תורת ה׳ תמימה מחכימת פתי | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור – שמונה פרקים פון רמב״ם, פרק ד׳ (מיט הרחבות לכבוד שבועות)

—

א. הקדמה און פריימינג

מען האלט ביים אנהייב פון פרק ד׳ פון שמונה פרקים. פרקים ד׳ און ה׳ זענען די סענטראלע פרקים – דארט שטייט די עיקר טעאריע און פראקטישע אנווענדונג.

מעטאדאלאגישער פריימווארק: דריי קאטעגאריעס צו לערנען רמב״ם

1. תוכן/איידיע – וואס איז דער פילאסאפישער יסוד?

2. פרשנות/פירוש – וויאזוי ווערט די תורה מפורש לויט די יסודות? (רוב לערנערס הייבן אן פון דא און פארגעסן דעם ערשטן פונקט)

3. וויכוחים – מחלוקות סיי אויפ׳ן יסוד, סיי אויפ׳ן פירוש

—

ב. די צוויי יסודות פון פרק ד׳-ה׳

1) דרך הממוצע (דער מיטלסטער וועג)

גוטע מידות זענען דער מיטלסטער וועג – נישט צו איין קיצוניות און נישט צו דער אנדערער. די מעטאדע צו דערגרייכן דעם מיטלסטען וועג: חזר׳ן מעשים ווי מ׳וואלט שוין געווען דארט (“fake it until you make it”) – דאס איז דער רמב״ם׳ס דרך העבודה.

2) דרך הרפואה (תוספת אויפ׳ן דרך הממוצע)

פארשטיין אליין איז נישט גענוג – מען דארף טון. אויב איינער איז זייער ווייט פון מיטן, דארף ער זיך רוקן צו דער אנדערער זייט – ווייטער גיין ווי ער מיינט ער דארף, ווייל ער איז נאך ווייט.

וויכטיגע באגרענעצונג: דער רמב״ם איז קעגן אמת׳ע קיצוניות – ווער עס ווערט א קיצוני ווערט משוגע און קומט קיינמאל נישט צוריק.

—

ג. דער רמב״ם׳ס קשיא און תירוץ וועגן תורה און קיצוניות

קשיא: אויב דער אידעאל איז דער מיטלסטער וועג, פארוואס זעט מען אין תורה (און אין מעשיות פון חסידים) זאכן וואס זענען קיצוני – סיגופים, גיין אין מדבר, נזירות?

תירוץ: די תורה איז נישט געקומען נאר זאגן וואס דער אמת איז – זי איז געקומען אויסהיילן מענטשן. ווייל מענטשן זענען “לוקה” (קראנק) אין געוויסע מידות, דארף די תורה זיי שטופן צו דער אנדערער זייט כדי זיי צוריקצוברענגען צום מיטן.

וויכטיגע מסקנא: ווער עס גייט נאך ווייטער ווי די תורה פארלאנגט, איז אינגאנצן אראפ פון וועג – ווייל די תורה אליין איז שוין נישט דער אידעאל, זי איז שוין די רפואה. מען קען נישט זאגן “די תורה שטייט אידעאל, איך גיי ווייטער” – ווייל זי שטייט שוין ווייטער פון אידעאל.

דוגמא: נזיר – די תורה איז קעגן נזירות פאר א נארמאלן מענטש. נאר ווער עס איז א “שטיקל סוטה” דארף זיין א נזיר. “כי יפליא לנדור” – ס׳איז א ספעציעלער פאל, נישט דער נארם.

דער טיפערער פונקט: תורה ווי “טעם” אויף דער גאנצער תורה

דער רמב״ם׳ס קאנעקשן פון זיין איידיע מיט תורה איז נישט סתם א פירוש – עס איז א טעם אויף דער גאנצער תורה. דער רמב״ם גיט א מהלך וויאזוי די גאנצע תורה ארבעט – אלס רפואה פאר מענטשן.

—

ד. די גרויסע קשיא: פארוואס דארף מען בכלל א תורה?

> *[קאנעקשן צו שבועות – די קשיא פון שבועות (פארוואס האט דער אייבערשטער געגעבן די תורה?) איז בעצם די זעלבע קשיא ווי פסח. דערפאר איז נישטא קיין “הגדה של שבועות” – ווייל מען האלט שוין ביים תירוץ.]*

1) דער רמב״ן׳ס קשיא (חיצוניות׳דיגע פארם)

“תורת ה׳ תמימה” – אבער גוים האבן אויך גאנץ גוטע געזעצן! וואס איז דער גרויסער מהרעיש? דער רמב״ן האט זיבן תירוצים – אז מ׳דארף זיבן תירוצים אויף אזא פשוט׳ע קשיא, איז עפעס נישט גלאט.

> *[באמערקונג: כדי צו פרעגן די קשיא דארף מען וואוינען צווישן לייטישע גוים.]*

2) דער חסידישער וועג צו פרעגן די זעלבע קשיא (אינערלעכע פארם)

מ׳דארף גאר נישט קוקן אויף גוים. אברהם, יצחק, שם, נח, חנוך, מתושלח – אלע גרויסע צדיקים, אלע פאר מתן תורה, אן משה רבינו׳ס תורה. עס שטייט בפירוש אין דער תורה אליין אז מ׳קען זיין א צדיק אן א וואָרט חומש-רש״י. אברהם האט נישט געלערנט חומש מיט רש״י – ער האט די אמת „אין די ביינער” געהאט.

> *[באמערקונג וועגן מדרשים: לויט מדרש האבן די אבות יא געלערנט תורה, אבער „מ׳קען נישט חתונה האבן מיט א מדרש” – אויפ׳ן פשט-לעוועל האבן זיי נישט געהאט מתן-תורה.]*

3) פארשארפונג

אויב מ׳קען זיין א פערפעקטער מענטש אן תורה – וואס דארף מען מתן תורה פאר? בלויז כדי מ׳זאל וויסן נישט צו הרג׳ענען? אברהם האט דאס שוין אליין געוואוסט!

—

ה. דער שליסל-חילוק: צוויי באדייטונגען פון „תורה”

– תורה דלעילא / תורה עליונה / תורה דאצילות = דער אידעאל, די אמת וואס אברהם האט דערגרייכט פון זיך אליין, אן א ציווי פון אויבן.

– תורה דלתתא / תורה תחתונה / תורה דבריאה = משה רבינו׳ס תורה, די פראקטישע תורה שבעולם הזה, מיט מצוות, שכר ועונש.

> *[מקור: דער זוהר רעדט וועגן דעם חילוק אויף פארשידענע אופנים.]*

—

ו. דער תירוץ: פארוואס דארף מען די תורה שלמטה?

1) פאר „קראנקע מענטשן” – אידן האבן עזות/כח

גמרא ביצה: „אלמלא ניתנה תורה לישראל, פני השם עזין” – אידן האבן אזויפיל כח און עזות, אן תורה וואלטן זיי געווען „חיות רעות.” די תורה קומט איינצוהאלטן דעם כח, ער זאל גענוצט ווערן ריכטיג.

> *[ראיה: ווען אידן האבן אויפגעהערט צו זיין פרום, האבן זיי באלד אויפגעשטעלט א מדינה – דאס ווייזט דעם כח/עזות.]*

2) רוב מענטשן זענען בטבע נישט גוט

ראיה פון ספר בראשית: דער צווייטער מענטש (קין) האט געהרג׳עט דעם ברודער – דאס איז „נארמאל,” דאס איז nature. „כי יצר לב האדם רע מנעוריו” – דער מענטש איז בטבע שלעכט. אברהם האט פרובירט צו האלטן זיינע מענטשן, אבער ס׳איז נישט סוקסעספול אין ווייטער איבערגעבן – זיי האבן נישט געהיטן פסח, עס האט זיך צעבראכן. מ׳גיט מענטשן power – זיי ווערן טיראנען. דאס איז predictable human nature.

3) מסקנא: תורה = חינוך-פראגראם, נישט אמת-פראגראם

רוב מענטשן זענען נישט capable פון אליין כאפן די אמת. אפילו מ׳זאל זיי מסביר זיין אלעס וואס חנוך האט געוואוסט – ס׳וועט זיי גארנישט טוישן. דער תירוץ: שכר ועונש – „קענדיס און פעטש.”

„חנוך לנער על פי דרכו” – מיינט נישט „רעד צו דער נפש פון דעם קינד” (ווי מאדערנע מחנכים זאגן), נאר: רעד די שפראך וואס קינדער פארשטייען – וואס זיי האבן ליב באקומען זיי, וואס זיי האבן נישט ליב נעמט מען אוועק.

> *[זייט-באמערקונג: דער נצי״ב זאגט ספר בראשית הייסט „ספר הישר” ווייל עס לערנט אויס ווי צו זיין א גלייכער מענטש. א פרומער מענטש וואס איז נישט גלייך – באקומט א מבול. גלייכקייט איז מעכב.]*

> *[זייט-באמערקונג וועגן שבע מצוות בני נח: דור המבול האט נישט געוואוסט פון א באשעפער, נישט פון תורה – און פונדעסטוועגן זענען זיי באשטראפט געווארן. ווייל בסיסישע מאראל (נישט הרג׳ענען, נישט גנב׳ענען) קען מען אליין וויסן – „עד כדי כך אז זיי זענען חייב עונש.”]*

—

ז. פראקטישע דוגמא: געלט-מצוות – ווי אזוי די תורה באהאנדלט כילות (גייציקייט)

1) דער רמב״ם׳ס ליסטע

דער רמב״ם מאכט א לאנגע ליסטע פון מצוות: מעשרות, לקט, שכחה, פאה, פרט, עוללות, שמיטה, יובל, צדקה די מחסורו. ער זאגט א מפתיע׳דיגע זאך: אלע דאזיגע מצוות זענען „קרוב לפזרנות” – כמעט צו פיל געבן. זיי זענען נישט אויפ׳ן מיטעלוועג, נאר נוטה צום עקסטרעם פון צופיל געבן.

2) די גרויסע קשיא: אין תורה שבכתב שטייט נישט קיין פשוט׳ע מצוה פון צדקה-געבן

אין דער תורה שבכתב שטייט כמעט נישט קיין דירעקטע מצוה צו געבן צדקה – סתם געבן געלט פאר אן ארעמאן.

וואס שטייט יא:

– מעשר שני – געבן פאר עניים און לויים

– לקט, שכחה, פאה – לאזן שטיקלעך אין פעלד

– הלוואה – „העבט תעביטנו” – בארגן, נישט געבן

– שמיטה – שמט זיין הלוואות

– אויסלייזן א פארקויפטן קרוב

– יום טוב – געבן צו עסן

וואס שטייט נישט:

– סתם געבן געלט

– קופת הצדקה

– קמחא דפסחא (אין פשט)

– „זיי א מענטש און געב וואס מ׳דארף”

דער פסוק „פתוח תפתח את ידך לו והעבט תעביטנו די מחסורו אשר יחסר לו” – חז״ל דרשנ׳ען עס שלא כפשוטו צו מיינען כללית׳ע צדקה. אבער פשוטו של מקרא רעדט פון הלוואה, נישט מתנה.

> *[זייט-באמערקונג: הכנסת אורחים שטייט אויך נישט אין דער גאנצער תורה אלס מצוה – מ׳ווייסט עס נאר פון אברהם אבינו, וואס האט געגעבן חסד, צדקה, משפט אן ספעציפישע מצוות.]*

3) דער פאני׳קייט פון די תורה׳ס פאטענטן

יעדע איינע פון די מצוות איז אן אומגעוויינטלעכער וועג פון צדקה:

– שכחה – דו פארגעסט אן עומר אין פעלד, לאז עס. „קענסטו טראכטן פון א מער אומווערדיגע, עקלדיגע וועג צו געבן צדקה?”

– פאה – לאז שטיין א שטיקל עק פון דיין פעלד. ס׳איז נישטא קיין שיעור – מ׳קען יוצא זיין מיט א קליין ביסל.

– שמיטה – יעדע זיבעטע יאר איז הפקר פאר אלעמען (נישט נאר עניים). דער פסוק „ואכלו אביוני עמך” ווייזט אז ס׳איז פאר עניים, אבער אויך בהמות מעגן עסן.

– מתנות כהונה – פארוואס נישט סתם געבן געלט?

4) צוויי קשיות צוזאמענגעפאסט

1. פארוואס זאגט די תורה נישט פשוט: „געב וואס דער ארעמאן דארף”? דער פסוק „די מחסורו אשר יחסר לו” איז דאך שוין כולל אלעס.

2. פארוואס אזויפיל אומגעוויינטלעכע מעכאניזמען (לקט, שכחה, פאה, שמיטה) אנשטאט איין נארמאלע מצוה?

—

ח. דער רמב״ם׳ס תירוץ: פארוואס אזויפיל „טריקס”?

1) פאר וועמען איז די תורה?

נישט פאר דעם מענטש וואס שוין פארשטייט אז זיין געלט איז נישט זיינס און ער דארף שעירן מיט אנדערע – „נישט פאר אים האט מען געגעבן די תורה.” דער מענטש וואס טוט ריכטיג פון זיך אליין דארף נישט קיין מצוות.

די תורה איז פאר רוב מענטשן, וואס זענען נוטה לצד הכילות – רוב מענטשן געבן צו ווייניג, נישט צופיל.

2) אריסטו׳ס אינזיכט: פארוואס רוב מענטשן זענען כילים

מדות האבן א self-reinforcing mechanism – וואס מער מען טוט זיי, אלץ שטארקער ווערן זיי.

– צופיל געבן (פזרנות) – איז self-healing: ער נוצט אויס זיין געלט, ער מוז סטאפן, און ער קומט צוריק צום מיטעלוועג.

– צו ווייניג געבן (כילות) – איז self-reinforcing: ער האט אלץ מער געלט וואס ער גיט נישט, און ער האלט עס פאר זיך – ס׳ווערט אלץ ערגער.

דעריבער האט די תורה אריינגעלייגט מצוות וואס זענען „קרוב לפזרנות” – כדי אויסצוגלייכן דעם נאטירלעכן נטיה צו כילות.

> *[זייט-דיגרעסיע: דער שולחן ערוך ערלויבט אויסצוגעבן מער ווי דעם נארמאלן חומש (פינפטל) פאר צדקה ווען עס גייט פאר יתומים און אלמנות.]*

> *[זייט-דיגרעסיע: דער סאטמארער רב פלעגט אויסצאלן זיין גאנצע געלט יעדן טאג פאר צדקה. זיין זון האט זיך באקלאגט. דער סאטמארער רב האט זיך פארענטפערט: ער האט געהאט א פאזיציע (פרנסה), ער האט געבארגט ווען נייטיג, זיין נאמען איז אויך א חלק פון זיין “נעט וואָרט.” דאס איז געווען א מידת חסידות – עקסטרעם, נישט פאר רוב מענטשן. פאר רוב מענטשן איז דער אמת׳ער פראבלעם פונקט פארקערט – עס איז זייער שווער זיך צו טרענען פון זייער געלט.]*

—

ט. דער רמב״ם׳ס פרינציפ: „הכל לפי רוב המעשה” – קליינע מעשים ברעכן כילות

דער באקאנטער רמב״ם אין פירוש המשניות: אויב איינער האט טויזנט דאלער צו געבן, איז בעסער אויסצוטיילן איין דאלער אויף אמאל ווי צו געבן די גאנצע סומע אויף איין מאל.

> *[פראקטישע אילוסטראציע: א בעל-הבית׳ישער איד וואס גיט איינמאל א יאר הונדערט טויזנט דאלער מיט איין טשעק. דער רמב״ם זאגט מען זאל דאס נישט טון.]*

פארוואס נישט? ווייל:

– דער מענטש איז געבליבן א נישט-געבער – ער האט זיך נישט פארענדערט אינעווייניג

– ער איז אין עצם א סעלפישער מענטש געבליבן

– יעדע קליינע מעשה פון געבן איז א נייע מעשה – מען דארף כסדר מאכן נייע מעשים כדי ארויסצורייסן די מידת הכילות און זיך מרגיל זיין

—

י. דער קערן-ארגומענט: מענטשן ווערן וואס זיי טוען, נישט וואס זיי גלייבן

מענטשן מיינען אז עס גייט וועגן השקפות און שיטות – “איך האלט אז מ׳דארף געבן.” אבער נישט נאר איך קער נישט וואס דו האלטסט – דיין נפש קערט נישט וואס דו האלטסט. אויב דו גיסט – אפילו נישט לשם שמים – ווערסטו א געבער. אויב דו גיסט נישט – מיט אלע גוטע חשבונות – בלייבסטו א נישט-געבער. דאס איז ווי מענטשן ארבעטן – מעשים פארמירן דעם כאראקטער, נישט אידעען.

—

יא. די תורה׳ס צוויי-פאכיגע צוגאנג: רעדן צום כלל דורך אינדירעקטע מעכאניזמען

די תורה רעדט צו צוויי אוידיענסן:

1. קראנקע מענטשן (אינדיווידועלע מענטשן מיט מידות-פראבלעמען)

2. דער כלל (די ציבור אלס גאנצעס)

דער שליסל איז: דער מענטש זאל נישט כאפן אז ער גיט צדקה. ווייל אויב ער כאפט, וועקט זיך אויף זיין מידת הרע וואס זאגט “מיין געלט, פארוואס זאל איך געבן פאר דיר?”

די תורה׳ס „טריקס” – אינדירעקטע מעכאניזמען

א) לקט, שכחה, פאה:

– “דו שניידסט דיין פעלד – פארגעס איין שטח” – שכחה איז דאך נאר א פארגעסענע זאך

– עס קאסט דאך גארנישט – “וואס האט דיך די תורה פארדאנקט?”

– א פאר עוללות זענען געבליבן – “לאז עס, זיי נישט קיין שלעכטער”

– די תורה זאגט: “דו האסט דאך אזויפיל, לאז יענער זאל אויך האבן אביסל”

ב) שמיטה/יובל:

דער רמב״ם זאגט אז שמיטה איז כדי אז די עניים זאלן האבן צו עסן. אבער די תורה פרעזענטירט עס מיט אנדערע טעמים: “והארץ לא תמכר לצמיתות”, אויף פי קבלה – א הייליגע צייט, מ׳זאל זיצן לערנען. דאס איז “דברי תורה כנגד יצר הרע” – ווייבאלד מ׳קען נישט דירעקט זאגן “געב פאר ארימעלייט געלט”, טרעפט מען אינדירעקטע וועגן.

> *[זייט-דיגרעסיע – דער משל פון קוגל אין שול: אין א חסידיש׳ע בית מדרש קויפט דער גבאי גענוג – עס גייט זיך קיינמאל נישט אויס. אין א ליטוויש׳ע בית מדרש רעכנט מען אויס גענוי – עס קומט איין גאסט, שוין נישטא קיין קוגל. דער פרינציפ: אויב מ׳לעבט מיט שפע און מ׳האט אין זינען יענעם, איז דא גענוג פאר אלעמען. אויב מ׳לעבט מיט צמצום, איז נישט דא גענוג פאר קיינעם. אפליקאציע אויף שמיטה: “וציוויתי את ברכתי בשנה השישית” – ווער עס טראכט שוין די זעקסטע יאר אויף אנדערע, דער האט ברכה.]*

> *[זייט-דיגרעסיע – פראקטישע ביישפילן: א מאדערנע ארגאניזאציע וואס נעמט צוזאמען עסן נאך שמחות פאר עניים. “דו האסט אינדערהיים, מארגן האסטו סאפער” – מ׳דארף נישט נעמען אהיים. אין שול – “קויף גענוג קאווע, זאל זיין פאר אנדערע מענטשן.”]*

—

יב. קריטיק פון דעם „גייסטיגן” צוגאנג אן מעשים – רבי עקיבא׳ס כלל

אסאך מענטשן זאגן: “ואהבת לרעך כמוך – כלל גדול בתורה” – מ׳זאל מיינען יענעם, נישט נאר זיך.

קריטיק: “ניין, דו כאפסט נישט” – די תורה איז געקומען סאלווען די פראבלעם פון דארפן מיינען יענעם. אסאך מאל, די מענטשן וואס רעדן וועגן נישט זיין אן עגאיסט, לעבן אלס עגאיסטן. זיי האלטן מוסר-דרשות ווי שווער עס איז אויפצוהערן מיינען זיך – אבער עס איז נישט אזוי. די תורה איז געקומען צו העלפן – נישט נאר צו זאגן “הער אויף.”

דער פאראדאקס פון רבי עקיבא: דער זעלבער רבי עקיבא וואס זאגט “ואהבת לרעך כמוך – זה כלל גדול” איז אויך דער רבי עקיבא פון “חייך קודמין” (דיין לעבן קומט פריער). רבי עקיבא׳ס אמת׳ער כוונה: די מצוות פון תורה זענען געמאכט אז ביי דער אונטערשטער שורה זאלסטו אויפהערן מיינען זיך – דורך מעשים, נישט דורך דעקלאראציעס.

> *[זייט-דיגרעסיע – פאנדרייזינג: כמעט קיינער גיט נישט פרייוויליג געלט. “חי דאלער” (18$) – איינער האט באמערקט אז עס איז נישט אינפלעישן-עדזשאסטעד. מ׳גיט מענטשן excuses און מאטיוואציעס צו געבן – “ס׳איז אן אינוועסטמענט.”]*

—

יג. „שלא לשמה” – מצוות העלפן אפילו אן ריכטיגע כוונה

אפילו ווען א מענטש טוט מצוות „שלא לשמה” (נישט פאר דעם ריכטיגן טעם) – ער גיט צדקה ווייל ער מיינט ס׳איז א „הייליגע זאך” אדער ווייל ער באקומט „עקסקיוזעס” – העלפט עס פארט: ער ווערט ווייניגער עגאאיסטיש, ער ווערט צוביסלעך א בעסערער מענטש.

באגרענעצונג: דאס איז נישט „לשלימות” – ס׳ברענגט נישט צו פאלקאמענהייט. אבער די תורה איז גאר נישט געמאכט פאר שלימות – זי איז געמאכט פאר דעם פראקטישן צוועק צו העלפן דעם „פתי” (דעם פשוט׳ן מענטש).

דער פסוק „תורת ה׳ תמימה – מחכימת פתי” אלס שליסל-פרינציפ

„ווער איז נישט קיין פתי – נישט פאר אים איז די תורה.” די חכמים און צדיקים ווייסן שוין אליין וואס צו טאן. די תורה איז געקומען צו העלפן דעם ציבור – דעם המון, נישט נאר די צדיקים. די תורה נוצט „טריקס” (מעכאניזמען, הלכות׳דיגע סטרוקטורן) כדי דער ציבור אין גאנצן זאל ווערן גוט. נישט נאר אז צדיקים זאלן זיין גוט – צדיקים זענען אלעמאל געווען גוט.

—

יד. נייער פשט: מגילת רות און לקט שכחה ופאה – קציר באלאנגט פאר אלעמען

> *[זייט-דיגרעסיע לכבוד שבועות, אבער ווערט א צענטראלער נייער ארגומענט]*

1) דער קאנטעקסט פון מגילת רות

רות קומט אלס א פרעמדע (גיורת פון מואב), שטעלט זיך אין „די בעק” (הינטן) ביי דעם פעלד, און וויל מלקט זיין. בועז דערקענט רות׳ן, פרעגט „לְמִי הנערה הזאת” – נישט „מִי” (ווער איז זי) נאר „לְמִי” (פון וועמען באלאנגט זי, ווי איז זי אנגעקומען דא). ער איז מקרב רות׳ן: זאגט איר זי זאל בלייבן ביי זיין פעלד, באפעלט מ׳זאל זי נישט טשעפן.

2) דער אונטערשייד צווישן אמאליגע און הייַנטיגע פרנסה

– הייַנט: פרנסה איז אינדיווידועל – יעדער האט זיין דזשאב.

– אמאל (אגריקולטור-וועלט): די שדות באלאנגען פאר דער משפחה, פאר דעם שבט. דער „בעל הבית” איז נאר דער וואס נעמט קעיר, אבער עס געהערט פאר דער גאנצער קהילה.

3) תפילת גשם – אלעמענס תפילה, אלעמענס הארוועסט

ווען אלע אידן דאוונען פאר רעגן, רעגנט עס נישט נאר פאר בועז׳ס פעלד – עס רעגנט פאר אלעמענס פעלדער. דער רעגן איז א קאלעקטיווער ברכה. דעריבער: ווען דער הארוועסט קומט, באלאנגט ער אויך פאר די וואס האבן געדאוונט – אויך פאר די ארעמע, אויך פאר די „נעבעכס אין בעק.” מסקנא: לקט שכחה ופאה איז נישט סתם צדקה וואס מ׳גיט אוועק – עס איז א רעכט וואס שטאמט פון דעם וואס דער הארוועסט באלאנגט פאר דער גאנצער קהילה.

4) רשעי סדום – דער אנטי-טעזיס

רשעי סדום זאגן: „ס׳איז מיינס, דו ביסט נישט בעל הבית, גיי דיר אין ערגעץ.” זיי נעגירן דעם קאלעקטיוון באלאנג. א גוטע סאסייעטי דערקענט אן אז יעדער איינער געהערט דערצו, און דער הארוועסט איז פאר אלעמען.

5) חג הקציר – פארוואס שבועות הייסט „חג הקציר”

שבועות הייסט „חג הקציר” ווייל דער קציר רעפרעזענטירט דעם מאמענט ווען דער קאלעקטיווער ברכה ווערט פארטיילט – אלע אידן זענען פרייליך אויף חג הקציר, אפילו די וואס האבן נישט אליין געלערנט, ווייל זיי זענען פארט טייל פון דער קהילה.

> *[זייט-אילוסטראציע: אן איד וואס איז נישט קיין גרויסער למדן טאנצט אויף שמחת תורה. דער רב פרעגט: „וואס טאנצטו?” ער ענטפערט: „מיין שכן האט חתונה געמאכט, און דער רב האט געזאגט איך מעג אויך טאנצן ביי דער שמחה.”]*

6) צוריק צום הויפט-פרינציפ

– ווען דו ביסט אליין א צדיק – דארפסט נישט די תורה.

– ווען דו ביסט אליין א רשע – וועט דיר נישט אזוי שטארק העלפן.

– די תורה העלפט ווען ס׳איז פארט פון אלע מענטשן צוזאמען – ווען דער ציבור אין גאנצן נוצט די „טריקס” (הלכות, מעכאניזמען), ווערן זיי צוביסלעך מענטשן.

—

טו. היסטארישער באווייז: פון אברהם ביז משה – ווי די תורה ארבעט אויפ׳ן כלל

– אברהם – א צדיק אן תורה.

– יצחק – האט געהאט איין זון א צדיק (יעקב) און איין זון א רשע (עשו).

– יעקב – צוועלף שבטים, אלע צדיקים.

– משה רבינו – “וכל עמך צדיקים” – אלע אידן ווערן צדיקים. פארוואס? ווייל מ׳האט זיי געגעבן הרגלים (מצוות) וואס זיי כאפן אפילו נישט דעם טעם דערפון.

—

טז. קריטישער פרינציפ: מצוות טון אן צו וויסן דעם טעם – און דער סכנה פון אויסזאגן דעם טעם

1) דער כלל: אויסזאגן דעם טעם שוואכט אפ די קיום

ס׳איז זייער וויכטיק אז מצוות דארף מען טון אפילו מ׳ווייסט נישט דעם טעם. די גמרא זאגט: מצוות וואס זייער טעם איז נתגלה, האט שלמה המלך געזינדיקט אויף זיי – ווייל ער האט געמיינט ער קען זיך אויסדרייען פון דעם.

ווען מענטשן הערן דעם טעם, מיינען זיי אז זיי “ווייסן שוין” – און עס ווערט נישט ערנסט גענומען. “עיקר לימוד לערנען כדי שיביא לידי מעשה” – דאס לערנען איז דא צו ברענגען צו מעשה, נישט בלויז צו וויסן.

