סיכום השיעור 📋
סיכום שיעור – ערב שבת פרשת ויחי
מבוא: חלוקת השנה לפי החומשים
הרב פותח בהערה על חלוקת השנה היהודית לפי ספרי התורה:
– בראשית – מסתיים בחנוכה/טבת, תקופת תחילת החורף
– שמות – זמן הניסים, תמיד כולל פורים (שובבי”ם)
– ויקרא – תמיד פסח וספירת העומר
– במדבר – משבועות עד אלול
– דברים – ספר התשובה, לקראת הימים הנוראים
נקודה משמעותית: בדיוק כשמסתיים ספר בראשית, מתחילה השנה האזרחית החדשה. זה מדגיש את ההבדל בין ספירת הזמן היהודית לספירת הזמן של אומות העולם – “החודש הזה לכם” – יהודי סופר זמן אחרת.
—
הקושי המרכזי: סיום ספר בראשית
השאלה הפותחת
הפסוק האחרון בבראשית הוא “וימת יוסף… ויישם בארון במצרים” – זה נראה כמו עצירה באמצע סיפור, לא סיום אמיתי. ספר שמות ממשיך ישירות עם “ויקם מלך חדש אשר לא ידע את יוסף”.
הבעיה המתודולוגית
– כל סיום צריך “רזולוציה” – הגעה למקום כלשהו
– סיום טוב צריך שלמות, לא עצירה פתאומית
– “חזק חזק ונתחזק” על פסוק כזה לא מובן
—
ידיעת יוסף – המפתח להבנה
הרב מדגיש שכל סוף ספר בראשית סובב סביב ידיעת יוסף:
– יוסף הוא הגיבור של כל הפרשיות האחרונות
– לא רק שהסיפור סובב סביבו, אלא סביב הכרת/ידיעת יוסף
– “והם לא יכירו” → אחר כך כן הכירו
– תחילת הגלות: “לא ידע את יוסף” = לא מכיר, לא גורס
—
שאלת מעמדו של יוסף: אב או בן?
שתי גישות אפשריות
1. יוסף כבר מהבנים – מפרשת וישב מתחיל “מעשה הבנים”
2. יוסף עדיין מהאבות – כל מעשה יוסף הוא עדיין “סימן לבנים”
הראיות שיוסף הוא מהאבות
– יעקב אומר “כראובן ושמעון יהיו לי” – מעלה את יוסף למדרגת אב
– יוסף עושה צוואה כמו יעקב: “פקד יפקד אלוקים אתכם”
– השבטים האחרים כבר מקבלים צוואה ומקיימים – הם הבנים
—
הנבואה היסודית על גלות מצרים
הפסוק המרכזי
“אנכי ארד עמך מצרימה ואנכי אעלך גם עלה, ויוסף ישית ידו על עיניך”
שתי ההבטחות המפורשות לבני ישראל במצרים
1. הבטחת יעקב: “אנכי ארד עמך מצרימה ואנכי אעלך גם עלה”
2. הבטחת יוסף: “פקד יפקוד אלקים אתכם והעליתם את עצמותי מזה”
הרב מציין שמהפסוק “אנכי ארד עמך” יצא לימים “אנכי ה’ אלקיך” – ה”אנכי” של מתן תורה.
שני פירושים ל”ואנכי אעלך גם עלה”
פירוש ראשון: הבטחה לכלל ישראל – ה’ יוציא את בני ישראל ממצרים
פירוש שני (הפשוט יותר): הבטחה ליעקב עצמו – שגופו יעלה מארץ מצרים להיקבר בארץ ישראל
—
העיקרון: מעשה אבות סימן לבנים – הבנה מחודשת
לא רק דיבורים אלא מעשים
– “מעשה אבות” אינו רק הנבואות וההבטחות שלמדנו מהם
– אלא גם הפעולות שעשו בגופם – מה שעשו בחייהם הממשיים
ההבדל בין “ברית אבות” ל”מעשה אבות”
– ברית אבות = הבטחות שה’ נתן לאבות
– מעשה אבות = הפעולות והמעשים של האבות בחייהם
החידוש המרכזי: קבורת יעקב כ”סימן לבנים”
הטענה: העובדה שיעקב לא נקבר במצרים היא עצמה חלק מהגאולה!
ההסבר:
– יעקב ירד למצרים בגופו (בגלל הרעב ולראות את יוסף)
– אבל הוא לא נשאר שם – נקבר בארץ ישראל
– זה נתן לבני ישראל במצרים הוכחה חיה: “יעקב אבינו כבר יצא ממצרים!”
—
הבעיה של קברי צדיקים בגלות
העיקרון
כשמנהיג/רבי קבור בגלות – זה מעכב את היציאה מהגלות. אנשים מרגישים קשורים למקום בגלל “עיר קברות אבותי”.
דוגמאות אקטואליות
– חסידי ברסלב שמתקשים לעזוב את אוקראינה
– אנשים שסבם קבור בניו ג’רזי או בהונגריה
– הצער של “גלגול מחילות” – הצער של הנכדים שצריכים להתגלגל בין הגלויות
ההשוואה בין ארץ ישראל לאמריקה
בארץ ישראל: כל מקום קדוש – הר שאברהם עבר בו, באר של יצחק, קברי תנאים ונביאים
באמריקה: “אין שום מקום קדוש” – ריקנות רוחנית מוחלטת
הנחמה לבני ישראל במצרים
השכינה ירדה עם יעקב (“אנכי ארד עמך”) ושוכנת בקברי צדיקים – אבל קבר יעקב נמצא בארץ ישראל. לכן שום יהודי לא יכול היה להרגיש נוח במצרים.
—
ההבדל המהותי בין יעקב ליוסף
יעקב – הגאולה הראשונה בגופו
יעקב חזר לארץ ישראל בגופו ממש. נקבר במערת המכפלה – “עיר קבורת אבות” – וזה מהווה את החיבור שלנו לאבותינו.
יוסף – בדרך ללוויה
יעקב: נקבר בארץ ישראל – “ויקברו אותו”
יוסף: לא נקבר! – “ויושם בארון במצרים” (לא כתוב “ויקברו”)
יוסף היה כביכול “בדרך ללוויה” במשך כל תקופת הגלות – המתין בארון עד שמשה יקח את עצמותיו.
—
פירוש הזוהר: “אבל כבד למצרים”
רשב”י בזוהר מפרש: האבל לא היה רק על יעקב, אלא אבל של מצרים על עצמם.
יציאת גופו של יעקב ממצרים סימנה את תחילת סוף השליטה המצרית. אותם “רכב ופרשים” שליוו את יעקב הם אלה שרדפו אחר ישראל בים סוף – שורש המפלה כבר נטמן בלוויית יעקב.
—
סוד החניטה – מרכבה בגוף
הזוהר מסביר למה חנטו את יעקב ויוסף (מנהג מצרי, לא יהודי):
שני סוגי מרכבה לשכינה
1. מרכבה בנשמה – כמו משה רבינו, שנשמתו ממשיכה להיות מרכבה בעולם האמת
2. מרכבה בגוף – כמו יעקב ויוסף, שגופם צריך להישאר שלם
זה מתקשר למאמר “יעקב אבינו לא מת” – גופו נשאר בשלמות.
