש קען רעדן מיט די אשה. ס׳איז דא אופנים וויאזוי מ׳קען נוצן די אלע טובות, מ׳קען נמשך ווערן אין די איין זאך וואס מ׳טאר נישט טון.

דער אייבערשטער האט געמאכט א גאנצע אינטערנעט, דו קענסט רעדן מיט וועלכע מענטש דו ווילסט, וועלכע איד, וועלכע גוי. נאר איין זאך טו נישט, וועלכע טובה. איך ווייס נישט, אפשר דאס, יא, איך ווייס נישט. עפּעס איין זאך, וואטעווער ס׳איז די שלעכטע זאך. מ׳דארף רעדן די הלכות, וויפיל מעג, וויפיל מעג נישט. איין זאך טו נישט, אקעי?

און שוין, בקיצור, די מעשה געשעט, וואטעווער די מעשה געשעט.

“כאן כפר בטובתו של מקום” – דער עיקר פּאינט

יעצט, קומט דער אייבערשטער צו דעם מענטש, און ער זאגט אים, “רבי לעוו, וואס גייט פאר?”

וואס זאגט ער? “האשה אשר נתתה עמדי, היא נתנה לי מן העץ ואוכל” [בראשית ג:יב – “די פרוי וואס דו האסט געגעבן מיט מיר, זי האט מיר געגעבן פון דעם בוים און איך האב געגעסן”].

רבונו של עולם, דו האסט געמאכט די אינטערנעט, דו ביסט שולדיג.

זאגט אים דער אייבערשטער

זאגט אים דער אייבערשטער, דאס ווארט איז דער אפּיקורסות [אפּיקורסות – כפירה, קעצערייַ].

זאגט רש״י [רש״י – רבי שלמה יצחקי, דער גרויסער פּירוש-שרייבער], “כאן כפר בטובתו של מקום” [רש״י בראשית ג:יב – “דא האט ער געלייקנט דעם גוטסקייט פון הקב״ה”].

איך פארשטיי נישט. איך האב דיר נישט גענוג געגעבן, האסט דיר טענות אויכעט? וואס הייסט?

דער אייבערשטער׳ס טענה

יעצט אז מ׳האט א קאר, מ׳קען פארן וואו מ׳וויל, און מ׳דארף אפילו נישט פארן, און מ׳קען ארויס בעטן דעם קאר, און מ׳נעמט עס שוין וואו דו ווילסט, און מ׳קען דריקן א קנעפּל און מ׳קומט אן וואו דו ווילסט. ס׳איז שרעקליך. ס׳איז א געוואלדיגער. ס׳איז א נארמאלער מענטש.

פארוואס האב איך דיר געגעבן דאס? דו ביסט געווען עלנד, ס׳איז געווען אביסל שווער צו שלעפּן זיך צו די גראסערי צו נעמען די סעלצער. דו דריקסט א באטן, דו לייגסט אריין די קרעדיט קארד, און ס׳קומט שוין אליינס. און דו האסט דאך טענות?

חי רע וואס דו ביסט. דו איז א כופר. דו איז א כופר בטובה של מקום [כופר בטובה – איינער וואס לייקנט אפּ דעם גוטסקייט]. די ערשטע עבירה וואס קען נאר זיין. דו ביסט א חמור.

ווען ער וואלט נישט דאס געזאגט, וואלט ער געראכט די מעשה. איך ווייס נישט. לאמיר זאגן אזא טייערע. עס גייט נישט. איינע פון די פּראבלעמען איז געווען, אקעי?

וואס איך מיין נאך צו זאגן

וואס איך מיין נאך צו זאגן איז, אז אונז האבן אנגעהויבן די ראשונים מיט אזא פּראבלעם, וואס על ידי איינע פון די ראשונים האט געטראכט אזא פּראבלעם.

ווי שווער ס׳איז געווען אמאל צו זינדיגן

רבונו של עולם, די שרעקלעך. אמאל ווען מ׳האט געוואוינט, ווי האט געזאגט אזוי פיל מאל איז די ראשי אמת? ווען מ׳האט געוואוינט אין איין שיק… און דארט, איינער האט געוואלט זינדיגן, ער האט געדארפט מוטשען זיך זייער שטארק, ער האט געדארפט גיין זוכן עפּעס א פּתח זונה [פּתח זונה – א בארדעל], ער איז זייער ווייט געווען, ער האט געדארפט מארקן בארוועס אין די אנדערע שטאט, און קוים וואס יעדער האט זיך אריינגענומען ווייל ס׳איז געווען א גוי.

דו ווייסט אז ס׳איז געווען א געזעץ נישט דעמאלטס, אבער פריער, א יוד האט געכאפּט א זונה מיט א יוד, מ׳האט געהרג׳עט דעם יוד, ס׳איז געווען קהלות אין שפּאניע וואס האבן געקרישט תלידות ושונות [תלידות ושונות – געזעצן און פּראטאקאלן], ווייל ליבארש, שיבת ריבארש, און בקיצור, ס׳איז שרעקליך, קוים קען מען זינדיגן.

פּליז, דער אידישער זוהר איז נאך געגאנגען אין מקוה אויך, ס׳האט נישט קיין טעם די גאנצע זאך. סאו, בקיצור, ניין, ס׳איז געווען אזוי אפּישל, דאס האט די קהילה צוגעשטעלט, אלא, יא, ס׳האט עפּעס א טעם, ניין, ס׳קען זיך נישט זאגן. סאו, בקיצור, ס׳איז נישט געווען, אזוי זאגן די רבנים היינט.

ליידער ליידער, ס׳איז שרעקליך

ליידער ליידער, ס׳איז שרעקליך, און דערפאר א שרעקליכע וועלט, מ׳קען דריקן א באטן, ס׳קומט וואס דו ווילסט, דו קענסט גיין דארט, דו קענסט זען וואס דו ווילסט, דו קענסט טראכטן וואס דו ווילסט, דו קענסט ליינען וואס דו ווילסט, שרעקליך, מ׳דארף עפּעס טון.