2) פראקטישע אילוסטראציע: קידוש פרי פסח נאכט

> *[זייט-דיגרעסיע – אבער אילוסטרירט דעם הויפט-פונקט]*

עס שטייט אין שולחן ערוך: פסח ביינאכט זאל מען מאכן קידוש פרי, כדי שלא ישנו התינוקות (די קינדער זאלן נישט איינשלאפן). קיינער טוט עס נישט. פארוואס? ווייל מ׳האט אויסגעזאגט דעם טעם. מענטשן זאגן: “אך, די קינדער שלאפן סיי ווי איין, עס העלפט נישט.”

קאנטראסט: שטעל זיך פאר עס וואלט געשטאנען א “סגולה נפלאה פון שמשון אסטראפאליער” – מ׳זאל מאכן קידוש נישט מער ווי 20 מינוט נאך דעם זמן – קיין איד וואלט נישט פארשפעטיקט, ווייל מ׳וואלט נישט געוואוסט דעם טעם. אן טעם ארבעט עס בעסער.

3) שלמה המלך אלס ביישפיל פון דער סכנה פון “איך ווייס שוין”

שלמה, דער חכם מכל אדם, איז געפאלן דווקא ווייל ער האט געמיינט ער ווייסט דעם טעם און ער קען זיך אויסדרייען. “לא ירבה לו נשים פן ירבה לבבו” – שלמה האט געזאגט: “ביי מיר וועט עס נישט פאסירן.” ספעציעל קלוגע מענטשן האבן א נטיה צו מיינען אז זיי האבן נישט די שוואכקייט – און דאס איז גראד דער סכנה.

> *[זייט-דיגרעסיע: יעקב אבינו און כתונת פסים – “לעולם אל ישנה אדם בנו בין הבנים” – מ׳האט אויסגעלערנט דעם כלל פון יעקב׳ס טעות. יעקב האט געהאט א גוטע סיבה, אבער עס האט פארט געבראכט קנאה. נאך דער תורה: אפילו ווען ס׳איז נישט דא קנאה, טאר מען נישט – ווייל מ׳קען זיך נישט פארלאזן אויף אייגענע חשבונות.]*

4) דער רמב״ם׳ס פרינציפ פון טעם כמוס

מ׳זאל נישט אויסזאגן דעם טעם פון גזירות, ווייל מענטשן וועלן עס נישט נעמען ערנסט. נישט ווייל דער טעם איז פאלש – נאר ווייל מענטשן, ווען זיי הערן דעם טעם, מיינען זיי קענען ארומגיין דעם.

> *[זייט-דיגרעסיע – מעטאפאר פון א ביזנעס-מיטינג: ווען דו זאגסט איינעם פארוואס דו ווילסט א מיטינג, זאגט ער “איך ווייס שוין, יא אדער ניין.” אבער דער מיטינג אליין – דאס זיצן, דאס קאווע טרינקען – שאפט א פראצעס וואס ברענגט צו א בעסער רעזולטאט ווי בלויז דער אינהאלט. פונקט אזוי מצוות: דער פראצעס פון טון איז וואס ווירקט, נישט בלויז דאס וויסן פון דעם טעם.]*

—

יז. נעשה ונשמע – דער טיפער פשט

נעשה (טון) ברענגט צו נשמע (פארשטיין).

– נשמע = פארשטייט טאקע אז עס איז גוט

– שלא נשמע = מיינט אז ס׳איז גוט ווייל מ׳האט געהערט אזא זאך

עס איז זייער שווער צו וויסן פון וואס מ׳רעדט פאר מ׳טוט עס. רוב מענטשן האבן קיינמאל נישט געזען קיין גוטן מענטש און קיינמאל נישט געטון קיין גוטע זאך – וויאזוי זאלן זיי וויסן פארוואס ס׳איז גוט צו זיין א גוטער מענטש?

ווען איך ווייס וואס צו טאן – אוודאי טו איך. דאס איז נישט קיין חכמה. דער פראבלעם: מענטשן לעבן נישט אין דער וועלט פון נשמה. רוב מענטשן, רוב צייט, ווייסן נישט וואס טוט זיך מיט זיך אליין.

—

יח. פארוואס קען מען נישט מתקן זיין א מענטש דורך בלויז לערנען/רעדן?

1) דער משל פון אריסטו – דער פאעט׳ס ווארט

אריסטו ברענגט א פאעט וואס זאגט: ווען מ׳וואלט געקענט מאכן פון א שלעכטן מענטש א גוטן מענטש דורך א שיעור, וואלטן מגידי שיעור געמאכט אומגעהויערע געלט. א דאקטאר וואס האט א רפואה פאר קענסער וואלט געמאכט מיליאנען. קל וחומר איינער וואס קען אויסהיילן סעלפישקייט – יעדער טאטע וואלט אים באצאלט.

> *[פראקטישע אפליקאציע: עס זענען דא מוסדות וואס פארשפרעכן “איך מאך פון דיין זון א מתמיד” – און מאכן אסאך געלט פאר דעם בלויזן צוזאג, כאטש זיי האבן קיינמאל נישט באמת געמאכט קיין מתמיד.]*

2) פארוואס שיעורים העלפן נישט

– מענטשן האבן שלעכטע מידות און הרגלים, נישט בלויז טעותים אין שכל.

– אפילו א ריין שכל׳דיגע טעות איז שווער אויסצורייסן – דער מענטש עקשנ׳ט זיך.

– קל וחומר ווען ער האט א תאוה דערצו אויך.

– רוב מענטשן ארבעטן נישט דורך בלויז הסברים. יחידי סגולה אפשר – און אויך ביי זיי ארבעט עס איינמאל, נאכדעם דארף ער שוין אליין ארבעטן אויף זיך.

3) דער פאראדאקס: מ׳דארף שוין זיין א צדיק כדי צו ווערן נתפעל פון א שיעור

כדי א שיעור זאל ווירקן, דארף דער מענטש שוין זיין איינער וואס גייט נאך זיין שכל – און אויך דאן נעמט עס יארן. רוב מענטשן ווערן נישט געבוירן אזעלכע מענטשן. דער נאטירלעכער מענטש וויל “קענדיס” – באלוינונג, נישט אמת. ווארטן ביז אלע מענטשן זאלן ווערן אזוי – וועט משיח קיינמאל נישט קומען.

4) דער פראקטישער לייזונג

– מ׳גיט זיי “קענדיס” פאר׳ן זיין גוט

– מ׳טרייסט זיי

– מ׳זאגט זיי נישט פארוואס ס׳איז גוט – ווייל זאגן מאכט נאר ערגער

—

יט. דער מעשה מיטן בחור און דעם רבי׳ן – א קאנקרעטער ביישפיל

> *[אילוסטראטיווע דיגרעסיע – אבער צענטראל צום ארגומענט]*

א בחור גייט צו א צדיק און זאגט ער האט א “הרהור כפירה” (באמת האט ער שוין געהאט מסקנות, נישט בלויז הרהורים). דער רבי פרעגט: “ליינסטו קריאת שמע? לייגסטו תפילין?” ניין. דער רבי׳ס עצה: שטיי אויף יעדן טאג, ליין קריאת שמע, דאוון דריי מאל אין א מנין – און דער הרהור כפירה וועט אוועקגיין. און אזוי איז געווען.

דער עיקר חידוש: דאס איז נישט בלויז “עבודה העלפט.” דאס איז דער סארט ענטפער וואס קען ארבעטן – פראקטישע עבודה, נישט אינטעלעקטועלע הסברים. “דו גלייבסט נישט אין תפילין? קיין פראבלעם – תפילין איז געמאכט פאר מענטשן וואס גלייבן נישט, אזוי גוט ווי פאר מענטשן וואס גלייבן.” דער וואס גלייבט שוין באמת – ער איז שוין א צדיק, אפילו אן תפילין.

—

כ. דער בארדיטשעווער רב׳ס ווארט

> *[טיילווייזע דיגרעסיע – אבער פארבינדט צום הויפט-ארגומענט]*

“אילו כוונת לפני סיני לא נתנה תורה” – ווען מ׳וואלט געהאט די כוונה (דאס אינערלעכע פארשטאנד) פאר הר סיני, וואלט מען נישט געדארפט די תורה. אבער: נאר “שרידי שרידים” האבן פארשטאנען וואס “כוונה פון הר סיני” מיינט. רוב מענטשן האבן געמיינט עס גייט אום טשיזקעיק אדער שלמים. די תורה גיט דעם מענטש דאס וואס ער פעלט – דורך די “טריקס” (מצוות) קומט ער צו דער כוונה.

—

כא. דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות – א וויכטיגע קלארפיקאציע

דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות זענען נישט געשריבן כדי מ׳זאל טון די מצוות. זיי זענען געשריבן כדי צו „דזשאסטיפייען” דעם אייבערשטן – צו ווייזן אז ער טוט אלעס מיט שכל. דער רמב״ם לערנט פארקערט: מ׳דארף טון די מצוות כדי צו זען (פארשטיין). מ׳דארף נישט וויסן די טעמים כדי צו טון; מ׳טוט כדי צו קומען צו וויסן.

—

כב. בינוני vs. צדיק גמור – דער רמב״ם׳ס חילוק

– בינוני: טוט אמאל זאכן וואס ער פארשטייט נישט – ווייל ער דארף דאס.

– צדיק גמור: פארשטייט וואס ער טוט און פארוואס – דארף נישט מער טון “פאלשע” זאכן (זאכן אן פארשטאנד).

– די כלל איז קיינמאל נישט קיין צדיק גמור – דעריבער מוז מען אלעמאל האבן די פראקטישע מצוות.

– דער צדיק גמור ווערט נישט אפגעלאזט פון מצוות – ער טוט זיי ווייטער, נאר ער ווייסט פונקט וואס ער טוט.

—

כג. קעגן דעם ארגומענט “איך דארף נישט די מצוה ווייל איך האב שוין דעם מינינג”

דאס איז דער ענין פון “נתגלה טעמי תורה”: מענטשן זאגן: “איך פארשטיי שוין דעם טעם, דארף איך נישט די מצוה.” ענטפער: דו האסט נישט דעם מינינג. ווען דו וואלסט טאקע געהאט, וואלסטו עס געטון א סאך מער.

– ביישפיל מיט תפילין: “איך געדענק דעם אייבערשטן אן תפילין.” ענטפער: קום צוריק צוויי וואכן נאכדעם וואס דו האסט אויפגעהערט לייגן – לאמיר זען צי דו געדענקסט נאך.

– ביישפיל מיט שבת: “איך קען געדענקען מעשה בראשית אן שבת

.” ענטפער: ניין, דו גייסט פארגעסן! אפשר אברהם אבינו האט געקענט – אבער ער האט אויך געהאלטן שבת.

– ביישפיל מיט צדקה: איינער זאגט “איך האלט מ׳דארף געבן מער ווי מעשר” – נו, אויב ער גיט טאקע מער, איז ער פטור פון מעשר. אבער דער טיפישער מענטש איז נישט אזא מענטש.

—

כד. דער מסקנא – דער פשט פון מתן תורה

מענטשן דמיון׳ען אז דער אמת איז שלעכט. דער אמת איז נישט שלעכט. דער אמת איז: מ׳דארף זיין גוט, און א גוטער מענטש טוט רוב מצוות סיי ווי. פאר די איין-צוויי מצוות וואס זענען א “גדר” (באגרענעצונג) – וועט מען רעדן ווען מ׳קומט צו דעם.

דאס איז דער פשט פון מתן תורה: נעשה פירט צו נשמע; פראקטישע עבודה שאפט דעם מענטש וואס קען פארשטיין; אן דעם בלייבט דער מענטש שטעקן.

> *[זעלבסט-רעפלעקטיווע באמערקונג: “מיין גאנצע שיעור איז געבויט אויף דעם וואס מענטשן גייען שוין מיט שווארצע היטן” – ד.ה., זיי טוען שוין, און איך בין זיי מסביר פארוואס. אויב זיי וואלטן נישט געטון, וואלט מען געדארפט א גאנץ אנדערע שיעור. מ׳קען נישט געבן קיין שיעור אויב מ׳איז נישט קודם געווען א צדיק גמור – אן פראקטישע בסיס איז קיין תיאורעטישע הסברה נישט מעגלעך.]*

—

גאנצער ארגומענט-פלוס פון דער שיעור:

“`

דרך הממוצע (מיטלסטער וועג) + דרך הרפואה (שטופן צו אנדערער זייט)

↓

קשיא: פארוואס זענען מצוות אמאל קיצוני?

↓

תירוץ: תורה = רפואה, נישט אידעאל

↓

גרעסערע קשיא: פארוואס דארף מען בכלל א תורה? (אברהם איז געווען גוט אן איר)

↓

חילוק: תורה עליונה (אידעאל/אמת) ≠ תורה תחתונה (פראקטישע מצוות)

↓

תירוץ: רוב מענטשן זענען בטבע שלעכט / האבן עזות-כח

↓

תורה = חינוך-פראגראם (שכר/עונש, “קענדיס און פעטש”)

↓

דוגמא: געלט-מצוות – אלע “קרוב לפזרנות” כדי אויסצוגלייכן כילות

↓

כילות איז self-reinforcing; פזרנות איז self-healing

↓

“הכל לפי רוב המעשה” – פיל קליינע מעשים ברעכן כילות

↓

מענטשן ווערן וואס זיי טוען, נישט וואס זיי גלייבן

↓

די תורה׳ס אינדירעקטע מעכאניזמען (לקט, שכחה, פאה, שמיטה)

↓

דער מענטש גיט צדקה אן ער “כאפט” אז ער גיט

↓

שלא לשמה העלפט אויך – “תורת ה׳ תמימה מחכימת פתי”

↓

מגילת רות: קציר באלאנגט פאר אלעמען (קאלעקטיווער ברכה)

↓

שיעורים/הסברים קענען נישט היילן (אריסטו׳ס משל)

↓

מ׳דארף שוין זיין גוט כדי צו הערן – פאראדאקס

↓

מעשה מיטן בחור: פראקטישע עבודה היילט, נישט אינטעלעקטועלע הסברים

↓

אויסזאגן דעם טעם שוואכט אפ די קיום (שלמה המלך, קידוש פסח)

↓

נעשה → נשמע: ערשט טון, דערנאך פארשטיין

↓

רמב״ם׳ס טעמי המצוות: נישט כדי צו טון, נאר כדי צו פארשטיין נאכדעם

↓

בינוני vs. צדיק גמור – די כלל איז קיינמאל נישט צדיק גמור

↓

קעגן “איך דארף נישט די מצוה” – דו האסט נישט דעם מינינג

↓

מסקנא: דאס איז דער פשט פון מתן תורה –

נעשה פירט צו נשמע, פראקטישע עבודה שאפט דעם מענטש

“`

תמלול מלא 📝

שיעור אין שמונה פרקים פון רמב״ם – פרק ד׳: דרך הממוצע, דרך הרפואה, און די תורה׳ס וועג פון אויסהיילן

הקדמה און פריימינג פון די שיעור

Instructor:

זייער גוט, יא. איך מאך דא א רעקארדינג פאר בעקאפ.

סאו די היינטיגע שיעור איז בערך אזוי, בערך אזוי איז די סובדזשעקט, און איך האב פארגעסן צו ברענגען די ספרים, ער וועט אנגעקומען מיט די ספרים אויך אדום, עט סאם פוינט עניוועיס. אבער ס׳איז אזוי, די היינטיגע שיעור איז געבויעט אז מ׳האלט בעצם אנהייב פרק ד׳, נישט ממש אנהייב, אביסל אויף די צווייטע שטיקל. און באופן כללי, די גאנצע פרק ד׳ פון שמונה פרקים איז זייער א וויכטיגע פרק, איך מיין איך האב שוין גערעדט, איך מיין אז ס׳איז די פרק ד׳ און ה׳ זענען די סענטראל פרקים פון שמונה פרקים, די עיקר תאוריה און למעשה שטייט דארט.

די צוויי יסודות פון פרק ד׳ און ה׳

און פרק ד׳ און פרק ה׳ איז געבויעט בעצם אויף צוויי זאכן, ס׳איז געפרעימט אין א געוויסע וועג, אבער ס׳איז געבויעט אויף צוויי יסודות, און מ׳דארף זייער גוט פארשטיין די קאנעקשן פון די צוויי זאכן.

דרך הממוצע – דער מיטלסטער וועג

די ערשטע זאך איז די נושא וואס הייסט, וויאזוי הייסט עס? די דרך הממוצע [the middle path], יא? ס׳הייבט זיך אן מיט דעם אז די מידות טובות [good character traits] זענען די דרך הממוצע, און מ׳דארף זיין נישט אויף די זייט און נישט אויף יענע זייט, און ס׳איז דא א וועג וויאזוי אנצוקומען צו די מיטלסטע וועג. און ס׳איז דאך די דרך הרפואה [the path of healing], טאמער איז איינער, די וועג איז פשוט צו חזר׳ן [repeat] די מעשים וואס זענען כאילו מ׳האלט שוין דארט, כאילו, פעיק איט אנטי״ל יו מעיק איט [fake it until you make it], דאס איז די דרך העבודה [the path of service/work] פון די רמב״ם [Rambam: Maimonides].

דרך הרפואה – די תוספת אויפ׳ן דרך הממוצע

און ס׳איז דאך די תוספת [addition] אויף דעם נאך א פרט וואס הייסט דרך הרפואה, אז אמאל, וויבאלד אז די עיקר עבודה איז צו טון, ס׳איז נישט נאר צו פארשטיין, די פארשטיין איז נישט גענוג, מ׳דארף עס טון, אויב איינער געפינט זיך זייער ווייט, אדער אין געוויסע זאכן וואס רוב מענטשן געפינען זיך ווייט, דארף מען זיך רוקן צו די אנדערע זייט, נישט עמדיג צוריק צו די אנדערע זייט, מ׳דארף לערנען א גאנצע שיעור, איך ווייס נישט צו ס׳איז שוין געווען דא א שיעור מסביר צו זיין וואס ס׳מיינט, איך מיין אז מ׳האט שוין יא אמאל מסביר געווען אז ס׳מיינט נישט ליטעראלי, יא? צו לענג זיין, אבער נישט צו ווערן אויס צוזייטיג, נאר מער ווי דו מיינסט, ווייל דו מיינסט אז ס׳איז גייט צו קצוניות [extremism], ס׳איז נישט צו זיין קיין קצוני [extremist], יא? און זיי האלטן נישט פון די מענטשן וואס זאגן אז מ׳דארף זיין קצוני, ווייל דעמאלטס ווערט מען משוגע און מ׳גייט קיינמאל נישט צוריק. ס׳מיינט נאר צו זאגן אז דו דארפסט גיין זייער ווייט, דארפסט אים אין זייער ווייט, ווייל דו ביסט נאך זייער ווייט אויף יענע זייט. דאס איז די נושא פון די צווייטע דרך הממוצע.

דער רמב״ם׳ס קשיא און תירוץ וועגן תורה און קצוניות

און אויף דעם האט דער רמב״ם געפרעגט א קשיא [question], אדער מיט דעם פארענטפערט ער א קשיא וואס ער פרעגט דארט פון א מענטש, אז דער רמב״ם טענה׳ט אז די גוטע זאך איז די מיטלסטע וועג, און מענטשן זאגן, אבער איך זע דאך אין די תורה זעט מען פארשידענע זאכן וואס זענען אויסגעצויגן, אדער מען הערט חסידישע מעשיות [pious stories] – דא קומט אריין חסידישע מעשיות – החסידים [the pious ones], דאס איז וואס דער רמב״ם האט גערעדט, וואס מען פארציילט אויף די חסידים, אז זיי האבן זיך געפירט אין פארשידענע סיגופים [ascetic practices], אדער פארשידענע, זיי זענען געגאנגען אין מדבר [desert], יא, די אידן זענען געגאנגען אין מדבר, ווי איר געדענקט די מעשה. די אידן זענען געגאנגען אין מדבר. דאס איז אלעס אזעלכע זאכן וואס זעט אויס נישט די דרך הממוצע.

דער רמב״ם׳ס תירוץ כללי

אויף דעם זאגט דער רמב״ם א תירוץ [answer] כללי, אז דער תירוץ איז אז, קום אריין ר׳ יואל, מ׳דארף ברענגען מער טישן. דער תירוץ באופן כללי איז אז די תורה קומט אויסהיילן די מענטשן, די תורה קומט נישט נאר צו זאגן וואס דער אמת איז, אויף דעם דארף מען זאגן שארף, נישט אויף דעם האט מען געגעבן די תורה צו וויסן וואס דער אמת איז, די תורה האט מען געגעבן אויף אויסהיילן די מענטשן. ממילא [consequently], וויבאלד די תורה ווייסט אז מענטשן זענען לוקה [afflicted] אין געוויסע זאכן, דארף די תורה מחצים זיין [be extreme] און ברענגען וועגן אז ער זאל צוריקגיין צו די אנדערע וועג.

און דער רמב״ם ברענגט אסאך דוגמאות [examples] אויף דעם, וויאזוי מ׳זעט אז די תורה גייט שוין צו די קיצוניות כדי אויסצוהיילן די מענטשן. און מיט דעם זאגט דער רמב״ם, אז ממילא אויב איינער גייט נאך ווייטער פון די תורה, איז ער זיכער אינגאנצן צערודערט, ווייל ער קען נישט זאגן, “אה, די תורה שטייט אידיאל, איך בין אבער נישט אידיאל, איך גיי ווייטער.” ווייל דו כאפסט נישט אז די תורה איז שוין נישט אידיאל, די תורה איז שוין דיך אויסצוהיילן, און דו גייסט נאך ווייטער, ביסטו אינגאנצן אראפ פון וועג. אזוי זאגט דער הייליגער רמב״ם, יא? דאס שטיקל תורה געדענקט איר, דאס איז מער ווייניגער די מהלך [progression/approach] פון די גאנצע פרק.

דוגמא: נזיר

יא, די וואכעדיגע סדרה [this week’s Torah portion]. די תורה איז קעגן א נזיר [Nazirite], נאר די תורה זאגט “כי יפליא לנדור” [when one sets himself apart to make a vow – Numbers 6:2]. פארוואס דארף ער גיין פארקערט? יא? פשוט׳ע טייטש [simple meaning]. דער רמב״ם זאגט נישט ממש די טייטש, ער רעדט פון נזיר, אבער מסתמא [presumably] מיינט ער דאס. יא, דעמאלטס, אבער א נארמאלער מענטש דארף נישט זיין. אויב דו קענסט זיין א שטיקל סוטה [somewhat wayward], דארפסטו זיין א נזיר. איינער וואס איז נישט קיין סוטה, דארף נישט זיין קיין נזיר. יא?

דאס איז א ראיה [proof]. און אויך זעט מען זייער שטארק ווי ער דינגט זיך. ער דינגט זיך זייער שטארק. מ׳זעט זייער קלאר אז דער רמב״ם האלט אז מענטשן האבן א טעות. מענטשן מיינען אז די קצוניות איז גוט. און נישט נאר זיי מיינען אז ס׳איז גוט, זיי מיינען אז ס׳שטייט אין די תורה. און ער דינגט זיך זייער שטארק מיט די מענטשן. ער איז זיי מוכיח צו זיין [proving to them] אז זיי זענען נישט גערעכט. ס׳איז שווער צו זאגן וויאזוי ער פרעגט זיך אויף, ווייל ער גייט נישט צו שטארק אריין אין וואס זיי האבן געטראכט, אבער ער ווייזט אז ס׳איז נישט ריכטיג וואס זיי טראכטן.

מעטאדאלאגישער פריימווארק: דריי קאטעגאריעס צו לערנען רמב״ם

אבער וואס איך וויל מדגיש זיין היינט, דער עולם [the group/students] ווייסט שוין דאס, אמת? דער עולם ווייסט שוין דאס. וואס איך וויל מדגיש זיין היינט איז נאר, אז ס׳קומט אויס אז דא איז דא צוויי נקודות [points], אזויווי אלע פרקים פון רמב״ם איז דא צוויי, דריי נקודות. איך האב געמאכט א סאמערי [summary] אמאל פון דעם ספר, פון די ערשטע פאר פרקים וואס מ׳האט געלערנט, איך דארף טאקע מאכן אויף דעם בעזרת השם [with God’s help], איך האב עס נאכנישט געמאכט, אבער איך זאג עס נאר אין א פרעוויו [preview]. איך גיי אייך יעצט שטעלן וואס איך דארף צו שטעלן, און מיר האבן געלערנט אמאל אז אין יעדע פרק פון רמב״ם בכלל, ס׳איז דא א גוטע וועג צו לערנען רמב״ם, און רמב״ם און רש״י [Rashi: Rabbi Shlomo Yitzchaki], איז דא דריי זאכן. דאס איז מיין פרעימווארק [framework], ס׳איז א גוטע פרעימווארק צו וויסן אויף צו לערנען אסאך זאכן. דריי זאכן.

1. תוכן און ענין – די עצם איידיע

די ערשטע זאך איז, וואס איז די תוכן [content] און ענין [subject]? וואס איז די יסוד [foundation]? וואס איז די, דו קענסט עס רופן די פילאסאפיה? וואס איז די איידיע וואס ער וויל ארויסברענגען אין די שטיקל? וואס איז די איידיע וואס ער גייט ארויס? די איידיע קען מען אסאך מפליפל זיין [discuss at length], אבער דאס איז די ערשטע זאך. וואס איז די עצם איידיע? למשל [for example], מ׳זאגט די איידיע פון די דרך הממוצע, די איידיע פון די דרך הרפואה, פון דרך המיטה [the path of death – likely referring to ascetic practices], פון דרך הרגל [the path of habit], דאס איז די איידיעס.

2. פרשנות – פירוש התורה

צווייטע זאך, א צווייטע גאנצע נקודה, וואס מענטשן זענען צעמישט, און אסאך מאל מענטשן הייבן אן פון די צווייטע נקודה, אבער ס׳איז נאך א גאנצע נושא, איז די, וואס מ׳רופט, ר׳ יואל רופט עס פרשנות [interpretation], די פרשנות, יא? אויף אידיש זאגט מען די פירוש [explanation/interpretation], אויף עברית זאגט מען פרשנות, און אויף אידיש פירוש, די זעלבע זאך. וויאזוי דער רמב״ם, אדער וועלכע ספר מ׳לערנט, איז מפרש [explains] מיט די יסודות די תורה? יא? און דא קענסטו האבן ווייטער קשיות [questions], ס׳איז א מחלוקת [dispute], איינער זאגט אן אנדערע פשט [interpretation], אסאך מאל, די חידושים [novel interpretations], ער זאגט א פשט אין א פסוק [verse] וואס איז מיר קיינמאל נישט איינגעפאלן, אדער ס׳שטייט אזוי דארט, און די אנדערע מפרשים [commentators] פאלט זיי בכלל נישט איין אזעלכע פשטים. דאס איז די נושא פון פירוש התורה על פי [according to] די יסודות, יא? דער רמב״ם, אסאך מאל זייער קלאר גייט ער אריין אז לכאורה [seemingly] שטייט נישט אזוי, מ׳דארף ענטפערן. דאס איז די נושא פון רוב אידן וואס לערנען תורה הייבן אן פון דא, און זיי פארגעסן אז מ׳דארף קודם [first] וויסן וואס איז די עצם איידיע. דאס איז די צווייטע זאך.

3. וויכוחים – דעבאטעס און מחלוקות

און די דריטע זאך איז וויכוחים [debates/disputes], יא? יעצט אז מ׳פארשטייט אז אויף די ביידע זאכן קען זיין וויכוחים בעצם, רייט [right]? סיי איינער קען בכלל פארשטיין אנדערש, און סיי איינער קען פארשטיין אנדערש, אדער ער פארשטייט אנדערש די תורה. אמאל דא מענטשן וואס פארשטייען אנדערש, זאגן אבער די תורה שטייט אנדערש. דאס איז די פאני׳סטע [funniest] מענטשן. ער פארשטייט אזוי, ער זאגט אבער די תורה שטייט שטותים [nonsense]. וואס איך וויל רעדן מיט דיר? דו ביסט נישט די מאמע וואס איך דארף רעדן מיט. אבער ס׳מאכט זיך אסאך אזעלכע מענטשן. אבער די נארמאלע מענטש זאגט, סיי ער פארשטייט אנדערש, סיי די תורה שטייט אנדערש. און מיר דארפן זיך דינגען און ווייזן אז ער איז ראנג [wrong].