—
ארון יוסף וארון הברית
הקשר העמוק
יוסף הוא היחיד בתורה שהונח בארון, מלבד ארון ברית ה’.
הקבלות
– יוסף = מידת הברית
– ארון יוסף בקע את ים סוף, כמו שארון הברית בקע את הירדן
– שניהם “נוסעים” – הארון מיועד לתנועה, לא לקביעות
—
סיכום: שני סוגי הכנה לגאולה
| יעקב | יוסף |
|——|——|
| הכנה לחזרה לארץ ישראל | הכנה למסע במדבר |
| קבורה קבועה | ארון נייד |
| הגאולה הסופית | התהליך עד הגאולה |
—
המסר לסיום ספר בראשית
“כלו כל הקיצין” – כל הסימנים כבר קיימים. ספר בראשית בונה את ה”סטרוקטורה” – המבנה והמהלך של כל ההיסטוריה היהודית. ספר שמות הוא הקיום בפועל, שם מתחילה הגלות והקליפות כפשוטן.
הסיום “ויושם בארון במצרים” אינו עצירה באמצע – אלא השלמת המבנה: יעקב כבר יצא (סימן לגאולה הסופית), ויוסף מוכן לצאת (סימן לתהליך הגאולה). כל מה שנותר הוא הקיום בפועל – וזה ספר שמות.
תמלול מלא 📝
שיעור על סיום ספר בראשית וגלות מצרים
חלק א’
מגיד שיעור: רבותי, היינט איז ערב שבת פרשת ויחי, עס ענדיגט זיך ספר בראשית, עס הייבט זיך אן א נייע תקופה [stage] אין די יאר. נאכדעם די לימוד התורה, האבן אונז פירן זיך צו ציילן אונזער יאר לויט די פרשת השבוע, און זיי דארפן זיכער ציילן די יאר לויט די חומשים.
אינטערסאנט, איך האב נישט געהערט קיינער זאל רעדן אזוי, אביסל רעדט מען יא די תקופה פונעם ספר בראשית, די תקופה פונעם ספר שמות, די תקופה פונעם ספר ויקרא. עס איז אינטערסאנט:
* ספר בראשית: דאס איז די ערשטע תקופה. סתם ידיעה [השכלה], עס קומט אן ביז חנוכה, ביז נאך חנוכה, ביז טבת. מער ווייניגער אלעמאל איז ספר בראשית אזוי ווי דער אנהייב פון די ווינטער איז א ווינטער.
* ספר שמות: דאס איז דער זמן פון נסים. עס רעדט זיך יציאת מצרים. אלעמאל פורים, אלעמאל פסח אויכעט… אנטשולדיגט [סארי], קיינמאל נישט פסח; פסח איז אלעמאל ויקרא. אבער אלעמאל פורים קומט אויס אין ספר שמות, אזוי וואס מען רופט עס שובבי”ם. יא, שובבי”ם איז ספר שמות, עס קומט אלעמאל אויס אין די תקופה פון דער יאר, דאס איז ספר שמות.
* ספר ויקרא: פסח און ספירת העומר איז אלעמאל ויקרא. עס איז אזא כלל, יא, אז מ’מאכט פסח אלעמאל אין ויקרא.
* ספר במדבר: הייבט זיך אלעמאל אן שבועות ביז אלול צייט בערך.
* ספר דברים: אביסל פארדעם הייבט זיך אן דברים. דברים איז דער ספר פון תשובה, הייבט אלעמאל אן צו די נושא פון דברים.
דאס איז אינטערסאנט צו באמערקן דאס.
די אידישע יאר קעגן די גוי’אישע יאר
איין אינטערסאנטע זאך איז, אז די תקופה פון די יאר וואס ענדיגט זיך ספר בראשית, הייבט זיך אויך אן די נייע גוי’אישע יאר [למניינם]. די וועג ווי די מציאות [reality] איז, אונז לעבן אין א וועלט וואס איז מער ווי איין וועג פון רעכענען די צייט. יא, א איד האט זיין אייגענע זאך. א איד, א איד… “איד”, אפשר איז איינע פון די טיפערע וועגן. און מיר האבן גערעדט אמאל וועגן “החודש הזה לכם”, ס’איז פארבינדן [קאנעקטעד] מיט דעם.
א איד ציילט צייט אנדערש. א איד’ס יאר הייבט זיך אן ראש השנה, א גוי’ס יאר הייבט זיך אן ווען דער איד ענדיגט ספר בראשית. אזוי זעט דאס אויס, בערך די וואך האט זיך אנגעהויבן נעכטן די נייע גוי’ישע יאר, און די אידן האבן געענדיגט די וואך ספר בראשית. אלזא [סאו] דו זעסט אז ס’איז קלאר אז ס’איז דא א נקודת התחלה, ס’איז דא א נקודת התחלה אויכעט אין די צייט.
יעדער איינער קען די חסיד’ישע רבי’ס וואס האבן געזאגט ווערטלעך וועגן דעם, וועגן די נייע יאר: “ס’זאל זיין א גוט יאר, אז א איד דארף א גוט יאר, ער האט עס נישט באקומען ביז יעצט, זאל ער עס האבן פון יעצט, אויך גוט”. אבער ס’איז דא אין דעם אלעמאל אן אמת, אזוי ווי מיר זעען, ס’איז דא עפעס א התחלה, ס’איז דא עפעס א התחלה פון א זמן וואס הייבט זיך אן אין די תקופה, און מ’קען זען אז דאס האט צוטון מיט די פרשיות, אז ויחי ענדיגט זיך דא אין ספר בראשית, און מ’מאכט א סיום, “חזק חזק ונתחזק”, ספר שמות הייבט זיך אן נאכדעם.
הקושי בסיום ספר בראשית
וויל איך אבער פארשטיין אביסל, כדי דעם טראכט איך אזוי: ויחי איז די סוף, די סוף פון די פרשה. געווענליך די מדרשים אלעמאל און אזוי אויך די דרשנים גייען מיט די אנהייב פרשה, אבער אויב ס’איז די סוף, די שבת איז די לעצטע וואך, דארף מען לערנען די סוף פון די פרשה. מ’דארף אלעמאל לערנען די פרשה ביז די סוף, אבער דא דארף זיין א פשטות אין די סוף, דארט וואו מ’שרייט “חזק חזק ונתחזק”, דארף דאך זיין א פשטות דארט.
ס’איז דא אן אמת’דיגע שווערע שוועריגקייט אין פשט אין די סוף פון ספר בראשית. ספר בראשית, די לעצטע פסוק פון ספר בראשית איז: “וַיָּמָת יוֹסֵף… וַיַּחַנְטוּ אֹתוֹ וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן בְּמִצְרָיִם”.