איך פארשטיי נישט. איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז נישט דא קיין נחש און ס׳איז נישט דא די אלע פּראבלעמען. אבער ס׳קען דאך נישט זיין, אויב דער רב, דער צדיק, האט אמאל געזאגט, שכוח, ער האט אמאל מכיר געווען מיט טובתו של מקום אז דער אייבערשטער האט געמאכט, ער האט געדארפט מאכן א ברכה, ער האט געדארפט מאכן שבע ברכות [שבע ברכות – די זיבן ברכות ביי א חתונה].

דאן קען דער אייבערשטער

דאן קען דער אייבערשטער. אוודאי דארף ער מאכן מיט א גדר, ער זאל נישט עסן עץ הדעת. קיינער דאך נישט עסן עץ הדעת. אבער די ערשטע זאך וואס דו זאגסט, דו זאגסט די איינציגסטע זאך. יא, די איינציגסטע זאך.

לאמיר פרעגן אזוי: ווען דערמאנט מען טובתו של מקום ביי אונז אין בית המדרש?

ניין, איך זאג, איך מיין, ס׳איז דא א טובה של מקום, יא? ברוך השם, מ׳לעבט אין א… ליטערעלי, איך בין נישט קיין דזשאוק.

דער רמב״ם און ימות המשיח

איך מיין, דער רמב״ם [רמב״ם – רבי משה בן מימון, מיימאנידעס] זאגט אז ווען ס׳שטייט אין די מדרש אז ס׳וועט וואקסן אויף די ביימער ברויט, ס׳קען נישט זיין קיין פּשוט׳ער. ס׳מוז זיין א משל, ווייל ס׳איז דאך נישט מעגליך במציאות [במציאות – אין דער ריעליטעט].

ברוך השם, מ׳האט שוין זוכה געווען אז נישט נאר ס׳איז מעגליך במציאות, סאך מער פון דעם וואס מעגליך במציאות. אקעי, ס׳וואקסט נישט.

טובתו של מקום: טעכנאלאגיע אלס ברכה און די נויטווענדיגקייט פון הכרת הטוב

פתיחה: די מדרש וועגן ביימער וואס וואקסן ברויט – עס האט זיך אמת׳דיג התגשם

ניין, איך זאג, איך מיין, ס׳איז דא א טובתו של מקום [the goodness/beneficence of the Omnipresent], יא? ברוך השם, מ׳לעבט אין א… ליטעראלי, איך זאג נישט קיין דזשאוק, איך מיין, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] זאגט אז ווען ס׳שטייט אין די מדרש [Midrash: homiletical rabbinic literature] אז ס׳וואקסן ביימער אויף די ביימער ברויט, ס׳קען נישט זיין כפשוטו [literally], ס׳מוז זיין א משל [parable], ווייל ס׳איז דאך נישט מעגליך במציאות [in reality].

ברוך השם, מ׳האט שוין זוכה געווען [we have already merited] אז ס׳איז נישט נאר אז ס׳איז מעגליך במציאות, ס׳איז אסאך מער פון דעם וואס איז מעגליך במציאות. אקעי, ס׳וואקסט נישט, וואס איך מיין צו זאגן, ס׳איז מכל וכל [in any case], ס׳איז זיכער אז… ס׳איז ענקלי, די וואקסן באבלס פון האלבערשטאט, ס׳איז זיכער אז צו פרעסן א באטן און ס׳קומט אן א גוי דא ביים טיר מיט א ווארימע קוגל, ס׳איז זיכער אז דאס איז נאך אסאך מער וואס די מדרש האט זיך געקענט פארשטעלן אז ס׳גייט וואקסן אויף א בוים. אמת? אזוי ווי די מלאכי השרת [ministering angels] צו אברהם אבינו [Abraham our forefather] זאגן. ס׳איז ממש, ממש.

אז יעדער איד האט צוויי… ס׳שטייט אין די גמרא [Gemara: Talmud] א לשון [expression], יעדער איד האט צוויי טויזנט און אכט הונדערט CIA אגענטן וואס קענען אים וואטשן. אמת?

קריטיק: מען דאנקט נישט – מען קלאגט נאר

ס׳איז ממש געוואלדיג. און האסט נאך קיינמאל נישט גערעדט צום אייבערשטן וועגן דעם. האסט נאך קיינמאל נישט געזאגט אין בית המדרש [study hall] די ווארט. און ווען זאגסטו עס? נאר צו כופה זיין בטובתו [to be ungrateful for His goodness]. צו זאגן ווי “האשה אשר נתת עמדי היא נתנה לי מן העץ ואוכל” [the woman whom You gave to be with me, she gave me from the tree and I ate – Adam’s response to God in Genesis 3:12]. דו האסט נאך טענות [complaints] אז ס׳איז גורם [causes] טאקע שלעכט.

איך האב אן עצה [solution]. ניין, איך זאג נאר, דער מענטש דארף אכטונג געבן אויף די אישה. דאס איז א תירוץ [answer] אויף די נושא [topic]. איך טראכט אז דאס גייט זיין די סאלושן.

פארשלאג: א נייער יום טוב – יום הודאה על גילוי האינטערנעט

איך האב שוין אמאל געזאגט, איך האב שוין געזאגט פאר אנדערע, איך גיי קאלן די טעג די אלע מענטשן וואס פירן די מערכות [campaigns], זאלן מאכן א נייע זאך. ס׳איז א שאד זיי זאלן מאכן נאך מערכות, זיי זאלן מאכן א נייע יום טוב [holiday]. חמשה עשר באב [the fifteenth of Av] וואלט געווען א גוטע טאג דערפאר. פארוואס? ס׳איז נתגלה געווארן [was revealed] די אינטערנעט. יא.

מיר גייען מאכן א יום טוב, א יום הודאה [day of thanksgiving], על גילוי האינטערנעט [for the revelation of the internet]. נישט נאר די אינטערנעט ביי די וועי. קארס, טעלעפאנס, סמארטפאונס, קאמפיוטערס, אינטערנעט איז נאר איינס, קאנעקטעד, עי-איי. מ׳וועט מאכן א ליסט, אקעי? א גאנצע שולחן ערוך [Code of Jewish Law] וועט מען מאכן, אלע ביטולס.