אפליקאציע פון די דריי קאטעגאריעס אויף פרק ד׳

סאו למשל אין די פרק זעסטו זייער קלאר די דריי זאכן, רייט? קודם כל, דער רמב״ם ברענגט ארויס די איידיע, ער ברענגט ארויס די איידיע בקיצור [briefly]. איך האב איך האב אביסל טענות [complaints] אויפ׳ן רמב״ם אז ער איז שטארק מקצר [abbreviates greatly] אין ארויסברענגען די איידיעס אין די ספר, און אלע זיינע ספרים אמת׳דיג [truthfully]. אבער אזוי, דאס איז די דרך [way] פון כתבים [writings], זיי שרייבן זייערע טענצערישע איידיעס. איינס, ער ברענגט ארויס פירוש התורה, ער איז מפרש די תורה. דער אמת איז אז דער פירוש התורה קומט שוין ארויס פון דעם וואס ער ברענגט ראיות [proofs] פון די תורה פאר זיין איידיע. יא? מ׳זעט נישט אין די תורה אז די תורה זאגט אז מענטשן זאלן זיין נזירים [Nazirites]. די תורה איז קעגן נזירים. יא, די וואכעדיגע סדרה. די תורה איז קעגן א נזיר, נאר די תורה זאגט “כי יפליא לנדור”. פארוואס דארף ער גיין פארקערט? יא? פשוט׳ע טייטש. דער רמב״ם זאגט נישט ממש די טייטש, ער רעדט פון נזיר, אבער מסתמא מיינט ער דאס. יא, דעמאלטס, אבער א נארמאלער מענטש דארף נישט זיין. אויב דו קענסט זיין א שטיקל סוטה, דארפסטו זיין א נזיר. איינער וואס איז נישט קיין סוטה, דארף נישט זיין קיין נזיר. יא?

דאס איז א ראיה. און אויך זעט מען זייער שטארק ווי ער דינגט זיך. ער דינגט זיך זייער שטארק. מ׳זעט זייער קלאר אז דער רמב״ם האלט אז מענטשן האבן א טעות. מענטשן מיינען אז די קצוניות איז גוט. און נישט נאר זיי מיינען אז ס׳איז גוט, זיי מיינען אז ס׳שטייט אין די תורה. און ער דינגט זיך זייער שטארק מיט די מענטשן. ער איז זיי מוכיח צו זיין אז זיי זענען נישט גערעכט. ס׳איז שווער צו זאגן וויאזוי ער פרעגט זיך אויף, ווייל ער גייט נישט צו שטארק אריין אין וואס זיי האבן געטראכט, אבער ער ווייזט אז ס׳איז נישט ריכטיג וואס זיי טראכטן. דאס איז די דריי, דריי ענינים [topics], דריי קאטעגאריעס פון זאכן וואס ער טוט אין דעם פרק. רייט? שטימט?

די תורה׳ס טעם און מהלך – א טיפערער פונקט

סאו, איך האב אפשר פארגעסן די צווייטע. איך קען די דריטע, ס׳וועט זיין בעסער. די דריטע איז נאר ווייל מענטשן זענען נישט משפחה [familiar] מיט דעם, דארף מען דאס אויפקלערן. סאו, די וואך איז דאך געווען יום טוב שבועות [the holiday of Shavuot], ברענגט די תורה, איז זייער וויכטיג, איך וויל מאכן די קאנעקשן פון די צוויי זאכן. דער אמת איז, דא איז דא א וויכטיגע זאך. ס׳איז נישט סתם א פירוש, דאס וואס שטייט אין דעם פרק איז נישט סתם א פירוש. ס׳שטייט דאך אין די תורה די זאך. ס׳איז בעסער ווי א פירוש, ס׳איז ווי א טעם [rationale/reason] אויף די גאנצע תורה, אדער רוב דערפון, א גרויסער חלק דערפון. דער רמב״ם האט דאך דא מיט דעם שטיקל וואס ער קאנעקט זיין איידיע מיט די תורה, איז ער מפרש משונה׳דיג [in an unusual way] שטארק די גאנצע תורה, וואס איז די גאול [goal] און די מהלך וויאזוי די גאנצע תורה ארבעט. רייט?

סאו דא איז דא א זייער וויכטיגע זאך צו פארשטיין וואס דאס מיינט. איך וויל דאס טראכטן אין אט ליעסט [at least] צוויי וועגן וואס איך וויל טראכטן אפאר נקודות וואס איך וויל ארויסברענגען וועגן דעם. שטימט? אין אנדערע ווערטער, דער רמב״ם דא אין דעם חלק, אין די צווייטע חלק, די ערשטע חלק רעדן מיר נישט יעצט, די צווייטע חלק וואס ער זאגט אז דאס איז די טייטש פון די תורה, קומט ער צו ענטפערן א גרויסע קשיא. ער קומט צו… ער ענטפערט נישט די קשיא, אבער ער קומט צו צו ענטפערן די קשיא.

קאנעקשן צו שבועות – די גרויסע קשיא

ווייל וואס איז די קשיא פון שבועות, אמת? וואס איז די קשיא? מען טאר נישט פרעגן קיין קשיות פסח [Passover]. פסח פרעגט מען א קשיא פארוואס עסן מיר מצה [matzah]. ס׳איז בעצם די זעלבע קשיא. אבער אין שבועות פרעגט מען א קשיא פארוואס דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה, אמת? היינו אחראי [that is to say], ס׳איז די זעלבע קשיא. איך האב שוין געפרעגט די קשיא פסח. דערפאר שטייט נישט אין הגדה של שבועות [Haggadah of Shavuot], ווייל דאס איז שוין די תירוץ. מ׳האלט שוין ביי די תירוץ אין הגדה פון פסח, ווייל ס׳איז בעצם די זעלבע זאך, יא? ר׳ גבריאל ווייסמן האט געמאכט א הגדה של שבועות, פארשטייסט, ער האט געמאכט פיר קשיות [four questions], איך מיין ער האט נאר געמאכט תירוצים [answers].

יא, וואס איז די קשיא פון שבועות? דרך אגב [by the way], די קשיא איז אן אפיקורסישע [heretical] קשיא, אבער ס׳שטייט אין אלע חסידישע ספרים, ווייל איך האב אויסגעפיגערט די טריק פון די חסידישע ספרים. איינע פון די טריקס איז אויסצופרעגן וויאזוי מ׳קען פרעגן די גוטע קשיות אן צו זיין אן אפיקורס [heretic], אמת? וויכטיגע זאך.

דער רמב״ן׳ס קשיא אויף “תורת ה׳ תמימה”

סאו וואס פרעגט מען די קשיא? וואס פרעגן אלע אידן דא די קשיא? דרך אגב, דער רמב״ן [Ramban: Nachmanides] האט א פירוש, ער האט א דרשה [sermon], וואס הייסט, דער רמב״ן האט א דרשה “תורת ה׳ תמימה” [The Torah of God is perfect – Psalms 19:8]. דער רמב״ן האט אויך געקוקט אויף די פסוק “תורת ה׳ תמימה”. די פסוקים, יענע דרשנ׳ען [they expound on] די זעלבע פסוקים. ס׳איז א געוויסע זענען אלטע דרשות [sermons] אויף די פסוק “תורת ה׳ תמימה”, יא, פון מזמן השמים מספרים [from the psalm “The heavens declare” – Psalms 19].

און דער רמב״ן פרעגט א קשיא. דו ווייסט וואס די ערשטע קשיא דער רמב״ן פרעגט אין זיין ספר איז? אין דעם דרשה? ער זאגט אזוי, ס׳שטייט א פסוק “תורת ה׳ תמימה משיבת נפש” [The Torah of God is perfect, restoring the soul]. די תורה איז געוואלדיג, ס׳איז גאנץ, ס׳איז פערפעקט. פרעגט דער רמב״ן, “מממ… איך זע די גוים [non-Jews] האבן גאנץ גוטע געזעצן, ס׳איז נישט געפערליך. אביסל בעסער, אביסל ארויף. וואס איז די גרויסע מהרעיש [big deal]? די תורה איז אזוי גוט, ס׳איז בעסער פון אלעס וואס שטייט פארדעם? יא, דאס איז דא א זין [sense], ס׳איז אלעס גוט, אבער די תורה איז נאך בעסער. דאס איז די תורה. איך רעד נישט אז דער מענטש וואס האט נישט קיין תורה איז עפעס אינגאנצן…”

אזוי פרעגט דער רמב״ן א קשיא. כדי צו פרעגן די קשיא דארף מען וואוינען צווישן גאנץ לייטישע [decent] גוים. איך זאג נישט, נישט יעדער איינער וועט זאגן “יא, איך זע זיי יא”. אבער ס׳ווענדט זיך לויט וועלכע רעוויר [neighborhood] מ׳האט. אבער בעצם, מ׳קען זיך פארשטעלן אז ס׳איז דא גאנץ גוטע גוים. ס׳איז א גוטע קשיא דאס, רייט? סאו די ערשטע… אקעי, איך גיי נישט יעצט זאגן די גאנצע דרשה פון רמב״ן. ער האט זיבן תירוצים, וויפיל איך געדענק. אלעמאל אויב ס׳איז דא זיבן תירוצים, דארף מען אויספיגערן וואס גייט פאר. רייט? איך ווייס נישט וואס די תירוצים אויף אזא פשוט׳ע קשיא. אבער ס׳איז דא לכאורה א שטיקל חסרון [deficiency] אין די קשיא. דו הערסט א גאר [gap]? ווען דו וועסט נישט זען די גאר, וועסטו נישט האבן די קשיא.

די חסידישע וועג צו פרעגן די קשיא

ס׳איז דא אבער א חסיד׳ישע וועג צו פרעגן די קשיא. א חסיד׳ישע וועג, שטייט אין אסאך חסיד׳ישע ספרים פרעגן אזוי א קשיא. פארוואס? אברהם אבינו [Abraham our forefather] איז געווען א צדיק [righteous person]?

פארוואס דארף מען די תורה? – די חסידישע קשיא און דער רמב״ם׳ס תירוץ

פון דער רמב״ן׳ס קשיא צו דער חסידישער קשיא

וואס איז די גרויסע מעלה אז די תורה איז אזוי גוט? עס איז בעסער פון אלעס וואס שטייט פארדעם? יא, דאס איז דא א זין, אלעס איז גוט, און די תורה איז נאך בעסער.

אבער תורה, מען זעט נישט אז די מענטשן וואס האבן נישט קיין תורה זענען עפעס אינגאנצן… ווי אזוי פרעגט דער רמב״ן [Nachmanides, 1194-1270, Spanish Torah commentator] א קשיא? ער פרעגט די קשיא, דארפן וואוינען צווישן גאנץ לייטישע גוים. מיר זאגן נישט, נישט יעדער, אסאך מענטשן וועלן זאגן יא, זיי זענען יא. אבער עס ווענדט זיך לויט וועלכע רעפערענס מען האט. אבער בעצם, עט ליעסט, מען קען זיך פארשטעלן אז עס איז דא גאנץ גוטע גוים. סאו עס איז א גוטע קשיא דאס, רייט?

אקעי, איך גיי נישט יעצט זאגן די גאנצע דרשה פונעם רמב״ן, ער האט זיבן תירוצים אויב איך געדענק. און אלעמאל ווען עס איז דא זיבן תירוצים, דארף מען אויספרעגן אזוי גייט די פארענט. איך ווייס נישט פארוואס מען דארף זיבן תירוצים אויף אזא פשוט׳ע קשיא.

אבער סאו דאס איז לכאורה א שטיקל א חיצוניות׳דיגע קשיא. דאס איז א גוי, ווען דו וואלסט נישט געזען די גוי וואלסטו נישט געהאט די קשיא. עס איז דא אבער א חסידישע וועג צו פרעגן די קשיא. די חסידישע וועג, עס שטייט אין אלע חסידישע ספרים פרעגן אזא קשיא.

די צדיקים פאר מתן תורה [the giving of the Torah]

אברהם אבינו איז געווען א צדיק? א גרויסער צדיק, יא? א חסיד אפילו. יצחק איז געווען א צדיק? שם בן נח איז געווען א צדיק? נח אליינס איז זיכער א צדיק, אפשר אביסל א קלענערע צדיק ווי אברהם, אפשר אביסל א גרעסערע? עס שטייט א פסוק אז ער איז געווען א צדיק, אמת? עס שטייט אפילו א ניגון אז ער איז געווען א גרויסער צדיק. זיכער אז ער איז געווען א צדיק, יא?

וויאזוי האט ער געהייסן? אה, נו, חנוך, חנוך איז געווען א צדיק? מתושלח איז געווען א צדיק? זיי זענען אלע געווען צדיקים, אמת? גרויסע צדיקים.

זיי האבן געהאט א תורה? ווי אזוי שטייט מיין דעיס, רייט? זיי האבן נישט געהאט קיין תורה. נאכאמאל, לאמיר זיין קלאר, מיר רעדן וועגן מתן תורה. וואטעווער עס איז געווען, דארט שבועות אינדערפרי האבן זיי אייניש געהאט. על פי מדרש [according to the Midrash] האבן זיי געהאט, אבער דו ווייסט אז מען קען נישט חתונה האבן מיט א מדרש. זיי האבן נישט געהאט קיין תורה, זיי זענען געווען גרויסע צדיקים, זיי זענען געווען פערפעקט מענטשן, זיי זענען געגאנגען ספארעט פון גארנישט, זיי זענען נישט נאר דעם, זיי האבן מייסד געווען די גאנצע זאך, די מענטשן וואס זיי גייען באקומען די תורה, איך מיין די אבות [the Patriarchs].

זעט מען דאך אז מען דארף נישט קיין תורה, אמת? זייער גוט. אבער נישט די תורה, נישט משה רבינו׳ס [Moses our teacher’s] תורה האבן זיי געהאט. פון דעם זעט מען, איז דאך קלאר אז מ׳קען זיין א גוטער מענטש אן די תורה, ס׳איז קיין שום ספק, ס׳שטייט בפירוש אין די תורה. ס׳שטייט בפירוש אין די תורה אז מ׳קען זיין א צדיק אן וויסן קיין איין ווארט תורה, קיין איין ווארט חומש רש״י [Pentateuch with Rashi’s commentary] האט נישט געלערנט אברהם אבינו. וואו האט ער געלערנט? ער האט געהאט די תורה אין די פונט, אבער נישט געהאט, און מ׳דארף נישט האבן.

די שארפע קשיא: וואס דארף מען מתן תורה פאר?

אבער די קשיא איז נישט ריכטיג, איך וויל נישט אנקומען וואס איז די פשט פון די תורה וואס איז געווען פאר משה רבינו. איך וויל אפילו פרעגן א קשיא, אויב איז אזוי, וואס דארף מען משה רבינו פאר? פארוואס דארף מען מאכן מתן תורה? וואס פעלט דאס אויס? כדי מ׳זאל וויסן נישט צו רצח׳ענען? אברהם אבינו האט נישט גע׳רצח׳עט, ער האט געוואוסט אז מ׳טאר נישט רצח׳ענען, ער האט זיך געפירט אזוי. וואס דארף מען האבן די גאנצע תורה? אמת? ס׳איז א גוטע קשיא.

צוויי באדייטונגען פון “תורה”

מ׳זעט דאך אז זיי זענען נישט געווען סוקסעספול אין ווייטער איבערגעבן. זיי האבן נישט געהיטן פסח. זיי האבן נישט געהיטן פסח, די קשיא. זיי האבן זיך צעבראכן די קשיא פון פסח. און די תורה שטייט אין די פרק, אמת?

דאס הייסט, ווען מ׳זאגט תורה, דאס האט צוויי אנדערע מינינגס. ס׳איז דא דאס וואס מ׳זאגט תורה בתור די אידעאל, וואס די אידעאל פון א מענטש דארף זיין. דאס קען מען אפילו אויסגעפינען אן די תורה, אפילו אן די אייבערשטער זאל דיר זאגן, אמת? אפילו אן די אייבערשטער זאל דיר זאגן, ווייל דו ווייסט דען?

די מבול [the Flood] און די טבע פון מענטשן

ווייל די אייבערשטער האט אפילו איבערגעקערט צו דעם, און אויך האט ער געמאכט א מבול פאר מענטשן וואס האבן קיינמאל נישט געוואוסט אז ס׳איז דא א באשעפער, זיי האבן נישט געוואוסט אז ס׳איז דא א באשעפער, זיי האבן קיינמאל נישט געוואוסט אז ס׳איז דא א תורה, זיי האבן אפילו נישט געוואוסט פון די ז׳ מצוות בני נח [the seven Noahide commandments], דו ווייסט? דאס שטייט אין די גמרא [Talmud], די ז׳ מצוות בני נח. זיי האבן נישט געלערנט יענע שטיקל גמרא מיט א דרשה אויף “ויצו ה׳ אלקים על האדם” [Genesis 2:16], אז ס׳איז גימטריא [numerical value] ז׳ מצוות בני נח. זיי האבן נישט געוואוסט דערפון.

וואס האבן זיי יא געוואוסט? סתם האבן זיי געמעגט וויסן אז מ׳טאר נישט רצח׳ענען, מ׳טאר נישט גנב׳ענען, מ׳טאר נישט נואף זיין, די אלע זאכן וואס שטייט אין עשרת הדברות [the Ten Commandments] האבן זיי אליינס געוואוסט, עד כדי כך אז זיי זענען געווען חייב עונש [liable for punishment].

דער רמב״ם [Maimonides, 1138-1204] זאגט דאס, דאס איז נישט מיינע תורות, אלעס שטייט אין הייליגן רמב״ם. זעט מען, זעט אויס אז ס׳איז איינע פון די ז׳ מצוות בני נח. אלעס וואס דער רמב״ם זאגט, לאמיר נישט ווערן אין קצוות. די זאך שטייט קלאר אין די חומש [Pentateuch], אין גאנץ ספר בראשית [the book of Genesis] שטייט קלאר אז ס׳איז דא א זאך פון צדיקים, ס׳איז דא א זאך פון רשעים. פרעה האט באקומען אן עונש, שפעטער האט ער שוין באקומען אן עונש, לייב פארן, בעפאר דעם. זיכער געווען א שלעכטע מענטש. ס׳איז דא גוטע מענטשן, ס׳איז דא שלעכטע מענטשן, און נישט פאר דעם דארף מען א תורה.

דער נצי״ב [Rabbi Naftali Tzvi Yehuda Berlin, 1816-1893] אויף ספר בראשית

אזוי שטייט בפירוש אין גאנצן ספר בראשית, זאגט דער הייליגער וואס האט געהייסן רבי נצי״ב, אז וועגן דעם הייסט ספר בראשית, און חז״ל [our Sages of blessed memory] זאגן ס׳הייסט ספר הישר [the Book of the Upright], ווייל א גלייכער מענטש איז גענוג ספר בראשית. ספר בראשית לערנט אויס וויאזוי צו זיין א גלייכער מענטש. און אויב איינער איז גאר א פרומער אבער ער איז נישט גלייך, דעמאלטס באקומט ער א מבול, ס׳העלפט נישט. דאס איז מעכב [an impediment]. דאס איז די נושא [theme] פון ספר בראשית.

דער תירוץ: פאר וועמען איז די תורה?

אזוי, וואס טוט די תורה? דא דארף מען א געוואלדיגע זאך. די תורה איז א… נו, וואס איז די תורה פאר? פארוואס דארף מען א תורה?

ערשטער תירוץ: פאר קראנקע מענטשן – די עזות פון אידן

פאר קראנקע מענטשן. זייער גוט, פאר קראנקע מענטשן. אדער פאר גרויסע קהילות וואס ביי דיפאלט האבן זיי קראנקע מענטשן אסאך. די תורה איז… אדער, ס׳איז דא צוויי זאכן. אדער די תורה איז פאר קראנקע מענטשן, דאס הייסט, אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא אין ביצה [Talmud tractate Beitzah], “אלמלא נתנה תורה לישראל פני השם עזין” [were it not for the Torah being given to Israel, no nation could withstand them]. אזעלכע חיות רעות [wild beasts] אן די תורה, שטעלט אייך פאר וואס ס׳וואלט געווען.

וואס איז די ראיה [proof] אז די גמרא איז גערעכט? אז די רגע וואס די אידן האבן אויפגעהערט צו זיין פרום, האבן זיי שוין געהאט א מדינה [state]. זיי זענען עזין [brazen], די אידן האבן אסאך קוראזש און אסאך כח. און פארוואס האבן זיי… וואס האלט זיי איין פון זיין חיות רעות און געווינען אלע גוים בדרך הטבע [in the natural course of events]? איז דאך די תורה.

וואס איז די ראיה פאר דעם? די פרומע אידן וואס האבן נישט די תורה… די פרייע אידן האבן זיי טאקע עזות. אזוי ווער ס׳איז געגאנגען אין ארץ ישראל [the Land of Israel] ווייסט אז ישראל זענען עזין, ס׳איז עזין שבאומות [the most brazen among the nations], נישט קיין שום ספק. יא. מ׳האט שוין געזען, יא, אין די תורה שטייט שוין, יא.

סאו, אבער די תורה איז געמאכט צו אביסל איינהאלטן די אידן, זאלן זיי זיין מענטשן נאך אלץ. אויב ס׳וואלט נישט געווען קיין עזות, וואלט מען נישט געדארפט קיין תורה. אמת? זיי זענען עזין, יא. האסטו שוין געמיינט דאס. העלאו, זיי דארפן אויך א תורה, איך האב נישט געזאגט. זיי ווערן נאך באקומען אויף סאטמאר… ערגער, אפשר בעסער, איך ווייס נישט ערגער. אז די מענטש האט אזויפיל כח, דארף ער דאך עפעס אים איינהאלטן, ער זאל עס נוצן ריכטיג. סאו… יא.

צווייטער תירוץ: רוב מענטשן זענען בטבע נישט גוט

סאו די תורה איז נישט… סאו די עולם, אונז זענען ווייט פון אמת, אונז מיינען, איך מיין ס׳איז אמת פאר אונז ווייל אונז זענען אזוי ווייט פון די אמת און אונז דארפן די תורה זאל אונז פארציילן די אמת. אבער אידיאל, די תורה, מתן תורה, נישט די תורה.

ווען איך זאג תורה, די ווארט תורה האט צוויי מינינגס, תורה איז דא אין בחינה פון חכמה [in the aspect of wisdom], וואס אברהם אבינו האט געלערנט תורה, ער האט דאך געמיינט די אמת, ער האט נישט געדארפט קיין די תורה, איך ווייס נישט וויאזוי צו רופן די צוויי ווערטער. יא, די זוהר [the Zohar, foundational work of Kabbalah] רופט דאס תורה דלעילא און תורה דלתתא [the Torah above and the Torah below]. ווער ס׳האט געהערט די שיעור אין ענגליש ווייסט אז די זוהר רעדט וועגן דעם. די זוהר רופט דאס תורה עליונה און תורה תחתונה [the higher Torah and the lower Torah], תורה דאצילות, תורה דבריאה [the Torah of Atzilut, the Torah of Beriah – Kabbalistic worlds], ס׳איז אלע מיני וועגן פון רעדן וועגן דעם אין די זוהר. די זוהר האט געהאט וועגן פון דעם רעדן.

אבער די תורה אידיאל, דאס איז וואס אברהם אבינו האט געלערנט, וואס משה רבינו האט געלערנט, דאס איז די אמת, אמת, דאס איז די אמת לאמיתה [the absolute truth]. אבער די תורה פון משה רבינו, די תורה שלמטה [the Torah below], די תורה שבעולם הזה [the Torah in this world], איז געקומען כדי אויסצוהיילן די מענטשן וואס זענען קראנק.

אדער א צווייטע וועג פון דאס זאגן איז, כדי אז ס׳זאל קענען אסאך מענטשן זיין בעסער ווי זיי וואלטן געווען אן דעם. פארוואס? ווייל רוב מענטשן זענען נישט קיין גוטע מענטשן.

די ראיה פון ספר בראשית: די טבע פון מענטשן

וויאזוי ווייס איך אז רוב מענטשן זענען נישט קיין גוטע מענטשן? פון די זעלבע ספר בראשית, אמת? נאטורליך, דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, דאס שטייט אין פרשת בראשית, פרשת נח. דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, דאס איז די טבע [nature], יא, זיבן טעג געמאכט די וועלט, דער אייבערשטער האט געמאכט די וועלט, די זעקסטע טאג האט ער געמאכט די וועלט, די זיבעטע האט ער גערוט. נאכדעם זענען געווען די ערשטע מענטשן, האט די צווייטע מענטש געהארגעט דעם ברודער. דאס איז די דרך הטבע, אזוי גייט עס. דאס איז די נארמאל, דאס איז די nature. ס׳איז נישט גוט.

שפעטער, זענען געווען אסאך מענטשן, “כי רבה רעת האדם” [for the wickedness of man was great – Genesis 6:5], “כי כל יצר מחשבות לבו רק רע כל היום” [for every inclination of the thoughts of his heart was only evil all the day – Genesis 6:5], אלע שיינע מאמרים [sayings] וואס איר ווייסט, און אזוי ווייטער. דאס איז וויאזוי מענטשן זענען, זיי זענען דאך אזוי פון nature. “ויאמר ה׳ אל לבו לא אוסיף לקלל עוד את האדמה בעבור האדם כי יצר לב האדם רע מנעוריו” [And the Lord said to His heart: I will not again curse the ground any more for man’s sake; for the inclination of man’s heart is evil from his youth – Genesis 8:21].

מאכט זיך איין צדיק, ער כאפט אז ס׳מאכט נישט קיין סענס דאס, ער נעמט צוזאם זיין משפחה, ער פרובירט זיך אויסצולערנען, ער פרובירט צו האלטן זיינע מענטשן, זייער פארגעשריטן פאר אברהם אבינו, ער פרובירט צו האלטן זיינע מענטשן. אבער דו זעסט דאך פון די מעשה אליינס אז רוב מענטשן זענען נישט גוט.

פארוואס זענען רוב מענטשן נישט גוט? ווען מענטשן קענען זיין גוט, מענטשן קענען אליינס פון זיך דערקענען די אמת, וואלט מען זיי נישט מעניש געווען. אבער בדרך הטבע איז רוב מענטשן שלעכט. אזויווי מיר האבן געלערנט וואס די רמב״ם זאגט, פארוואס די בני אדם מיינט, בדרך הטבע, מ׳גיבט פאר מענטשן power, גייען זיי זיין אונטערטעניג און די קנעכט זייג. דאס איז וויאזוי מענטשן ארבעטן. human nature, it’s predictable. ווער ס׳איז predictable אנדערש ווייסט נישט וואס ער רעדט.

די תורה אלס חינוך-פראגראם

איז פאר דעם געקומען משה רבינו און ער האט געזאגט ער האט אן עצה פאר די פראבלעם. די תורה איז נישט קיין עצה פאר דעם וואס מ׳ווייסט נישט די אמת, ס׳איז אן עצה פאר דעם וואס רוב מענטשן זענען נישט capable פון כאפן די אמת. רוב מענטשן, אפילו מ׳זאל קומען זאגן א שיעור און מ׳זאל מסביר זיין אלעס וואס חנוך האט געוואוסט, וועלן זיי גאנץ מעגליך ווערן ערגערע מענטשן if anything, אדער ס׳וועט זיי גארנישט מעלן, זיי וועלן נישט געדענקען די גאנצע דרשה, די גאנצע הסברה, די גאנצע הבנה, די גאנצע הכרת האמת [recognition of truth], ס׳גייט זיי גארנישט טוישן.

שכר ועונש [reward and punishment] – קענדיס און פעטש

ממילא וואס איז די תירוץ? תורה איז די תירוץ, שכר ועונש. וויאזוי איר האט געלערנט אין חומש, דאס וואס מ׳זאגט ביים ברית [covenant], יא? תורה איז די תירוץ, פארגעס פון די אמת. נישט פארגעסן, נישט פארגעסן, אבער דו וועסט נישט קענען משכנע זיין מיט די אמת, דו וועסט קענען משכנע זיין מיט אפאר קענדיס און מיט פעטש.

