סיכום השיעור 📋
צוזאמפאסונג פון דעם גאסט-שיעור
רבי שמעון בר יוחאי אלס “בן חורין” — דער מושג פון בפרהסיא
נושא: וואס איז דער גדר פון “בן חורין” לויט דער זוהר הקדוש?
דער שיעור קומט פאר אין דער צייט פון “שושן פורים פון ל״ג בעומר” — מ׳איז נאך אונטער דער השפעה פון רבי שמעון בר יוחאי.
זוהר חלק ג׳ דף ק״ט ע״ב — דער זוהר איז מגדיר רבי שמעון בר יוחאי: “זכאה דרא דרבי שמעון בר יוחאי” — אויף רשב״י שטייט דער פסוק (קהלת): “אשריך ארץ שמלכך בן חורין”. וואס מיינט “בן חורין”? — “דזקיף רישיה לגלאה לפרשא מלה ולא דחיל” — ער הייבט אויף זיין קאפ צו מגלה זיין סודות התורה, מפרש זיין זאכן, און ער האט נישט מורא. דאס איז די הגדרה פון א בן חורין: א פרייער מענטש וואס זאגט וואס ער דארף זאגן אן שום פחד.
זוהר חלק ג׳ דף נ״ט ע״ב — רבי פנחס זאגט נאך שטארקער: רבי שמעון האט נישט מורא “נישט מלמעלה און נישט מלמטה”. נישט מלמעלה — ווייל הקב״ה “אתתקן ביה” (איז מיט אים). נישט מלמטה — “כאריה דלא דחיל מבני עלמא” — אזוי ווי א לייב וואס האט נישט מורא פון די צאן.
חידוש: דער מושג “בפרהסיא” אין זיין אריגינעלער גריכישער באדייטונג
שאלה: פון וואו נעמט דער זוהר די איידיע אז “בן חורין” מיינט איינער וואס רעדט אן מורא?
ענטפער: דער מושג “בן חורין” איז פארבונדן מיט דעם גריכישן מושג “בפרהסיא” (parrhesia). אין גריכיש מיינט “בפרהסיא” נישט וואס מיר זענען צוגעוואוינט (א מקום רבים, א ציבורישער פלאץ — אזוי ווי ביי די אמוראים, למשל “מחלל שבת בפרהסיא”). אין גריכיש מיינט עס: “פאן” = אלעס, “העסיא” = וואס מ׳זאגט — דאס הייסט “freedom of speech”, “outspoken” — ער זאגט אלעס וואס ער וויל זאגן, ער האלט זיך נישט צוריק.
דאס איז פונקט וואס דער זוהר זאגט אויף רבי שמעון: ער האט נישט מורא נישט מלמעלה נישט מלמטה, און ער זאגט וואס ער דארף זאגן.
ראיה פון ספרי: “בפרהסיא” אין זיין אריגינעלן מובן
ספרי דברים פרק י״ב פסוק כ״ג: “כל מצוה שמסרו ישראל נפשן עליה בשעת השמד — הרי היא נהוגה עדיין נהוגה בפרהסיא. וכל מצוה שלא מסרו ישראל נפשן עליה בשעת השמד — עדיין מרופה בידם.”
דא מיינט “בפרהסיא” נישט אין א ציבורישן פלאץ. עס מיינט: זיי פירן זיך מיט דער מצוה אן שום פחד, אפן, פריי — דאס איז דער אריגינעלער גריכישער מובן. דער פארקערטע פון “בפרהסיא” איז “מרופה בידם” — שלאף, שוואך.
באמערקונג: די זעלבע מימרא ווערט געברענגט אין מסכת שבת, אבער דארט שטייט “עדיין נוהג אותה בשמחה” אנשטאט “בפרהסיא” — וואס ווייזט אז “בפרהסיא” און “בשמחה” זענען פארוואנדטע מושגים אין דעם קאנטעקסט.
אן אנאלאגיע פון סאקראטעס
דאס איז בעצם די אגדה אויף סאקראטעס — ער האט געלעבט מיט דער איידיע פון “בפרהסיא”. אבער ביי די גריכן האט מען געדארפט זיין א “סיטיזען” (בן חורין) כדי צו האבן דאס רעכט צו נוצן בפרהסיא. און עס ווענדט זיך ווער ס׳רעדט — אויב א שפלער מענטש רעדט בפרהסיא, הערט מען שפלע זאכן. מ׳דארף זיין א בן חורין, א ווירדיגער מענטש, כדי בפרהסיא זאל האבן ווערט.
דער זוהר פארבינדט ביידע מושגים: “בן חורין ובפרהסיא” — ווער איז א בן חורין? דער וואס רעדט בפרהסיא. און רבי שמעון בר יוחאי איז דער אמת׳ער בן חורין.
ראיה פון מסכת שבת
אין מסכת שבת, אין דער מעשה פון רבי שמעון בר יוחאי, זעט מען דאס אויך — א פרוי באמערקט אז רבי שמעון זאגט וואס ער טראכט. ער האט נישט מורא — “לא דחיל”. דאס איז דער מקור אין חז״ל פאר דער איידיע.
—
דביקות בה׳ — חז״ל לעומת ימי הביניים
נושא: וואס מיינט “דביקות בה׳” — און ווי פארשטייען עס חז״ל אנדערש פון די ראשונים?
אין ספר דברים ווערט די מצוה פון דביקות בה׳ (“ולדבקה בו”) איבערגע׳חזר׳ט עטליכע מאל (פינף-זעקס מאל). דאס איז א ספעציעלע זאך אין ספר דברים. אין ימי הביניים (middle ages), סיי ביי די מקובלים סיי ביי די פילאזאפן, האט מען זייער אסאך געטון אין דעם נושא פון דביקות. ר׳ צדוק האט מסתמא אויך אסאך גערעדט פון דביקות בה׳.