מ׳וועט מאכן א ספעציעלע יום הודאה, און אלע אידן וועלן זיך צוזאמקומען אנגעטאן אין א בעקיטשע [long black coat worn by Chasidim], און זאגן הודו [give thanks] אויף דעם וואס ברוך השם אונז דארפן נישט לעבן אזוי ווי אונזערע זיידעס וואס האבן נישט געהאט קיין וואשינג מאשינס. זיי האבן זיך קיינמאל נישט… אונז ווייסן נישט אפילו וואס איז די פשט [simple meaning] פון די אלע שרעקליכע טרחות [terrible toils] וואס איז געווען. וואשן די בגדים [clothes] און מאכן די ברויט, אלעס איז געווען א זריזות [diligence] מיט טירחא [toil], ממש די חטא אדם הראשון [the sin of Adam the first man] מיט טירחא. דאס איז טייטש נחמה [that is the meaning of consolation].

ביבלישער יסוד: נח אלס דער ערשטער משיח – שורש הנחמה

נח דער טעכנאלאגיסט

און דער חגב, איך האב נאך א פסוק [verse], ס׳איז מיין בעסטע קאנטעקסט, פון דעם זאג איך דארף איך די פסוק אין חמשה עשר באב. נאך א דרשה [homiletical discourse] וואס איך האב נאך געדארפט זאגן אויף די וואך.

יא, ווער איז געווען די ערשטע נחמה אין די וועלט? וואו איז די ערשטע מאל וואס ס׳שטייט די שורש [root] פון נחמה אין די תורה [Torah]? דער אייבערשטער. נישט מלשון חרטה [in the sense of regret], מלשון טרייסטן [in the sense of consolation]. אפשר די זעלבע שורש, אבער מלשון טרייסטן.

די ערשטע איז אזוי, זה, שטייט צוויי טראפ אויף דעם ווארט, “ינחמנו ממעשנו ומעצבון ידינו מן האדמה אשר אררה ה'” [he will console us from our work and from the toil of our hands, from the ground which Hashem has cursed – Genesis 5:29]. יא, זאגט די גמרא, נח איז געווען א טעכנאלאגיסט, ער האט אינווענטעד עצות וויאזוי מ׳זאל קענען גרינגער ארבעטן. אמת, דאס איז די שורש הנחמה. די שורש פון אלע נחמות איז אז מ׳האט אינווענטעד עצות.

טאקע אדם הראשון איז נתקלל געווארן [was cursed], “ארורה האדמה בעבורך בעצבון תאכלנה” [cursed is the ground because of you, in toil shall you eat of it – Genesis 3:17], מ׳וועט זיין בעצבות [in sadness], מ׳דארף זיך מוטשענען מיט זייער שווערע עבודה [toil with very hard work]. קומט נח און ער מאכט אביסל גרינגער. און אזוי ווייטער ביז עד היום הזה [until this very day] איז געווארן אזוי גרינגער.

די מאדערנע התגשמות פון נח׳ס נחמה

היינט אפילו די זיין, ס׳איז דא א קאמביין וואס מאכט אויף איינמאל די אלע מלאכות הפת [all the labors of bread-making] אויף איינמאל, יא? ס׳קומט כמעט ארויס א געגרייטע ברויט פון די אנדערע זייט. כמעט, יא? ס׳איז דא היינט אזא מאשין, ס׳קאסט א ביליאן דאלאר, איך ווייס וואס. מ׳פארט אין דעם, כמעט מער ווייניגער פארט אין די פעלדער, ס׳קומט ארויס א געבאקענע ברויט פון די אנדערע זייט. כמעט, יא? נאך איין מאשין אינצווישן, אקעי? וואטעווער, ס׳קומט נישט ארויס מעל [flour], ס׳קומט ארויס ווייץ גרינדליך, אבער ס׳איז גוט גענוג אז די מדרש זאל קענען אזוי זאגן, אמת?

זייער גוט, איך זאג, איך מאך זיך אביסל, איך דארף זיך מאכן א מדרש, אבער איך וויל נאר ארויסברענגען, דאס איז דאך די נחמה, יא?

פארוואס האט מען קיינמאל נישט געמאכט א יום טוב אויף דעם?

און וויאזוי קען זיין אז מוצאי שבת נאכט מיר טאנצן יעדער איינער, מ׳מאכט נישט קיין… אויף די נחמה וואס מ׳איז מנחם [consoles] חטא אדם הראשון האט מען קיינמאל נישט געמאכט קיין יום טוב. סאו מ׳דארף מאכן א יום טוב, זיך פרייען, און יעדער איינער וועט ברענגען און מ׳וועט טאנצן מיט די סמארטפאונס דעמאלטס ארום די בימה [platform in synagogue]. נישט אזוי ווי דו ביסט באלד גיין די סמארטפאונס אריין אין פייער ערב פסח [the eve of Passover].

מ׳גייט טאנצן מיט דעם ארום די בימה, און דער רבי וועט אריינקומען מיט א גרויסע טעסלא צו די… די גרויסע אייפעד, און מ׳וועט מאכן א חופה [wedding canopy] איבער דעם אזוי. און א פרייד, אז ס׳איז דא א הכנסת ספר תורה [celebration of bringing a Torah scroll], און מ׳וועט טאנצן “זה ינחמנו”.

וואס איז שלעכט? א פסוק. דאס איז געווען נח, דער ערשטער משיח [Messiah] איז געווען נח. “זה ינחמנו ממעשנו ומעצבון ידינו”. פארוואס לאכן אונז ווען מ׳זאגט עס? איך לאך נישט, איך מיין הונדערט פראצענט ערנסט. רוב עולם [most people] לאכט ווען מ׳זאגט עס. איך האב נישט געוואלט באלאכט ווערן. פארוואס? ס׳איז פאני, אבער ס׳זאלט טראכטן נאך אנדערש ווי איך האב געטראכט ביז יעצט.