ס’ווערט נישט אויס, ס’איז נישטא קיין ענדע [end] דא. ס’איז אזא… מ’האלט ממש אינמיטן א מעשה, די מעשה איז ממש ממשיך אין ספר שמות. ס’איז נישט נאר ס’איז ממשיך, ס’גייט צוריק צו “שְׁמוֹת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל” פון פרשת ויגש “הַבָּאִים מִצְרָיְמָה”. און ס’איז די ערשטע זאך, די ערשטע ריר [move] פון ספר שמות, פון די התחלת הגלות, איז “וַיָּקָם מֶלֶךְ חָדָשׁ עַל מִצְרָיִם אֲשֶׁר לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף”.
די גאנצע אלע מעשיות, די גאנצע ענדע פון ספר בראשית איז געווען יוסף: א ידיעת יוסף, א יקיר יוסף, “וְהֵם לֹא הִכִּרֻהוּ”, שפעטער האבן זיי יא מכיר געווען. ידיעה פון יוסף. וויסן ווער איז יוסף? הכרה. הכרה און ידיעה זענען די זעלבע איידיע [idea]. אויף דעם דרייט זיך די גאנצע פרשה. ס’איז זייער אינטערעסאנט, נישט נאר יוסף – קען מען זאגן איין זאך פשוט פשט:
1. יוסף איז די נושא [subject], ער איז דער גיבור [hero] פון די אלע פרשיות. די גאנצע מעשה פון ירידת מצרים דרייט זיך נתגלגל ארום יוסף. דאס איז דער ערשטער שלב [step 1].
2. דער צווייטער שלב [step 2]: נישט נאר ס’דרייט זיך ארום יוסף, נאר ס’דרייט זיך ארום ידיעת יוסף.
און ווען די נעקסטע פרשה, די התחלת הגלות איז “לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף”, דער נייער פרעה וואס ווייסט נישט וואס מיינט יוסף, “אֲשֶׁר לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף”. יא, ווייל “לא ידע” איז טייטש “אינו מכיר”, איך דערקען אים נישט, איך האלט נישט פון אים, איך בין נישט גורס.
א סיום דארף האבן א שלימות
איז אזוי איז לכאורה איין טייטש. אבער מצד שני, וויל איך זאגן, יעדע זאך האט זיך א שלימות. איך האב געלערנט אויך אין די שיעור, א נייע שיעור בעל שם טוב דאנערשטאג: יעדע זאך האט זיין אייגענע שלימות, עס דארף זיך ענדיגן.
אויב ס’איז דא א ספר, וואס מ’הערט פון סוף ספר בראשית, ס’איז זייער מאדנע [פאני] אז עס זאל זיין אזוי ווי די ענדע זאל זיין אויף זייער א… ס’איז נישט אפילו א… מ’קען זאגן א צור, מ’קען זאגן דא סטאפט מען, דא איז דער לעצטע… די ענדע, די ענדע פון די גדולת יוסף, ער איז געשטארבן, מ’האט אים אפילו נישט געברענגט צוריק קיין ארץ ישראל, ער איז באהאלטן אין מצרים. און אויך איז… מ’קען זאגן אז דאס איז אזויווי די ענדע פון ממש אן ענדע, אבער ס’איז נישט קיין ענדע.
אן ענדע דארף זיך ענדיגן, עפעס אויספירן. אן ענדע דארף זיין עפעס אן אויספיר [resolution], מ’דארף ערגעץ אנקומען. אויב מ’איז נישט ערגעץ אנגעקומען מיט די סוף פון פרשת בראשית, פון די סוף פון פרשת ויחי, ס’מאכט נישט קיין סענס [sense]. קיינער שרייבט נישט קיין בוך [book] וואס… אפשר איז דא מענטשן וואס שרייבן אזעלכע ביכער, אבער א גוטער שרייבער, אפילו עס האט אפאר חלקים פון די מעשה – מארגן גייט עס ווייטער גיין, נעקסטע וואך גייט עס ווייטער, שבת ביי מנחה גייט מען שוין ווייטער – ס’מוז דאך זיין עפעס א סיום. ס’מוז דאך… פאר דעם מאכט מען א סיום. יא, מ’קען מאכן א סיום ספר בראשית; אויב די סיום איז אזוי: יוסף ליגט אין ארון אין מצרים, פופס, “חזק חזק”. ס’מאכט נישט קיין סענס.
אלזא [סאו] מ’דארף זייער גוט פארשטיין. און די אמת איז אז די גאנצע פרשה, מער ברייטערהייט, די גאנצע פרשת ויחי, דארף מען זייער גוט פארשטיין וואספארא סארט סיום דאס איז. וואס איך וויל זאגן אזוי, איך וויל לערנען אביסל אין די זוהר, די ענדע פון די זוהר וואס ער רעדט וועגן דעם, מען זעט אז ס’איז דא א סוד, די זוהר האט א סוד ממש אויף די לעצטע פסוק, און די גאנצע פרשה פון אבילות יעקב, די סוף.
יוסף: אב אדער בן?
די לכאורה’דיגע ווארט איז אזוי, וואס מען לערנט דאך: “מעשה אבות סימן לבנים”. ס’איז דא די מעשה פון די אבות: אברהם, יצחק, יעקב, און אביסל יוסף. ס’איז דא א שאלה צו יוסף איז שוין די מעשה פון די בנים, אדער יוסף איז נאך די “אבות סימן לבנים”. ס’איז א מחלוקת, מען קען טראכטן צוויי וועגן:
1. מען קען זאגן אז פון פרשת וישב הייבט זיך אן די “סימן לבנים” אליין, דאס הייסט די בנים, נישט די סימן, נאר די מעשה הבנים. אין א געוויסע זין, דאס איז אלץ א חזרה, ווייל ס’פירט שוין אויס די מעשה אבות.
2. אין א צווייטע זין, קען מען זען אז יוסף איז נאך א חלק [פארט] פון די אבות, די גאנצע מעשה פון יוסף איז נאך א סימן לבנים פון זיינע קינדער.
קען זיין אז אין די שאלה איז געווען די מחלוקת פון יוסף און זיינע ברידער. מען קען זאגן תורה – איך מיין נישט בדור דרוש, אבער איך מיין צו זאגן אז ס’איז אמת’דיג דא צוויי הסתכלות’ן. און ווי יעדער איינער ווייסט, אז די מחלוקת איז געווען צו די ברידערס צו אים זענען שוין אין בני ישראל, צי זיי זענען שוין די נעקסטע דור [גענערעישאן]. ס’איז דא א שאלה, איך האב געהערט אסאך מאל פון ר’ מאטל זילבער תורה’לעך ארום דעם. ס’איז דא אמת’דיג א שאלה צו יוסף, צו די מעשה פון יוסף, צו יוסף איז אזוי ווי איינער פון די אבות אדער נישט.