דער משותפ׳קייט צווישן קבלה און פילאסאפיע
עס איז דא א באמערקענסווערטע משותפ׳קייט צווישן קבלה און פילאסאפיע אין זייער פארשטאנד פון דביקות — ביידע רעדן פון א באוועגונג פון “אני” צו “אין”, א פראצעס וואו דער מענטש ווערט אינגאנצן איינס מיט דעם אייבערשטן, א פארלירן פון אינדיווידואליטעט (התכללות הפועל בהפועל). דאס איז נישט קיין חידוש, ווייל ביידע — קבלה און פילאסאפיע — האבן זיך אנטוויקלט אין א תקופה וואו מען האט געדארפט געבן א נייע משמעות, ווייל די טראדיציאנעלע מושגים האבן שוין נישט גערעדט צו מענטשן, בפרט נאך דער באגעגעניש מיט דער מוסולמענישער געזעלשאפט. די אלטע מושגים האבן זיך “נתרוקן” — מען האט געדארפט אריינגעבן נייע חיות און משמעות. אלע דאזיגע ענטוויקלונגען זענען היינט א חלק פון תורה, ווייל תורה איז א תורת חיים און אלעס געפינט צום סוף א פלאץ.
חז״ל׳ס פארשטאנד פון דביקות — א רילעישאנעלע שיטה
מקור: גמרא כתובות קי״א ע״ב
די גמרא פרעגט אויפ׳ן פסוק “ואתם הדבקים בה׳ אלקיכם חיים כולכם היום”: “וכי אפשר לו לאדם לדבק בשכינה? והלא כתיב כי ה׳ אלקיך אש אוכלה הוא!” — ווי קען א מענטש זיך דבק זיין אין שכינה ווען דער אייבערשטער איז א פארצערנדיגע פייער?
ענטפערט די גמרא: “אלא כל המשיא בתו לתלמיד חכם, והעושה פרקמטיא לתלמידי חכמים, והמהנה תלמידי חכמים מנכסיו — מעלה עליו הכתוב כאילו מדבק בשכינה.” אזוי אויך: “ואותו תעבוד — וכי אפשר לו לאדם לעבוד את השכינה? אלא כל המשרת תלמידי חכמים, מעלה עליו הכתוב כאילו עובד את השכינה.”
דער חילוק צווישן חז״ל און ימי הביניים
חידוש: ביי חז״ל איז דער קשר מיט׳ן אייבערשטן א רילעישאנעלע זאך — דער אייבערשטער איז אן אישיות, א פערסאנע. מיר שערן מיט אים א ביאגראפיע, אן היסטאריע — “אשר הוצאתיך מארץ מצרים”. דער קשר ווערט אראפגעלייגט ביי די נביאים ווי א קשר פון נישואין. חז״ל האבן נאך מער מאדעלן צוגעגעבן: פועל/בעל הבית, רבי/תלמיד, א.א.וו.
דער מיסטישער פארשטאנד פון דביקות — וואו דער מענטש פארלירט זיין גאנצע “אני” און ווערט איינס — איז פשוט נישט פארהאן אין דעם לעקסיקאן פון חז״ל. א רילעישאנשיפ דארף האבן צוויי צדדים: מיך און דעם באשעפער.
ר׳ יוסף ג׳יקטיליא — דער פאראדיגם-שיפט
מקור: ר׳ יוסף ג׳יקטיליא, שערי אורה, שער ח׳, זאגט אויף חז״ל׳ס קשיא “וכי אפשר לדבק בשכינה?” — “אפשר ואפשר!” — ער האלט אז מען קען ממש דבק זיין בשכינה. דאס ווייזט דעם פאראדיגם-שיפט פון חז״ל צו די מקובלים/פילוסופים — ביי חז״ל איז דביקות א רילעישאנעלע זאך דורך מעשים, ביי די מקובלים איז עס א ממש׳דיגע התאחדות.
חז״ל׳ס דרשה — דביקות דורך “ודבק באשתו”
חז״ל האבן געשפילט מיט דעם ווארט “דביקות” — אין בראשית שטייט “ודבק באשתו”. ווען חז״ל פרעגן אויב מען קען דבק זיין בשכינה (וואס איז אש), געבן זיי אן עצה: “המשיא בתו לתלמיד חכם” — דא האסטו אן אופן פון “ודבק באשתו” אבער מיט א תלמיד חכם. דאס איז דער אופן ווי מען קען “חתונה האבן” מיט׳ן אייבערשטן — דורך שטיצן תלמידי חכמים.
—
פראקטישע מסקנה — דביקות דורך שטיצן תורה
ווער עס ווערט א פארטנער אין בית המדרש איז מקיים דביקות בשם אויף דריי אופנים:
1. דביקות בשם לויט דעם רמב״ם׳ס תכלית
2. דביקות בשם לויט די מקובלים
3. דביקות בשם לויט חז״ל — “המהנה תלמידי חכמים מנכסיו” — און דורך שטיצן א תלמיד חכם שטיצט מען זיך אליין
—
סיום — ברכות
ציטאט פון ר׳ אלימלך: ווער איז דער מנהיג הדור? נישט דער וואס האט די מענטשן, נאר דער וואס עפנט אויף די שער. אמאל וועט א צווייטער עס כאפן און ווייזן, אבער דער וואס עפנט אויף די שערים — דאס איז א קלארע הבטחה. מיט א וואונטש אז מען זאל ווייטער מרביץ תורה זיין בהצלחה, און א תפילה אז מען זאל זיך נאכאמאל צוזאמענקומען פאר אזעלכע לימודים.
תמלול מלא 📝
רבי שמעון בר יוחאי אלס בן חורין: די גריכישע מושג פון בפרהסיא און די מצוה פון דביקות
הקדמה
איך וויל מכבד זיין הרב ר׳ יונתן, דער אונזער דף היומי מגיד שיעור פון אונז. אונז מיינט בית מדרש עיני. איך האב א שיעור וועגן וואס די גדר פון בית מדרש עיני, וועל איך האבן צייט שפעטער, און ער וועט ארויסברענגען זיינע חידושי תורה. אקעי, פיין, א גרויסן יישר כח.