תירוץ #2: שמחה קעגן עצבות – דער אמת׳ער לייזונג צו נסיונות

דער יסוד: עצבות איז דער שורש פון אלע עבירות

ניין, ניין, ניין, ס׳איז אזוי ווי די סושי. ס׳איז אזוי ווי די סושי. ניין, ניין, איך מיין, מ׳דארף דאנקען דעם אייבערשטן אויף דעם. און נאכדעם, און אוודאי, דעמאלטס וועט נישט זיין עובר עבירה [transgressing].

וואס דו פרעגסט, וואס וואלט געווען ווען נישט קויפנדיג און נישט קויפנדיג און נישט קויפנדיג און נישט געגעסן די עץ הדעת [Tree of Knowledge]? ווייסט פארוואס? האט אלע חסידישע רבי׳ס דאס געזאגט. איך מיין אז ביידע ווי, דאס מיין איך אמת׳דיג. שטייט אין אלע חסידישע ספרים [books] אז, יא, אין בית אהרן [a Chasidic work], אז דער יצר הרע [evil inclination] וויל נאר עצבות [sadness], אמת? עצבות איז די גרעסטע פראבלעם. די רגע וואס א מענטש איז בעצבות, דעמאלטס פאלט ער אין אלע עבירות [sins]. אזוי ווי ווען א מענטש איז בשמחה [in joy], האט ער נישט קיין עבירות.

סאו ווייל זאג איך אזוי, פארוואס? באקומען מענטשן אינטערנעטס צו טון מיט דעם עבירה, ווייל זיי זענען בעצבות דערויף. זאל מען דאנקען דעם אייבערשטן נאכנישט. זאל מען נישט מאכן קיין ברכה [blessing]. ס׳איז דאך אסור לענות פארלאזן מיט א זיבה די ברכה [it is forbidden to answer a blessing in vain].

הלכה׳דיגע נקודה: שהחיינו אויף נייע טעכנאלאגיע

אויב א מענטש קויפט א נייע קאמפיוטער, מאכט פון דעם קיין שהחיינו [the blessing thanking God for bringing us to this time]. דרך אגב [by the way], ס׳איז א הלכה [Jewish law] מדאורייתא [from the Torah], נישט מדאורייתא, נאר מדרבנן [from the Rabbis]. אזוי ווי מ׳קויפט א נייע פאון אדער א קאמפיוטער, דארף מען מאכן שהחיינו. אורי האלצמאן זאגט אויף מענטשן, דאס איז אויך די הלכה, אבער אויף פאון דארף ער מאכן. אויף א קארס, איז דאך אזוי די הלכה, שלחן ערוך [Code of Jewish Law].

און דער פסקי תשובה [a halachic commentary] זאגט אז מען פירט זיך נישט נישט, און מען פירט זיך יא, איז נישט קיין פסקי תשובה׳ס. וואס פסקי תשובה׳ס? ווארעווער, ער איז מסתמא פסקי תשובה׳ס. ניין, ניין, ווארעווער, איך זאג אז דאס איז דער שורש הביאה [the root of the matter].

די פראקטישע אפליקאציע: דאנקבארקייט פירט צו צופרידנקייט

אויב מען וועט מקריב זיין [bring close] מיט ער וואס, וועט מען וועט זיין צופרידן. פארוואס גייט ער אויף די קאמפיוטער אין די טיש שלעכטע זאכן? ווייל ער איז בעצבות, ער איז שוין דערפרעסט. ער מיינט נעבעך אז ער איז פשט א שטיקל שרגץ [disgusting thing]. ווען א מענטש איז דעפרעסט, קומט אריין דער נחש [serpent]. אזוי איז דער שטריט אין די הדברים [the way things are], אזוי ווי ס׳שטייט אין ספרים הקדושים [holy books], אלע ספרים שטייט דאס.

מקורות פון חסידישע ספרים

שטייט אין בעל תניא [the Tanya, foundational work of Chabad Chasidism] אז מ׳זעט בחוש [empirically] אז ווען א מענטש איז צו פרייליך האט ער נישט קיין תאוות רעות [evil desires]. ער קען זיך משלוחם זיין [control himself]. ניין, פארקערט, ער האט נישט קיין תאוות רעות. ווען א מענטש איז בעצבות קען זיך משלוחם זיין, ער איז פרייליך. יא, און גער [the Gerer Rebbe] זאגט מען אז ער איז אויפגערוימט, ווייל דעמאלטס איז ער ריין. דאס איז די תירוץ.

די מסקנה: דאנקבארקייט איז דער אנטידאט

ממילא, די תירוץ איז, אז וויבאלד די גאנצע זאך פון תאוות [desires] איז… ס׳ווערט אזוי ווי א דרוש [homiletical interpretation], אבער דאס איז די צווייטע תירוץ, ס׳איז אן אמת׳ער תירוץ, ס׳איז אן אמת׳ער תירוץ. אז די פארוואס קען מען נישט היינט רעדן פון תאוות, זאל מען עס בעצבות.

רבונו של עולם [Master of the Universe], די דרשה הייבט זיך אן מיט עצבות, און אנדערע ווערט נישט אן עצבות, ס׳איז כפירה בטובתו של מקום [denial of God’s goodness], אמת? רבי׳חן, דו ביסט א נארמאלער מענטש, דו שטייסט אויף אינדערפרי, איך זאג דיר, דו שטייסט אויף אינדערפרי, און דו האסט נאך א מאשין וואס מ׳טריקט א באטן און לייגט אריין אזא זאך, ס׳קומט ארויס א הייסע קאווע. אויב איך וויל א קאלטע קאווע, איז דא אן אנדערע באטן, עס מאכט די זעלבע. איך האב נישט געהאט יענע מאשין, אבער מ׳קען קויפן ביי נאך פופציג דאלער א מאשין וואס מאכט קאלטע קאווע ווען מ׳וויל עס שטארק, אמת?