לכאורה אין אנהייב פרשת ויחי, ווען יעקב זאגט פאר יוסף אז דיינע קינדער זאלן “כִּרְאוּבֵן וְשִׁמְעוֹן יִהְיוּ לִי”, בעצם זאגט ער אז דו ביסט אן “אב”, דו ביסט נישט קיין “בן”. אן אב איז איינער וואס האט אליינס קינדער וואס זענען שבטים. דו ביסט אן אב, דו ביסט א חלק [פארט] פון מיר. און ער בעט אים, “זאלסט מיך באגראבן אזוי ווי איך האב באגראבן דיין מאמע”. מ’זעט אז ס’איז דא פה יעקב’ס העלאה פון יוסף, און ער ברענגט ארויף יוסף פון א שטאפל [לעוועל] אין אנהייב פרשת ויחי, פלוצלינג ברענגט ער אים ארויף צו די מדריגה פון די אבות. ער זאגט: “דו ביסט נאך פון די אבות, דו האסט נאך די זעלבע זאך”.
יוסף סוף סדרה, אזוי ווי יעקב האט געמאכט א צוואה לבניו און ער זאגט אז מ’גייט אייך ארויסנעמען, די זעלבע זאך, יוסף מאכט אזא צוואה: “פָּקֹד יִפְקֹד אֱלֹהִים אֶתְכֶם”. זעסט אז יוסף פירט זיך אזוי ווי די ערשטע שבטים פירן זיך אזוי. די אנדערע שבטים, זיי האבן שוין באקומען די צוואה פון יעקב, זיי פאלגן די צוואה פון יעקב. אמת, דער מדרש זאגט אז “אף עצמות שאר שבטים העלו עמהם”, די אנדערע שבטים האבן אויך געהאט אן ענליכע צוואה לכאורה ווי יוסף, אז מען זאל זיי ארויפברענגען. קען זיין. אבער וואס ס’שטייט איז נאר אויף יוסף. ס’שטייט, די אנדערע שבטים, זיי זענען שוין די קינדער וואס פאלגן, זיי זענען שוין די קינדער וואס טרעפן זיך, געפינען זיך אין דעם “לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף”, אין דעם “מלך חדש”, “דור חדש”, ס’קומט א נייע דור. אבער יוסף אליינס איז דא אזא שטארקייט גושי, בפרט אין די פרשה, פרשת ויחי, צו זאגן אז יוסף, ער איז נאך חלק [פארט] פון די מעשה אבות.
די נבואה פון גלות מצרים
און אזוי לכאורה מוז מען לערנען אויב מען וויל לערנען אז פרשת ויחי האט עפעס אן ענדינג [ending], ס’איז דא עפעס א מהלך דא וואס איז נישט סתם געסטאפט אינמיטן אין א סיטואציע וואס איז א צרה, אדער אפילו ס’איז נישט קיין צרה, ס’איז עפעס סתם גארנישט. דארף מען אזוי לערנען.
און אזוי, וואס דארף מען לערנען? מען דארף לערנען אז א פשוט’ע זאך: דער יעקב אבינו איז אראפגעגאנגען קיין מצרים, ווען ער איז געגאנגען קיין באר שבע, “וַיִּזְבַּח זְבָחִים לֵאלֹהֵי אָבִיו יִצְחָק”, דער אייבערשטער איז געקומען צו אים אין א חלום און ער האט אים געזאגט: “אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה, וְיוֹסֵף יָשִׁית יָדוֹ עַל עֵינֶיךָ”.
דאס איז דער פסוק, דאס איז א יסודות’דיגער פסוק. מיר גייען אריינגיין אין די נעקסטע וואך אין די פרשיות פון גלות מצרים, פון גלות מצרים. די יסודות הרוחניים, די יסודות פון נבואה – יא, א מראה נבואה דארף מען גוט ארויסברענגען וואס איז דער געטליכער בליק אויף א מהלך – די יסודות פון גלות מצרים ליגט אין דעם מראה וואס יעקב אבינו האט געהאט. ס’איז נישט דא קיין אנדערע נבואה, יא, ס’איז נישט דא קיין אנדערע נבואה אויף גלות מצרים נאר דאס.
דאס איז באמת, וואס ס’שטייט די וואך, “ביקש יעקב לגלות את הקץ”, “הֵאָסְפוּ וְאַגִּידָה לָכֶם אֵת אֲשֶׁר יִקְרָא אֶתְכֶם בְּאַחֲרִית הַיָּמִים”, איז לכאורה נאר א מדרש, ווייל פשוט פשט, אלע ברכות פון די שבטים רעדן גארנישט וועגן גלות און גאולת מצרים. זיי רעדן אפשר וואס גייט זיין שפעטער, מען קען זאגן אין יהודה, נאך זאכן, אלץ מעשיות דקימה וואס זענען געווען אסאך שפעטער.
דער נושא פון ארויסנעמען די אידן פון מצרים, די נבואה ווי האט יעקב אבינו געזאגט קלאר “בְּנָבִיא הֶעֱלָה ה’ אֶת יִשְׂרָאֵל מִמִּצְרָיִם”, וואס זיכער פשט איז: די אידן זענען געווען אין מצרים, און זיי האבן גערעדט אז זיי האבן אן הבטחה, אזוי ווי אונז רעדן היינט אין גלות אז מיר האבן אן הבטחה אז דער אייבערשטער וועט אונז ארויסנעמען. ווי איז דאס געווען? אוודאי איז דאס געווען. און וואס האבן זיי גערעדט וועגן? אוודאי וואס זיי האבן גערעדט וועגן איז אוודאי די נבואות, די צוויי הבטחות פון יעקב און יוסף.
די נבואה אויף גלות מצרים און די הבטחה פון גאולה
פרק א: די יסודות פון די נבואה
א מראה נבואה טייטש זיך גוט ארויס. וואס איז דער געטליכער בליק אויף א מעשה? די יסודות פון גלות מצרים ליגט אין די מראה וואס יעקב אבינו האט געהאט. ס’איז נישט דא קיין אנדערע נבואה אויף גלות מצרים נאר דאס איז באמת.
ווען ס’שטייט אין די וואך די ברכות פון יעקב, “הֵאָסְפוּ וְאַגִּידָה לָכֶם אֵת אֲשֶׁר יִקְרָא אֶתְכֶם בְּאַחֲרִית הַיָּמִים” [בראשית מ”ט, א’], איז דאס לכאורה נאר א מדרש. פאר פשוט פשט, אלע ברכות פון די שבטים רעדן גארנישט וועגן גלות און גלות מצרים. זיי רעדן אפשר וואס גייט זיין שפעטער. מ’קען זאגן ביי יהודה, און נאך זאכן, אז דאס זענען אלעס מעשיות וואס זענען געקומען אסאך שפעטער.
די צוויי הויפט הבטחות
די נס פון ארויסנעמען די אידן פון מצרים, די נבואה – וואו האט יעקב אבינו געזאגט קלאר א נבואה אז מ’גייט ארויסנעמען די אידן פון מצרים? וואס זיכער איז, בשעת די אידן זענען געווען אין מצרים האבן זיי גערעדט אז זיי האבן אן הבטחה. אזוי ווי אונז רעדן היינט אין גלות אז מיר האבן אן הבטחה אז דער אייבערשטער וועט אונז ארויסנעמען, וואו איז דאס געווען? אוודאי איז דאס געווען. און וואס האבן זיי גערעדט וועגן דעם?