ס׳איז מיר א גרויסע כבוד אז ר׳ יצחק האט מיר געבעטן רעדן, אבער דער אמת איז, איך זאג דיר דעם אמת, אויף די נושא וואס מ׳איז דא צוזאמגעקומען, יא, איך בין נישט צוגעוואוינט צו רעדן אויף דעם. ער זאגט אזוי ווי רעדן וועגן געלט. איך האב אים געזאגט, איך האב אים געזאגט, “איך האב דיר געגעבן א שעה, איך ווייס נישט וואס דו מיינסט, אפשר איז דאס אומפאסיג, דו זאגסט אז מ׳מוז גיין צו די שעה.” ווייל איך האב געזאגט, “דו וועסט רעדן וועגן געלט, דו רעדסט וועגן די זאך, די געלט דארף שוין אליינס קומען.” ער זאגט אזוי, “איך וויל אז דו זאלסט רעדן וועגן די זאך.” און איך ווייס, אסאך מאל טראכט איך צו מיר, די זאכן זענען זאכן וואס מ׳זאגט אסאך מאל, אז אדער דארף מען עס נישט, אדער העלפט עס נישט. איך זאג, אזוי פיל איך אביסל מיט די זאך, אזוי ווי כאילו מ׳דארף עפעס מסביר זיין. אויב מ׳דארף עס מסביר זיין, איז דאס די פראבלעם. טאמער דארף מען מסביר זיין וואס די נויט פון דעם איז, איז דאס א פראבלעם.
רבי שמעון בר יוחאי און דער גדר פון “בן חורין”
שושן פורים פון ל״ג בעומר
שוין, למעשה, יעצט האט דאך ר׳ יצחק געזאגט אז מ׳האלט יעצט פאר די, דאס איז גערופן די שושן פורים פון ל״ג בעומר, יא, וואס ער האט יעצט מייסד געווען. איז ממילא איז נאך אביסל, זענען מיר נאך אונטער די השפעה פון ל״ג בעומר, פון רבי שמעון בר יוחאי.
זוהר חלק ג׳ דף ק״ט ע״ב: די הגדרה פון בן חורין
איז דא א שטיקל אין זוהר חלק ג׳ דף ק״ט עמוד ב׳, וואס דער זוהר איז מגדיר רבי שמעון בר יוחאי. ער זאגט אזוי: “זכאה דרא דרבי שמעון בר יוחאי בשעתא דאיהו בגויה”, אז וואס? אויף רבי שמעון בר יוחאי שטייט אז וואס? אז “אשריך ארץ שמלכך בן חורין”, א פסוק אין קהלת. זאגט ער, “מאי בן חורין?” דזקיף רישיה לגלאה לפרשא מלה ולא דחיל.” אז ער הייבט אויף זיין קאפ צו מגלה זיין, מגלה זיין סודות התורה, און מפרש זיין זאכן ולא דחיל, און ער האט נישט מורא, כהאי דהוא בן חורין, אזוי ווי א פרייער מענטש, אזוי ווי א בן חורין. דאס איז די הגדרה פון בן חורין, א פרייער מענטש, בימימא דאמר ולא דחיל, ער זאגט וואס ער זאגט און ער האט נישט מורא.
זוהר חלק ג׳ דף נ״ט ע״ב: לא דחיל מלעילא ותתא
און די אמת איז אז אין זוהר פריער, בשם רבי פנחס, און דאס איז אין דף נ״ט עמוד ב׳ חלק ג׳, איז ער מסביר נאכמער פון וועמען האט ער נישט מורא. זאגט ער אז, זאגט ער, אמר רבי פנחס, עד לא נייחא נשמתיה מרא דאורייתא דהוא רבי שמעון, דכל מלה דאתגליא ליה, איהו גברא דלא דחיל מלעילא ותתא לעלמין, ער האט נישט מורא נישט פון אויבן און נישט פון אונטן האט ער נישט מורא. לא דחיל מלעילא, דהא קודשא בריך הוא אתתקן ביה, לא דחיל מתתא, כאריה דלא דחיל מבני עלמא, אזוי ווי א לייב וואס האט נישט מורא פון די צאן, אזוי ווי. אקעי.
די משמעות פון בן חורין
איז למעשה, וואס ס׳שטייט און וואס בעצם דער זוהר ברענגט ארויס אויף רבי שמעון, אז רבי שמעון איז דער עכטער בן חורין. וואס הייסט בן חורין? אז רבי שמעון איז באמת דער פרייער מענטש, דער בן חורין, וואס די הגדרה פון בן חורין וואס דער זוהר הקדוש זאגט איז, אז איינער וואס ער זאגט, ער זאגט אן קיין שום פיר, ער זאגט, ער זאגט אזוי ווי איך האב פריער געזאגט, רבי יצחק זאגט, דו דארפסט נישט אלעס זאגן. איך ווייס, איך קען נישט. דאס איז רבי יצחק. יא, רבי יצחק איז דער, אבער ער זאגט, דאס איז א מורא׳דיגע מתנה וואס אונז האבן מיר. אונז האבן מיר א משוגע׳נע מתנה. ער זאגט, צו קענען האבן איינער וואס מ׳הערט א שיעור, און מ׳ווייסט מ׳קומט דא עפעס דורכצוטון, מ׳ווייסט ס׳איז דא עפעס וואס באדערט דיך, ווייל ס׳קומט נישט מיט קיין כיסויים און קיין זאכן, מיט א מורא׳דיגע קלארקייט, און ס׳איז ממש אזוי ווי מ׳זאגט אזוי ווי, דאס איז, מ׳זאגט, איך האב געהערט איינער קומט אזוי צו פרעגן, ס׳איז א כבוד הדור, אונזער דור אז מ׳האט אזא רבי יצחק, וואס איז ממש די הגדרה פון בן חורין.