די וועלט וואס מיר לעבן אין: א געוואלדיגע ברכה

און דו שטייסט אויף אין די וועלט, יא, און דאן דאך מער, האסטו א מאשין, א באטן, האסט א באטן וואס דו דריקסט נעבן דיין בעט, איז עס נאך דא. און אויב דו ווילסט אז עס זאל זיין 71 דיגריס, מאכסטו עס 71. אויב דו ביסט שוין צו ווארעם פאר דיר, מאכסטו עס 79. אויב דו ביסט שוין קאלט, מאכסטו עס אויף 73. און דו לעבסט אין דער וועלט, יא? האט ער געזאגט, מלאכי השרת, צולין לבשר ומסננין ליין [the ministering angels roast meat and strain wine – referring to the angels who served Abraham].

די כפירה פון נישט דאנקען

און דו שטייסט אויף, און דו גייסט אים פארנישט, זאגסטו, רבותי [gentlemen], ס׳איז דא שרעקעדיג, איך וועל עס לעבן אין אזא וועלט, אזויפיל טעכנאלאגיע, רוח פנים [spiritual decline], ס׳איז אפסטאמען, מיין חיה רע [evil beast] וואס דו ביסט. דו האסט נישט געווען אזא כופר בטובתו של מקום [denier of God’s goodness] זייט די צייט פון דא, מ׳איז נישט געווען אזא כופר בטובתו של מקום. קודם מאכן א דאנק כויך [first give thanks], אבער ס׳איז געוואלדיג.

ס׳איז נישט סתם געוואלדיג, אונז קענען נישט אפילו… ווייסט פארוואס מ׳לאכט? ווייל מ׳קען נישט האלטן אזוי פיל שמחה. אזוי שטייט אויסגעלייבן אויף די שבועה [oath]. מ׳ווערט נישט קיין טראבלער מענטש.

פראקטישע עצות: ברכות און כוונה

איך זאג דאך אז מ׳מאכט א ברכה אויף אים. ס׳שטייט אין חסידישע ספרים אז ווער ס׳מאכט א ברכה סטענענד כונה [with proper intention], ווערט נישט קיין גשם [materialistic] פון די עסן. אלע וואלט זיך אפ וועט נישט מאכן א ברכה סטענענד כונה, וועט מען אויך נישט עסן צו פיל. ווייל ער זאלט פרייליך.

פארוואס עסט א מענטש צו פיל? ווייל ער איז דעפרעסט, און ער מיינט אז ער האט געעסן און געמאכט זיין. ער איז שוין צופרידן, ער עסט ווייל ס׳איז געוואלדיג, ער געט נישט עסן צופיל, ער האט נישט קיין צופיל אויף די אינטערנעט, ער טוט אלעס במידה [in moderation], ווייל ער וועט זיין צופרידן. דאס איז זייער א בעיסיק זאך, ממילא גייט מען מתקן זיין [establish] א נייע יום טוב לכבוד דעם, און דאס גייט זיין די עצה. און דעמאלטס, און נישט קיינער האט קיין נסיונות [trials], און נישט קיין נסיונות, און נישט קיין נסיונות.

די נויטווענדיגקייט פון קהילה

און ער וועט עס צוזאמען מיט אנדערע מענטשן, עס איז נישט פארהאלטן, אט וואס איז א מענטש אלעמאל אליינס, ער וועט נישט מאכן פירות [progress]. מ׳דארף מאכן א וואטסעפ גרופ. ניין, ניין. מ׳דארף מאכן א טאפ. מ׳דארף עס at least, וויבאלד ענק גייען נישט טון א נאכדעם מעשה [actual deed], ביז דערווייל, ביז נעקסטע יאר וועט זיך דערמאנען, איך האב נישט געוואלט אפשר טאקע צו מאכן.

ברכות השחר אלס א פלאץ פאר דאנקבארקייט

גייען דאס טון, אליסט ווען מ׳זאגט ברכת השחר [morning blessings], ברכת הנהנין [blessings of enjoyment], ברכת השחר, ס׳איז לאמיר זינען אויף דעם. אבער מ׳קען מאכן נאך אמאל. שאול לכל צורכי [Who provides for all my needs], פוקח עברים [Who opens the eyes of the blind], מתיר אסורים [Who releases the bound], ס׳איז דאך וואס ס׳איז מתיר געווען, און זוקף כפופים [Who straightens the bent], ונותן לשכוי בינה [and gives understanding to the rooster], קיינער ווייסט שוין א שכוי איז, דו ווייסט? שכוי מיינט א שכל [intellect].

ניין, נישט א פסוק שטייט איינמאל אין איר, קיינער ווייסט שוין וואס ס׳איז, ס׳מיינט א סמארטפאון. “הנותן לשכוי” מיינט “סיליקאן”. “הנותן לשכוי” איז גימטריא [numerical value] “סיליקאן”. ניין, קען מען שטיין כתבי האר״י [the writings of the Arizal, Rabbi Yitzchak Luria], כתבי ליקוטי מהר״י, רבי יצחק לוריא שטייט אז יש לכוון [one should have in mind] “הנותן לשכוי”, “שכוי” איז גימטריא “סיליקאן”. ס׳איז נישט גימטריא, ס׳איז בערך גימטריא [approximately the numerical value], מ׳מאכט אז ס׳זאל שטימען. ס׳איז נישט קיין פראבלעם. ביי די וועי, דאס איז די כוונת האר״י [the intention of the Arizal], ער לייגט אריין זאכן וואס ער מאכט און ער דארף מען זיך האבן פאר די סמארטפאון, פאר די זעקל זייגער, און אזוי ווייטער. און דאס גייט זיין די סאלושן.

מסקנה: דער אייבערשטער׳ס כוונה איז טובה, נישט נסיון

ס׳איז זיכער אז ס׳קען דאך נישט זיין, איך ווייס נישט צו דאס איז א חסידישע שמועס [Chasidic discourse], אבער מ׳דארף דאך ריעקטן צו די וועג וויאזוי די הנהגת השם [God’s conduct] איז, וויאזוי די הנהגת השכינה [the conduct of the Divine Presence] איז, right?