דאס איז די טייטש “חנוך לנער על פי דרכו” [train a child according to his way – Proverbs 22:6]. וואס איז די טייטש “חנוך לנער על פי דרכו”? מיינט נישט וואס די רב הערש [Rabbi Samson Raphael Hirsch, 1808-1888] און אלע מאדערנע מענטשן זאגן אז מ׳זאל רעדן צו די נפש פון די קינד, ס׳מיינט מ׳זאל רעדן די שפראך וואס קינדער פארשטייען. וועלכע שפראך פארשטיין קינדער? פעטש און קענדיס. אקעי? היינט איז דא מער סאפיסטיקירטע ווערסיעס פון פעטש און קענדיס, but it’s still the same thing, right?

וואס ער האט ליב, וואס ער האט ליב, מ׳זאגט דו האסט דאס ליב? איך האב דאס, זיין א גוט אינגל, וועט מען דיר דאס געבן. דו האסט דאס נישט ליב? זיין א שלעכט אינגל, וועט מען דיר דאס נישט געבן. דאס איז basically וואס איז די טייטש חינוך, און תורה איז א חינוך פראגראם, נישט קיין אמת פראגראם, נאר א חינוך פראגראם. שטימט? זייער זייער פשוט, און דאס איז די סאלושן צו די כלל.

איבערגאנג צו די רמב״ם׳ס דוגמאות: געלט-מצוות

סאו איך וויל אביסל מסביר זיין אביסל בעסער וויאזוי דאס ארבעט, ווייל איך פיל אז אויב מ׳כאפט דאס קען מען פארשטיין רוב מצוות, at least די איידיע פון רוב מצוות קען מען פארשטיין, און מ׳קען אויך פארשטיין וואס די רמב״ם זאגט דא אז ס׳גייט אביסל בדרך קיצוני [in an extreme way]. וואס מיינט ער בדרך קיצוני? right?

סאו איך וויל רעדן פון די דוגמאות וואס ער רעדט. איך האב נישט געברענגט מיין ווערסיע ווייל איך האב עס אביסל צוזאמגעשטעלט צוזאמען צו נעמען דא, אבער ער רעדט דא געוויסע דוגמאות, אקעי? סאו לאמיר רעדן וועגן די דוגמאות וואס ער רעדט. די דוגמאות, מיר האבן גערעדט שוין אז ס׳איז דא צוויי מעין מידות [character traits] וואס די רמב״ם רעדט וועגן אין די פרק: איינס איז וועגן תאוות תענוגי הגוף [bodily pleasures], און די צווייטע איז וועגן געלט, צוויי וויכטיגע זאכן אין life.

און יעצט גיי איך רעדן וועגן וואס ער רעדט וועגן געלט, אקעי? ווייל איך וויל נאר ווייזן, איך וויל רעדן וועגן דעם אביסל, און איך וועל רעדן וועגן דעם אויך צוליב די שיעור פון שבועות, אז מיר האבן געלערנט מגילת רות [the Book of Ruth], און ס׳שטייט דארט, איך ווייס נישט פארוואס מ׳זאגט אז מ׳זאל נישט גיין אין שבועות אביסל.

סאו ער זאגט אזוי, קוק וואס די רמב״ם זאגט דא, נאכדעם וואס ער ענדיגט צו רעדן וועגן תאוות, וואס איז צוריקגעקומען דערצו אויך, זאגט ער אזוי: “וכן כל מה שבא בתורה” [and so too all that comes in the Torah], אלעס וואס שטייט אין די תורה, און ער מאכט א לאנגע ליסט: מעשרות [tithes], לקט [gleanings], שכחה [forgotten sheaves], פאה [corner of the field], פרט [fallen grapes], עוללות [incompletely formed grape clusters], שמיטה [sabbatical year], יובל [jubilee year], צדקה די מחסורו [charity according to his needs], און אזוי ווייטער.

די תורה׳ס אומגעוויינטלעכע וועג פון צדקה-געבן: פארוואס שטייט נישט קיין פשוט׳ע מצוה צו געבן געלט

אריינפיר – דער רמב״ם׳ס ליסטע פון מצוות וואס זענען “קרוב לפזרנות”

איך וויל נאר ווייל איך וויל רעדן וועגן דעם אביסל, און מ׳האט גערעדט וועגן דעם. ס׳איז אויך א שיעור פון שבועות, מ׳האט געלערנט מגילת רות, ס׳איז שטייט דארט, און ס׳דארף איבערזאגן מיט זיך ווי חיים מלכה׳ס געווען שבועות אביסל.

ער זאגט אזוי, קוק וואס דער רמב״ם זאגט דא, נאך דעם וואס ער ענדיגט רעדן וועגן כעס [anger], תענוגים [pleasures], וואס איז צוריקקומען צו יחוד [unity/seclusion], זאגט ער אזוי, והן כל מה שבא בתורה [and behold, all that comes in the Torah], אלעס וואס שטייט אין די תורה, און ער מאכט א לאנגע ליסטע, פון מעשרות [tithes], לקט שכחה ופאה [gleanings, forgotten sheaves, and corner of the field], פרט ועוללות [individual grapes and small clusters], שמיטה ויובל [sabbatical year and jubilee], צדקה די מחסורו [charity according to his needs], וויפיל זאכן האב איך שוין? דאס איז פינף, זעקס, זיבן מצוות.

זאגט ער, דאס אלעס איז קרוב לפזרנות [close to wastefulness/excessive giving], די אלע מצוות זענען כמעט פזרנות. מיר געדענקען אז ס׳איז דא צוויי קצוות [extremes], פזרנות איז איין, יא, זיין א פזרן [wasteful person], ווי צופיל געבן איז איין שלעכטע זאך, די אנדערע זייט איז זיין א כילי [miser], א קמצן [stingy person], איינער וואס געט נישט גענוג, און אינמיטן, דאס איז די ריכטיגע מדה [character trait] פון געבן צדקה, פון העלפן ווער ס׳דארף, ווער מ׳דארף העלפן אויף די וועג וואס מ׳דארף העלפן, אין די צייט וואס מ׳דארף העלפן. זאגט דער רמב״ם, אבער אין די תורה שטייט דאס נישט.

די גרויסע קשיא: אין תורה שבכתב שטייט נישט קיין פשוט׳ע מצוה פון צדקה

איך וויל דא באמערקן א זייער אינטערעסאנטע זאך, איך מיין אנדערע מענטשן וואס האבן געלערנט וועגן די זאכן ווייסן שוין ווי, אז אין די תורה, איר ווייסט אז אין די תורה שטייט נישט קיין מצוה צו געבן צדקה ממש? אינטערעסאנטע זאך, יא? למשל, אדער מ׳רעדט אפילו פון אויסהאלטן א מענטש וואס לערנט, אלע מיני וועגן וואס מ׳געט צדקה, אין די תורה שטייט נישט קיין איינע פון די מצוות, אדער כמעט נישט, און נישט בפירוש [explicitly]. די תורה שבכתב [Written Torah], דער רמב״ם זאגט אז מ׳רעדט פון די תורה, די מצוות וואס ווערן געזאגט אין די תורה שבכתב. דער רמב״ם זאגט דאך “והן כל מה שבא בתורה”, אבער ס׳איז נישט איבערגעטייטשט.

יא, ווי ס׳האט געליינט, מ׳האט געליינט שבועות צווייטע טאג פרשת ראה [the portion of Re’eh], יא? דארט שטייט כמעט אלע מצוות פון העלפן אן עני ואביון [a poor and destitute person]. “עשר תעשר” [you shall surely tithe], יא, מ׳ליינט עס יום טוב, ווייל יום טוב איז די צייט וואס מ׳איז משמח [makes joyful], מ׳דארף אויסרעכענען פאר אן עני ואביון.

וואס שטייט אין די תורה וועגן העלפן עניים

וואס שטייט אין די תורה? שטייט אזוי, מ׳זאל געבן מעשר שני [second tithe] פאר אן עני ואביון, פאר לויים [Levites], און מ׳זאל געבן לקט שכחה ופאה, איך מיין, ס׳שטייט שוין אין אמור [the portion of Emor], ביי יום טובים און אין קדושים [the portion of Kedoshim], און מ׳זאל געבן, ביי יום טוב זאל מען אים געבן צו עסן אויך. וואס שטייט נאך? אויב ער איז ארימער זאל מען אים געבן א הלוואה [loan], און מ׳זאל משמט זיין [forgive] שמיטה, און אויב ער ווערט פארקויפט זאל מען אויסלייזן זיין הויז, אויב ער פארקויפט זיך אליין, זאל א קרוב [relative] אים אויסלייזן פון דעם איד וואס האט אים פארקויפט, אדער די גוי האט אים פארקויפט. זייער אסאך וועגן, סאושעל העלפן, נאר איין זאך פארשטייט נישט, זיי געבן געלט.

די פראבלעם: ס׳שטייט נאר וועגן הלוואות, נישט מתנות

געבן, די הלוואה איז אן אנטי צוליב׳ן קעש. נאר בארגן, נישט געבן. “העבט תעביטנו” [you shall surely lend him], געב אים פאר א משכון [collateral], יא? געב אים מיט א משכון, געב אים מיט אן ערב [guarantor]. ס׳שטייט נישט דו זאלסט געבן אן אן ערב אפילו. דאס וואס ס׳שטייט שמיטה דארף מען שמט זיין, אקעי, אבער ס׳שטייט נישט וואס מ׳געבט, ס׳שטייט אז מ׳בארגט. ס׳שטייט כמעט נישט געבן, אמת? “פתוח תפתח את ידך” [you shall surely open your hand], די גמרא דרשנ׳ט [interprets] די פסוק שלא כפשוטו [not according to its plain meaning]. איך וויל זאגן, וואס?

די אלגעמיינע מענטש, נו? ס׳איז געווען געלט, איך ווייס נישט. ס׳איז נישט געווען קיין כסף צורי [Tyrian silver], איך ווייס נישט, קיין כסף צורי איז א ברזל [iron], אבער עפעס א זאך מיט געלט. “העבט תעביטנו” מיינט מ׳געבט אים געלט? ניין. עפעס געבט מען אים. לאמיר שוין רעדן נישט פון געלט, פון ברויט, איך ווייס פון ווייץ. וואס שטייט נישט אז מ׳געבט קמחא דפסחא [flour for Passover]? ס׳שטייט עפעס אויבן אין די פעלד לאזט מען זיי געבן. ס׳איז זייער פאני [strange], רייט?

חז״ל דרשנ׳ען די פסוק שלא כפשוטו

איך פארשטיי אז מיין קשיא איז, חז״ל [the Sages] מפרש [interpret] הפסוק שלא כפשוטו. אקעי, דער רמב״ם וועט זאגן אז ס׳איז תורת פה [Oral Torah]. “פתוח תפתח את ידך לו והעבט תעביטנו די מחסורו אשר יחסר לו” [you shall surely open your hand to him and lend him sufficient for his need, whatever he needs], טייטשן די גמרא פון דא די מצוה כללית [general commandment] פון געבן צדקה, ס׳מיינט געבן געלט, אפילו לכתחילה [from the outset] געבן מתנה [gift] געלט. אבער ס׳איז נישט פשט [plain meaning] אין די פסוק. די פסוק רעדט פון הלוואה, ס׳איז נישט קיין שום ספק [doubt], פשוטו של מקרא [the plain meaning of Scripture] רעדט פון הלוואה, און ער דארף נאך צוריקצאלן, חוץ אז ס׳קומט שמיטה און ער האט נישט צוריקגעצאלט, דעמאלטס מוז מען שמט זיין. אבער אין תורה שטייט נישט צו געבן צדקה.

די פאני׳קייט פון די תורה׳ס פאטענטן

ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך. לאמיר זאגן וואס ס׳שטייט. ס׳איז צוויי ריזענס [reasons], מ׳קען טראכטן אין צוויי וועגן. איך וויל קודם זאגן דעם רמב״ם׳ס וועג, און נאכדעם אן אנדערע, א ביסל אן אנדערע וועג, וואס איז אפשר קאנעקטעד דערמיט.

געווענליך, וואס שטייט יעדעס מאל? ס׳איז דא מענטשן וואס דארפן געלט, מענטשן וואס האבן געלט. ס׳איז דא א מצוה צו העלפן א צווייטן. דאס איז די מדה טובה [good character trait] פון נדיבות [generosity], רייט? דער רמב״ם זאגט ס׳איז דא א מדה טובה פון נדיבות. נדיבות הייסט, ס׳איז דא א געוויסע אמאונט וואס ס׳איז ריכטיג צו העלפן א צווייטן, און דאס איז א מדה טובה, ס׳איז א מצוה, ס׳איז א מדה טובה. אברהם אבינו [Abraham our forefather] האט דאס פארשטאנען, אמת? אברהם אבינו האט געגעבן, איך ווייס נישט, וואטעווער ער האט געדארפט געבן. הכנסת אורחים [hospitality to guests], דרך אגב [by the way], הכנסת אורחים איז נאך א מצוה וואס שטייט נישט אין די גאנצע תורה, און מ׳דענקט נאר דאס פון אברהם אבינו. ס׳איז דא א דרשה, ס׳איז דא א דרשה וואס זאגט א דרך, ס׳איז א דרך וואס שטייט נישט אין די תורה. אברהם אבינו האט געמאכט חסד [kindness] און צדקה און משפט [justice] מיט טויזנטער מענטשן, ער האט נישט געוואוסט, ער האט נישט געגעבן קיין לקט שכחה ופאה, איך ווייס נישט וואס ער האט געגעבן. ער האט געגעבן וואס מ׳האט געדארפט געבן, ער האט געגעבן, ער האט געגעבן א גארדיען מיט די טויער, ווער ס׳איז נויטיג האט ער געגעבן. די תורה זאגט קיינמאל נישט, “געב אזויפיל געלט וויפיל ס׳פעלט אויס זאלסטו געבן.” ס׳שטייט נישט אין די תורה.

וואס וואלט געווען נארמאל? א קופת הצדקה

וואס שטייט אין די תורה? אלע מיני פאטענטן. דאס איז עפעס פאני. און ס׳איז א גאנצע לאנגע ליסט. דו קענסט זאגן, אן ארעמאן, וואס וואלט געווען נארמאל? וואס וואלט מען היינט געזאגט? לאמיר מאכן א קופת הצדקה [charity fund]. פיין, מ׳טיילט יעדע חודש פאר ווער ס׳האט נישט גענוג געלט, אזויפיל, כפי מחסורו [according to his needs]. א קופה [fund], א תמחוי [soup kitchen], מ׳טיילט יעדע וואך פאר ווער ס׳האט נישט קיין עסן, ס׳דא אן עם עסן. ווער ס׳האט נישט געלט צו קויפן שכירות דירה [rent], צאלט מען אים סוף חודש, איך ווייס נישט וויפיל מ׳דארף מאכן זיכער אז ער קען האבן. וואטעווער די סאושעל מהלך [social approach] איז, מ׳געבט אים געלט און מ׳איז סאלווד די פראבלעם.

די תורה האט נישט איינגעפאלן, ס׳איז נישט איינגעפאלן, ס׳איז אזוי פרימיטיוו, ס׳איז נישט איינגעפאלן פאר משה רבינו [Moses our teacher]? מ׳קען דאך זאגן, רבותי [gentlemen], “כי תראה עני מישראל, והתאזר לו” [when you see a poor person from Israel, and you shall gird yourself for him]. וואס איז דאס? ס׳איז נישט גארנישט נישט גראב [crude], גארנישט נישט נארמאל. ניין. עומר [sheaf] פון שכחת עומר בשדה [forgotten sheaf in the field], לא תשוב לקחתו [you shall not go back to take it], לאז אים עס נעמען. דו קענסט טראכטן פון א מער אומווערדיגע, עקלדיגע וועג צו געבן צדקה ווי דאס? ווייסט וואס? נעם, איך האב נישט געהאט קיין נערוון צוריקצוגיין אין פעלד, לאז אים עס. ס׳איז זייער פאני. ס׳וואלט געווען נאך בנוסף צו צדקה אחרת [in addition to other charity], מ׳קען זאגן תורות [teachings] אויף דעם.

פאה – אן אומגעוויינטלעכער וועג פון געבן

פאה איז גארנישט. פאה מיינט “לא תכלה” [you shall not finish]. זאלסט נישט נעמען די עק פון דיין פעלד. ס׳איז נישט לקט, שכחה איז דו פארגעסט. פאה איז אפיציעל א זאך, יעדע מאל אויף די פעלד, גיב אביסל. יא, גיב אביסל. ס׳איז בעסער אויף די עק, וואס ס׳איז נישט קיין נארמאלע וועג פון געבן געלט. נארמאלע וועג איז, נעם אביסל, מ׳געבט אביסל. איך מיין, וואס, ער דארף נעבעך קומען זיך שלעפן, זוכן, און די בעלי בתים [householders] היטן נאך וועלכע עניים קענען קומען, יא? ס׳איז נישט אזוי סימפל. און ס׳איז נישטא קיין שיעור [measure] פאר פאה, מ׳קען יוצא זיין [fulfill the obligation] מיט איין מיט א קליין ביסל. ס׳איז זייער פאני אמת׳דיג. איך גלייב אז מ׳דארף נישט געבן שיעור הפאה, יא? ס׳איז גערעכט, אביסל מער ווערדיג לקט שכחה, אבער איך האלט נישט ס׳איז א נארמאלע וועג פון געבן געלט פאר אן ארעמאן.

מתנות כהונה – פארוואס נישט סתם געלט?

ס׳איז אבער דאך א… אפילו א כהן ולוי [priest and Levite], ער זאל תרומה ומעשרות [priestly gifts and tithes] מיט אלע מיני זאכן. וואס קען ער נישט געבן אפאר דאלער אין גוטן טאג? ס׳איז שוין נישט געווען קיין געלט דעמאלטס, זאגסטו. איך מיין אז ס׳איז שוין געווען געלט דעמאלטס. ס׳האט אויסגעפעלט צו נוצן געלט שוין. משה רבינו׳ס צייטן האט מען שוין אויסגעפעלט צו נוצן געלט. ס׳איז עפעס פאני.

דער רמב״ם׳ס תירוץ: די תורה איז פאר רוב מענטשן, וואס זענען נוטה לצד הכילות

און דער רמב״ם זאגט אבער א תירוץ [answer] אויף די קשיא. איך וויל אבער מערקן. צווייטנס, ס׳איז דא צוויי קשיות. דו קענסט פרעגן, דער רמב״ם פרעגט דא אזוי ווי צוויי קשיות. איינס איז ס׳איז פאני, איך פרעג די קשיא. וואס איז דער רמב״ם פרעגט די קשיא? אונז מאכן נישט די אלע חכמות [clever things]. אונז ווייסן אז מ׳מאכט נישט, מ׳איז נישט גויס׳ט [observant of], נישט מצוות פאה, נישט לקט, נישט שכחה. ס׳איז נישט אזוי נויטיג, ווייל ס׳איז דא ארבעטערס, און ס׳איז דא קאמביינס, און ס׳איז דא מאשינען. מ׳געבט געלט, מ׳געבט אים דאך. מ׳געבט אים נישט געלט די זאכן מער ווייניגער.

צווייטנס, מתנות כהונה [priestly gifts], יא, ס׳איז סימבאליש, וואס דו האסט נישט קיין כהן, דו קענסט עס נישט עסן. ס׳איז אן אנדערע זאך. ס׳איז אן אנדערע נושא [topic]. ס׳איז נישט דא קיין איין ישיבה וואס האלט זיך פון מתנות כהונה, אמת? די אריגינעלע מטרה [purpose] פון מתנות כהונה עקזיסטירט נישט, רייט? די ישיבה דארף זיך האלטן פון געלט. ס׳איז דא א מצוה פון מתנות כהונה, מ׳האט תלתא זיכא [three gifts], מ׳האט דאס און דאס. אבער ס׳איז נישט די נושא, רייט? מ׳רעדט דאך יעצט פון צדקה. פארוואס רעדט מען פון צדקה? ווייל ס׳איז דאך דא די מצוה. מ׳דארף מחלל זיין [distribute] געלט. און אין די תורה שטייט נישט קיין מצוה צו געבן צדקה. מ׳דערבונן, איך ווייס, על פי דרש [according to the homiletical interpretation] שטייט אפשר. אבער ס׳שטייט נישט קיין מצוה פון געבן צדקה. און ס׳שטייט זיבן אנדערע וועגן פון צו געבן, זיבן אנדערע אונטערע פאטענטן, רייט? זיבן אנדערע פאטענטן. פאה יא, מ׳געבט אויך. אבער וואס זאגסטו אז פאה איז נארמאל? ס׳איז נישט נארמאל פאה. לאזט דער בעל הבית נארמאל שטיין אין זיין פעלד און איבערלאזן א גרויסן שטיקל פאה? וואס ווילט ער אויף די אלע זאכן? ס׳איז אזוי פיל און אזוי פיל און אזוי פיל.

שמיטה – נאך א פאני׳ע פאטענט

אויף דעם זאגט דער רמב״ם א תירוץ אויף דעם. איך וועל זאגן וואס דער רמב״ם זאגט. איך מיין, אין פלאס, שמיטה און יובל [sabbatical year and jubilee], אויך געשמיטה יעדע זיבעטע יאר. יעדע יאר געבן א זיבעטל. וואס איז די פאני שמיטה? ס׳איז אלעס פאני. מ׳קומט דאך א גאנצע תורה און ס׳איז א ווארפט דיר. ס׳קומט אפשר נאך טעמים [reasons] פאר שמיטה, אבער לאמיר רעדן פון די טעם. ס׳איז דא זייער אסאך זאכן. זאגט דער רמב״ם, דער רמב״ם זאגט… וואס?

Student: ס׳איז שמיטה. שטייט אין די תורה, “ואכלו אביוני עמך” [and the poor of your people shall eat]. ס׳איז א מפורש׳ע [explicit] פסוק. די תורה שטייט, “והשביעית תשמטנה ונטשתה ואכלו אביוני עמך” [and the seventh year you shall release it and abandon it, and the poor of your people shall eat]. אדער “ולא תזרעו את שנת השמיטה” [and you shall not sow the sabbatical year]. שטייט אויף וועלכע פסוק? שטייט אויך אין פרשת בהר [the portion of Behar], ענליך. וואס ער נעמט נישט, ס׳איז הפקר [ownerless], ער קען עס נעמען, ער נעמט. ס׳וואקסט יא.

Instructor: דאס איז א גוטע קשיא. דער תירוץ איז אז ספיחים [aftergrowth] איז מדרבנן [rabbinically prohibited], און ער געבט עס פאר יעדן. ס׳איז הפקר פאר יעדן, נישט נאר פאר די עניים. זייער גוט. אבער די פוינט פון דעם איז אז ס׳איז די עניים… ס׳שטייט אין פסוק, איר ענק טענה׳ט זיך מיט די פסוק, און די פסוק שטייט “ואכלו אביוני עמך”. וואדעאי, ס׳זאגט דאך די גמרא, ס׳זאגט די מדרש [homiletical interpretation] אין פרשת בהר, ס׳לערנט א דרשה, נישט נאר די עניים, די בהמות [animals] מעגן אויך עסן. ער איז דאך אויך אן עני, ער האט דאך נישט וואס צו עסן. זייער גוט, ער דארף נישט שטיין פון הונגער, ער מעג אויך עסן. אבער אלע זענען גלייך, יא, ער געבט אויך פאר די עניים. ווען ס׳איז קלאר אין בערך צוואנציק פסוקים אין פרשת משפטים [the portion of Mishpatim] אז ס׳איז כדי די עניים זאלן האבן צו עסן.

ס׳איז אלע מיני פאני. אקעי, איר קענט זיך דינגען. הלכות שמיטה [laws of the sabbatical year] איז דא נאך אין יורה דעה [section of the Shulchan Aruch dealing with ritual law].

צוזאמענפאסונג פון די צוויי קשיות

די קשיא איז, צוויי קשיות. קודם כל, פארוואס קען מען נישט זאגן נארמאל, זיי א מענטש און געב וואס מ׳דארף? “די מחסורו אשר יחסר לו” – דאס איז דאך די פסוק, די גמרא דרשנ׳ט. “די מחסורו” – אז ער דארף א קאר, בארג אים א קאר. ער דארף א הוט, בארג אים א הוט, געב אים א הוט, און אזוי ווייטער. וואס ער דארף, ס׳איז כולל אלעס. “די מחסורו” איז שוין כולל אלעס. פלוצלינג שטייט נאך זאכן. סאו דאס איז די צוויי קשיות. קען זיין אז ס׳איז איין קשיא. און צווייטנס, ס׳איז דא אזויפיל אנדערע פאטענטן, און יעדע מאל נאך אזא טריק. ס׳איז זייער פאני.

דער רמב״ם׳ס תירוץ: פאר וועמען איז די תורה געגעבן?

די רמב״ם׳ס תירוץ דא איז בעיסיקלי דאס, אזוי פארשטיי איך וואס ער שטייט דא, ער זאגט נישט פארוואס ער שטייט, ער זאגט אזוי, דאס דארף מען געדענקען. ווען דו ערווארטסט אז נארמאלע מענטשן וואס געבן, אוודאי דו פארשטייסט אז די געלט איז נישט דיינס, דער אייבערשטער האט דיר געגעבן די געלט כדי דו זאלסט עס שעירן מיט וועמען ס׳דארף, לויט וואס ס׳איז ריכטיג. ס׳איז נישט קיין קילוי [waste] און נישט קיין בזבוז [squandering]. דער מענטש דארף טאקע נישט קיין מצוות. נישט פאר דיר האט מען געגעבן די תורה. דער מענטש וואס טאקע געבט פאר יעדן איינעם ריכטיג, נישט פאר אים האט מען געגעבן די תורה. דער מענטש וואס טאקע געבט פאר יעדן איינעם ריכטיג, נישט פאר אים האט מען געגעבן די תורה. סוכות האב איך שוין געזאגט אמאל א דרשה, יענער איז די ספר תורה [Torah scroll], ער איז שוין די חילוקי מנהגים [differences in customs] אין שבועות. נישט פאר אים האט מען געגעבן די תורה.

נאר פאר וועמען האט מען געגעבן די תורה? פאר רוב אנדערע מענטשן. רוב אנדערע מענטשן, זיי זענען נוטה לצד הכילות [inclined toward the side of miserliness]. רוב מענטשן זענען נישט נוטה לצד הבזבזנות [inclined toward the side of wastefulness].

אריסטו׳ס אינזיכט: פארוואס רוב מענטשן זענען כילים

איך האב געזען אריסטו [Aristotle] זאגט א זייער אינטערעסאנטע זאך – די רמב״ם האט דאך גענומען די אלע זאכן פון אריסטו. וואס איז די פשט אז רוב מענטשן… ס׳מאכט זיך זייער ווייניג אז מענטשן האבן א פראבלעם אז זיי געבן צופיל צדקה. ס׳איז דא אפאר אזעלכע מענטשן, אפשר, אבער ס׳איז זייער זעלטן. רוב מענטשן געבן צו ווייניג.

די self-reinforcing mechanism פון מדות

זאגט ער דאס פארוואס? ווייל טראכט אריין, אז צו זיין א מידה, מידות האבן דאך אזויווי א self-reinforcing mechanism, אז וואס מער מען טוט זיי, מאכן זיי זיך מער. איינער וואס גיט צופיל צדקה, ס׳איז self-healing, ווייל ער גייט אויסנוצן זיין געלט, ער גייט סטאפן מער שנעל. געווענליך, די פראבלעם פון געבן צופיל געלט סאלווט זיך אליינס. סוף כל סוף מוז מען עס אויס, און מען גייט צוריק צום דרך הממוצע [the middle path].

מה שאין כן [not so] די פראבלעם פון געבן צו ווייניג געלט, פארקערט, ס׳מאכט זיך אלץ ערגער. ער האט אלעמאל מער געלט וואס ער גיט נישט, און ער האלט עס פאר זיך.