איז אוודאי די נביאות, די צוויי הבטחות פון יעקב און יוסף:
* יעקב אבינו: ער האט זיי געזאגט אז דער אייבערשטער האט אים געזאגט: “אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה” [בראשית מ”ו, ד’]. דאס האט צוויי זייטן. ס’צייגט וואס ס’הייסט אין חז”ל “שכינה בגלות” – די שכינה גייט אראפ, “לא מקום שגלו ישראל שכינה עמהם”, דאס איז “אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה”, און ממילא “וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה”.
* יוסף הצדיק: די זעלבע זאך וואס יוסף האט איבערגעחזר’ט, “פָּקֹד יִפְקֹד אֱלֹקִים אֶתְכֶם… וְהַעֲלִתֶם אֶת עַצְמֹתַי מִזֶּה” [בראשית נ’, כ”ה].
די ביידע הבטחות, דאס איז אוודאי דער עיקר הבטחות, דער עיקר חיות, דער עיקר נבואה וואס ליגט אויף די גלות; דאס זענען די צוויי הבטחות מפורשות. וואס אפשר די ברכות פון יעקב, די “אחרית הימים”, דאס איז שוין א פירוש אויף דעם, אבער דאס איז זיכער דער עיקר.
פרק ב: די צוויי פירושים אויף “אנכי אעלך גם עלה”
יעצט, מ’דארף פארשטיין. קודם כל די ענד פון די ערשטע פסוק: “וְיוֹסֵף יָשִׁית יָדוֹ עַל עֵינֶיךָ”. ס’איז לכאורה קומט עס נישט אריין. ס’איז א נייע זאך, אז דו זעסט יוסף. אין קורצן [Basically] זאגט דער פסוק אז דו וועסט שטארבן. אזוי ווי מ’זעט יוסף האט געטאן, “וַיִּפֹּל… עַל פְּנֵי אָבִיו וַיִּשַּׁק לוֹ וַיִּבְךְּ עָלָיו”, יוסף האט געקושט יעקב נאכדעם וואס ער איז געשטארבן. דאס הייסט, דו וועסט שטארבן מיט יוסף, ער וועט דארט זיין ווען דו וועסט שטארבן, ווען ער וועט דיר צומאכן די אויגן. ס’איז א נחמה אויף די צער וואס ער האט געהאט אז ער זעט נישט יוסף’ן. אבער ס’קומט נישט לכאורה אריין אין די נושא פון “אֵרֵד עִמְּךָ… וְאַעַלְךָ”. וואס האט עס צו טון מיט דעם? מיר דארפן פארשטיין די שייכות [connection] פון די צוויי חלקים פון דעם פסוק.
די צווייטע זאך דארפן מיר פארשטיין, ס’האט לכאורה צוויי אנדערע מבנים (סטרוקטורן) די גאנצע דרשה:
1. דער ערשטער מבן: אז דער אייבערשטער רעדט פון די אידן, פון בני ישראל, פון כלל ישראל – ער גייט ארויסנעמען די אידן פון מצרים.
2. דער צווייטער מבן: אפשר די מער פשוט’ע מבן, אז ס’רעדט פון יעקב אליינס. יעקב, דער אייבערשטער גייט אראפגיין מיט יעקב קיין מצרים, “וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה” – ווען ער גייט אים ארויפנעמען.
און ווען האט דער אייבערשטער ארויפגענומען יעקב פון מצרים? אין די וואכעדיגע סדרה. און דאך, לויט דעם ערשטן פשט, האט ער אים ארויסגענומען אים צו באגראבן צוריק אין קברי אבותיו. לויט דעם פשט קען מען זייער גוט פארשטיין אויך די שייכות פון יוסף, ווייל יוסף איז טאקע דער וואס האט אים באהאנדלט, ער האט משביע געווען יוסף, און יוסף האט גענומען קעיר פון דעם אז יעקב זאל צוריקגיין, “אָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה”, ער זאל צוריק נקבר זיין, “וְשָׁכַבְתִּי עִם אֲבֹתַי”.
פרק ג: מעשה אבות סימן לבנים – די פעולות בגוף
אויב מיר פארשטייען אז דא איז דא אזויווי א “מעשה אבות סימן לבנים”, דאס איז די נבואה. דאס איז וואס מיר זאגן אז די אידן אין מצרים, זיי הערן, זיי שמועסן צווישן זיך, אונז שמועסן צווישן זיך, אז ס’איז שוין דא א נבואה פון יעקב אבינו וועגן דעם: “אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה”. דאס איז דער לאזונג [slogan], די שטערקסטע פסוק. אזויווי די פסוק האבן די אידן גע’חזר’ט אין מצרים, “אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה”. און פון דעם פסוק איז דאך ארויסגעקומען “אָנֹכִי ה’ אֱלֹקֶיךָ” שפעטער – “וְאָנֹכִי אַעַלְךָ”, די “אָנֹכִי”.
אזויווי ס’איז דא די ווארט, אזוי איז אויך דא די מעשה. דאס איז דאך די טייטש “מעשה אבות סימן לבנים”. די אבות זענען נישט נאר די נבואות, די הבטחות, די תורות וואס מ’האט זיך אויסגעלערנט, מ’האט געלערנט פון זיי, נאר אויכעט פון די פעולות וואס זיי האבן געטון בגופם, וואס זיי האבן געטון מיט זייער אייגענע גוף, מיט זייער אייגענע לעבן, בחייהם. און פון דעם האט מען זיך אויכעט געלערנט, מ’דערציילט די מעשיות.
אזויווי מיר האבן געזאגט אז דא תורה, דאס איז סיפורי הצדיקים. תורה, דאס זאגט די נביא, די דברים, “אֵלֶּה הַדְּבָרִים”, און סיפורי צדיקים, דאס איז יחודא של אבות, דאס איז מרכבה לשכינה, דאס איז סימן לבנים. די “מעשה אבות” איז סימן לבנים, נישט די “ברית אבות”. די ברית אבות איז הבטחות וואס דער אייבערשטער האט געגעבן פאר די אבות, וואס ער גייט אוודאי מקיים זיין, “ומביא גואל לבני בניהם”. אבער די מעשה אבות, דאס איז די פעולות פון די אבות, די מעשי חייהם.
יעקב אבינו איז שוין ארויס פון מצרים
סאו דארף מען זיין גראדע אוודאי, אז פונקט אזוי ווי ס’איז דא א הבטחה פאר יעקב אבינו – און דאס איז א הבטחה, לאמיר זאגן לויט די ערשטע פשט, פאר זיינע קינדער, אדער די צווייטע פשט פון די הבטחה איז א הבטחה פאר אים אליינס – איז אמת’דיג די פשט איז, אז די מעשה פון יעקב אבינו, דאס איז די הבטחה, דאס איז די סימן לבנים.
אין אנדערע ווערטער: אזוי ווי די אידן האבן פארציילט אז דער אייבערשטער האט מבטיח געווען פאר יעקב אבינו אז ער גייט זיי ארויסנעמען פון מצרים, האבן די אידן נאך פארציילט אז יעקב אבינו אליינס איז שוין ארויס פון מצרים.