ס׳קען דאך נישט זיין אז דער אייבערשטער האט געגעבן אזוי פיל הטבה [goodness], איך האב מיר פשוט נאכגעזאגט אז דער רבי שליט״א [may he live long] האט געזאגט אז כוונת אכילה [the intention of eating] איז צו זיך מחבר זיין [connect] מיט׳ן אייבערשטן די הטבה וואס איז מיטיב [bestows good] פאר יעדן אז ער גיבט זיי צו עסן.

ס׳קען דאך נישט זיין אז דער אייבערשטער האט געטוישט די גאנצע סדר העולם [order of the world] און געמאכט אז די הטבה זאל זיין פי אלף [a thousand times more], אז די ריעקציע וואס אונז האבן זאל זיין פראטעסטן קעגן דעם. און מ׳דארף פראטעסטן קעגן די נאך, האב איך געזאגט נישט אז מ׳זאל טון עני עבירות, איך בין נישט מתיר [permitting] קיין שום איסור [any prohibition]. ס׳קען דאך נישט זיין אז די עיקר ריעקשאן וועט זיין דאס.

משל: די סעודה וואס איז געמיינט צו מהנה זיין

נאר איך רעד דאך צו דיר, יא? ס׳קומט איינער צו מיר און איך געב אים א סעודה נפלאה [wonderful feast], א ריזיגע סעודה. איך צייל אים פיר און צוואנציג אנדערע מאכלים [dishes]. וואס ווילט ער זאגן? איך ווייס וואס דו ווילסט, דו ווילסט אז ס׳זאל ווערן גראב. חכם נאר, ער איז נישט קיין אורח רעה [bad guest] אין דער וועלט.

אוודאי איך וויל, אויף א צרה [trouble] גייסטו קענען ווערן קרוב [close], דו וועסט דאך מוזן אליין נעמען קער דערפון [take care of it yourself]. ס׳איז יא א פראבלעם. אבער ס׳איז זיכער אז די כוונת הנותן [the intention of the giver], ער וויל דיך מהנה זיין [give you pleasure].

נאך קיינמאל נישט געווען איינער וואס האט געהאט א שונא [enemy], ער האט געוואלט אים אפטון, ער האט געמאכט א ריזיגע סעודה, ער האט באקויפט אלעס, ער האט געמאכט דעם אכילה ומשקה [food and drink]. נאך קיינמאל, אפשר נישט צו די עפעס א חסידישע מעשה [Chasidic story] זאגט דאס.

טוישן אונזער באציאונג צו טעכנאלאגיע: א שמחה-באזירטע צוגאנג

דיגרעסיע: “מה יעשה הבן שלא יחטא” און די חסידישע דרך

מגיד שיעור:

וואס ווילסטו זאגן? איך ווייס וואס דו ווילסט, דו ווילסט אז איך זאל ווערן גראב. איך האב נישט קיין אורח רע, ער איז נאך שוין געווען אזא אורח רע אין דער וועלט. זאלסט נישט ווערן, אויף א צרה גייסטו קענען ווערן גראפט, וועסטו דאך מוזן אליינס נעמען קער דעפעסט. ס׳איז ייער פראבלעם.

אבער ס׳איז זיכער אז די כרבנת הנותן [the generosity of the Giver], ער וויל דיך מהנה זיין [give you pleasure/benefit]. נאך קיינמאל נישט געווען איינער וואס האט געהאט א שונא [enemy], ער האט געוואלט אים אפטון, ער האט געמאכט א ריזיגע סעודה [feast], ער האט באקויפט אלעס, ער האט געמאכט דעם אכילה ומשקה [food and drink]. אפשר נישט נאר אפשר א חסידישע מעשה [Chasidic story] וואס זאגט דאס, באט סיריעסלי, ס׳ארבעט שוין.

מה יעשה הבן שלא יחטא [What should a person do so that he will not sin]? וואס?

תלמיד:

אקעי, אקעי, אקעי. ס׳איז דא א מנהל פאליטיק, איך הער.

מגיד שיעור:

ניין, אבער דער אמת׳ער קען דאך שטיין אז דאס איז מה יעשה בן שלא יחטא. דאס איז דער אמת׳ער שטארק אין מדרש [Midrash]. איך ווייס די חסידישע רבי האט געזאגט, מה יעשה בן שלא יחטא, עפעס.

תלמיד:

אהא.

מגיד שיעור:

מורא, ממש פורים [Purim] יעצט. אזוי האט אייער דער רוז׳ין [the Ruzhiner Rebbe] אמפס א חסידישער.

תלמיד:

ניין, איך מיין אז ס׳איז א גוטע, ס׳איז אמת׳דיגע נקודה [point].

מגיד שיעור:

איך זאג דיר אז אויב מ׳דאנקט דער אייבערשטער אויף דעם, וועט עס נישט הודאה [thanksgiving]. איך זאג דיר אז מ׳גייט נישט הודאה.

תלמיד:

ניין, דאס איז שוין נישט דרך המצוה [the way of the commandment].

מגיד שיעור:

איך מיין אז ס׳גייט ליידן זיי דרך המצוה, ווייל דאס איז נאך א נושא [topic] אז די עצבות [sadness]…

תלמיד:

ניין, ס׳האט צוטון מיט דעם. די קאנעקשאן…

מגיד שיעור:

קודם דער שטיקל איז נישט געווען בדרך אריסטו [in the way of Aristotle], ס׳איז געווען בדרך חסידות [in the way of Chasidus]. אבער…

תלמיד:

בדרך חסידות. ס׳איז דרך הכסידות [the way of Chasidus]. אויס, מענטשן האבן געהאלטן אז סתם אזוי זיין.

מגיד שיעור:

אבער די תירוץ [answer] איז, נישט… איך וויל נישט סאדניזם. איך וויל נישט סאדניזם.