די תורה׳ס אינדירעקטע סטראַטעגיעס צו באַהאַנדלען מענטשלעכע כּילות

דער שולחן ערוך׳ס היתר מבזבז זיין פאַר יתומים און אלמנות

מגיד שיעור:

די שולחן ערוך זאָגט אַז ס׳איז דאָ אַ היתר [היתר: הלכתישע ערלויבעניש], מ׳מעג מבזבז זיין [מבזבז: פאַרשווענדן, אויסגעבן מער ווי דעם נאָרמאַלן חומש] אויף די יתומים [יתומים: יתומים], אויף די אלמנות [אלמנות: אלמנות], איז דאָ אַזאַ היתר.

וואָס? יאָ, און פאַרוואָס? וואָס איז מיט דעם מבזבז? איז נישט קיין עבירה [עבירה: זינד]? אויך געווען דער רב.

דער סאַטמאַרער רב׳ס עקסטרעמע צדקה-פּראַקטיק

אָבער דער סאַטמאַרער רב, אָקיי, למעשה [למעשה: אין דער פּראַקטיק], דער סאַטמאַרער רב איז נישט געשטאָרבן אויך נישט, קיינער האָט אים נישט גע׳ענה׳ט, ס׳איז נישט געפערליך, ער האָט געהאַט אַ פּאָזישאַן. דער סאַטמאַרער רב האָט געזאָגט, ער ווייסט, ער איז זיין רב, זיין דזשאַב איז נישט קיין פּראָבלעם.

דער סאַטמאַרער רב האָט געגעבן געלט פאַר אפשר, ער האָט געזאַמלט געלט, איך ווייס נישט, איך מיין אַז זיין זון האָט געקאַמפּליינט אַז ער נעמט, ער וויל געבן די געלט וואָס ער האָט געהאַט פאַר אים, און ער האָט געוואָלט געבן פאַר אַ צווייטן.

זאָגט ער, ניין, ס׳איז נישט קיין פּראָבלעם, דו זאָגסט, ס׳איז דאָ מענטשן וואָס זאָגן אַז דער רב׳ס זון זאָל מען געבן געלט, יענער איז נישט דער רב׳ס זון.

ער האָט נישט פאַרשטאַנען אַז ער האָט געזאָגט אַז ער פלעגט אויסצאָלן זיין גאַנצע געלט יעדן טאָג, און איך שווער, איך שטעל זיך נישט אין די מראה [מראה: שפּיגל, אויסזען], מ׳טאָר נישט מבזבז זיין יתר על חומש [יתר על חומש: מער ווי אַ פינפטל].

ער האָט געזאָגט אַז זיין סאַטמאַרער רב איז ווערד אַסאַך מער ווי אַלע געלט וואָס ער האָט אויסגעגעבן יעדן טאָג. ס׳איז דאָך אינקאַם, זיין סאַטמאַרער רב מאַכט אַסאַך געלט, ער האָט זיך געמאַכט זייער געלט מיט דעם.

ער האָט געזאָגט, אַה, ער האָט נישט קיין אויסגאַנגען פון געלט? ער האָט געזאָגט, ניין, איך האָב אַרויסגעגאַנגען, איך האָב געבאָרגט. מ׳מעג באָרגן, ער האָט געזאָגט, איך וועל אַמאָל באָרגן.

ער האָט געהאַט קרעדיט, ער האָט געהאַט גוטע קרעדיט, דער סאַטמאַרער רב. דער סאַטמאַרער רב האָט געהאַט אַ טויזנט קרעדיט סקאָור, רייט? ער האָט געקענט באָרגן וויפיל ער האָט געוואָלט. יאָ, און זיין נאָמען איז אויך אַ חלק פון זיין נעט וואָרט.

נו, ס׳איז נישט קיין עבירה, שטייט אַז אוודאי [אוודאי: זיכער], ס׳איז אַ מידת חסידות [מידת חסידות: אַ מאָס פון פרומקייט], אפשר פאַר רוב מענטשן זאָל מען נישט טון צו פיל רעסעס. אָבער דאָס וואָס דער סאַטמאַרער רב האָט געזאָגט, ער האָט געהאַט אַ מידת הקילות [מידת הקילות: אַ מאָס פון לייכטקייט], דאָס איז געווען עס איז געגאַנגען עקסטרעם.

דער רמב״ם׳ס פּרינציפּ: “הכּל לפי רוב המעשה”

אָבער, זאָגט דער רמב״ם [רמב״ם: רבי משה בן מימון, Maimonides], סאָו זאָגט ער, רוב מענטשן האָבן געווענליך נישט דאָ די פּראָבלעם. געווענליך איז נישט דאָ די פּראָבלעם. סאָו, אָבער וואָס די פּראָבלעם איז יאָ, אַז רוב מענטשן איז זייער שווער צו סעפּערעיטן זיי פון זייער געלט. אַזוי איז דער סדר [סדר: אָרדענונג].

איז ממילא [ממילא: דעריבער], און געדענקען נאָך אַז דער רמב״ם, דער זייער באַקאַנטער רמב״ם זאָגט דאָס אין פירוש המשניות [פירוש המשניות: דער רמב״ם׳ס קאָמענטאַר אויף די משנה] לגבי צדקה [לגבי צדקה: וועגן צדקה], יאָ, “הכּל לפי רוב המעשה” [הכּל לפי רוב המעשה: אַלץ איז לויט דער מערהייט פון מעשים], יאָ?

זאָגט דער רמב״ם, איז איין תירוץ [תירוץ: ענטפער], אַ פּשוט׳ער תירוץ פאַרוואָס דאַרף מען אַסאַך זאַכן, “הכּל לפי רוב המעשה”. זאָגט דער רמב״ם, אויב איינער זעט ער האָט אַ מידת הכּילות [מידת הכּילות: די מידה פון גייציקייט], אַזויווי רוב מענטשן וואָס געבן נישט גענוג צדקה, און ער האָט טויזנט דאָלער, זאָל ער ענדערש אויסטיילן איין דאָלער אויף אַמאָל ווי די גאַנצע טויזנט דאָלער אויף איין מאָל.

פּראַקטישע אילוסטראַציע: דער בעל הבית וואָס גיט איינמאָל אַ יאָר

נו, וואָס? שטימט? איך האָב גערעדט מיט עפּעס אַ איד, אַ בעל הבית׳ישער איד, אַ פּאָר יאָר צוריק. אָקיי, איך האָף אַז ער הערט דאָס נישט פון דאָ. און ער האָט מיר געזאָגט אַז ערשט, עס שטערט אים זייער שטאַרק צו געבן. מענטשן קומען אַלץ אין שול צו געבן געלט. ער געבט איינמאָל אַ יאָר הונדערט טויזנט דאָלער צו זיינע, און איך מאַך עס פאַר וועם, און ער געבט אַ טשעק.

אָבער דאָס זאָגט דער רמב״ם אַז מען זאָל דאָס נישט טון. פאַרוואָס? ווייל דער מענטש איז געבליבן אַ נישט-געבער. טאַקע, עס קען זיין אַז ער געבט צום סוף מער צדקה אין די חשבון ווי אַנדערע מענטשן, אָבער ער למעשה, טאַקע, ווי אַזוי איך קען אים און ווייס, סתם [סתם: פּשוט], איך ווייס נישט גאָרנישט פּערסאָנעל, אָבער ער איז נישט קיין גוטער מענטש, ווייל ער איז בעצם [בעצם: אין עצם] אַ סעלפיש מענטש. ער איז נישט געוואָרן אויס סעלפיש.

זאָגט דער רמב״ם, עס צו טיילן יעדן טאָג אַביסל געלט פאַר די וואָס קומען אין שול, איז צו ווערן ווייניגער סעלפיש. אגב [אגב: ביידאַוועג], יענער האָט געגעבן ווייניגער געלט אפשר. דאָס איז אַן אַנדערע חשבון, יענער זאָל האָבן גענוג געלט. אָבער ער איז געוואָרן ווייניגער סעלפיש.

די זעלבע זאַך: יעדע סטעפּ איז אַ נייע מעשה

די זעלבע זאַך איז וואָס ער זאָגט דאָ. מ׳דאַרף יעדע סטעפּ, יעדע סטעפּ איז דאָ “מעשה ראשון” [מעשה ראשון: ערשטע מעשה], “מעשה שני” [מעשה שני: צווייטע מעשה]. מ׳דאַרף כסדר [כסדר: אין אָרדענונג] מאַכן נייע זאַכן כּדי אַרויסצורייסן די מידת הכּילות, צו מרגיל זיין [מרגיל זיין: זיך צוגעווויינען], צו מאַסן די מידת הכּילות. דאָס איז איין זאַך.

דער טיפערער פּרינציפּ: מענטשן ווערן וואָס זיי טוען

אָבער איך מיין אַז עס איז דאָ אַ טיפערע זאַך. דאָס איז פּשוט, יאָ? דאָס פאַרשטייט יעדער פּשוט. איך מיין אַז עס איז דאָ אויך אַ טיפערע זאַך.

די טיפערע זאַך איז, אַז די טריק דאָ איז געבויט אויף דעם אַז מענטשן ווערן וואָס זיי טוען, נישט וואָס זיי גלייבן, נישט וואָס זיי טראַכטן. יאָ?

היינט מענטשן מיינען אַז זיי האָבן די ריכטיגע השקפות [השקפות: פּערספּעקטיוון], מיט שיטות [שיטות: מעטאָדן], “העלפט עפּעס, איך האַלט אַז מ׳דאַרף געבן.” איך קוק נישט וואָס דו האַלטסט. דו געסט? דו געסט נישט? נישט נאָר איך קער נישט וואָס דו האַלטסט, דיין נפש [נפש: זעל] קערט נישט וואָס דו האַלטסט.

אויב דו געסט, אפילו דו טוסט עס לשם שמים [לשם שמים: פאַר דעם הימל, פאַר גאָט], דו זאָגסט אַז דו טוסט עס פאַרן כּלל [כּלל: קהילה], דו האָסט דיר מסביר געווען [מסביר געווען: דערקלערט] לשם שמים, וועט עס דיר מסביר זיין לשם שמים. אויב דו געסט נישט מיט אַ גוטן חשבון, וועט עס דיר מסביר זיין פאַרוואָס נישט. דאָס איז די וועג וויאַזוי מענטשן אַרבעטן.

די תורה׳ס צוויי-פאָכיגע צוגאַנג

סאָו, אויב מ׳רעדט מיט אַ כּלל, לאָמיר געדענקען, די תורה [תורה: די אידישע ביבל/געזעץ] האָט גערעדט אַז ס׳איז דאָ צוויי זאַכן: קודם כּל [קודם כּל: ערשטנס], האָט די תורה געמאַכט פאַר די קראַנקע מענטשן, און צווייטנס, איז עס געמאַכט פאַר די כּלל. אויך ווייל די כּלל איז קראַנקע מענטשן. אָבער מ׳דאַרף רעדן צו אַ כּלל, און מ׳דאַרף רעדן באופן [באופן: אויף אַ אופן] וואָס מ׳קען רעדן מיט אַ כּלל.

סאָו, און די מעלה [מעלה: מעלה]… אַ קליינע גאון [גאון: גענעאַליטעט] איז דאָ, אָבער אַ גרויסע גאון איז אַ גרויסע חידוש [חידוש: נייע זאַך]. סאָו, צו אַ כּלל דאַרף מען טרעפן וועגן וויאַזוי מ׳קען רעדן צו די כּלל, און מ׳דאַרף מאַכן וועגן וויאַזוי ער זאָל נישט כאַפּן אַז ער געבט צדקה. דאָס איז דאָך די נקודה [נקודה: פּונקט].

אויב ער כאַפּט, האָט ער זיין מידת הרע [מידת הרע: שלעכטע מידה], זיין מידה וואָס זאָגט צו דיר “מיין געלט, פאַרוואָס זאָל איך געבן פאַר דיר?”.

די תורה׳ס “טריקס”: אינדירעקטע מעכאַניזמען פאַר צדקה

סאָו, ס׳איז דאָ אַלע מיני טריקס וואָס מ׳מאַכט אַז דו כאַפּסט נישט אַז מ׳געבט דיר צדקה, אַז דו כאַפּסט נישט אַז דו געבסט אַרום דיין.

לקט, שכחה, פּאה: “עס קאָסט דאָך גאָרנישט”

למשל [למשל: צום ביישפּיל], די תורה זאָגט, “קום הער, דו שניידסט דיין פעלד, פאַרגעס איין שטח.” אפילו די פיינסטע… ס׳איז דאָך שכחה [שכחה: פאַרגעסענקייט]. ס׳מיינט דאָך סך הכּל [סך הכּל: אין סך הכּל]… רבי אלישע זאָגט אַלעמאָל אַז ס׳מיינט, ס׳דאַרף נישט זיין קיין חזיר [חזיר: חזיר, אומרייניקער מענטש] אַז אַ מענטש…

וואָס איז היינט? למשל, אַז אַ מענטש מאַכט אַ שמחה [שמחה: פרייד, סימכע], איז דאָ אַזאַ אָרגאַניזאַציע וואָס נעמט צוזאַם די עסן נאָך די שמחה, ווייל ס׳איז אַ שאַד, מ׳קען עס געבן פאַר עניים [עניים: אָרעמע לייט]. ס׳דאַרף נישט זיין קיין חזיר. אַה, ס׳איז דאָך מיט גוט, נעמען עס אַהיים. העלאָו, דו האָסט אינדערהיים, מאָרגן האָסטו דאָך סאַפּער אינדערהיים. רייט? ס׳דאַרף נישט זיין קיין…

איך זאָג, ス’איז אַזאַ, מ׳לעבט פון אַ צמצום [צמצום: באַגרענעצונג] וואָס האָט אַ בינקל אין אַ מענטש, וואָס אַלעמאָל… ער מאַכט זיכער אַז אין שול זאָל זיין דריי גלעזלעך קאַווע, ווייל ס׳קומען דריי מענטשן. קויף גענוג, זאָל זיין פאַר אַנדערע מענטשן.

דער משל פון שמיטה: שפע vs. צמצום

איך האָב געהאַט אַ חבר [חבר: פריינד] וואָס האָט מיר מסביר געווען אפילו, איך ווייס נישט אויב דאָס איז די ריכטיגע פּשט [פּשט: פּשוט׳ער פאַרשטאַנד], אָבער ס׳איז אמת [אמת: אמת], און מ׳זאָל פאַרשטיין וואָס איז די פּשט אַז די תורה זאָגט אַז מ׳טוט נישט מיט דער שפע [שפע: איבערפלוס] וואָס ער איז שוין אַ שפע סתם ווי אַ נס [נס: וווּנדער], און מ׳נוצט זיך וועגן דעם וואָס אַ נס איז געשען יעדע זעקס יאָר, ס׳מאַכט נישט קיין סענס.

דער רב זאָגט, ער ווייסט, ער מיינט אַז ס׳איז פּשוט כּתחלת הפּשטות [כּתחלת הפּשטות: אַלס דער אָנהייב פון פּשטות]. ער זאָגט אַזוי, גיי אַריין אין אַ חסידיש׳ע בית מדרש [בית מדרש: שטיבל] פאַר די קידוש [קידוש: קידוש], וועסטו זען, ס׳לאָזט זיך גייט קיינמאָל נישט אויס די קוגל, און אַלעמאָל איז דאָ גענוג קוגל פאַר יעדעם.

גיי אין אַ ליטוויש׳ע בית מדרש, חס ושלום [חס ושלום: גאָט באַהיט] ליטוויש, אָבער וווּ מער אַנגעצויגן, מער קמצנות׳דיגע [קמצנות׳דיגע: גייציגע] בית מדרש, וועסטו זען אַז אַסאַך וואָכן, ס׳קומט איין גאַסט, איז שוין נישטאָ קיין קוגל פאַר אים. אָדער אפילו ער וואָלט זיך באַרעכנט, זאָגט ער וואָס איז די פּשט?

אויב מ׳רעכנט זיך מיט די אַרומיגע לכתחילה [לכתחילה: פון אָנהייב], דער גבאי [גבאי: גבאי] וואָס קויפט, ער קויפט אַלעמאָל צוויי טעטס, ווייל ער ווייסט אַז ס׳איז דאָ גענוג פאַר יעדן. אויב מ׳לעבט מיט אַ צמצום איז נישט דאָ גענוג פאַר קיינעם נישט. דאָס איז פּשוט׳ע טייטש אין די ברכה [ברכה: ברכה] וואָס ער מאַכט שמיטה [שמיטה: שמיטה-יאָר].

אָבער דאָס איז… וווּ זעסטו שמיטה? שמיטה מיינט אַז ער טראַכט שוין די זעקסטע יאָר, וואָס מיינט “וציוויתי את ברכתי בשנה השישית” [וציוויתי את ברכתי בשנה השישית: און איך וועל באַפעלן מיין ברכה אין דעם זעקסטן יאָר]? ער טראַכט די זעקסטע יאָר שוין, אַזוי ווי “מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת” [מי שטרח בערב שבת יאכל בשבת: ווער עס האָט זיך צוגעגרייט ערב שבת וועט עסן שבת].

ער טראַכט… ניין, איך זאָג נישט אַז מ׳זאָל טראַכטן צוגרייטן, איך זאָג אַז נישט נאָר מ׳זאָל טראַכטן, מ׳זאָל טראַכטן מיט די מצוה [מצוה: מצוה]. טראַכט אַז ס׳איז דאָ אַרומיגע וואָס גייען נישט האָבן די זיבעטע יאָר. סאָו ס׳איז דאָ, מ׳לעבט מיט אַ שפע, מ׳לעבט מיט אַ מרחב [מרחב: ברייטקייט], ס׳איז דאָ פאַר יעדן, ס׳איז דאָ גענוג. דאָס איז געווען זייער משל׳ס [משל׳ס: משל׳ס] פּשט.

באַווערטונג פון דעם משל

ער וויל עס גאָר מאַכן מער מאָראַליש, מער… די משל פאַרשטייסט אַז די חשיבות [חשיבות: וויכטיקייט] פון סוכה [סוכה: סוכה] איז דאָ געווענליך קאַווע פאַר יעדן. ס׳איז דאָ אַמאָל אַ ליפשיץ, אַמאָל איז נישט דאָ. אַז דו נעמסט עס נישט אָן, ס׳שטימט נישט? אָקיי, ס׳שטימט נישט. די משל איז בעסער ווי דו נעמסט עס. ס׳איז אַן “אַל תהי לקש שכר פּעולה” [אַל תהי לקש שכר פּעולה: זיי נישט ווי אַ קנעכט וואָס דינט פאַר שכר]. ס׳שטימט נישט.

איך מיין אַז שמיטה זאָגט אויף אַן אַנדערע זאַך, ווייל ס׳מיינט אַז ער גייט מאַכן מער כּדי ס׳זאָל זיין גענוג. אָקיי, מ׳קען זיך מיטשענען. מ׳דאַרף זיכער אָוועקלייגן, אָבער דער אייבערשטער לייגט אָוועק פאַר יעדן. שמיטה מיינט אַז מ׳האָט אין זין יענעם, סאָו האָט מען אין זין מער, האָט מען אין זין…

אָקיי, לאָמיר זאָגן ס׳איז נישט קיין גוטע פּשט אויף שמיטה, מ׳וועט טרעפן אַ בעסערע פּשט. איך זאָג נאָר אַז די אידעע פון “דאָס איז אַן עליות׳דיגע כּח שיש בו פּועל” [כּח שיש בו פּועל: אַ כּח וואָס האָט אַ ווירקונג], דאָס איז אַ פּשוט׳ע אידעע.

דברי תורה כּנגד יצר הרע: די תורה גייט נישט דירעקט קעגן דעם יצר הרע

אָבער איך מיין אַז לויט די רמב״ם איז עס פּשוט׳ער אָדער טיפער פון דעם, אַז מ׳קען נישט זאָגן פאַר אַ מענטש “געב געלט, געב געלט”. ס׳גייט נישט דירעקט קעגן זיין יצר הרע [יצר הרע: בייזער נייגונג]. די תורה, די דברי תורה כּנגד יצר הרע [דברי תורה כּנגד יצר הרע: ווערטער פון תורה קעגן דעם יצר הרע], די תורה גייט נישט קומען דירעקט קעגן די יצר הרע.

די פּראָבלעם מיט “ואהבת לרעך כּמוך”

אויב די תורה… ס׳איז דאָ אַסאַך מענטשן, איך וועל זאָגן אַן אינטערעסאַנטע זאַך, ס׳איז דאָ אַסאַך מענטשן וואָס קומען און זאָגן, “וואָס איז די גאַנצע תורה וועגן? איך ווייס, דאַרפסט רייך מאַכן, יאָ? שטייט דאָך רבי עקיבא [רבי עקיבא: רבי עקיבא] ‘זה כּלל גדול בתורה׳ [זה כּלל גדול בתורה: דאָס איז אַ גרויסער כּלל אין דער תורה], מ׳זאָל מיינען יענעם, מ׳זאָל נישט מיינען נאָר זיך.” אָקיי, אַרבעט אויף מיינען יענעם.

ניין, דו כאַפּסט נישט. די תורה איז געקומען סאָלווען די פּראָבלעם פון דאַרפן מיינען יענעם. דו פאַרשטייסט? יענער מענטש, אַסאַך מאָל יענער מענטש איז אַ שלעכטער. נישט אַלעמאָל, אויב ער פירט זיך בדרך התורה [בדרך התורה: אויף דעם וועג פון תורה] ווערט ער טאַקע אַ גוטער, ווייל ער זעצט די כּוונה [כּוונה: כּוונה].

אָבער אַסאַך מאָל, די מענטשן וואָס זאָגן אַז איינער איז אַן עגאָיסט, ער איז דער סך הכּל, די גאַנצע תורה וויל אַז ער זאָל נישט זיין קיין עגאָיסט, ער זאָל נישט מיינען זיך. למעשה, לעבט ער עגאָיסט, יענער מענטש, און ער רעדט דאָך אַ גאַנצע מוסר דרשה [מוסר דרשה: מוסר דרשה] ווי ס׳איז אַזוי שווער אויפצוהערן צו מיינען זיך, און ס׳דאַרף מסירות נפש [מסירות נפש: זעלבסט-אָפּפער]. ס׳איז נישט אַזוי. די תורה איז געקומען צו העלפן די פּראָבלעם. עס איז טאַקע שווער.

רבי עקיבא און “חייך קודמין”

אויב מ׳וויל גיין דירעקט זאָגן “הער אויס, מיין זיך נישט”, ער מיינט דאָך זיך. רבי עקיבא איז דער זעלבער רבי עקיבא פון “חייך קודמין” [חייך קודמין: דיין לעבן קומט פריער]. אויך אַ קשיא [קשיא: קשיא]. אָקיי, דאָס איז שוין אַ קטנות׳דיגע [קטנות׳דיגע: קליינע] קשיא.

אָבער וואָס רבי עקיבא זאָגט איז, אַז די מצוות [מצוות: מצוות] פון די תורה זענען געמאַכט אַז ביי די אונטערשטע שורה [שורה: שורה] זאָלסטו אויפהערן צו מיינען זיך. “מלאכת לקט שכחה ופּאה” [מלאכת לקט שכחה ופּאה: די מלאכות פון לקט, שכחה און פּאה] קאָסט דאָך גאָרנישט. וואָס האָט דיך די תורה פאַרדאַנקט? ס׳קאָסט דיך גאָרנישט. אַפּאָר עוללות [עוללות: עוללות] איז געבליבן, לאָז עס, זיי נישט קיין שלעכטער. כּאילו [כּאילו: כּאילו], ס׳איז נישט עכט אַ שלעכטער וואָלט עס געטון אָן די תורה.

קען זיין אַז דאָס איז די דרך הממוצע [דרך הממוצע: מיטלער וועג] וואָס דו האָסט געזאָגט, איך ווייס נישט. די תורה גייט אַביסל מער ראַדיקאַל, זאָגט “זיי נישט קיין שלעכטער. לאָז, לאָז, דו האָסט דאָך אַזויפיל, לאָז יענער זאָל אויך האָבן אַביסל.”

די תורה׳ס סטראַטעגיע: געבן אָן כאַפּן

יעצט, דו כאַפּסט יאָ? יעצט זאָגסטו, ס׳איז שוין דאָ אַז די תורה האָט געטראָפן אַ טריק וויאַזוי צו מאַכן דער מענטש זאָל געבן צדקה אָן ער זאָל כאַפּן אַז ער געבט צדקה. צוביסלעך, ער טוט די אַלע טריקס. זאָגט אים, זאָגט ער, געב, וואָס איז די אַנדערע טריקס וואָס מ׳זאָגט? מאַך “עוזב תעזוב עמו” [עוזב תעזוב עמו: העלף העלפן מיט אים], מאַך…

אָקיי, דער רמב״ם זאָגט אַן אַנדערע זאַך. געב שמיטה, געב יובל [יובל: יובל], יעדע זיבעטע יאָר. פאַרוואָס? שמיטה האָט אויך אַן אַנדערע טעמים [טעמים: סיבות], רייט? נישט נאָר… דער רמב״ם זאָגט אַז שמיטה איז וועגן דעם. לאָמיר אַננעמען וואָס דער רמב״ם זאָגט. שמיטה איז כּדי אַז די עניים זאָלן האָבן צו עסן.

די תורה שטייט אַסאַך אַנדערע טעמים פאַרוואָס מ׳זאָל מאַכן שמיטה. “והארץ לא תמכר לצמיתות” [והארץ לא תמכר לצמיתות: און דאָס לאַנד זאָל נישט פאַרקויפט ווערן אויף אייביג], און על פּי קבלה [על פּי קבלה: לויט קבלה], שמיטה איז אַ הייליגע צייט, יאָ? שטייט אין פּסוק [פּסוק: פּסוק], יאָ? “וקדשתם את שנת החמישים” [וקדשתם את שנת החמישים: און איר זאָלט הייליגן דאָס פופציגסטע יאָר], שטייט כּמעט [כּמעט: כּמעט] אין ערשטן פּסוק, ס׳איז הייליג. און ממילא איז עס אַ הייליגע צייט, זאָל מען זיצן אין כּולל [כּולל: כּולל] לערנען און נישט אַרבעטן. דאָס איז אַ גוטע תירוץ.

דאָס איז דברי תורה כּנגד יצר הרע. דאָס איז וויבאַלד מ׳קען דיר נישט זאָגן דירעקט “געב פאַר אָרימעלייט געלט”, טרעפט מען דיר אַלע מיני טריקס אַז דו זאָלסט געבן געלט. סיי שכחה איז נישט קיין חילוק [חילוק: אונטערשייד]. קען זיין.

פּראַקטישע אַפּליקאַציעס: פאַנדרייזינג און “חי דאָלער”

היינט אויך, יעדער איינער וואָס מאַכט פאַנדרייזינג ווייסט, כּמעט קיינער גייט נישט געבן געלט. איך האָב געמאַכט אַ קאַמפּיין, איך האַלט אַז ס׳איז פּונקט די גימטריא [גימטריא: גימטריא], און מ׳געבט חי דאָלער [חי דאָלער: אַכצן דאָלער]. וואָס איז חי דאָלער? איינער האָט מיר געזאָגט אַז חי דאָלער איז נישט אינפלעישן-עדזשאַסטעד, מ׳דאַרף עס טוישן. אָבער, ס׳איז דאָך ווייניג, אַכצן דאָלער, זאָל זיין אַזוי. אַמאָל איז געווען זעקס דאָלער, יאָ?

באַט… אגב, פאַרוואָס זאָג איך דאָס? ווייל דו האָסט געזאָגט פּשוט אַז ס׳הייסט נישט “פּרמשתו” [פּרמשתו: זיין פּרוטה], ווייל ס׳איז נישט דיין מעשה. דער פּוינט איז, פאַרוואָס זאָגט די תורה “כּמנין יובלות” [כּמנין יובלות: לויט דער צאָל פון יובלות]? יאָ, ס׳איז דאָך אַ בעסער ווואָרט. אַ שורש [שורש: ווואָרצל] הייסט “פּרמשתו בן קשתה” [פּרמשתו בן קשתה: זיין פּרוטה, זון פון זיין בויגן].