דער גריכישער מושג פון “בפרהסיא”
פון וואו נעמט דער זוהר די איידיע?
איך האב געטראכט צו מיר אביסל, פון וואו נעמט דער זוהר די איידיע אז דאס מיינט בן חורין? איך מיין, מ׳קען עס פארשטיין פארוואס ס׳מיינט בן חורין, אבער איך זאג, פון וואו נעמט ער די איידיע? און איך מיין, איך וועל זאגן אולי, דער מושג פון בן חורין, דער מושג איז בעצם א גריכישער מושג. דער מושג פון בן חורין, אז ס׳מיינט אין די משמעות, איז בעצם א גריכישער מושג. און דאס איז דער מושג וואס ווערט אנגערופן “בפרהסיא”.
די אמת׳ע באדייטונג פון “בפרהסיא”
בפרהסיא איז א גריכיש ווארט, און בפרהסיא מיינט נישט וואס אונז זעמיר צוגעוואוינט. אונז זעמיר צוגעוואוינט צו טייטשן בפרהסיא, און ביי די אמוראים איז דער טייטש פון בפרהסיא מיינט א מקום רבים, יא? מחלל שבת בפרהסיא.
באט אין גריכיש איז בפרהסיא נישט א מקום רבים. בפרהסיא מיינט צו זאגן איז, אז לאמיר זאגן, אפטייטשן אזוי ווי “outspoken”, אזוי ווי “freedom of speech”. ווייס איך וואס ס׳מיינט? בעסער געזאגט, ס׳מיינט “פאן” מיינט אלעס, און “העסיא” מיינט וואס “מה שנאמר”. וואס ער זאגט, ער זאגט וואס ער וויל זאגן. בפרהסיא מיינט ער האלט זיך נישט צוריק, ער זאגט פונקטליך וואס ער וויל זאגן. ער האט נישט קיין שום, אזוי ווי מ׳זאגט אויף רבי שמעון, ער האט נישט מורא, נישט מלמעלה און נישט מלמטה, און ער זאגט וואס ער דארף זאגן. און דאס איז דער משמעות אין גריכיש בעצם, דאס איז דער משמעות פון בפרהסיא.
ראיה פון ספרי דברים: בפרהסיא אין זיין אריגינעלן מובן
יעצט, און איך האב א ראיה, איך האלט אז חז״ל האבן אויך געוואוסט אז דאס איז דער טייטש פון בפרהסיא. דער טייטש פון בפרהסיא שפעטער, אפילו נאך ביי די תנאים, אבער בעיקר ביי די אמוראים, באקומט מער א “legal term” אויף א מקום ציבורי. מ׳קען פארשטיין וויאזוי ס׳ווערט די מעבר אזוי, איך וויל יעצט נישט אריינגיין אין די חלק. באט איך מיין אז מיר האבן אין ספרי אין דברים פרק י״ב פסוק כ״ג, שטייט אין ספרי, איך געב א דוגמא, ס׳איז דא נאך דוגמאות, אבער ס׳איז נישט קיין… “כל מצוה שמסרו ישראל נפשן עליה בשעת השמד, הרי היא נהוגה, עדיין נהוגה בפרהסיא. וכל מצוה שלא מסרו ישראל נפשן עליה בשעת השמד, עדיין מרופה בידם.” יא?
יעצט, די מימרא ווערט אויך געברענגט אין שבת, אבער נישט בשם, נישט בשם א צווייטע נאמען, ס׳ווערט געברענגט אין ספרי. און דארט שטייט נישט די לשון בפרהסיא, דארט שטייט “עדיין נוהג אותה בשמחה”, אבער בעצם ווערט עס געברענגט אין די גמרא אין שבת. אבער דא זע איך די ווארט בפרהסיא. דא מיינט נישט בפרהסיא אז יעדע מצוה זענען זיי זיך מוסר נפש בשעת השמד. איז נהגו בפרהסיא, אז זיי פירן זיך בפרהסיא. דאס איז די פוינט. ער זאגט נישט “עדיין נהגו בפרהסיא”, נאר “נהגו בפרהסיא”. און וואס איז די פארקערטע פון בפרהסיא? מרופי ביודעים. בפרהסיא מיינט, דא מיינט בפרהסיא, מיין איך אין דעם מובן הראשוני וואס עס מיינט אין גריכיש, אז וואס? אז ער טוט עס, און ער האט נישט קיין שום פיר און קיין שום פחד. ער טוט וואס ער האלט אז דאס איז ריכטיג צו טון.
די אנאלאגיע פון סאקראטעס
יא, דאס איז בעצם די אגדה אויף סאקראטעס. סאקראטעס האט געטון, ער איז געווען א מענטש וואס האט געלעבט מיט דעם, סאקראטעס האט געלעבט מיט די איידיע פון בפרהסיא. ס׳איז בעצם א חלק פון פילאסאפיע, אזוי ווי ער זאגט אז די פראבלעם פון בפרהסיא איז, די לאו איז געווען אזוי, איך מיין די לאו, איך ווייס נישט, ביי די גריקס איז געווען אז נאר אויב דו ביסט א סיטיזען, דו האסט די רעכט צו זיין א סיטיזען, א בן חורין, נאר דעמאלטס האסטו די רעכט צו גיין נוצן די מעטאד פון בפרהסיא. אבער בפרהסיא ווענדט זיך ווער ס׳רעדט. אויב סתם א מענטש רעדט בפרהסיא, איז וואס ער רעדט פוסטע זאכן. ער האט רשות, ער האט רשות, אבער ער האט נישט וואס צו זאגן. מ׳דארף זיין איינער וואס קען רעדן בפרהסיא. איך ווייס נישט וואס איך מיין, א מענטש קען רעדן בפרהסיא. טאמער איז ער אן אדם שפל, הערט מען דברים שפלים בפרהסיא. עס ווענדט זיך וואס ער איז.