צוריק צום רמב״ן: עסן ריכטיג, נישט עסן צו פיל

מגיד שיעור:

וואס איך זאג איז, די קאנעקשאן איז, מיט וואס האבן זיי מיר גערעדט פריער, אזוי ווי דו האסט געזאגט. דער רמב״ן [Ramban/Nachmanides] זאגט נישט אז מ׳זאל נישט עסן, דער רמב״ן זאגט אז מ׳זאל עסן ריכטיג, אדער עסן גוט.

און מיין טענה [argument] איז, וואס באופן כלל עסט מען נישט גוט, די פראבלעם איז אז מ׳עסט צו פיל. מ׳ענדזשויט איז נישט גענוג, אבער מ׳איז נישט בשמחה [with joy], און מ׳טרייט א גאנצע צייט אנצופילן עפעס א לאך אינעווייניג פון זיך אינזער. איין עצה [advice], אבער עס איז נישט גענוג. מ׳איז נישט גענוג דארף זיין בשמחה אויך.

דער קאנטעקסט טוישט אלעס: סעודת שבת קעגן סאפער

מגיד שיעור:

ממילא [therefore], ווען מ׳געבט, like a set, giving context, אזוי ווי איך האב געזאגט אז צו עסן א סעודת שבת [Shabbos meal] איז זייער אנדערש צו עסן א סאפער, אמת? ס׳איז נישט די זעלבע זאך. איי, מ׳עסט די זעלבע מאכלים [foods]? לאמיר שוין זאגן מ׳עסט די זעלבע, גראדע עסט מען נישט די זעלבע.

ס׳איז נישט מעדזשיק. ווייל א מענטש איז א מדבר [a speaking being], א מענטש לעבט אין סטאריס, און וויאזוי ער פארשטייט זיך אליין.

די פראקטישע מסקנא: טוישן אונזער באציאונג צו טעכנאלאגיע

מגיד שיעור:

סאו וועגן דעם, די שמחה [joy] וואס איך זאג, איך טויש וואס איז א סמארטפאון. איך מיין אמת׳דיג, דו דארפסט טוישן די רעלעישאן [relationship]. דו דארפסט טוישן אונזער רעלעישאן. דאס מיין איך ערנסט. אלעס וואס איך זאג מיין איך ערנסט, אלע חלקים [parts] זענען מדרשים [Midrashim].

אבער מ׳דארף טוישן אונזער רעלעישאן צו די גאנצע טעכנאלאגיע. ווען א מענטש מאכט אויף זיין קאמפיוטער אינדערפרי, א מענטש וואס ארבעט, ווען ער מאכט אויף זיין קאמפיוטער אדער זיין פאון, דארף עס קומען מיט א מודה אני לפניך [I give thanks before You – the morning prayer].

וואו, ס׳איז אן אמייזינג כלי [tool], איך קען זיך קאנעקטן מיט די גאנצע וועלט. נאכדעם מיט קוקן די מזוזה [mezuzah], און נישט נכשל ווערן [stumble] מיט די שלעכטע זאכן.

אבער ס׳קען נישט זיין אז די ערשטע מאמענט איז אז ס׳איז א פראטעסט. אה, שרעקליך, איך בין דער שייגעץ [non-Jewish boy/derogatory term for oneself] וואס האט א סמארטפאון, און ס׳איז א דעוויל [devil].

דער אמונה-ארגומענט: ס׳איז נישט קיין “בית זונות”

מגיד שיעור:

און דאס… קודם כל זאגט ער על פי אמונה [according to faith], ווייל דער אייבערשטער געבט דיר עס. אויב דו ווילסט רעדן נפקא מינה [practical difference] לגבי תאוות [regarding desires], זאגט ער, דען, יור הויל סטארי [your whole story], ווייל עס איז בעד.

דו ביסט געגאנגען א קריקשנאלס אין א בית זונות [house of prostitution]. ווער איינגערעדט אז דאס איז א בית זונות? העלאו, ביסט א נארמאלער מענטש. דאס איז דיין ווייב. עס איז נישט קיין בית זונות. אויב עס איז א בית זונות, גייט ער איז געקענט גיין דארט. מאך נישט קיין בית זונות. נישט קיין בית זונות.

דו האסט זיך איינגעלייגט אז ס׳איז א בית זונות, האסטו א פראבלעם. ס׳איז די טובת של מקום [the goodness of the Omnipresent]. ס׳איז אשה אשר נתתי [the woman whom I gave – referring to Genesis 3:12], וואס דער אייבערשטער האט דיר געגעבן. ס׳איז נישט קיין בית זונות בכלל. ס׳איז א געוואלדיגע זאך.

זיי זענען העפי. זיי זענען העפי. זיי ווערן נאר נישט קיין בית זונות. די בית זונות ווערדסטו, האבן מיר נישט העפי. דו כאפסט [you understand]? און דעמאלטס וועט זיין גוט. שלום ישראל [peace, Israel].

סיום: דער טייטל פון דעם שיעור

תלמיד:

וואס קען ענע בי די טייטל אויף די ווידעא?

מגיד שיעור:

חמשה עשר [the fifteenth] שרייבט. די טייטל איז אז די רופא [the idea/theme] איז אז חמשה עשר באב [the 15th of Av] איז א יום טוב [holiday] אויף אמצלאות [embracing] א טעכנאלאגיע. איך וויל די דרייש [explanation] וויאזוי ס׳שטימט מיט די גמרא [Gemara/Talmud] אויף חמשה עשר באב, וועל איך עס זאגן אנדערע מאל.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.