ווי איז יעקב אבינו ארויס פון מצרים? יעקב אבינו איז געקומען מיט זיין גוף קיין מצרים, ער האט געדארפט עסן, ס’איז נישט געווען צו עסן אין כנען, ער האט געוואלט זען יוסף’ן, ער איז געקומען קיין מצרים – אבער ער איז נישט געבליבן דארט, ער ליגט נישט דארט. יעקב’ס קבר איז נישט אין מצרים. דאס איז א זייער א שטארקע זאך, יא, יעקב’ס קבר איז נישט אין מצרים, היינט קען מען עס זען.
פרק ד: דער פראבלעם פון “קברי אבות” אין גלות
ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך, ס’איז דא א פראבלעם. טאמער אידן האבן געוואוינט אין עפעס א שטאט, אין עפעס א געגנט אין אייראפע, איך ווייס וואו, און דארטן זענען זיי געשטארבן אויכעט – “וְשָׁם תָּמוּת” (וואו שטייט עס? “וְשָׁם תָּמוּת עַל אֲדָמָה טְמֵאָה” [עמוס ז’, י”ז]), און זיי זענען באגראבן געווארן דארט – איז דאס א גרויסע קללה.
פארוואס איז עס א קללה? ווייל נאכדעם, ווען זייערע אייניקלעך ווילן צוריקגיין קיין ארץ ישראל, לאמיר גיין צו וואו מיר באלאנגען, דאך דערמאנען זיי זיך: “אה, אבער דער צדיק ליגט דאך דא,” און זיי ווילן דאך אז ס’איז אן אמת. ס’שטייט אז נחמיה איז געגאנגען צו די תקוע’דיגע, האט ער געזאגט: “עִיר קִבְרוֹת אֲבֹתַי” [נחמיה ב’, ה’], איך וויל גיין קיין ארץ ישראל צוריק צו ירושלים, ס’איז די “עִיר קִבְרוֹת אֲבֹתַי”. דאס איז איין וועג ווי א מענטש ווייסט ווי ער האט א שייכות צו א פלאץ. זיין משפחה, זיין פאלק, זיין חברה, זיין קהילה, געהערט צו די “עיר קברות אבותי”, דארט וואו זיינע עלטערן זענען באגראבן. ס’איז נישט קיין ווערטל “קברות אבות”, ס’איז א זייער וויכטיגע זאך.
איז אויב א מענטש איז אין גלות און זייער מנהיג, זייער רבי, ליגט נעבעך אין גלות, איז אין א געוויסן זין דאס איז מעכב. מען קען זען בפועל ממש, דאס איז מעכב פון אידן ארויסצוגיין פון מצרים. זיי קענען נישט האבן קיין קלארע שאיפה ארויסצוגיין פון גלות, ווייל יעקב אבינו האט דאך געליגן אין מצרים. ס’איז דאך די עומק פון מעשה אבות סימן לבנים, די מעשיות וואס אונז פארציילן, די גוף פון די מעשיות, די חיים פון אונזערע עלטערן און פון אונזערע רבי’ס, און מ’מאכט זיי נאך – מענטשן זענען דאך נאכמאכערס, מענטשן מאכן נאך, און זיי שפילן איבער דאס וואס זיי האבן געטון. אויב יעקב אבינו איז געווען אין מצרים, וואלט נישט געווען קיין סימן לבנים, ס’וואלט נישט געווען קיין הבטחה אז מ’גייט ארויס פון מצרים.
אזוי ווי יעקב אבינו איז ארויס, אזוי ווען דער רבי זאגט – מ’פרובירט, איך פארשטיי אז יעדער איינער קען נישט, ס’איז נישט קלאר אז ס’איז אויסגעהאלטן – אבער אויב איינער זאגט: “זאגט אונז וואו אונז זאלן זיך אדוואלגערן, אונז וואלגערן זיך אין אוקריינא, איך ווייס וואו, אבער מ’באגראבט נישט קיינעם דארט”. אויב מ’זאגט אבער יא, איז דאס נאר צייטווייליג, און שפעטער וועט מען אריבערגיין יעדן איינעם קיין ארץ ישראל. אבער ס’איז אמת, ס’איז דאך א הארבע זאך, מ’מעג מעלה זיין קיין ארץ ישראל.
גלגול מחילות און די צער פון גלות
אדער ווי די תריצות המתרצים, מ’וועט מעלה זיין דורך “גלגול מחילות”. וואס איז דאס גלגול מחילות? גלגול מחילות איז אויף לעבעדיגע מענטשן. מ’האט גערעדט די וואך אויך ביי די שיעור, אז אלע זאכן וואס מ’זאגט וועגן די הימל, וועגן לעתיד לבוא, אלעס געשעט שוין יעצט אויך. ס’קען זיין אויך לעתיד לבוא, אבער זיכער אויך יעצט.
דאס וואס שטייט גלגול מחילות, דאס איז די צער פון די ברסלב’ע חסידים, אז זיי מוטשען זיך, זיי קענען נישט אזוי גרינג ארויסגיין פון חוץ לארץ, ווייל זיי האבן דאך א רבי דארט. מ’קען זיי אוועקמאכן, מ’קען חוזק מאכן, אבער ס’איז דאך אמת. נישט נאר ער, איך האב אויך א זיידע, און מיין זיידע איז באגראבן דא אין ניו דזשערסי ערגעץ, און די אנדערע זיידע ערגעץ אין אונגארן, איך ווייס וואו. און ס’איז א פראבלעם, ס’איז דאך א גאנצע צער גלגול מחילות, די אייניקלעך, אונז דארפן די לעבעדיגע, דארפן זיך וואלגערן. מ’דארף זיך… ס’איז א שווערע צער צו לאזן; א מענטש האט די קבר פון זיין טאטע אין א פלאץ, ער גייט עס אפלאזן גיין קיין ארץ ישראל? ס’איז שווער, ס’איז א צער.
אה, מ’מאכט תריצות המתרצים, מ’ברענגט, זייער גוט, אבער ס’איז שוין א צער. ס’איז נישט בעסער אז ס’איז געווען אז ביי יעקב אבינו האט מען מקיים געווען די אידעאל? די אידעאל פון יעדן איד אמת’דיג – אזוי ווי אסאך אידן פירן זיך אזוי ווען מ’קען – די אידעאל פון יעדן איד צו באגראבן ווערן אין ארץ ישראל. וואס מיינט באגראבן ווערן אין ארץ ישראל? ער מאכט א קביעות, ער זאגט: “איך וויל לאנג נישט אמת’דיג אין גלות, איך בין סטאק [געבליבן שטעקן] אין גלות, זייער גוט, אבער מיינע אייניקלעך זאלן נישט ווערן סטאק וועגן מיר אין גלות, חס ושלום”.
איז ווען יעקב אבינו האט מקיים געווען בגופו דעם “וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה”, האט מען שפעטער גענומען יוסף’ס ארוין אים ארויפצופירן קיין ארץ ישראל, האט ער מיט דעם ממש געווען בגופו אזוי אז מען זאל קענען ארויסגיין פון מצרים.