די פארבינדונג צווישן בן חורין און בפרהסיא
סא, מ׳דארף זיין א בן חורין, מ׳דארף זיין א סיטיזען, און דעמאלטס איז… די זוהר הקדוש שטייט דא אזא שטיקל, ער זאגט “בן חורין ובפרהסיא”. כאילו, ווער איז א בן חורין? דער וואס רעדט בפרהסיא. אבער איך זאג אז ס׳איז די אנדערע מבעיא פון בן חורין בעצם, אקעי?
א שאלה און שמועס
פארוואס דארף מען האבן גאטס צו זאגן?
איין מינוט, איך הער וואס דו פרעגסט, איין סעקונדע נאר. באט איך וויל נאר ארויסברענגען די נקודה, אז וואס? אז דאס איז… פארוואס מ׳דארף האבן גאטס צו זאגן סודות התורה?
וואס איז דאס אזא גאטס צו זאגן?
און וואס הייסט סוד? וואס איז די סיבה פארוואס ס׳הייסט סוד? ווען נישט הייסט עס נישט סוד?
אויב קיינער ווייסט עס נישט.
אויב קיינער ווייסט עס נישט. אקעי, בסדר. לאמיר מאכן א שמועס. איך וויל נישט סתם ענטפערן סתם אבי. דו פרעגסט א שאלה, מ׳דארף מאכן אן עקסטערע שיעור אויף דעם. סתם זאגן אבי צוריק צו ענטפערן, אל תחושבי.
די ראיה פון מסכת שבת
על כל פנים, איך מיין אז חז״ל האבן געוואוסט, איך מיין אז זיי האבן געוואוסט פון די איידיע פון פרסום. ס׳איז א זאך וואס ס׳קען זיין אז דאס איז זיכער די סיבה פארוואס ס׳איז אזוי קדוש. כ׳מיין, די מקור אויף די איידיע זעט מען ביי די גמרא אין שבת אין די מעשה פון ר׳ שמעון בר יוחאי, ווען א פרוים זאגט אזוי ווי, אז ר׳ שמעון בר יוחאי זאגט וואס ער טראכט. ער זאגט, “זיי האבן נישט געמאכט מער”. ר׳ שמעון בר יוחאי האט די זאך, מ׳זאגט אזוי ווי די לא דחיל, ער האט נישט מורא. יא, סאו דאס איז אביסל על קצה המזלג אויף די שאלות פון ל״ג בעומר.
די מצוה פון דביקות בה׳
די מצוה פון “ולדבקה בו” אין ספר דברים
אבער חז״ל זאגן אונז, ווי ס׳איז באוואוסט, אין ספר דברים ווערט איין איבערגע׳חזר׳ט די ענין פון דביקות בה׳, די מצוה פון דביקות בה׳, “ולדבקה בו”. ס׳איז א זאך וואס איז א ספעציעלע זאך אין ספר דברים, עטליכע מאל. איך ווייס נישט, ווער ס׳איז בעסער אין חומש, איך ווייס, פינף, זעקס מאל. ווייסטו וויפיל מאל ווערט דערמאנט פינף, זעקס מאל? וואס? יעצט ווייס איך אז ער ווייסט נישט, ווייל איך ווייס אז ער זאגט נישט. ווען ער ווייסט ווען, וואלט ער געזאגט וואס? האבן זיי געציילט? ס׳איז נישט געציילט. וויפיל מאל שטייט דביקות אין ספר דברים? יא, ס׳איז די זעלבע דאטות. על כל פנים, ס׳איז נישט אזוי וויכטיג.
די מצוה פון דביקות אין ימי הביניים
יעצט, איז די מצוה פון דביקות איז זייער אינטערעסאנט, אז בימי הביניים, ביי די ראשונים, וואס מ׳זאגט סיי די מקובלים, סיי די פילאזאפן, איז טוהן זיי מורא׳דיג אסאך אין די מצוה פון דביקות. און מ׳זאגט אז ר׳ צדוק, איך מיין איך וויל נישט זאגן, ס׳איז נישט מיין פאך, אבער מ׳זאגט אזוי ווי ר׳ צדוק האט מסתמא, ער האט געגעבן שיעורים, און ער האט מסתמא גערעדט אסאך מסתמא פון די מצוה פון דביקות. יא, דאס איז מסתמא גערעדט פון דביקות בה׳, יא, וואס איך מיין. וואס? אקעי, סאו דאס איז וואס איך מיין. You’ll take it up מיט אים, אקעי? But the point איז, זאג די שיעור, זאג די שיעור. איך זאג די שיעור.
סאו די ענין פון דביקות איז א זאך אין ימי הביניים, אין די middle ages, דעמאלטס האט מען זייער אסאך געטון אין דעם נושא פון דביקות. דאס הייסט, וואס איז דביקות? און איך האב געזאגט, אין א געוויסן וועג, איך האב באמט, איך האב א שטיקל התרגשות, ס׳איז מיר שווער צו רעדן פון אזעלכע זאכן אין פראנט פון רבי יצחק, מיט טאקע…
דער נושא פון דביקות אין ימי הביניים
און מסתמא ר׳ יצחק, איך מיין, איך בין נישט אין דעם, ס׳איז נישט מיין פאך, אבער ר׳ יצחק מסתמא, ער האט מיט אים אויף דעם שיעור, האבן זיי גערעדט אסאך פון דעם מצוה פון דביקות. יא, דאס איז מסתמא גערעדט פון דביקות בה׳, וואס איך מיין, ס׳איז נישט קלאר אז דו ווייסט וואס איך מיין. אקעי, סאו דאס וואס דו ווייסט איך מיין, you’ll take it up with him, אקעי?