ווייל עס מאַכט אַסאַך מער געלט אַזוי. אגב, וואָס? אַ צווייטער צדיק [צדיק: צדיק] האָט דאָס געזאָגט. ער זאָגט, ער זאָגט, דו ווייסט פאַרוואָס ער ליגט? מ׳מאַכט מער געלט.

אָבער דאָס איז ווייל אַ מענטש, ס׳איז שווער פאַר אַ מענטש זיך צו צעטיילן מיט זיין געלט. מ׳געט אים excuses, נישט excuses, מ׳געט אים מרגלים [מרגלים: מאָטיוואַציעס]. דאָס איז די גאַנצע כּל התורה כּולה [כּל התורה כּולה: די גאַנצע תורה]. יאָ, מ׳זאָגט נאָך אַ תורה. ס׳איז אַן אינוועסטמענט. ס׳איז אַן אינוועסטמענט.

די תּורה אַלס מיטל פאַר דעם ציבור: לקט שכחה ופאה און די קאָלעקטיווע נאַטור פון פּרנסה

שלא לשמה: די תּורה׳ס „טריקס” העלפן אפילו אָן ריכטיגע כּוונה

ס׳איז דאָך אַ בעסערע ווארט, אַנשטאָט דאָס הייסט „פּרמשתא בן קקשתא”, ווייל ס׳מאַכט אַסאַך מער געלט.

על כל פּנים, וואָס? אַ צווייטע צד איז דאָך דאָס וואָס דו זאָגסט, ס׳איז אַ זאַך וואָס ליגט, ער מאַכט מער געלט. אָבער דאָס איז ווייל אַ מענטש, ס׳איז שווער פאַר אַ מענטש זיך צו טיילן מיט זיין געלט, גיבט מען אים עקסקיוזעס [excuses: באַרעכטיגונגען], נישט עקסקיוזעס, מ׳גיבט אים מערגלים, דאָס איז די גאַנצע כל התּורה כּולה. יאָ, מ׳זאָגט נאָך אַ תּורה. יאָ. ס׳איז אַן אינוועסטמענט. אפילו ווען ער טראַכט נישט און ער פילט נישט אַז ס׳איז אַ השפּעה, אַז ס׳איז אַ דרך אייגענטימער. יאָ, יאָ, ס׳העלפט, עקזעקטלי. ווייל די מענטשן זענען, זיי זאָגן נישט אַז ס׳איז גענוג, זיי דאַרפן שפּעטער צורייכענען דעת, אָבער ס׳העלפט אַז ער ווערט ווייניגער עגאָאיסטיש. יאָ, ס׳העלפט.

דאָס איז אוודאי, אויב ער דאַרף האָבן דעת, אויב ער איז טועה און ער טוט עס מיט נקמה, רעד איך נישט. אָבער אפילו ווען ער טוט עס נישט לשמה, שלא לשמה, יאָ, שלא לשמה. ער כאַפּט נישט, יאָ, ער מיינט אַז ער טוט עס ווייל ס׳איז אַ הייליגע ענין, דערווייל ווערט ער אַ גוטער. איך קען דיר זאָגן אַז ס׳אַרבעט. איך קען יענעם און איך האַלט אַז ער איז שוין אַ גוטער. יאָ, דו ווייסט ווי שלעכט ער וואָלט געווען אָן דעם, יאָ? ס׳העלפט, ס׳העלפט. ס׳איז נישט אַ זאַך לשלימות, אָבער די תּורה איז נישט געמאַכט פאַר שלימות. די תּורה איז געמאַכט, אַזויווי איך האָב דיר געזאָגט די צווייטע תּורה.

„תּורת ה׳ תמימה – מחכימת פּתי”: די תּורה איז פאַר דעם ציבור

דערפאַר ברענגט ער דאָ די פּסוק, „תּורת ה׳ תּמימה, עדות ה׳ נאמנה, מחכימת פּתי” [תהלים יט:ח – „די תּורה פון השם איז גאַנץ, די עדות פון השם איז געטרייַ, מאַכט חכם דעם פּתי”]. ווער איז נישט קיין פּתי? נישט פאַר אים איז די תּורה. די חכמים און די תּורה, ער ווייסט שוין די תּורה. די תּורה איז געקומען צו העלפן דעם פּתי, און דאָס איז מיט אַסאַך אַזעלכע סאָרט טריקס. אַזוי מיין איך איז די סוד. און מ׳נוצט טאַקע אַסאַך אַזעלכע סאָרט טריקס, און דאָס איז אַלץ כּדי אַז דער ציבור זאָל זיין גוט. נישט נאָר אַז די צדיקים זאָלן זיין גוט. די צדיקים זענען אַלעמאָל געווען גוט, פאַר די צדיקים דאַרף מען נישט קיין תּורה. די מעלה פון די תּורה איז אַז דער ציבור זאָל זיין גוט. דאָס איז איין פּשט.

נייער פּשט: מגילת רות און די קאָלעקטיווע נאַטור פון לקט שכחה ופאה

דער קאָנטעקסט פון מגילת רות אויף שבועות

שבועות האָב איך געטראַכט נאָך אַ פּשט וועגן נכסי מלוג [נכסי מלוג: פּראָפּערטי וואָס אַ פרוי ברענגט אין די חתונה וואָס בלייבט אירס], און מ׳וועט רעדן וועגן דעם. אין מגילת רות [מגילת רות: די מגילה פון רות, געליינט אויף שבועות], יאָ, מ׳ליינט מגילת רות שבועות נאָכמיטאָג. האָב איך געזען, און מ׳זעט דאָרט, ס׳איז זייער אינטערעסאַנט, מ׳זעט דאָרט אין מגילת רות, ס׳זעט אויס כּמעט פון די פּסוקים, אַז דאָס אַז רות זאָל קענען מלקט זיין דאָרט ביי די שדה, דאָס איז אַליינס אַ חלק פון איר. יאָ, מ׳דאַרף פאַרשטיין דעם קאָנטעקסט פון גירות [גירות: קאָנווערסיע צום יידישקייט]. לאָמיר זאָגן גאַר גוט. אין אַנדערע ווערטער, ס׳שטייט דאָרט אַז, איך געדענק נישט די לשון פון די פּסוקים, ס׳שטייט דאָרט אַז זי איז געקומען און זי האָט זיך געזוכט עפּעס אַ פּלאַץ, און בועז האָט זיך קודם איז זי געגאַנגען פון די בעק ערגעץ, „ותלקט בשדה אחרי הקוצרים” [רות ב:ג – „און זי האָט געזאַמלט אין פעלד נאָך די שניידערס”], אין די בעק, געשטאַנען אין די בעק עפּעס אַ מיידל, און זי האָט געזאָגט אַז זי וויל גיין צווייפלען.

סטודענט: ניין מינוט, קוק וואָס שטייט שפּעטער, דו וועסט זען. נאָך פאַרדעם. וואָס שטייט דאָרט אין די פּסוק?

אינסטרוקטאָר: וואָס שטייט? יאָ, זייער גוט. ס׳שטייט דאָרט „אל תלכי ללקוט בשדה אחר” [רות ב:ח – „גיי נישט צו זאַמלען אין אַ צווייטן פעלד”]. יאָ, זייער גוט, ס׳שטייט דאָרט „אל תלכי ללקוט בשדה אחר”, גערעכט.

די היעראַרכיע ביים הארוועסט

אין אַנדערע ווערטער, זי קומט אויס אַ פרעמדער מענטש, און ס׳זעט אויס אַז די סדר איז געווען אַז דאָרט איז געווען דער בעל הבית, ס׳קומט אַריין בועז מיט זיין… „השם עמכם” [רות ב:ד – „השם זאָל זיין מיט אייך”], יאָ, ס׳קומט דער בעל הבית מיט זיין רעקל, און ער זאָגט אַזאַ ברכה אויך, אַ לחיים מאַכט מען דאָרט פאַר׳ן רבי׳ן, ער געבט די ערשטע שנייד, ווייסט, און נאָכדעם די עולם אַרבעט. סאָ, אָבער אין די בעק שטייען די מקורבים, אַזויווי די מילד מקורבים שטייען, און נאָך זיי איז דאָ די גאָר פרעמדע, די עכטע גרים [גרים: קאָנווערטן], וואָס זיי, מ׳קען זיי כּאילו אַוועקווארפן נאָרמאַל.

ס׳זעט אויס אַז ס׳איז גערעכט, אַזוי איז על פּי הלכה אויך, מ׳מעג נישט לאָזן ווער ס׳וויל מלקט זיין, אַזוי ווי אין אַלע צדקות איז דאָ טובת הנאה [טובת הנאה: דער רעכט צו באַשטימען ווער באַקומט די בענעפיט], דער בעל הבית מעג מחליט זיין פון וועמען ס׳גייט זיין לקט שכחה ופאה [לקט שכחה ופאה: די געפאַלענע עהרן, פאַרגעסענע גאַרבן, און עקן פון פעלד וואָס מוזן געלאָזט ווערן פאַר די אָרעמע]. סאָ, איז די פּשט אַז מ׳זעט, און נאָכדעם איז געקומען בועז און ער האָט איר מקרב געווען, ער האָט נאָרמאַל געזאָגט „הכירוך ברוך” [רות ב:יא – „עס איז מיר גוט דערציילט געוואָרן”]. וואָס מיינט הכירוך? ער זאָגט, אַה, ביסטו יאָ אַ פאַרט? איך האָב געהערט אַז דו האָסט אָפּגעלאָזט, דו ביסט געקומען לחסות תחת כּנפי ישראל [לחסות תחת כּנפי ישראל: צו זוכן שוץ אונטער די פליגלען פון ישׂראל], איך האָב געזען אַז דו ווילסט זיין אַ פאַרט פון אונז. איך ווייס אַז די ענין, ער האָט איר נאָך מקרב געווען נאָך מער, דו קענסט גיין, ער האָט אָנגעזאָגט אַז זיי זאָלן איר נישט טשעפּען, דו זאָלסט נישט גיין אין קיין צווייטן, דאָרט וועט מען דיך יאָ טשעפּען, גיי דאָ וועט מען דיך נישט טשעפּען.

„לְמִי הנערה הזאת” – די פראַגע פון באַלאַנגען

סאָ, וואָס זע איך דאָ? וואָס איך זע איז, דאָס איז בעסיקלי פאַרט פון די… פאַרוואָס נער? ער האָט געהאַט די גאַנצע אידן, האָט ער נאָך באַקומען אַ נייע פּשט? לאיזה צורך? ניין, ער זאָל מאַכן געוויסט אין די תּורה. דאָס איז די תּורה. די וואָס איך וויל אַרויסברענגען איז, איך מיין אַז די פּשט וואָס עס זעט אויס איז, אַז אויב איז אויסגעקומען אַ נייע פּשט, לעיקר צו קפץ. ווייל וואָס זאָלסטו טון? אויב איז עס דאָ צו העלפן אַן עובד, וואָס גייט עס דיך אָן? עס גייט נישט אָן דעם בעל הבית ווער עס האָט אים געמאַכט יוצא זיין די מצוה, און ער גייט צו חיים. געווענליך אַ מענטש וואָס איז מקיים אַ מצוה גייט אים נישט אָן. סאָ זעט אָבער אויס אַז די פּשט איז עפּעס אַנדערש. און דאָס איז פאַרוואָס זיי, נאָכדעם וואָס ער האָט געגעבן די תּירוץ, האָט ער געגעבן, „גם שאלת שאלת לו על מצוותיך”, פאַרוואָס ער האָט געמאַכט די טריק, ער האָט געוואוסט אַז מען וועט עס נישט פאַרגעסן. גייסט עס נישט פאַרגעסן, זאָגט רש״י [רש״י: רבי שלמה יצחקי, דער הויפּט-פּירוש אויף תּנ״ך], גייסט עס נישט פאַרגעסן. סאָ איך מיין אַז דאָס איז ממש די פּשוט׳סטע פּשט, אָבער ער האָט געגעבן נאָך מער. סאָ איז פאָני, וואָס האָט עס צו טון? נאָר די מצוה האָט ער געגעבן לעיקר. דאָס איז נישט קיין לעיקר, דאָס איז נישט קיין קריכער, עס האָט נישט קיין טעם.

די תּירוץ איז אַזוי, די תּירוץ איז אַ נייע תּירוץ, און דאָס איז די נושא פון חג הקציר [חג הקציר: דער יום טוב פון הארוועסט, אַנדער נאָמען פאַר שבועות], פאַרוואָס מען מאַכט חג הקציר שבועות. דאָס איז אַ נייע תּירוץ. איך האָב כּמעט געזאָגט די תּירוץ ערב שבועות, אָבער עס איז אַ בעסערע פּשט.

די קאָלעקטיווע נאַטור פון קציר: אַמאָל און הייַנט

די תּירוץ איז, אַז קציר, וואָס מיינט קציר? יאָ, אונז זענען נישט צוגעוואוינט. ביי אונז, איך מיין אונזער וועג פון מאַכן געלט איז נישט רוב מענטשן, אָדער רוב מענטשן וואָס זענען עמפּלויאיס [employees: אָנגעשטעלטע], און נישט מענטשן וואָס זענען אַזוי אינוועסטערס [investors: אינוועסטאָרן], איז אַביסל אַנדערש. רוב מענטשן מאַכן נישט געלט פון דעם וואָס זיי מצליח זיין מיט פּראָדזשעקטס פאַר די גאַנצע עולם, וואָס האָט מיט די תּפילת הציבור און מיט די גאַנצע זאַך. אַ מענטש האָט זיין דזשאַב, ער איז מצליח, ער מאַכט געלט. אָבער טראַכט אַריין וויאַזוי עס גייט אין די אַמאָליגע צייטן, אין די אַגריקולטשער וועלט, יאָ? אַ גביר איז טאַקע דער וואָס ער איז דער פירער, אָבער עס איז נישט דייקא אַז ער איז אפילו די מערהייט. די שׂדות באַלאַנגען פאַר די משפּחה. אַסאַך מאָל איז דאָ איינער וואָס איז שולט דערויף, און עס איז נישט אפילו קלאָר אַז ער איז אמת׳דיג מער זיין ווי די ברידער, ווי די צווייטע. ער איז נאָר די יורש, ער נעמט קעיר, רייט? אָבער ער איז נישט ממש בעל הבית. עס באַלאַנגט פאַר שבט יהודה, בית לחם, כּלב איז משפּחה, וואָטעווער, עס געהערט פאַר חצרון, עס געהערט פאַר זיי, פאַר די משפּחה געהערט עס בעצם, רייט? אין אַ געוויסע זין.

תּפילת גשם: אַלעמענס תּפילה, אַלעמענס הארוועסט

יעצט, נאָכדעם גייען די אַלע אידן, די אַלע חברה׳ס, משפּחת חצרון פון חף, און דאָרט פון בית לחם, גייען אין שול ראש חודש, זיי דאַרפן דער אייבערשטער זאָל געבן רעגן, יאָ? וועם גייט ער געבן רעגן? וואָס זענען מכוון די נאָרמאַלע אידן וואָס זענען מתפּלל תּפילת גשם [תּפילת גשם: די תּפילה פאַר רעגן] אין תּענית [תּענית: פאַסטן-טאָג]? וואָס האָבן אונז געזען? ס׳זאָל קומען גשם? גייט מיך אָן אַז ס׳זאָל קומען גשם? גייט מיך אָן אַז די גאַז זאָל אַרויפגיין, אַראָפּגיין? אפשר, איך ווייס נישט. וואָס איז די גשם? רייט? מ׳קען זאָגן, מ׳רעדט פון פּרנסה. אָבער הייַנט פּרנסה איז אַ זייער אינדיווידועלע זאַך. יעדער איינער האָט זיך זיין אייגענע פּרנסה, מער ווייניגער. יאָ, די עקאָנאָמיע גייט אַרויף, ס׳העלפט יעדער איינער אַביסל. אָבער די נאָרמאַלע וועג איז פּריוואַט, אַז איך מאַך געלט און דו מאַכסט נישט געלט. אָדער דו מאַכסט, איך האָב בעסער, איך האָב מער מזל, איך ווייס נישט, איך האָב מער תּפילות, איך האָב בעסער געאַרבעט ווי דיר.

אָבער אויב מ׳טראַכט אַז די נאָרמאַלע וועג פון מאַכן געלט אַמאָל איז געווען תּבואה, און יעדער איינער האָט געלעבט אויף זיין פּרנסה, אַז יעדער איינער, די מענטשן האָבן געהאַט גרעסערע פעלדער, די מענטשן וואָס אַרבעטן פאַר אַ בעל הבית, נישט יעדער איינער האָט גע׳אונ׳ט עס. אָבער דאָס דאַוונען פאַר רעגן האָט יעדער איינער געדאַוונט אייניג, אמת? רעגן, רוב, אַ גרויסע חלק פון וואָס דו האָסט, דער אייבערשטער מאַכט אַז ס׳זאָל רעגענען. נישט דו, מיסטער בועז, וואָס דו ביסט געווען אַ צדיק, אַז ס׳זאָל רעגענען פאַר דיין פעלד. ס׳רעגנט נישט עקסטערע פאַר דיין פעלד ווי פאַר אַנדערע׳ס פעלד, אמת? אויב די אידן זענען געווען אַ גוטע יאָר, ס׳האָט געברענגט שפע, דאָס מיינט אַז בועז האָט געהאַט אַסאַך געלט, רייט? וואָס האָב איך פון דעם? איך גיי אויפהערן צו דאַוונען? ס׳איז תּפילת עוברי דרכים [תּפילת עוברי דרכים: די תּפילה פון טראַוולערס], וואָס גייט מיר אָן אַז די גבירים האָבן געלט? איך קען דרייזלען גיין. יאָ? ניין, ס׳גייט נישט אַזוי.

לקט שכחה ופאה: אַ רעכט, נישט אַ נדבה

אָבער יעצט, אַזוי ווי אַזוי, יעצט קומט די קציר, און בועז שניידט זיין פעלד, קום איך אָן און איך זאָג מיר, העלאָו, ס׳קומט זיך מיר געלט פון מיין תּהלים. איך האָב אויך געזאָגט תּהלים אַז ס׳זאָל רעגענען. איך מאַך אַ דזשאָוק, אָבער טראַכט אַריין, די פעלד איז דאָך אונזערס. אוודאי, איך בין מכיר אַז דו ביסט בעל הבית. ס׳איז נישט קיין סאָציאַליזם וואָס זאָגט דו ביסט נישט בעל הבית. דו ביסט אויך, דו ביסט בעל הבית, דו קומסט אַרויס פון דעם וואָטעווער. אָבער איך בין נישט, דאָס אַז איך בין פאַרט פון אַ משפּחה טייטשט אַז איך בין באַרעכטיגט. ס׳איז מיין פעלד אַזוי ווי ס׳איז דיין פעלד אין אַ געוויסע זין. אונז זענען, איך בין פון די יושבי בית לחם. ס׳איז דאָ די יושבי בית לחם, די גבירים, די חשובים, וואָס זיי נעמען בראש, און ס׳איז דאָ די אַרימי אַליף וואָס זיי נעמען אין די בעק, לקט שכחה ופאה. אויב זיי זענען אַביסל מער חשוב׳ע יונגעלייט, נעמען זיי שוין די פראַנט ראָו פון די לקט שכחה ופאה. ס׳איז נישט עפּעס אַ חידוש, ס׳איז נישט קיין הלכה, איך האָב געמיינט. ס׳איז נאָרמאַל, יעדער איינער נעמט. בועז לוקח חלק בראש, ער נעמט די ראש, מכח זיין אַרבעט פאַר אים, און די נערים, יאָ, די יונגעלייט אַרבעטן, זיי ווערן גרעסער, זיי ווערן אַליינס בעלי בתים. דערווייל זענען דאָ אין די בעק די נעבעכס, זיי נעמען, אָבער זיי זענען נאָך אויך פאַרט פון די זאַך. פון די הארוועסט, ס׳קען נישט זיין אַז ס׳איז נישט פאַר זיי, ס׳איז אויך פאַר זיי.

„לְמִי הנערה הזאת” – די פראַגע פון צוגעהעריגקייט

יעצט, נאָר וועגן דעם, ווען ס׳קומט עפּעס אַ נייער מענטש, ס׳קומט פון מואב, פרעגט בועז, „וַיֹּאמֶר לְנַעֲרוֹ הַנִּצָּב עַל הַקּוֹצְרִים לְמִי הַנַּעֲרָה הַזֹּאת?” [רות ב:ה – „און ער האָט געזאָגט צו זיין יונגערמאַן וואָס שטייט איבער די שניידערס: פון וועמען איז דאָס מיידל?”]. לְמִי, נישט מִי. און אַלע מפרשים, דו האָסט די יפה תּואר [יפה תּואר: אַ פּירוש אויף מגילת רות], די רש״י, די חיד״א [חיד״א: רבי חיים יוסף דוד אַזולאַי] ברענגט עס אין שם טוב [שם טוב: אַ ספר פון חיד״א], איך פאַרשטיי נישט. האָסט געליינט די מעשה? פרעגסט אַ קשיא, ס׳קען נישט זיין. ס׳הערט זיך אַזוי געפערליך. ניין, אָבער ס׳שטייט נישט ענדגילטיג אַז די שואל איז בן אַשם. די חז״ל [חז״ל: חכמינו זכרונם לברכה – אונזערע חכמים זכר צום גוטן] זאָגן אַ מדרש. אָבער וואָס שטייט? ס׳שטייט נישט מִי הַנַּעֲרָה הַזֹּאת, ס׳שטייט לְמִי. וואָס שטייט לְמִי? יאָ, די בנין אַנדערע ווילן טייטשן אַז ס׳מיינט וואָס טוט זי דאָ, זיי ווילן אויך פאַרדרייען די ווארט. אָבער לְמִי עברי טייטש מיינט פון וועם באַלאַנגט זי. דאָס הייסט, איך פאַרשטיי אַז ス’קומען דאָ מיינע קאַזינס, איך ווייס וואָס, זייער גוט, זיי באַלאַנגען דאָ. פון וועם באַלאַנגט זי? ווי איז זי אָנגעקומען? האָט ער אים געזאָגט, אַה, זי איז געקומען מיט נעמי. נעמי איז דאָך אויך אַ שטיקל קאַזין, און זי האָט זיך מקרב געווען פאַר אים פאַר די קשר, באַלאַנגט זי שוין יאָ דאָ.

די מסקנא: לקט שכחה ופאה באַלאַנגט פאַר דער גאַנצער קהילה

סאָ וואָס זעסטו? אַז לקט שכחה ופאה איז נישט קיין סתּם ווען מ׳געבט געלט פאַר עמך, ס׳האָט צו טון מיט דעם וואָס די קצירה באַלאַנגט פאַר יעדן, אויך פאַר די עניים. און די רשעי סדום [רשעי סדום: די רשעים פון סדום], זיי זענען נישט גורס דעם, זיי זאָגן איך קער נישט, ס׳איז מיין ברידער, דו ביסט נישט דער בעל הבית, ס׳איז נישט מיין פּראָבלעם, גיי דיר אין ערגעץ. אויב דו ביסט אַ גוטע סאָסייעטי וואָס יעדער איינער געהערט דערצו, איז דאָס גייט דאָך צוזאַמען.

חג הקציר: פאַרוואָס אַלע אידן זענען פרייליך אויף שבועות

דאָס איז די חג, פאַר דעם זענען אַלע אידן פרייליך אויף חג הקציר, אפילו זיי האָבן נישט באַקומען די תּורה. די תּורה איז נאָר פאַר די נאַרנים, אָבער זיי זענען אַלע אידן.

מעשה׳לע: „איך טאַנץ ביי מיין שכן׳ס שׂמחה”

קענסט די מעשה, ס׳איז געווען אַ איד, נישט אַזאַ גרויסער תּלמיד חכם, ער האָט געטאַנצט אויף שמחת תּורה אַסאַך. קומט דער רב, ער האָט זיך געהאַלטן פאַר אַ גרויסער למדן, און ער זאָגט, „וואָס טאַנצטו? דו האָסט געלערנט עפּעס די תּורה?” זאָגט ער, „איך ווייס נישט, אָבער איך האָב אַ שכן וואָס האָט געזאָגט אַ חתונה פאַר זיין רב, און דער רב האָט געזאָגט אַז איך מעג טאַנצן ביי דעם רב׳ס שׂמחה אויך.”

סיכום: די תּורה איז געמאַכט פאַר דעם ציבור אין גאַנצן

די פּוינט איז אַז די תּורה האָט מען געגעבן פאַר אַלע אידן צוזאַמען, און די תּורה איז בעיקר פאַר אַלע אידן צוזאַמען. ווען דו ביסט אַליינס אַ צדיק, דאַרפסטו נישט די תּורה. ווען דו ביסט אַליינס אַ רשע, וועט דיר נישט העלפן אַזוי שטאַרק די תּורה. ס׳העלפט דיר ווען ס׳איז פאַרט פון אַלע מענטשן, ווען זיי טוען די אַלע טריקס, דעמאָלט דאָס איז געמאַכט געוואָרן די תּורה צו העלפן. פאַר די אידן, אַז מיט אַלע מיני אַזעלכע סאָרט טריקס, און די אַלע סאָרט טריקס זיי זענען אַביסל הפרוזות, און טאַקע אַסאַך מער, ס׳איז נישט פּשוט, אויב איינער האָט דעת געט ער, ער האָט געבן פאַר אַלעקה פאַר שכחה פאַר וואָטעווער ס׳איז, ער האָט געבן וועט ער שוין אַליינס וויסן, אַז וויבאַלד רוב מענטשן ווייסן נישט, דאַרפן זיי טרעפן אַזעלכע טריקס וויאַזוי זיי געבן, און דורכדעם ווערן זיי מענטשן צוביסלעך, דאָס איז דער רמב״ם׳ס תּורה, גענוג תּורה׳ס פאַר הייַנט, יאָ?

די תורה אַלס פּראַקטישער מעכאַניזם פֿאַר מענטשן אָן דעת

דער רמב״ם׳ס שיטה: תורה אַלס “טריקס” פֿאַר מענטשן וואָס ווייסן נישט

דעמאָלטס דאָס איז געמאַכט געוואָרן די תורה [Torah: די אידישע ביבל/געזעץ] צו העלפֿן פֿאַר די אידן, אַז מיט אַלע מיני אַזעלכע סאָרט טריקס. און די אַלע סאָרט טריקס זיי זענען אַביסל אַ פּראָזעס, און טאַקע אַסאַך מער פֿון נישט פּשוט. אויב איינער האָט דעת [da’at: פֿאַרשטאַנד, אייגענע אורטייל], געט ער, ער האָט צו געבן פֿון אַ לקה [lakah: שלאָג] פֿון שכחה [shikhekhah: פֿאַרגעסיקייט], וואָטעווער ס׳איז, ער האָט צו געבן, וועט ער שוין אַליינס וויסן. אָבער וויבאַלד רוב מענטשן ווייסן נישט, דאַרפֿן זיי טרעפֿן אַזעלכע טריקס וויאַזוי זיי געבן, און דורכדעם ווערן זיי מענטשן צוביסלעך. דאָס איז די רמב״ם׳ס [Rambam’s: Maimonides’] תורה.

גענוג תורה פֿאַר היינט, יאָ? ס׳איז נישט גענוג? פֿאַרדעם האָט מען געגעבן די תורה. פֿאַרשטייסט פֿאַרוואָס מ׳האָט געגעבן די תורה?

היסטאָרישער באַווייז: פֿון אברהם ביז משה – דער פּראָגרעס פֿון צדיקות

איך וועל דיר זאָגן איין תורה. וואָס די קשיא [kushya: שווערע פֿראַגע] איז, אברהם אבינו [Avraham Avinu: אונדזער פֿאָטער אברהם] איז געווען אַ צדיק [tzaddik: גערעכטער מענטש] אָן די תורה, און יצחק [Yitzkhak: Isaac] איז געווען אַ צדיק, אָבער ער האָט געהאַט איין זון אַ רשע [rasha: בייזער מענטש] און איין זון אַ צדיק. נאָכדעם איז יעקב אבינו [Yaakov Avinu: אונדזער פֿאָטער יעקב] פּונקט געלונגען צוועלף אידן זענען צדיקים אויכעט, און מיר זאָגן נאָר אַזוי, מיר האָבן אייניקלעך פֿון אַלע פֿון זיי, וואָס איז נישט ממש [mamash: טאַקע] אַזוי סימפּל אַז זיי זענען געווען צדיקים.