סיכום השיעור 📋

סיכום פון שיעור: תאוות, טעכנאלאגיע, און הכרת הטוב אין דער הייַנטיגער וועלט

א. פתיחה און ארגאניזאטארישע באמערקונגען

ב. דער צענטראלער יסוד: “נתגבר על עצמו” – מושל בנפשו

ג. יעדער דור האט זיין אייגענע נסיון – דער קאנטעקסט פון דורות

דער פרינציפ

דער עיקר פונקט

ד. דער הויפט-ארגומענט: די מציאות האט זיך ראדיקאל געטוישט – “שפע” און תאוות היינט

1. פרישות מיינט היינט עפעס אנדערש

2. קאנקרעטער באווייז: די עקספלאזיע פון פראדוקטן

3. דער שינוי אין עסן-קולטור

[זייטיגע דיגרעסיע: ביישפילן פון דער טרענד אין דער חסידישער וועלט]

4. די שאלה וואס ווערט אוועקגעשטעלט

ה. יעדע חברה האט אירע אייגענע מידות – מאטעריעלע באדינגונגען פארמען דעם אינהאלט

דער פרינציפ

[דיגרעסיע מיט אילוסטראטיווער פונקציע: חילוקים צווישן חסידות׳ן]

מאטעריעלע באדינגונגען פארמען מידות

[דיגרעסיע: גור׳ס “ביליגקייט”]

[קליינע דיגרעסיע: “waste of money” vs. כיבוד]

כבוד שבת באקומט אנדער “meaning” לויט דער מציאות

ו. ווען א פראבלעם עקזיסטירט נישט, רעדט מען נישט דערפון – דער קריטישער ביישפיל פון תאוות

דער שלוס

דער קאנטראסט: אלטע ראשי ישיבות vs. היינטיגע רבנים

ז. דער פראבלעם פון היפאקריזיע ביי די וואס מוסר׳ן קעגן תאוות

ח. “צופיל סארטן קעיקס” – איז דאס באמת תאוה?

די קשיא

[זייט-דיגרעסיע: דער בדחן׳ס וויץ – “חסידישע מאכלים” vs. “גראבע מאכלים”]

קולטורעלער רעלאטיוויזם – א גוטע קשיא מיט א שלעכטן תירוץ

ט. דער פאקטאר פון צייט און היסטאריע – “נייע” vs. “אלטע” תענוגים

י. מען דארף א **נייע שפראך** צו רעדן וועגן תאוה היינט

דער צענטראלער טענה

קאנקרעטע דוגמא: איישישאק 1920 vs. לעיקוואוד 2026

יא. צוויי וועגן צו דעפינירן א מידה – כלל vs. ציור/פאראדייגם

דער מעטאדאלאגישער חילוק

דער שליסל-פונקט

יב. אפווייזן ביידע תירוצים – קאנטעקסט ≠ רעלאטיוויזם

צוויי תירוצים וואס זענען נישט גוט

[זייט-דיגרעסיע: דער שינאווער רב – “ברויט מיט פוטער”]

דער שליסל-חילוק

[זייט-דיגרעסיע: “גיי זען וואס די ערליכע אידן עסן”]

[זייט-דיגרעסיע: שפאצירן מיט דער ווייב]

יג. שאלה פון א תלמיד – וואו איז דער שיעור?

די קשיא

[זייט-דיגרעסיע: קאוטש]

דער תשובה (נישט קיין פולע תשובה)

יד. דריי תירוצים אויף דער קושיא – און אפווייזונג

ערשטער תירוץ

צווייטער תירוץ

דריטער תירוץ (אייגענע איידיע)

טו. אריסטאטל׳ס שיטה – מידות זענען קאנטעקסטועל, אבער לימיטעד

טז. [צדדית דיגרעסיע] פאטעיטא טשיפס, נאש, און חסידישע מנהגים וועגן תאוות

יז. פילס (GLP-1 / Ozempic-טיפ מעדיצינען) און עבודת המידות

דער פאל

רב מאזעסנעק׳ס שיטה (א ברסלב׳ער רב)

דער תשובה אויף רב מאזעסנעק – **נישט מסכים**

וואס מענטשן טאקע מיינען

יח. [זייט-דיגרעסיע] מעשה מיט א חסידישן רבי אין א ליטווישע ישיבה

יט. דער שפיץ-ארגומענט: יעדער איינער איז מודה אז מ׳דארף “עבירות” פאר נארמאליטעט

דער פרינציפ

כ. דער שינאווער רב׳ס משל: “יעדער איד האט א בויך פול מיט ווערעם”

כא. די גמרא: “אין אדם ניצול ממנו בכל יום”

כב. “נח ליהנינו” – היינט האבן מיר אנדערע פראבלעמס און אנדערע סאלושענס

דריי תירוצים (רעקאפיטולאציע)

כג. דער משל פון נח: מידה במצוות מיינט נישט סתם “מיטן”

כד. אפליקאציע אויף דער היינטיגער סאסייעטי

עסן איז ביליג – דער אלטער “מלאסטם את הבריות” איז נישט מער רעלעוואנט

[קליינע דיגרעסיע: אדיקשאן אלס נייער “מלאסטם”]

“היום” – די תורה איז געגעבן היינט

כה. קריטיק פון “אלטע נוסח” מוסר-שמועסן

אלטע דוגמאות רעדן נישט מיט דעם היינטיגן בחור

[קליינע דיגרעסיע: “כוונות ביים עסן”]

כו. דער אמת׳דיגער נושא: נישט ווערן obese – עס איז עפעס טיפער

דער פראבלעם איז נישט סתם “פרעסעריי”

[דיגרעסיע: קבלה-פשט אויף אמעריקע]

מ׳קען נישט בלויז באשולדיגן “פרעסעריי”

“Never take a guru that’s fat” – נישט מסכים

כז. סיום פון דער ערשטער מהלך: פיזישע פראבלעמען, נישט נאר רוחניות׳דיגע

[קליינע דיגרעסיע: מנהגים מיט ספאנדזש קעיק און לחיים]

כח. צווייטע מהלך (נייער חידוש): דער משל פון גן עדן – “כפר בטובתו של מקום”

1. דער משל פון אדם הראשון אין גן עדן

י. מען דארף א נייע שפראך צו רעדן וועגן תאוה היינט

דער תשובה אויף רב מאזעסנעק – נישט מסכים

א נייער יום טוב – יום הודאה על גילוי האינטרנט/טכנולוגיה