But the point is, אז די ענין פון דביקות איז א זאך, ס׳איז בימי הביניים, אין די middle ages, דעמאלטס האט מען זייער אסאך געטון אין דעם נושא פון דביקות. דאס הייסט, וואס איז דביקות? און אין א געוויסן וועג, איך האב באמת, איך האב א שטיקל דרך ארץ, ס׳איז מיר שווער צו רעדן פון אזעלכע זאכן אין פראנט פון ר׳ יצחק, באמת, איך זאג, יעדער איינער דארף וויסן ווי זיין פלאץ איז, איזהו חכם המכיר את מקומו, באט איך זאג אז אין א געוויסן וועג איז דא עפעס משותף פון קבלה מיט פילאסאפיה אין די נקודה, אין וויאזוי זיי פארשטייען דביקות.
די משותף׳קייט צווישן קבלה און פילאסאפיה
אבער בסופו של דבר, איך וועל באלד צוריקקומען, אבער דביקות וואס מיר רעדן אייביג איז וויאזוי מ׳האט דביקות בשכינה, דביקות אין הקדוש ברוך הוא, און ס׳איז אפילו דא אסאך משותף פון קבלה מיט פילאסאפיה. איך פארשטיי אז ס׳ווענדט זיך וועלכע קבלה, איך זאג, און וועלכע פילאסאפיה, אבער ס׳איז דא אסאך משותף אין די זאך וויאזוי צו פארשטיין פון אן “אני” צו “אין”, איך זאג, אריינצוגיין אין די איידיעס און זאכן, וויאזוי מ׳ווערט אזוי ווי אינגאנצן איינס, יא, מ׳ווערט אזוי ווי אינגאנצן איינס. איך קען נישט גוט די ווערטער, מסתמא על כל פנים, אבער ס׳איז דא אסאך משותף אין בימי הביניים צווישן… און ס׳איז נישט קיין חידוש אז ס׳איז דא עפעס משותף, ווייל על כל פנים, איך זאג נאר אז ס׳איז דא עפעס.
חז״ל׳ס פארשטאנד פון דביקות — די גמרא אין כתובות
יעצט, למעשה, אבער חז״ל האבן נישט אזוי פארשטאנען. איך וויל זאגן א ביסל פארוואס חז״ל פארשטייען א ביסל אנדערש, און וואס האט עס צו טון מיט אונזער סוגיא. חז״ל האבן געזאגט, “ואתם הדבקים בה׳ אלקיכם חיים כולכם היום”. זאגט די גמרא אין מסכת כתובות אין דף קי״א עמוד ב׳, זאגט די גמרא “וכי אפשר לו לאדם לדבק בשכינה?” איז דען שייך אז א מענטש זאל זיך קענען דבק זיין בשכינה? זאגן חז״ל, “והלא כתיב כי ה׳ אלקיך אש אוכלה הוא”. ס׳איז נישט מעגליך, מען זאגט אז מ׳קען זיך דבק זיין בשכינה.
“אלא כל המשיא בתו לתלמיד חכם, והעושה פרקמטיא לתלמידי חכמים, והמהנה תלמידי חכמים מנכסיו, מעלה עליו הכתוב כאילו מדבק בשכינה”. כיוצא בו אתה אומר, “ואותו תעבוד”, וכי אפשר לו לאדם לעבוד את השכינה? “אלא כל המשרת תלמידי חכמים, מעלה עליו הכתוב כאילו עובד את השכינה”. דאס איז די גמרא.
דער חילוק צווישן בימי הביניים און חז״ל
יעצט, די אמת איז, דאס הייסט, איך מיין, בימי הביניים האבן זיי נישט געהאט די שאלה “וכי אפשר לו לאדם לדבק בשכינה?”. יעדער איינער האט זיינע ביאורים וואס מיינט דביקות בשכינה. איך וועל זאגן אפילו, רבי יוסף ג׳יקטיליא אין זיין ספר “שערי אורה” אין שער ח׳ זאגט ער, “מה שקראו חז״ל ‘וכי אפשר לו לאדם לדבק בשכינה?’ אפשר ואפשר”. ער זאגט אז ס׳איז אוודאי שייך דבק צו זיין בשכינה.
אבער חז״ל, די נקודה איז א סייד די מקובלים און א סייד די פילוסופים, און איך גיי נישט מסביר זיין די מקובלים און פילוסופים באמת, איך וויל עס מסביר זיין שוין ביי מיר ביים שיעור עקסטער, אבער נישט די פרענטער פון רבי יצחק, ווייל איך וויל נישט אמת׳דיג געבן שום פלאץ. אבער דאס וויאזוי די מקובלים און פילוסופים זיי פארשטייען דביקות, איז דאס אליין איז בעצם א מיראר צו זען אזויווי ווי ס׳איז דא א פאראדיים שיפט אזויווי פון חז״ל צו די מקובלים און פילוסופים, און טאקע ס׳ווייזט אסאך מער וואס ס׳איז דא אין די שיטה פון קבלה און פילוסופיא ווי אסאך מאל פרובירט מען איבער אויסצוברענגען. ווי ס׳איז צוויי עקסטרע וועגן וואס ס׳איז כמעט נישטא קיין דברים וואס מ׳קען עס מחבר זיין.
דער היסטארישער קאנטעקסט — די תקופה פון ימי הביניים
אבער דא אסאך מער, יא, מ׳זאגט אסאך, ווייל באמת, קבלה און פילאסאפיע האבן אפירגעווען, פארשטייט זיך, אלעס איז פון הימל, אבער ס׳האט אפירגעווען אין א תקופה וואס ביידע האבן בעצם געוואלט געבן אן אלטערנעטיוו פאר א וועלט וואס די טראדיציאנאלע וועלט וואס איז געווען ביז יעצט איז געווארן נתרוקן. דאס הייסט, מושגים וואס האבן גערעדט צו א מענטש, מ׳זאגט פאר זיי האבן זיך באגעגנט מיט די מוסולמענישע סאסייעטי, און בעיקר פאר זיי האבן זיך באגעגנט מיט די מוסולמענישע סאסייעטי און מ׳איז געווען א פארט פון זיי, האט שוין נישט… די מושגים וואס האבן אמאל גערעדט זענען געווארן ממש נתרוקן געווארן, די מושג האט שוין נישט גערעדט, יא? סאו מ׳האט געדארפט דעמאלטס אריינגעבן א חיות און אריינגעבן חיות און געבן א משמעות. און אוודאי, די אלע זאכן ווערן היינט א חלק פון די תורה, ווייל די תורה איז א תורת חיים, און אלע זאכן צום סוף האבן א פלאץ אין די תורה.