פרק ה: די קדושה פון ארץ ישראל קעגן די ליידיגקייט פון חוץ לארץ
דאס איז נאך א ריזיגע חיזוק. אזוי ווי כביכול אויב איינער זאגט – עס איז אינטערעסאנט, זיי זאגן ווי א איד איז אין גלות, ווי האט ער חיזוק? און היינט טוט איינער זאגן איינע פון זיינע חיזוקים: אמת, ס’איז נישטא קיין שכינה בגלות, ס’איז נישטא קיין מקומות הקדושים.
אין אמעריקע איז נישטא קיין איין הייליגער פלאץ. ס’איז אינטערעסאנט, דו דרייסט זיך אין ארץ ישראל, יעדע געגנט איז דא: דא איז דער בארג – אפילו ס’הייסט נישט אפיציעל – דא האט זיך געדרייט אברהם אבינו, דארט האט זיך געדרייט ירמיהו הנביא, דא איז געווען יצחק אבינו’ס קוואל, דארט האט מען אריינגעווארפן יוסף אין גרוב; ס’איז אלעס די געגנטער דארט. אדער דא איז דער קבר פון דעם צדיק, דער קבר פון יענעם תנא, דער קבר פון יענעם נביא.
אין אמעריקע איז נישטא קיין איינער, ס’איז א דומם ומי, ס’איז נישטא גארנישט. יא? מענטשן זאגן זיך נישט נאכדעם, אקעי, אויב א צדיק מיט מחנה, אז א צדיק זאל שטארבן אין אמעריקע, וועט לפחות זיין עפעס א קבר צדיק אין אמעריקע. מען זעט אז מענטשן, פראסטע מענטשן וואס האבן נישט ארץ ישראל, זיי זענען סטאק אזוי אויף דעם.
די נחמה: יעקב אבינו איז נישט אין מצרים
אבער דער אמת איז, און אזוי קען מען זאגן, ס’איז א חיזוק. מען זאגט די שכינה, ס’שטייט, מען ברענגט פון קהלת, אז די שכינה ליגט אין קברי צדיקים. קבר רחל זעט מען אזא איידיע [געדאנק], די שכינה ליגט מיט די קברי צדיקים.
קען זיך מחזק זיין אזא איד, שטעל דיך פאר א איד אין מצרים. א איד אין מצרים איז געבראכן דא, ווי אלעס איז שטינק און טונקל און טמא, מען דארף דינען פרעה, און אלעס איז שוואכע מעשיות. און ער טראכט, ווי האט ער עפעס א השראת השכינה? און ער האט א השראת השכינה, די שכינה איז מיט אים, יא! יעקב אבינו האט געזאגט, “אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה”. דער אייבערשטער זאגט פאר יעקב, “אָנֹכִי אֵרֵד עִמְּךָ מִצְרַיְמָה”.
ער טראכט, אקעי, בנפשי, בפועל ממש, ווי איז די שכינה, ווי איז זי? זאגט מען אים: יא, די שכינה איז געקומען מיט יעקב אבינו, און זי גייט צו זיין אין יעקב’ס קבר. וואו איז יעקב’ס קבר? אין ארץ ישראל. סאו ער האט זיין קבר צדיק, ס’איז פונקט נישט וואו ער דארף עס האבן כביכול. ס’איז פונקט יא וואו ער דארף עס האבן, ווייל דאס ווייזט אים: יא, יעקב אבינו ליגט צוריק אין ארץ ישראל, ער איז טאקע געווען דא, און ער איז צוריק אין ארץ ישראל צוריק וואו אונז באלאנגען. און דארט איז דער מקום קבורת אבות, דאס איז די עיר קבורת אבות, דאס איז די “כאפתי מאבותי”, דאס איז די קאנעקשאן [פארבינדונג] וואס אונז האבן צו אונזערע אבות.
סאו האט ער ממש געמאכט מיט זיין גוף דעם גאולה, און דאס טייטשט אז קיין איין איד האט זיך נישט געפילט קאמפארטעבל [באקוועם] אין מצרים, ווייל די קברי צדיקים זענען נישט אין מצרים, עס איז נישט קיין איין צדיק איבערגעבליבן. אה, ס’איז דא יוסף? לאמיר זאגן גוט, אויף דעם שטייט דער פסוק “וַיַּחַנְטוּ אֹתוֹ וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן” [בראשית נ’, כ”ו].
שיעור על סוף ספר בראשית – חלק ג
נושא: סוד קבורת יעקב ויוסף, והמעבר מספר הסימנים לספר המעשים
—
פרק א: חזרת יעקב לארץ ישראל וארעיותו של יוסף במצרים
יעקב אבינו ליגט צוריק אין ארץ ישראל. ער איז טאקע געווען דא [אין מצרים], און ער איז צוריק אין ארץ ישראל, צוריק וואו ער באלאנגט, און דארט איז דער מקום קבורת אבות. דאס איז דער עיר קבורת אבות, דאס איז די שטאט פון קבורת אבות, דאס איז דער קשר [Connection] וואס אונז האבן צו אונזערע אבות.
האט ער ממש געמאכט מיט זיין גוף דעם גאולה. און דאס הייסט אז ס’איז נישט קיין איין איד וואס זאל זיך פילן באקוועם [Comfortable] אין מצרים, ווייל די קברי צדיקים זענען נישט אין מצרים, ס’איז נישט קיין איין צדיק באגראבן דארט.
אה, ס’איז דא יוסף? זייער גוט. אויף דעם שטייט דער פסוק: “וַיַּחַנְטוּ אֹתוֹ וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן בְּמִצְרָיִם” [בראשית נ, כו]. ס’שטייט נישט “ויקברו את יוסף”. מ’האט אים געלייגט אין א ארון. אזוי זעט אויס איז געווען דער מנהג, אונז ווייסן, די מצרים, די מלכים האט מען געלייגט אין א ארון. אבער דער פשט איז, מ’האט אים נישט באגראבן. ס’זעט אויס אזוי צייטווייליג. יוסף האט מען אפילו חונט געווען, אפשר כדי מ’זאל אים קענען שפעטער מעלה זיין שיינערהייט. אבער יעקב אבינו האט מען אויך חונט געווען, און דא רעדט מען וועגן דעם. וואס איז דער פשט? דארף מען פארשטיין דא דעם פשט פון דעם. ס’איז דא אין דעם א סוד.
אבער יוסף הצדיק האט געזאגט: “איך קען נישט”. איז זייער גוט. דאס איז די מעשה פון יעקב. יעקב ליגט אין ארץ ישראל צוריק, ער איז שוין ארויס פון גלות מצרים, און ער איז סימן לבניו אז מ’גייט ארויס פון גלות מצרים.
יוסף בדרך ללוויה
יעצט, וואס איז מיט יוסף? און אונז זאגן אז יוסף איז נישט באגראבן אין מצרים. ס’שטייט נישט “ויקברו את יוסף במצרים”, ס’שטייט “וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן בְּמִצְרָיִם”. קובר חלילה אזא, מ’לייגט אים אריין אין א ארון, מ’גייט זוכן דעם ארון. יא, מ’גייט, “וַיִּקַּח מֹשֶׁה אֶת עַצְמוֹת יוֹסֵף” [שמות יג, יט], מ’רופט עס ארונו של יוסף. מ’גייט זוכן די ארון פון יוסף.