און נאָכדעם איז געקומען משה רבינו [Moshe Rabbeinu: אונדזער לערער משה], איז “וכל עמך צדיקים” [vekhol amkha tzaddikim: און דיין גאַנץ פֿאָלק איז גערעכט], אַלע אידן זענען צדיקים. פֿאַרוואָס? ווייל מ׳האָט זיי געגעבן אַלע מיני הרגלים [hergalim: געוווינהייטן], וואָס זיי כאַפּן אַפֿילו נישט. רוב אידן, פֿאַרדעם מצוות [mitzvos: געבאָט] דאַרף מען טאָן אַפֿילו מ׳ווייסט נישט די טעם [ta’am: סיבה, טעם].

קריטישער פּרינציפּ: מצוות טאָן אָן צו וויסן דעם טעם

יאָ, ס׳איז זייער וויכטיק, מענטשן מיינען אַז ס׳איז טעם, שטייט אַז מ׳דאַרף טאָן מצוות אַפֿילו מ׳ווייסט נישט די טעם. און די גמרא [Gemara: דער תּלמוד] זאָגט “שפנים מצוות שנתגלו טעמיהן, ושלמה המלך היה עובד עליהן” [shefanim mitzvos shenitgalu ta’ameihein, u’Shlomo HaMelekh hayah oved aleihen: עס זענען דאָ מצוות וואָס זייערע טעמים זענען אויפֿגעדעקט געוואָרן, און שלמה דער מלך האָט געזינדיקט אויף זיי], יאָ? און דאָס איז זייער פּוינט, ווייל די מצוות וואָס זענען נתגלו טעמיהן [nitgalu ta’ameihein: זייערע טעמים זענען אויפֿגעדעקט], דאָס איז די זאַך וואָס ס׳שטייט אַז מ׳זאָל טאָן דאָס ביושר לבבו [beyosher levavo: מיט גראָדקייט פֿון האַרצן], אַז ס׳איז איבערגעקלוגט.

פּראַקטישע אילוסטראַציע: קידוש פֿרי פּסח נאַכט

וואָס האָט ער געמיינט פּונקטליך? אָבער ס׳מיינט אַזוי, איך מיין אַז ס׳מיינט אַזוי, איינער האָט מיר געזאָגט אין מיין שיעור [shiur: לעקציע] אין עין יעקב [Ein Yaakov: אַ קלאַסישער זאַמלונג פֿון אַגדות פֿון תּלמוד], אַז ער ווייסט איין הלכה [halakhah: אידישע געזעץ] וואָס איז נתגלו טעמיהן און קיינער טוט עס נישט. אַשדאַ האָט מען אויסגעזאָגט די פּראָזע, ס׳שטייט אין שולחן ערוך [Shulkhan Arukh: דער קאָדעקס פֿון אידישע געזעץ], אין די משנה [Mishnah: די ערשטע חלק פֿון תּלמוד] מיין איך, ס׳שטייט אין שולחן ערוך אַז מ׳זאָל, און פּסח [Pesakh: פּסח] ביינאַכט זאָל מען מאַכן קידוש [kiddush: די ברכה איבער ווײַן] פֿרי כּדי שלא ישנו התינוקות [kedei shelo yishnu hatinokos: כּדי אַז די קינדער זאָלן נישט אײַנשלאָפֿן]. יאָ? חוץ פֿון מצה ומרור [matzah u’maror: מצה און ביטערע קרייטעכץ], פּסוקים [pesukim: פּסוקים] אין די גמרא, מ׳דאַרף מאַכן קידוש גלייך ווייל די תינוקות [tinokos: קינדער] זאָלן איינשלאָפֿן.

ענק קענען איין שטוב וואו מ׳פֿירט זיך דעם מנהג [minhag: מנהג]? אַז ענק מאַכן קידוש פֿרי פּסח ביינאַכט, פֿריער ווי אַ נאָרמאַלע שבת [Shabbos: שבת]? אַ נאָרמאַלע שבת קענען די קינדער איינשלאָפֿן, ס׳גייט נישט אָן. פּסח דאַרף איך האָבן אַ מיטל זיי זאָלן זיין אויף, אמת [emes: אמת]? זאָל איך מאַכן קידוש פֿריער ווי פּסח, ווי אַ נאָרמאַלע שבת, רייט?

אָקעי, אמת, פֿרעג דיך צו ס׳גייט דיר העלפֿן. זיי שלאָפֿן טאַקע? ביי דיר שלאָפֿן די קינדער פּסח? ביי דיר איז מען אַ קינד וואָס איז געשלאָפֿן? איך האָב געהאַט דריי, איינער פֿון זיי איז געווען די טריק. זיי שלאָפֿן נישט. די חכמים [khakhamim: די חכמים] זענען געווען קלוג, זיי האָבן אויסגעטראַכט די גאונות [ga’onus: גאונישקייט] אַז די קינדער זאָלן לאַנג נישט שלאָפֿן, זיי האָבן געוואוסט אַז ס׳אַרבעט נישט, אמת? ס׳שטייט נישט נאָר, יעדער, אַלע קינדער לערנען עס, און מ׳קען עס נישט מקיים זיין [mekayeim zein: דורכפֿירן]. פֿאַרוואָס? אָקעי, זיי זאָלן נישט איינשלאָפֿן, אַזוי איז דאָך די זאַך, איך קען זיך מאַכן “אני לא אשן” [ani lo ishan: איך וועל נישט שלאָפֿן]. למעשה [lema’aseh: אין דער פּראַקטיק] שלאָפֿן זיי איין, רייט? קוקסטו אַזוי, זיי שלאָפֿן איין, אמת?

מ׳קען מקיים זיין אַן אַנדערע פּשט [peshat: פּשט, פֿאַרשטאַנד], און געבן די קינדער מצה פֿאַר די מה נשתנה [Mah Nishtanah: די פֿיר קשיות], דאָס איז אַן אַנדערע פּשט אין חטיפת מצה [khatiifas matzah: שנאַפּן מצה]. אָבער למעשה, די דין [din: געזעץ] פֿון מאַכן קידוש גלייך, קיינער טוט עס נישט. חוץ פֿון די וואָס מאַכן לענגער די מעריב [ma’ariv: אָוונט-תּפֿילה] אין שול, מ׳זאָגט די הלל [Hallel: הלל] אין שול, ס׳איז אַ שיינע מנהג, אָבער לכאורה [lekhora: לכאורה] מאַכט עס ערגער די הלכה. און אַזוי ווייטער. סאו, פֿאַרוואָס? ווייל מ׳האָט אויסגעזאָגט די טעם.

די סגולה וואָס וואָלט געאַרבעט

שטעל דיר פֿאָר ס׳שטייט אַז ס׳איז אַ גרויסע קפּידא [kefidah: שטרענגקייט], אַז פּונקט אַזוי ווי אין אַלע שולן דאַוונט מען שפּעט מעריב שבועות [Shavuos: שבועות], ווייל ס׳איז אַ פּגם [pegam: שאָדן] אין ענין תמימות [inyan temimus: די זאַך פֿון גאַנצקייט], קיינער פֿאַרשטייט נישט פּונקטליך וואָס, אָבער אַזוי שטייט אין די ספרים הקדושים [sefarim hakedoshim: הייליקע ביכער] און מ׳טוט עס. שטעל דיר פֿאָר ס׳וואָלט געשטאַנען אַ סגולה נפלאה [segulah niflah: וואונדערלעכע סגולה] פֿון שמשון אסטראפאליער [Shimshon Ostropolia: אַ קבליסט פֿון די 17טע יאָרהונדערט] לעשות קידוש [la’asos kiddush: צו מאַכן קידוש] נישט מער ווי צוואַנציק מינוט נאָך די זמן [zman: צייט] שבועות, פּסח ביינאַכט, קיין יוד וואָלט נישט געמאַכט נאָך דעם קידוש. פֿאַרוואָס? מ׳וואָלט נישט געוואוסט די טעם, ס׳וואָלט געאַרבעט בעסער. אָבער יעצט אַז מ׳ווייסט די טעם, “אַה, כּדי שלא ישנו התינוקות”, זיי שלאָפֿן סייווי איין, איך בין נישט מקפּיד [makpid: שטרענג], ס׳איז נישט אַזאַ גרויסע זאַך.

דער כּלל: תורה פֿאַר מענטשן אָן דעת

וואָס איך מיין אַרויסצוברענגען איז, אַז די גאַנצע, אַלע כּל התורה כּולה [kol haTorah kulah: די גאַנצע תּורה] איז געקומען צו, איך קען נישט זאָגן צו טריקן מענטשן, אָבער צו אויסלערנען מענטשן ווען זיי האָבן נישט קיין דעת. ווען מענטשן האָבן דעת דאַרפֿן זיי נישט קיין תורה. דאָס איז זייער וויכטיק.

נעשה ונשמע – דער טיפֿער פּשט

דאָס איז די סוד [sod: סוד] פֿון אדם ובהמה [adam u’vehemah: מענטש און בהמה], וואָס רש״י [Rashi: דער גרויסער מפֿרש] זאָגט זייער אַ חמור׳דיגע [khamurdige: ערנסטע] זאַך, דאָס טייטש נעשה ונשמע [na’aseh venishma: מיר וועלן טאָן און מיר וועלן הערן]. וואָס הייסט נעשה ונשמע? מענטשן מיינען אַז ס׳איז אַ מאָדנע זאַך. נעשה ונשמע מיינט אַז ס׳איז אַ איש בצעטל [ish betzedek: אַ גערעכטער מענטש]. עס מיינט עקזעקטלי דאָס. ווען איך ווייס וואָס צו טאָן, אוודאי [vadai: זיכער] טו איך. ס׳איז נישט קיין חכמה. דער פּראָבלעם איז אַז מענטשן לעבן נישט אין די וועלט פֿון נשמה [neshamah: נשמה], און זיי זענען נישט אין די עולם [olam: וועלט] פֿון וויסן אַלעמאָל. רוב מענטשן, רוב צייט, ווייסן נישט וואָס טוט זיך מיט זיך.

און די רגע [rega: רגע] וואָס אויב איך זאָג “איך בין אַ זאַך חשיבה [khashivah: חשיבות], איך בין אַן ערנסטער איד, איך טו נאָר וואָס איך ווייס”, אוודאי איז עס אַ גרויסע ענין [inyan: זאַך] צו וויסן וואָס מען טוט, ס׳איז נישט קיין שום ספק [safek: ספֿק]. אָבער למעשה, און דו טוסט נישט נאָר זאַכן וואָס דו ווייסט נישט, רוב זאַכן גייט זיין אין די כּלל גדול [kelal gadol: גרויסער כּלל] פֿון דברי חכמים [divrei khakhamim: ווערטער פֿון די חכמים] וואָס האָבן געזאָגט “עיקר לימוד לערנען כּדי שיביא לידי מעשה” [ikar limud lelamed kedei sheyavi lidei ma’aseh: דער עיקר פֿון לערנען איז צו לערנען כּדי עס זאָל ברענגען צו מעשה].

ווען וויסן שוואַכט אָפּ די קיום

למעשה, און נישט נאָר דעם, ווען מען ווייסט עס, אַסאַך מאָל אַרבעט עס שוואַכער. ווייל איך האָב געהערט, איך ווייס שוין. מיט אַנדערע ווערטער, דו זאָגסט פֿאַר אַ איד, “זאָלסט נישט מאכיל זיין [makhil zein: צו געבן צו עסן] נבילה [neveilah: טרייפֿע פֿלייש]”. “יאָ, שכוח [shakhoakh: פֿאַרגעס עס], איך בין מסכּים [maskim: איינפֿאַרשטאַנען] אויך, איך האַלט ביים מאַכן חילול השם [khilul Hashem: אַנטווייִקונג פֿון גאָטס נאָמען], אָבער איך ווייס שוין פֿון דעם. שכוח.” פֿאַרוואָס האָט מען געזאָגט “עיקר לימוד לערנען כּדי שיביא לידי מעשה”? און ווען דו זאָגסט אים “לערנען כּדי שיביא לידי מעשה”, און דו זאָגסט אים די טעם אַפֿילו, האָט ער נאָך געהערט די טעם. האָט ער נישט געהערט, ער איז נישט געוואָרן ערנסטער, ער איז נישט געוואָרן דערשראָקן פֿון כּרת ועונשים [kares ve’onashim: כּרת און שטראָפֿן]. ער איז געוואָרן דערשראָקן מער פֿון מאכיל זיין. דאָס איז נישט קיין חידוש [khidush: נייעס], דאָס ווייס איך.

שלמה המלך – דער סכּנה פֿון “איך ווייס שוין”

דו קענסט אים זאָגן אַ מעשה׳לע, “פֿאַרוואָס איז שלמה המלך [Shlomo HaMelekh: מלך שלמה]… דער חכם מכּל אדם [khakham mikol adam: דער קלוגסטער פֿון אַלע מענטשן], נישט קיין גרעסערער חכם ווי מיר. יאָ, אונז איז טאַקע געשען, רייט? פֿאַרוואָס איז טאַקע געשען? ווייל דער פּראָבלעם איז נישט ווען דו ווייסט, דער פּראָבלעם איז ווען דו ווייסט נישט. סאַמהאו, דו קענסט קומען צו אַ שטיקל תורה, די בית פֿאַרק, פֿאַרוואָס איז דאָס? ס׳איז נישט קיין עפּעס מסתּמא [mistama: מסתּמא], די ספֿרים זאָגן שוין, ס׳איז געווען טיפֿע ענינים, טיפֿע כּוונות [kavanos: כּוונות] אין די במות [bamos: פּריוואַטע מזבחות] וואָס ער האָט געבויט דאָרטן, ער האָט נאָר געטראַכט צו בויען, און ווער ס׳איז נישט מוחה [mokheh: פּראָטעסטירט] געווען. און אַזוי איז געווען דעם גרויסע כּוונות, גרויסע ענינים, פּלוצלינג איז געשען אַ חשבון [kheshbon: חשבון], איז געווען אַ טעות אין די חשבונות. ער האָט נישט געכאַפּט, און ווייל ער האָט געזאָגט, “איך ווייס אַז דאָ איז דאָ אַ טעות, און עס האָט נישט געכאַפּט.”

די מצוה איז געגעבן פֿאַר דעם וואָס מען כאַפּט נישט

און די מצוה האָט מען נישט געגעבן כּדי אַז מען זאָל זאָגן, “לא יסור לבבו” [lo yasur levavo: זיין האַרץ זאָל נישט אָפּדרייען]. דאָס האָט מען געוואוסט פֿאַר די מצוה. די מצוה האָט מען געגעבן ווייל דו האַלטסט יאָ ביים עס טאָן, און אויב נישט דו האַלטסט ביי, איז לאו דווקא [lav davka: נישט נייטיק] דו האַלטסט ביי, און ווען דו כאַפּסט נישט, גייט עס געשען.

טעם כּמוס – דער רמב״ם׳ס פּרינציפּ

סאו וועגן דעם זאָגט די גמרא, ס׳איז בעסער אַז מען זאָגט נישט די טעם פֿון די מצוה. ווייל די רגע וואָס דו זאָגסט, הערן נאָר מענטשן די טעם, און זיי זענען אַפֿילו גאַר גערעכט, נישט אַז ס׳איז נישט וויכטיק, ס׳איז מער אמת, אָבער דעמאָלט גייט עס נישט אַרבעטן. אַ מענטש, יאָ? זאָג אים נישט פֿאַראויס. נישט אַלעמאָל אַרבעט צו זאָגן פֿאַראויס.

מעטאַפֿאָר פֿון אַ ביזנעס-מיטינג

איך זאָג אים, אַמאָל טו אַזאַ זאַך. יאָ, אַ מענטש, איך זאָג אַ פּראַקטישע עצה [eitzah: עצה] כּביכול [kivyakhol: כּביכול], ס׳איז די זעלבע אידיע, רייט? אַ מענטש דאַרף מאַכן אַ מיטינג מיט איינעם צו, איך ווייס נישט, צו עפּעס אויפֿטאָן, ער וויל מאַכן אַ דיעל, ער וויל אים עפּעס פֿאַרקויפֿן, מקויפֿן, יאָ? קאַלט ער אים אָן, ער זאָגט אים, איך וויל זיך זעצן מיט דיר. זאָגט ער אים, זאָג מיר כאָטש אַ מינוט וואָס ס׳איז, איך וועל דיר שוין דעמאָלטס זאָגן. און אויב איז ער אַן ערנסטער, זאָגט ער, ס׳איז נישט קיין מיטינג, ווייל דאָס וואָלט געווען אַן אימעיל, און ער זאָגט שוין גלייך אָדער יאָ אָדער ניין. ער זאָגט נישט אַמאָל, ער ווייסט דאָך שוין יאָ, אָקעי. אָבער, איך וועל דיר עפּעס אויפֿטאָן מיט דעם מיטינג? איך ווייס אויך אַז דער מיטינג איז געווען דיר צו פֿאַרקויפֿן עפּעס. די אינהאַלט ווייס איך נישט. אָבער דער מיטינג איז פֿאַר אַלעס. אַ מיטינג קען איך דיר בעסער דאָרט שמועסן, ס׳איז דאָ אַביסל צייט, דו וועסט מיר געבן אַביסל מער אַטענשאַן ווי דו וואָלסט מיר געבן אויף וואַטסעפּ. ס׳איז אַביסל בעסער. דו זאָגסט פֿיין, אָבער דער מיטינג איז דאָך נאָר כּדי איך זאָל דיר פֿאַרקויפֿן. נו, איך קויף עס שוין! ניין, נישט דאָס האָב איך געמיינט. איך זאָג, ווייסטו וואָס? איך זאָג דיר נישט וואָס דער מיטינג איז. לאָמיר זיך זעצן און טרינקען קאַווע. דו פֿאַרשטייסט? איך טרינק קאַווע, ס׳איז אַ גוטע זאַך. נאָכדעם וועלן מיר שוין קויפֿן און פֿאַרקויפֿן און טאָן וואָטעווער מ׳דאַרף טאָן.

די בעיסיק זאַך: מיר זענען מענטשן וואָס ווייסן נישט

ס׳איז דאָ אַ בעיסיק זאַך, אונז זענען דאָך מענטשן וואָס זענען צדיקים, וואָס זענען ווילן נאָר טאָן די נשמה זייערע נחת [nakhas: נחת]. איז דאָ אַ פּראָבלעם מיט אַזעלכע זאַכן וועגן דעם, ווייל…

תּלמיד: וואָס? מידות [midos: מידות] איז תּשובה [teshuvah: תּשובה], וואָס איז די סטאַרט?

מגיד שיעור: מ׳קען אַזוי זאָגן, אָבער איך רעד פֿון די עשיה [asiyah: טאָן], נישט נאָר די סטאַרט. די סטאַרט איז נאָך אַ מעשה [ma’aseh: מעשה]. מ׳זאָגט פּשט פֿון דעם, אַז די מצוות זענען… ווייל מענטשן וואָס ווייסן נישט, און ווער זענען די מענטשן וואָס ווייסן נישט? אונז.

תּלמיד: יאָ.

יעקב אבינו און כּתונת פּסים – נאָך אַ ביישפּיל

מגיד שיעור: ער זאָגט אַז דער אייבערשטער האָט געזאָגט פֿאַר יעקב אבינו “אשת אחיו לא תקח” [eshes akhiv lo tikakh: די ווייב פֿון זיין ברודער זאָלסטו נישט נעמען]. נאָכדעם וואָס מ׳האָט געגעבן די תורה, אַפֿילו אליהו הנביא [Eliyahu HaNavi: אליהו דער נביא] זאָל קומען און זאָגן אַז דאָס איז אשת אחיו און ס׳זאָל נישט זיין קיין קנאה [kin’ah: קנאה], אַפֿילו אליהו הנביא זאָל קומען און זאָגן אַז ס׳איז נישט קיין קנאה, וועלן מיר אים אַלץ נישט גלייבן, ווייל אַזוי איז די תורה אָוועקגעשטעלט. “לא בשמים היא” [lo bashamayim hi: ס׳איז נישט אין הימל]. רייט? זענען זיי דאָך אויסגעגאַנגען מיט קנאה. אַה, זאָלסטו אַרבעטן אַפֿילו ס׳אַרבעט נישט! זענען מיר דאָך געקומען צו די תורה, וואָס מיר לערנען אַז ס׳איז זיכער אַז… דאָס איז דאָך דאָס וואָס די ראשונים [Rishonim: די פֿריִערדיקע מפֿרשים] זאָגן דיר.

די תורה לערנט אויס פֿון יעקב׳ס דורכפֿאַל

די תורה זאָגט טאַקע, פֿאַרוואָס איז יעקב אבינו חושש [khoshesh: זאָרגנדיק] פֿון עשו [Eisav: עשו]? אין יענע צייטן האָט מען נאָך נישט געוואוסט אַז מען דאַרף עס אסר׳ן [asern: פֿאַרווערן]. וועגן יעקב אבינו׳ס דורכפֿאַל האָט מען זיך אויסגעלערנט. דו פֿרעגסט אַ קשיא, עס שטייט דאָך אין די גמרא “לעולם אל ישנה אדם בנו בין הבנים” [le’olam al yeshaneh adam beno bein habanim: אַ מענטש זאָל קיינמאָל נישט אונטערשיידן זיין קינד צווישן די קינדער], ווייל יעקב אבינו האָט משנה [meshaneh: אונטערשיידן] געווען און עס איז געשען. נאָר יעקב אבינו, אַזאַ גרויסער צדיק, איז נישט קיין ענטפֿער אין די גמרא. די גמרא האָט מען אויסגעלערנט פֿון יעקב אבינו, וואָס מ׳האָט נישט געוואוסט. אַ פּאָליטיקער האָט געהאַט אַ גוטע סיבה פֿאַרוואָס ער האָט געגעבן יוסף׳ן [Yosef: יוסף] דעם כּתונת פּסים [kesones pasim: דעם בונטן קיטל].

אָבער די פּוינט איז, וואָס יעקב האָט זיך גערעכנט מיט די תורה, מיט די קנאה, איז נישט געלונגען. ער האָט געוואוסט אַז עס וועט זיין קנאה. אָקעי, מ׳זאָל אַסאַך רעדן צום קינד. אָבער דאָס איז אַ וועג וואָס איז בודק [bodek: געפּריפֿט] געווען אַז עס איז כּמעט [kimat: כּמעט] אַלעמאָל דאָ קנאה. און דו ביסט אַ חכם, ביי מיר גייט נישט זיין קנאה. האָט מען געזאָגט, אַה, ביי דיר אויך גייט זיין קנאה. האָט מען געזאָגט, ווייסט וואָס, דו טאָרסט אַפֿילו ווען ס׳איז נישט דאָ קנאה.

טעם כּמוס – נישט אַ מאַניפּולאַציע

געווענליך ווען מ׳זאָגט דו טאָרסט אַפֿילו ווען ס׳איז נישט דאָ קנאה, מיינט מען צו זאָגן טעם כּמוס [ta’am kamus: פֿאַרבאָרגענער טעם]. יאָ, טעם כּמוס. דער רמב״ם זאָגט אַזאַ זאַך, טעם כּמוס, אַז מ׳זאָל נישט זאָגן דעם טעם, ווייל מענטשן וועלן עס נישט נעמען ערנסט. נישט ווייל מ׳גלייבט נישט דעם טעם, דאָס איז וואָס מענטשן מיינען, אַז ס׳איז אַ מאַניפּולאַציע. אַמאָל איז עס טאַקע אַ מאַניפּולאַציע, יעדע גוטע זאַך קען מען נוצן פֿאַלש, רייט? דער אַנדערער זאָגט אַז מ׳זאָל נישט מגלה זיין [megaleh zein: אויפֿדעקן], דאָס איז אַ שווערע זאַך, אַז ווען מ׳מאַכט אַ גזירה [gezerah: גזירה] זאָל מען נישט אויסזאָגן דעם טעם, ווייל מענטשן נעמען עס נישט ערנסט.

וואָס מענטשן מיינען איז, אַז ווען דו וועסט מיר געבן דעם טעם וועל איך זאָגן “עה, ס׳איז נישט קיין גוטער טעם”. ניין, ווען דו וועסט מיר געבן דעם טעם וועל איך זאָגן “אוודאי, גערעכט איז ער, דאָס איז אַלעס די טעאָריע. אוודאי, מ׳טאָר נישט, מ׳טאָר נישט עפֿענען שיעור מאָטע [mateh: אונטן]”. די פּראָבלעם איז אַז ס׳העלפֿט נישט. אַפֿילו ווען דו זאָגסט דעם טעם, זאָגט ער “אַה, איך האָב אָבער אַן אַנדערע עצה, איך ווייס נישט, ביי מיר ‘אני יקרב ולא יתא׳ [ani ikrav velo yesa: איך וועל נאָענט קומען און נישט טראָגן], איך וועל מאַכן אַן דיך שאַש [shash: לייוונט]”. און די פּראָבלעם איז אַז ס׳ווערט יאָ געשען דורך שאַש.

“לא ירבה לו נשים” – די תורה׳ס אַנטיציפּאַציע

דאָס זאָגט דיר דער טעם. דער טעם זאָגט, וואָס שטייט אין די תורה? “לא ירבה לו נשים פּן ירבה לבבו” [lo yarbeh lo nashim pen yasur levavo: ער זאָל נישט פֿאַרמערן פֿרויען כּדי זיין האַרץ זאָל נישט אָפּדרייען]. די תורה זאָגט נישט, די מענטשן וואָס זענען ביי שאַש ירבה לבבו [yasur levavo: זיין האַרץ וועט אָפּדרייען] זאָלן עס נישט טאָן. די תורה זאָגט, נשים [nashim: פֿרויען] זענען אַזעלכע זאַכן וואָס קענען מאַכן אַז ס׳זאָל ווערן לבבו, און דאָס שטייט אין די תורה. זאָגסטו, “מה נשים [mah nashim: וואָס פֿרויען], נישט אַלע נשים”. דו ביסט אַ שטערקערער מענטש, דו ביסט קעגן דעם. יאָ, איך ווייס, ווען ס׳איז נישט דאָ נשים וועסטו אויך נישט. יעצט אַז ס׳איז דאָ די נשים גייסטו אויך יאָ. אָבער פֿאַר סאַם ריזען, מענטשן האָבן דעם, ספּעציעל קלוגע מענטשן, אַזויווי שלמה, דאָס איז וואָס די תורה גיט אַרויס, דער מדרש [Midrash: מדרש] גיט אַרויס. ספּעציעל קלוגע מענטשן האָבן אַזאַ נטיה [netiyah: נטיה] צו מיינען אַז זיי האָבן די נטיה נישט. אָקעי, ס׳גייט צו די זעלבע זאַך.

שלוס-מעטאַפֿאָר: דער דאָקטער וואָס העלפֿט פֿון קענסער

אויב מ׳קען מאַכן פֿון אַ שלעכטן מענטש אַ גוטן מענטש מיט אַ שיעור, ברענגט ער דאָס פֿון עפּעס אַ פּאָעט, ער זאָגט, מ׳וואָלט מיט די שיעור געמאַכט אַסאַך מער געלט. שטעל דיך פֿאָר וויפֿיל געלט מאַכט אַ דאָקטער וואָס העלפֿט מענטשן פֿון קענסער, רייט? אַ מיליאָן, איך ווייס נישט. אויב איז פֿאַרהאַן איינער וואָס האָט אַ בדוק ומנוסה [baduk u’menusah: געפּריפֿט און געפּרוּווט] טעסט פֿאַר אַ קיור פֿאַר קענסער, ער קען מאַכן וויפֿיל געלט ער וויל, ניין?

פארוואס שיעורים קענען נישט מתקן זיין א מענטש – די נויטווענדיקייט פון מעשה פאר פארשטאנד

אריסטו׳ס משל: ווען לימוד וואלט געקענט מתקן זיין

ספעציעלע ליגנערס, זיי האבן אזא נטיה צו מיינען אז זיי האבן די טעות.