דער רילעישאנעלער וועג פון חז״ל
אבער מ׳רעדט יעצט, און אין חז״ל, חז״ל האבן מיר אסאך מאל גערעדט אז חז״ל, די וועג וויאזוי זיי קאנעקטן צום אייבערשטן איז אן א רעלעישאנעל וועג. און וויאזוי ווי דער אייבערשטער איז א פערסאנע, דער אייבערשטער איז אן אישיות, דער אייבערשטער איז א פערסאנע. און פארשטייט זיך אליינס אז מ׳קען נישט, מ׳זאגט אזויווי, מ׳זאגט וויאזוי דער אייבערשטער זעט אויס, ווייל כי לא יראני האדם וחי, מ׳זאגט אזויווי, אבער דער אייבערשטער איז אן אישיות, דער אייבערשטער איז א פערסאנע, און מיר שערן צוזאמען מיט׳ן אייבערשטן, מיר שערן צוזאמען א ביאגראפיע, אן היסטאריע צוזאמען.
דער קשר פון נישואין
וואס האט ער מיט אונז? ווייל אשר הוצאתיך מארץ מצרים, מיר האבן א קשר מיט אים פאר גוטן און פאר שלעכטס, מ׳זאגט אזויווי, מיר האבן א קשר מיט אים, און דאס איז אונזער קשר, א קשר פון נישואין. אזוי ווערט עס אראפגעלייגט ביי די נביאים, מ׳זאגט אז ס׳איז א קשר פון נישואין. חז״ל האבן עס אפילו גענומען אסאך מער, זיי האבן געגעבן נאך אסאך מער מאדעלס אויף דעם: פועל, בעל הבית, רבי, תלמיד, וכו׳ וכו׳. ווייל חז״ל, פארשטייט זיך, זעען אויף אז ס׳קומען אן טשעינדזשעס, ביי זיי אויך איז עס פעלט אויס מער מאדעלן אזויווי צו קענען… וויאזוי א איד קען לעבן און האבן זיין שייכות מיטן אייבערשטן, אבער צום סוף איז עס א רילעישאנעל זאך.
דער חילוק פון מיסטישע דביקות
און למשל, די מיסטיק פון דביקות, וואס ווערט היינט אזוי מסביר אזוי ווי אזא מיסטישע זאך, דאס איז אפילו נישט דוקא א מיסטישע זאך, נאר התכללות הפועל בהפועל, די אלע מיני זאכן וואו דער מענטש פארלירט די גאנצע אני, די גאנצע אינדיווידזשואליטי, איז פשוט נישט פארהאן אין די לעקסיקאן פון חז״ל, ווייל ביי זיי איז עס א רילעישאנעל זאך. מיר קענען נישט רעדן פון א רילעישאנשיפ ווען א רילעישאנשיפ מיינט אז ס׳איז דא מיך און ס׳איז דא דער באשעפער און ס׳איז דא א רילעישאנשיפ. דאס מיינט א רילעישאנשיפ.
און ממילא, אין די וועלט פון חז״ל, און ווען מ׳קוקט און מ׳זעט די ראשונים וואס זענען מסביר זאכן, הערט מען אביסל די פעראדייען שיפט, אזוי ווי זיי לעבן שוין נישט אין די סארט מין וועלט, און ממילא דארף מען אריינגעבן א נייע משמעות און א נייע זאך.
צוריק צו חז״ל — וואס מיינט “לדבקה בו”?
אבער צוריקגייענדיג צו חז״ל, וואס מיינט לויט חז״ל פשוט “לדבקה בו”? וואס מיינט פשוט די מצוה פון “לדבקה בו”? ביי זיי איז עס…
א שמועס וועגן די תקופה פון די ראשונים
וואס איז די צייט פון די ראשונים וואס זיי האבן געטוישט? וואס האט זיי געבאדערט מיט חז״ל?
איך ווייס נישט פונקטליך, אבער ס׳איז דא אסאך טשעינדזשעס וואס איז געשען. די מוסולמענישע וועלט איז געווען א גרויסע השפעה, א גרויסע השפעה, און נאך זאכן. איך קען נישט זאגן פונקטליך.
וואס האט זיי געבאדערט מיט דעם?
ס׳האט שוין נישט געארבעט. זיי האבן שוין נישט געלעבט די מין זאך. אזויווי רוב מענטשן היינט איז שווער צו לעבן די רילעישאנעל מין וועג.
זיי האבן נישט געכאפט פערזענליך וועגן דעם?
נישט געכאפט פערזענליך, ניין. קודם כל, מ׳האט זיך מתפלמס געווען, און נאכדעם, זיי האבן נישט געלעבט די סארט… ס׳האט שוין נישט גערעדט צו זיי. ס׳האט שוין נישט גערעדט צו זיי.
צו וועם רעדט עס היינט?
צו וועם רעדט עס היינט? מ׳דארף וויסן צו וועם ס׳רעדט היינט. יא, רוב מענטשן רעדט עס נישט היינט. רוב מענטשן רעדט מער די באשעפער וואס מ׳לעבט אין קבלה און מ׳לעבט אין פילאסאפיה. ס׳איז נישט א פשוט׳ע זאך. לאמיר ארויסברענגען די נקודה דא.
די דרשה פון חז״ל — דביקות דורך “ודבק באשתו”
אז ממילא, ווען חז״ל פרעגן די קשיא, און ביי חז״ל איז דאך אזוי, חז״ל זאגן “אפשר לדבק בשכינה ממש?”, און הכי נמי, חז״ל האבן אזא זאך, זיי האבן א רילעישאנשיפ מיטן אייבערשטן. דער אייבערשטער האט אין מדבר, איז געשטאנען אזויווי… חז״ל זאגן אזויווי דער רוימישער קייזער שטייט און באשיינט זיינע קינדער אז זיי זאלן קענען גיין אויפ׳ן וועג, אזוי האט דער אייבערשטער אויך געטון. און חז״ל בארגן, אויב מ׳זעט אז ס׳מאכט סענס אמאל א קעניג זאל טון דאס פאר זיין זון, קען מען רעדן אז דער אייבערשטער זאל אויך טון אזא זאך. אבער דאס איז דאך חז״ל.
פשוטו כפשוטו — דביקות במשימה
יעצט, וואס איז פשוטו כפשוטו? איך מיין אז זיי האבן געלערנט פשוטו כפשוטו. זיי האבן געלערנט אז דבקות מיינט פשוטו כפשוטו. דבקות מיינט אזויווי מ׳זאגט היינט אין די ווערטער, וואס מ׳קען די ווערטער, מ׳זאגט פאר א חייל דארף זיין דבקות במשימה. ס׳מיינט צו זאגן, ס׳גייט אויף בעל המצוות, ער זאל טון די מצוות מיט א דבקות. ס׳מיינט צו זאגן, ער זאל טון, מ׳זאגט זיין כמרות, צו זיין כמרות, צו די מצוות און דעם.
די דרשה פון “ודבק באשתו”
אבער וואס איך מיין, אז חז״ל דא האבן געוואלט דרש׳ענען עפעס, האבן זיי געזאגט, אפשר “ודבקת בו” איז די שכינה? ווייל דא האבן זיי, מיין איך, געשפילט מיט די ווארט פון, ווי נחום זאגט אין תורה דבקות, סתם תורה אין בראשית, אז “ודבק באשתו”. און דא האבן זיי געזאגט, דאס איז אפילו ווי אונז פארשטייען מיר, אפשר קען מען רעדן אזא זאך פון די שכינה. די שכינה איז אש. אפילו וואס אונז ווייסן פון די פרשה, איז נישט קיין זאך וואס מ׳קען רעדן.
האבן חז״ל געזאגט אז “המשיא את בתו לתלמיד חכם”, דא האסטו אן אופן וואס איז דא “המשיא את בתו”, וואס איז דא אן אופן פון “ודבק באשתו”, אבער דא איז עס א תלמיד חכם. ממילא האבן זיי געטראכט אן עצה, יא, וויאזוי מ׳קען מקיים זיין… וואס? וויאזוי מ׳קען חתונה האבן מיט׳ן אייבערשטן? מ׳קען נישט! ניין, פארקערט, זיי זאגן מ׳קען נישט! דא איז דער אופן וויאזוי דו קענסט חתונה האבן מיט׳ן אייבערשטן. דאס איז דער אופן וויאזוי דו קענסט חתונה האבן מיט׳ן אייבערשטן.
פראקטישע מסקנה — דביקות דורך שטיצן תורה
איז ממילא קומט אויס, איך וואלט געזאגט אז דא, די קאמפיין, איך ווייס נישט וואס איז דער נאמען, וויאזוי הייסט די קאמפיין יעצט? בהירות. אקעי. איך זאג אז מ׳איז מקיים די מצווה פון דבקות בשם. אויב איינער ווערט א פארטנער אין בית המדרש, קודם כל דבקות בשם. מ׳קען הערן פון ר׳ יצחק, סיי וואס די רמב״ם׳ס תכלית איז אנצוקומען אין די וועלט, וואס איז דבקות בשם, סיי די דבקות בשם פון די מקובלים. אבער סיי, ער האט אויך אן אפארטוניטי צו קענען מקיים זיין די דבקות בשם פון חז״ל, אז מ׳איז מהנה תלמידי חכמים מנכסיו, און מ׳שטיצט א תלמיד חכם. און צווישן שטיצן א תלמיד חכם, שטיצט מען זיך אליין. דאס איז די זאך וואס איך האב פריער געזאגט, ס׳מאכט נישט קיין סענס. מ׳זאגט, אדער דארף מען נישט רעדן, אדער האט ער נישט קיין פשט צו רעדן.
סיום — ברכות און וואונטשן
סאו, איך האף אז… איך וויל וואונטשן פשוט ר׳ יצחק זאל ווייטער מרביץ תורה זיין, און ער טוט מורא׳דיג אויף. און אזויווי מ׳האט פריער גערעדט, וויפיל מענטשן דא, וויפיל מענטשן נישט דא, אבער די פוינט איז אזויווי ר׳ רבי אלימלך זאגט, אז ווער איז דער מנהיג הדור? זאגט ר׳ רבי אלימלך, נישט דער וואס האט די מענטשן, נאר דער וואס עפנט אויף די שער. אמאל קען זיין א צווייטער זאל עס קעפטשערן און ווייזן, עכ״פ, ווער עס עפנט אויף די שער, און ס׳איז א קלארע הבטחה, ער עפנט אויף די זייערע שערים לשם. מיר זאלן אונטערווינטשן אז זיי זאלן האבן הצלחה, און מיר זאלן ווייטער קענען זיצן אזוי ביידע מרביצי תורה זיין, און זיך קענען נאך דזשוינען נאך אזעלכע זאכן. יישר כחכם רבי.
אויב איר ווילט אונז העלפן חסד חסד חסד…
טענק יו, טענק יו, טענק יו.
ברכה לסיום
דער וואס עפנט אויף די שער, און ס׳איז קלאר ר׳ יצחק עפנט אויף די זייער שער לשם, זאל אים אונטערוואונטשן אז ער זאל האבן הצלחה, און זאלן מיר ווייטער זיך קענען אזוי ביידע מרבה תורה זיין, און זיך קענען נאכאמאל דזשוינען נאך אזעלכע זאכן.