גיימיר צוריק צו די זעלבע זאך. אויב וואלט מען געקענט מאכן פון א שלעכטן מענטש א גוטן מענטש מיט א שיעור, ברענגט אריסטו פון עפעס א פאעט, ער זאגט, וואלטן די מגידי שיעור געמאכט אסאך מער געלט. ער זאגט, שטעל דיר פאר וויפיל געלט עס וואלט געמאכט א דאקטאר וואס היילט מענטשן פון קענסער, רייט? א מיליאן, איך ווייס נישט. אויב איינער וואלט באמת געהאט א רפואה פאר קענסער, וואלט ער געמאכט וויפיל געלט ער וויל, אמת? שטעל דיר פאר אויב איינער וואלט באמת געהאט א רפואה פאר זיין סעלפיש. יעדער טאטע גייט אים צאלן. און היינט איז דא מענטשן וואס פאר די שקר מאכן אזויפיל געלט. דו האסט דארט א גאנצע מוסד פון עפעס טעראפי, וואס ער זאגט צו פאר די טאטעס, “איך גיי מאכן פון דיין זון א מתמיד.” דאנקע שוין, קודם כל, וויפיל מתמידים האסטו שוין געמאכט? אניש. אבער ער זאגט נאר צו, און יענער מאכט אזויפיל געלט. שטעל דיר פאר אז עס ארבעט טאקע, רייט? שטעל דיר פאר איך קען זאגן פאר איינעם, מענטשן קומען אלעמאל צו מיר, צו מיין שול, נישט מיין שול, אבער צו מענטשן אזוי, ער שיקט אים, ער הערט אז ער נודזשעט זיך מיט עפעס, “גיי צו דעם רבי׳ן, גיי צו דעם שול, גיי צו דעם זאך, עס גייט דיר העלפן.” אויב עס וואלט עכט געהאלפן, וואלט ער געמאכט אסאך מער געלט ווי יענער.

פארוואס שיעורים העלפן נישט: הרגלים איז נישט טעותים

די תגובה איז אז עס העלפט נישט. פארוואס העלפט עס נישט? ווייל מענטשן האבן פראבלעמען, שלעכטע מידות אדער הרגלים, נישט ווייל זיי האבן טעותים אין זייער דעת. אפילו א טעות איז אויך א הרגל וואס ער האט, נישט נאר א טעארעטישע טעות. עס איז שווער אויסצורייסן פאר א מענטש א טעות, אפילו ווען עס איז נאר א ריין שכל׳דיגע טעות, ער עקשנ׳ט זיך אויך, יא? שטעל דיר פאר ווען ער האט נאך א תאוה דערצו אויך. עס איז נישטא, עס איז נישט געמאכט, מענטשן ארבעטן נישט, רוב מענטשן. ס׳איז דא יחידי סגולה אפשר, וואס אפילו יענע יחידי סגולה ארבעט עס איינמאל. וואס? יא, אמת. אבער דעמאלטס ווערט ער שוין אביסל א מענטש, ער דארף ארבעטן אויף זיך, ער דארף אליין טון עפעס. עס איז נישטא קיין וועג פון אויסהיילן יענעם מיט זאגן א שיעור, על כל פנים פאר רוב מענטשן.

דער פאראדאקס: מ׳דארף שוין זיין א צדיק כדי צו הערן

און אפילו, לאמיר רעדן, דו דארפסט שוין זיין א צדיק בעיסיקלי צו קענען ווערן אזא סארט מענטש וואס ווערט נתפעל פון א שיעור. אויב דו ביסט שוין א מענטש וואס גייט נאך זיין שכל, און וואס ער פארשטייט זיך נאר מסביר, אויך דאס וועט נאך נעמען אפאר יאר וואס איך וועל דיר מסביר זיין, נאכדעם וועסטו פארשטיין. אבער קודם דארף ער זיין א זאך אויף א מענטש וואס גייט אים בכלל אן וואס דער שכל זאגט. רוב מענטשן ווערן נישט געבוירן אזעלכע מענטשן. און דער געזעץ איז געבוירן א מענטש וואס האט ליב צו זיין, וואס זאלן קענדיס זאגן, רייט? און מ׳וועט ווארטן ביז אלע מענטשן זאלן זיין אזוי, וועט משיח נישט קומען קיינמאל נישט.

די פראקטישע לייזונג: רעדן צו מענטשן אויף זייער שפראך

סאו וואס טוט מען? מ׳רעדט צו מענטשן אויף זייער לענגווידזש. מ׳גיט זיי קענדיס פאר׳ן זיין גוט, מ׳טרייסט זיי, מ׳זאגט זיי אלע מיני זאכן, מ׳זאגט זיי נישט פארוואס ס׳איז גוט, ווייל זאגן מאכט נאר ערגער. ער האט זיך, אפילו דו קענסט זאגן, דאס וואס ער ווייסט העלפט אים נישט, ער ווייסט שוין, אדער ער ווייסט נישט און ס׳מאכט אים נישט אויס נישט מורא׳דיג אז ער ווייסט. וואס איז מעלה מורא לפועל ממש? די ערגערניש וואס א מענטש האט. און מ׳גיט אים די אלע טריקס.

מעשה מיטן בחור און דעם רבי׳ן: עבודה אלס רפואה

דעמאלטס, אין אנדערע ווערטער, אמאל האט מיר איינער געזאגט אזוי, ער איז געגאנגען צו א צדיק, ער האט מיר געזאגט אז ער האט א הרהור כפירה, א בחור האט מיר געזאגט די מעשה. ער האט א הרהור כפירה, און ער ווייסט נישט וואס צו טון. און דער רבי האט אים געזאגט, דער בחור איז געווען אזוי, איך ווייס נישט וואס ס׳מיינט, ער האט גרויסע חכמות, מיר זענען נישט געווען, דו פארשטייסט אזעלכע זאכן. יא. באמת האט ער נישט געהאט קיין הרהור, ער האט שוין געהאט מסקנות אויך. אבער אזוי האט ער געזאגט פאר׳ן רבי׳ן. ער האט מיר דערציילט די מעשה, ער האט מיר געזאגט אז ער האט געזאגט פאר׳ן רבי׳ן, און דער רבי איז געווען אינגאנצן גערעכט.

און דער רבי האט אים געזאגט, “איך האב פאר דיר אן עצה.” וואס איז די עצה? האט דער רבי געזאגט, “דו ליינסט קריאת שמע און דו לייגסט תפילין יעדן טאג?” ניין. אקעי, קום מיר. יעדן טאג וועסטו אויפשטיין אינדערפרי, דו וועסט ליינען קריאת שמע, דו וועסט דאווענען דריי מאל א טאג אין א מנין, און איך זאג דיר צו, דיין הרהור כפירה וועט אוועקגיין.” און ס׳איז געטון געווארן, און ס׳איז אוועקגעגאנגען.

שאלה און תירוץ: וואס איז דער חידוש?

תלמיד: וואס מיין איך ארויסצוברענגען? וואס? יא, דאס איז פשוט, דאס איז איזי. איך וועל דיר שפעטער זאגן וואס איך וויל ארויסברענגען, איך ווייס נישט.

מגיד שיעור: דאס ברענגט ארויס אז עבודה, מ׳קען ארויסלערנען אז מ׳דארף גיין אלע קשיות, נא פראבלעם. דאס איז נישט די פראבלעם וואס איך מיין ארויסצוברענגען. איך מיין ארויסצוברענגען אז דאס איז די קיינד אוו ענסער וואס קען ארבעטן. ס׳איז נישט די ריכטיגע, ס׳איז נישט וואס דו זאגסט, “איך גלייב דיר נישט, ווייל דו גלייבסט אין תפילין.” נא פראבלעם, תפילין איז געמאכט פאר מענטשן וואס גלייבן נישט, פאר מענטשן וואס גלייבן יא. וואס מיינט דאס טאקע? דער וואס גלייבט און ער גלייבט, אפילו ער לייגט תפילין, איז ער שוין א צדיק. אפילו ער וואלט נישט געלייגט קיין תפילין, וואלט ער געווען שוין א צדיק.

דער בארדיטשובער רב׳ס ווארט: “אילו כוונת לפני סיני לא נתנה תורה”

דאס איז דאך דער בארדיטשובער רב׳ס ווארט, “אילו כוונת לפני סיני לא נתנה תורה,” יא? איך האב געזען אז רבי יאשיהו איז געווען א גרויסער בעל הבית אויף די ווארט. ער האט געזאגט די ווארט, ער האט געזאגט אז ער גלייבט אז ער קען נישט זיין. דער בארדיטשובער רב האט געזאגט, “אילו כוונת לפני סיני ולא נתנה תורה,” וואס האבן מיר געראטעוועט מיט דעם? א לוט פאר די ווארט, ער זאגט אז ס׳איז א פקעתא דנפשות רעות.

רייט, מיין איך צו זאגן, אז דאס איז אמת פאר די כוונה. רוב מענטשן איז נישט נתקרב געווען צו הר סיני אין דעם. דאס איז נאר ביי די שרידי שרידים וואס האבן געוואוסט אז דאס מיינט די כוונה פון הר סיני. רוב מענטשן האבן געמיינט אז ער מיינט אז מ׳עסט טשיזקעיק דארט, אדער ערעפעלעך מיט גוטע העלט, שלמים. זיי האבן נישט געוואוסט פון די כוונה פון הר סיני לעוועל בכלל.

אוודאי, און די תורה איז וואס געט זיי דאס. דורכדעם, נאכדעם וואס ער איז מקיים די אלע טריקס פון די תורה, האט ער דאס. אבער אויב ס׳וואלט געווען דאס, וואלט מען עס טאקע נישט געדארפט, אבער די אלע זאכן.

נעשה ונשמע: די סדר פון טון און פארשטיין

סאו די עצה איז די קבל די נעשה, די נעשה, די נעשה, דאס מאכט אז ס׳זאל ווערן נשמע. נאכדעם, לאמיר פארשטיין, אפילו די נשמע איז געווען אזוי, איך האב נישט גערעדט וועגן דעם. ווייל פארוואס, וויאזוי הייבן מיר אן צו פארשטיין אז ס׳איז טאקע גוט? יא, וואס איז די חילוק פון נשמע און שלא נשמע? שלא נשמע פארשטייט נישט פארוואס ס׳איז גוט, ער מיינט אז ס׳איז גוט ווייל מ׳האט געהערט אזא זאך. און נשמע פארשטייט אז ס׳איז טאקע גוט.

יא, אבער וואס איז טאקע גוט? ס׳איז זייער שווער צו וויסן פון וואס מ׳רעדט פאר מ׳טוט עס, אדער פאר מ׳זעט אנדערע טון עס. מ׳האט גערעדט אסאך מאל וועגן דעם. רייט? מענטשן זאגן, וואס מיינט צו זיין א גוטער מענטש? רוב מענטשן האבן קיינמאל נישט געזען קיין גוטן מענטש, און קיינמאל נישט געטון קיין איין גוטע זאך. וויאזוי זאל ער וויסן פארוואס ס׳איז גוט צו זיין א גוטער מענטש? ער ווייסט דאך נישט פון וואס מ׳רעדט.

די מעטאדאלאגיע פון דעם שיעור: מ׳דארף שוין טון כדי צו פארשטיין

איך קען דיר נישט פון א דרשה דיר מודד זיין די גוטקייט פון א גוטן מענטש. אויב דו ביסט צוגעוואוינט צו דיר ווי די חבר׳הייסט, דו טוסט שוין געוויסע זאכן, ער איז שוין עוסק אין לעקוטשיקעריי פאר, יעצט וועל איך דיר מסביר קומען, פארשטיי, פארוואס מאכסטו לעקוטשיקעריי פאר? ווייל בעצם איז דא ארימעלייט וואס דו דארפסט העלפן, דו דארפסט זיין א גוטער מענטש. אה, יעצט ווערסטו טאקע א גוטער מענטש, ווייל דאס האסטו געטון. אבער אויב דו האסט עס קיינמאל נישט געטון, וואס וועל איך דיר מסביר זיין? וויאזוי גיי איך אנהייבן מיין שיעור?

מיין גאנצע שיעור איז געבויט אויף דעם וואס מענטשן גייען שוין מיט שווארצע היטן, און איך בין זיי מסביר פארוואס? אויב זיי וואלטן נישט געגאנגען, וואלט איך געדארפט האבן אן אנדערע שיעור. וואלט געווען באזירט אויף וואס יענער טוט, וואס יענער טוט נישט. איך קען גארנישט זאגן, איך וואלט געדארפט האבן אן אנדערע זאך. איך וואלט געדארפט טרעפן א גוטע זאך וואס ער טוט שוין.

פארשטייסט? איך קען נישט געבן קיין שיעור אויב מ׳איז נישט געווען קיין… אויב מ׳איז נישט קודם געווען א צדיק גמור. פארשטייסט? בקיצור, בקיצור, וואס? יא, דאס איז וואס ער מיינט דא. מ׳דארף האבן א גוטע ערד. א ליסט חינוך, א ליסט א געוויסע חינוך.

דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות: נישט כדי צו טון, נאר כדי צו פארשטיין

ווייל ס׳איז דא מענטשן וואס זיי האבן א פראבלעם, זיי גלייבן נישט, זיי מיינען די תורה איז “סטופיד”. דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות איז “ביי די וועי” נישט געשריבן אז מען זאל טון די תורה. דער רמב״ם האט נישט געטראכט אז נאכדעם וואס ער גייט זאגן זיין טעם, ער זאגט דאך אפילו עס שטימט אויף די הלכה למעשה. דער רמב״ם זאגט נישט, דער רמב״ם זאגט ווען ער זאגט טעמי המצוות איז עס כדי צו “דזשאסטיפייען” דעם אייבערשטן, נישט כדי אונז זאלן טון די מצוות וועגן דעם. ער לערנט פארקערט, אז מ׳דארף טון די מצוות צו זען. דער רמב״ם זאגט אז דער אייבערשטער טוט זאכן נאר מיט שכל, און אויב דו מיינסט אז דער אייבערשטער טוט זאכן נאר מיט שכל, האט עס א פנים אין אמונה, און אפשר איז עס נישט גלייבן אין די תורה וכדומה, אבער בעיקר דאס. און ממילא דארף מען האבן הסברים וואס דער אייבערשטער האט געמיינט מיט די מצוות. און די הסברים, די הסברים זענען א זאך הסברים, ער זאגט נישט מער פון דעם.

פארוואס דארף מען וויסן די מצוות? ניין, דער רמב״ם׳ס טעמים סאלווען נישט דאס. ס׳איז בעסער צו וויסן פאר אן אנדערע “ריזען”, ווייל מ׳דארף עס נישט טון געפאלגט, מ׳טאר נישט. ס׳איז דא פארשידענע אנדערע “ריזענס” פארוואס מ׳זאל וויסן די טעמים. ס׳איז דא מצוות צו לערנען טעמי המצוות, איך ווייס נישט וואס, איך האב עס נישט געזען. איך האב עס נישט געזען. אבער נאכדעם וואס מ׳טוט עס, זאל מען נישט פארשטיין וואס מ׳טוט?

בינוני און צדיק גמור: דער רמב״ם׳ס חילוק

די טענה איז אז מ׳דארף נישט קענען נישט אנקומען צו די עבודה. אויב אן עבודה קומט מען נישט אן צו די עבודה, דארף מען עס טון. א צדיק גמור איז אן אנדערע מענטש. דאס איז וואס דער רמב״ם זאגט, ער טיילט עס אין א בינוני און א צדיק גמור. א בינוני איז איינער וואס טוט “סאמטיים” זאכן וואס ער פארשטייט נישט, ווייל ער דארף דאס. ווען ער איז א צדיק גמור, און דאס איז וואס ער זאגט אז מ׳דארף לערנען טעמי המצוות, דאס איז די גאנצע זאך צו ווערן א צדיק גמור, אז דו ביסט ראוי צו פארשטיין וואס דו טוסט און פארוואס דו טוסט עס, דעמאלטס דארפסטו שוין מער נישט טון די פאלשע זאכן, די זאכן וואס דו ווייסט נישט וואס דו טוסט. אבער ווי לאנג ער איז נישט קיין צדיק גמור, און אויב מ׳רעדט פאר די כלל, די כלל איז קיינמאל נישט קיין צדיק גמור, מוז מען אלעמאל אזוי זאגן.

מ׳לאזט זיי נישט אפ, ווייל ער ווייסט שוין וואס צו טון. ער ווייסט שוין וואס צו טון, וועלכע זאך. די גאולה איז נישט אז מ׳טוט נישט. נאר ער ווייסט טאקע וואס צו טון, ער טוט אלעמאל די ריכטיגע זאך, ער לאזט נישט אפ טון די גוטע זאכן. אויך ער טוט אויך די נשמה מאכט די נס פון זיך אליין. ער גייט געבן מער צדקה ווי ס׳שטייט אין די תורה אדער ווייניגער? ער גייט וויסן פונקט וואס ער דארף טון, ס׳איז נישט קיין פראבלעם. ער גייט ווייטער, ער דארף נעמען קער פון די… ער גייט אויך ווערן א רבי, ער גייט נישט קענען טון אין פראנט פון די עולם זאכן, ווייל ער איז פאר די כלל, ער דארף זיך מחנך זיין די כלל. אבער אפילו פאר זיך, ס׳איז נישט אזא גרויסע פראבלעם.

קעגן דעם טענה “איך דארף נישט די מצוה ווייל איך האב שוין דעם מינינג”

מענטשן זענען זייער מורא׳דיג וועגן די קשיא׳ס מיט שטותים, ווייל דו דארפסט כאפן עגזעקטלי וועגן דעם, דאס זאגט זיך די מימרא פונעם נתגלה טעמי תורה. אסאך מענטשן קומען א גאנצע צייט: “אה, די תורה האט פארוואס? דעם מינינג, אויף מיר, איך האב שוין דעם מינינג, דארף איך נישט די זאך.” ניין, דו האסט נישט די מינינג. דאס זאגט זיך, פארדעם דארף מען די מצות זאל… דו האסט נישט די מינינג. ווען דו וואלסט געהאט די מינינג, ווען דו וואלסט געווען א צדיק וואלסט עס שוין געטון א סאך מער.

ביישפילן: תפילין, שבת, און צדקה

ווען איינער קומט און ער זאגט: “איך פארשטיי נישט פארוואס איך דארף געבן צדקה נאר מעשר, איך האלט איך דארף געבן האלב.” אקעי, ס׳איז אויך נישט גוט, אבער לאמיר זאגן ער גיבט חומש, וואטעווער. נו פראבלעם, דארפסט טאקע נישט געבן קיין מעשר, ביסט פטור, דו גיבסט דאך מער ווי מעשר.

אבער וואס איז דער מין מענטש? מענטשן זענען שלעכטע מענטשן אדער כאפן נישט אז זיי זענען שלעכטע מענטשן. ער זאגט: “אה, פארוואס דארף איך לייגן תפילין, איך געדענק עניוועי דעם אייבערשטן.” אקעי, קום צוריק צוויי וואכן נאכדעם וואס דו האסט אויפגעהערט צו לייגן תפילין, לאמיר זען צי דו געדענקסט נאך דעם אייבערשטן. פונעם מיטל פון לייגן תפילין דארף מען רחמים האבן.

סאו וואס רעדסטו וועגן? דאס איז דאך געווען די “אקרא ולא יחטא”, די “אני ארבה ולא אסיר”, ווייל ווען מ׳זאגט אים טאקע, כאפט ער נישט. מענטשן זענען זייער דאמב אין די וועגן. איך זאג דיך עגזעקטלי דאס. ווען נישט אז דו לייגסט יעדע וואך, האסט שבת, גייסטו פארגעסן פון מעשה בראשית? זאגט ער: “אקעי, סיי ווי קען מען געדענקען מעשה בראשית אן שבת?” ניין, דאס גענוי האט ער דיר געזאגט: דו גייסט פארגעסן! “אה, איך בין… אברהם אבינו. טאקע געדענקט.” דאס איז געווען איין אברהם אבינו. אויב דו ביסט דער איין אברהם אבינו, דרך אגב אברהם אבינו האט אויך געהאלטן שבת, ווייל דעמאלטס איז שבת געווען כדי צו געדענקען אליין, כדי צו רעדן וועגן מעשה בראשית, איז נישט קיין פראבלעם, ס׳איז א נייע טעם פאר אונז עניוועי. אבער אויך איז שבת, ס׳שטייט דאך אז ער האט נישט געדארפט ארבעטן פונעם אייבערשטן, ער האט אויך געהאלטן שבת כפשוטו אפשר. נישט קיין סתירה אפילו.

מסקנא: דער פשט פון מתן תורה

מענטשן אלעמאל זאגן די פראגעס ווייל זיי דמיון׳ען אז דער אמת איז שלעכט. דער אמת איז נישט שלעכט, דער אמת איז אז מ׳דארף זיין גוט. ס׳איז טאקע זיין א גוטע מענטש וואס רוב מצות טוט ער עניוויס. מיר ווילן וויסן וועגן איין מצוה וואס איז בעצם א גדר וואס מ׳דארף נישט טון, מ׳וועט רעדן, מ׳וועט אנקומען צום יענעם בריק און מ׳וועט רעדן דערוועגן. ענימאר טוסטו עס נישט, ענימאר טוסטו עס נישט, ענימאר טוסטו עס אויך נישט… פראבלעם. שוין, דאס איז דער פשט פון מתן תורה און שוין.

—

תלמיד: נו…

מגיד שיעור: מאך אפ… מאנטי מאן מאן…

תלמיד: שקויעך.

מגיד שיעור: שקויעך. יו וועלקאם.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.

סיכום השיעור 📋

סיכום פון דער פילאסאפישער שיעור – שמונה פרקים פון רמב״ם, פרק ד׳ (מיט הרחבות לכבוד שבועות)

א. הקדמה און פריימינג

מעטאדאלאגישער פריימווארק: דריי קאטעגאריעס צו לערנען רמב״ם

ב. די צוויי יסודות פון פרק ד׳-ה׳

1) דרך הממוצע (דער מיטלסטער וועג)

2) דרך הרפואה (תוספת אויפ׳ן דרך הממוצע)

ג. דער רמב״ם׳ס קשיא און תירוץ וועגן תורה און קיצוניות

דער טיפערער פונקט: תורה ווי “טעם” אויף דער גאנצער תורה

ד. די גרויסע קשיא: פארוואס דארף מען בכלל א תורה?

1) דער רמב״ן׳ס קשיא (חיצוניות׳דיגע פארם)

2) דער חסידישער וועג צו פרעגן די זעלבע קשיא (אינערלעכע פארם)

3) פארשארפונג

ה. דער שליסל-חילוק: צוויי באדייטונגען פון „תורה”

ו. דער תירוץ: פארוואס דארף מען די תורה שלמטה?

1) פאר „קראנקע מענטשן” – אידן האבן עזות/כח

2) רוב מענטשן זענען בטבע נישט גוט

3) מסקנא: תורה = חינוך-פראגראם, נישט אמת-פראגראם

ז. פראקטישע דוגמא: געלט-מצוות – ווי אזוי די תורה באהאנדלט כילות (גייציקייט)

1) דער רמב״ם׳ס ליסטע

2) די גרויסע קשיא: אין תורה שבכתב שטייט נישט קיין פשוט׳ע מצוה פון צדקה-געבן

וואס שטייט יא:

וואס שטייט **נישט**:

3) דער פאני׳קייט פון די תורה׳ס פאטענטן

4) צוויי קשיות צוזאמענגעפאסט

ח. דער רמב״ם׳ס תירוץ: פארוואס אזויפיל „טריקס”?

1) פאר וועמען איז די תורה?

2) אריסטו׳ס אינזיכט: פארוואס רוב מענטשן זענען כילים

ט. דער רמב״ם׳ס פרינציפ: „הכל לפי רוב המעשה” – קליינע מעשים ברעכן כילות

י. דער קערן-ארגומענט: מענטשן ווערן וואס זיי **טוען**, נישט וואס זיי **גלייבן**

יא. די תורה׳ס צוויי-פאכיגע צוגאנג: רעדן צום כלל דורך אינדירעקטע מעכאניזמען

די תורה׳ס „טריקס” – אינדירעקטע מעכאניזמען

א) לקט, שכחה, פאה:

ב) שמיטה/יובל:

יב. קריטיק פון דעם „גייסטיגן” צוגאנג אן מעשים – רבי עקיבא׳ס כלל

יג. „שלא לשמה” – מצוות העלפן אפילו אן ריכטיגע כוונה

דער פסוק „תורת ה׳ תמימה – מחכימת פתי” אלס שליסל-פרינציפ

יד. נייער פשט: מגילת רות און לקט שכחה ופאה – קציר באלאנגט פאר אלעמען

1) דער קאנטעקסט פון מגילת רות

2) דער אונטערשייד צווישן אמאליגע און הייַנטיגע פרנסה

3) תפילת גשם – אלעמענס תפילה, אלעמענס הארוועסט

4) רשעי סדום – דער אנטי-טעזיס

5) חג הקציר – פארוואס שבועות הייסט „חג הקציר”

6) צוריק צום הויפט-פרינציפ

טו. היסטארישער באווייז: פון אברהם ביז משה – ווי די תורה ארבעט אויפ׳ן כלל

טז. קריטישער פרינציפ: מצוות טון אן צו וויסן דעם טעם – און דער סכנה פון אויסזאגן דעם טעם

1) דער כלל: אויסזאגן דעם טעם שוואכט אפ די קיום

2) פראקטישע אילוסטראציע: קידוש פרי פסח נאכט

3) שלמה המלך אלס ביישפיל פון דער סכנה פון “איך ווייס שוין”

4) דער רמב״ם׳ס פרינציפ פון טעם כמוס

יז. נעשה ונשמע – דער טיפער פשט

יח. פארוואס קען מען נישט מתקן זיין א מענטש דורך בלויז לערנען/רעדן?

1) דער משל פון אריסטו – דער פאעט׳ס ווארט

2) פארוואס שיעורים העלפן נישט

3) דער פאראדאקס: מ׳דארף שוין זיין א צדיק כדי צו ווערן נתפעל פון א שיעור

4) דער פראקטישער לייזונג

יט. דער מעשה מיטן בחור און דעם רבי׳ן – א קאנקרעטער ביישפיל

כ. דער בארדיטשעווער רב׳ס ווארט

כא. דער רמב״ם׳ס טעמי המצוות – א וויכטיגע קלארפיקאציע

כב. בינוני vs. צדיק גמור – דער רמב״ם׳ס חילוק

כג. קעגן דעם ארגומענט “איך דארף נישט די מצוה ווייל איך האב שוין דעם מינינג”

כד. דער מסקנא – דער פשט פון מתן תורה

גאנצער ארגומענט-פלוס פון דער שיעור:

תמלול מלא 📝

שיעור אין שמונה פרקים פון רמב״ם – פרק ד׳: דרך הממוצע, דרך הרפואה, און די תורה׳ס וועג פון אויסהיילן

הקדמה און פריימינג פון די שיעור

די צוויי יסודות פון פרק ד׳ און ה׳

דרך הממוצע – דער מיטלסטער וועג

דרך הרפואה – די תוספת אויפ׳ן דרך הממוצע

דער רמב״ם׳ס קשיא און תירוץ וועגן תורה און קצוניות

דער רמב״ם׳ס תירוץ כללי

דוגמא: נזיר

מעטאדאלאגישער פריימווארק: דריי קאטעגאריעס צו לערנען רמב״ם

1. תוכן און ענין – די עצם איידיע

2. פרשנות – פירוש התורה

3. וויכוחים – דעבאטעס און מחלוקות

אפליקאציע פון די דריי קאטעגאריעס אויף פרק ד׳

די תורה׳ס טעם און מהלך – א טיפערער פונקט

קאנעקשן צו שבועות – די גרויסע קשיא

דער רמב״ן׳ס קשיא אויף “תורת ה׳ תמימה”

וואס שטייט נישט:

י. דער קערן-ארגומענט: מענטשן ווערן וואס זיי טוען, נישט וואס זיי גלייבן