יוסף איז פשוט אויפ’ן וועג צו זיין לויה. פונקט די גאנצע גלות מצרים, וואו איז יוסף? ער איז אויפ’ן וועג צו לויה, אויפ’ן וועג צו קבורה. אבער פונקט מ’האט נישט געקענט באקומען קיין רשות. ביי יעקב האט יוסף גע’פועל’ט מ’זאל באקומען רשות אים צו ברענגען קיין מצרים [לקבורה בארץ ישראל]. יוסף האט נישט גע’פועל’ט צו באקומען רשות, איז ער אויפ’ן וועג.
—
פרק ב: סוד “אבל מצרים” על פי הזוהר
איך דארף נאר נאכזאגן א פאר שטיקלעך זוהר דא אין די סוף פרשה. דער זוהר רעדט וועגן דעם וואס ס’שטייט “וַיָּבֹאוּ עַד גֹּרֶן הָאָטָד” [בראשית נ, י], וואס מ’האט געמאכט דעם גרויסן אבל, “וַיֹּאמְרוּ אֵבֶל כָּבֵד זֶה לְמִצְרָיִם” [שם, יא]. זייער אינטערעסאנט, א אבל פון מצרים. ס’איז דא א פלאץ וואס הייסט “אבל מצרים”, על שם דעם אבל וואס די מצריים האבן געמאכט פאר יעקב אבינו’ס לויה.
איך מיין יא, זייער גוט. די מצרים האבן זיך מיטגעקומען און זיי האבן געוואלט יעקב אבינו, און זיי האבן געוויינט אויף אים. אלץ פיינער ווארט, ער האט געהאט א גרויסע כבוד אז די מצרים האבן געוויינט אויף אים. אבער ס’איז אבל אין מצרים, ס’איז אבל אין ישראל, אבל פאר מצרים, ס’איז אבל פאר בני יעקב.
זאגט דער זוהר, זאגט רשב”י אין דער זוהר, אז דאס איז דער פשט: ס’איז אבל פאר מצרים. ווייל דעם וואס יעקב אבינו איז ארויפגעגאנגען פון מצרים, דאס איז דער פשט אז מצרים איז קאפוט, מצרים איז באנקראט, מצרים איז דא יציאת מצרים. יעקב אבינו האט שוין געוויזן אז מען קען ארויסגיין פון מצרים. די גאנצע שליטה פון די שר של מצרים, די אלע חשובים פון מצרים זענען געפארן, די רכב פרשים.
יא, מ’דארף געדענקען, די נעקסטע מאל וואס מ’טרעפט די רכב פרשים פון מצרים איז ווען? ביים ים סוף, יא? “וַיֶּאְסֹר אֶת רִכְבּוֹ וְאֶת עַמּוֹ לָקַח עִמּוֹ” [שמות יד, ו]. די זעלבע רכב פרשים וואס זענען געגאנגען צו יעקב אבינו זענען געגאנגען נאכלויפן די אידן. דאס הייסט, דער שורש פון זייער מפלה, דער שורש פון דעם וואס די אידן גייען ארויס פון מצרים – די אידן זענען די רכב פרשים, די חברה פון פרעה וואס זענען געקומען. עס האט געמאכט א גרויסע אבל. יא, ס’איז אמת, זיי האבן זיך אלע געוויינט אויף יעקב אבינו, אבער ס’איז אויך געווען אבל פאר זיך אליין, אוי “אבל מצרים”, ס’איז א ווייטאג אז מצרים’ס שליטה הייבט זיך אן ענדיגן. דאס איז דער סוד. דאס שטייט אין זוהר, וואס זאגט רשב”י אין די זוהר.
—
פרק ג: סוד החניטה ומרכבה בגוף
און די זוהר זאגט אויך, וואס איז די פשט אז מ’האט חונט געווען יעקב אבינו? איז זייער אינטערעסאנט. ס’שטייט נישט אויף אברהם, אבער דאס איז די מנהג מצרי איז צו מאכן חניטה, ס’איז נישט קיין אידישע מנהג. אברהם אבינו האט מען מסתמא נישט חונט געווען, נאר יעקב און יוסף.
לכאורה דאס האט צו טון מיט די גמרא [תענית ה ע”ב] אז “יעקב אבינו לא מת”. ס’איז זייער אינטערעסאנט. דאס הייסט, מ’זאגט אז ס’איז דא א צדיק וואס זיין גוף איז נאך בשלימות. די איינציגסטע צוויי צדיקים וואס זייער גוף איז זיכער בשלימות איז יעקב און יוסף, ווייל מ’האט זיי חונט געווען, און די חניטה איז געמאכט אז די גוף זאל בלייבן בשלימות. און וויאזוי זאגט ער, אויף דעם איז דא א גרויסן סוד. ווייל די אבות זענען מרכבה, און ס’איז דא פארשידענע סארט מדרגות [Levels] פון מרכבה:
* מרכבה בנשמתו: ס’איז דא איינער וואס איז די מרכבה בנשמתו. משה רבינו באמת איז די מדרגה פון מרכבה בנשמתו, משה בנשמתו, משה בפנימיות.
* מרכבה בגופו: אבער וואס איז די מדרגה פון מרכבה בגופו? איז באמת די מדרגה פון מרכבה בגופו איז באמת די מדרגה פון אלוועלטס, יעקב איז בתכלית השלימות, יעקב און יוסף זענען מרכבה בגופו.
און ס’זאגט דער זוהר אז אויב אזוי:
* אז איינער איז מרכבה לשכינה בנשמתו, ווען ער שטארבט גייט זיין נשמה ווייטער זיין מרכבה לשכינה אין עולם האמת.
* אז איינער איז מרכבה לשכינה בגופו, דארף זיין גוף בלייבן גאנץ, דארף מען מאכן חניטה פאר זיין גוף.
דאס איז א גרויסע סוד. און יעקב און יוסף, זייערע זאך איז געווען, אזוי ווי מיר זאגן דאס איז די נקודה פון סיפורי צדיקים, די נקודה איז, ס’איז דא א סימן, ס’איז דא א דיבור. משה’ס זאך איז געווען “אֵלֶּה הַדְּבָרִים אֲשֶׁר דִּבֶּר מֹשֶׁה” [דברים א, א], ער האט געזאגט אלץ דיבורים. אבער יעקב אבינו’ס זאך איז נישט געווען צו זאגן דרשות, מ’זעט נישט קיין סאך דרשות פון יעקב אבינו, ס’איז דא אביסל, אבער זיין עיקר זאך איז געווען אז ער האט געלעבט זיין לעבן, און זיין לעבן איז געווארן א סימן לבניו. ס’איז דאך דא “יעקב אבינו לא מת”, יעקב אבינו’ס גוף איז דאך אלץ גאנץ, ליגט נאר ס’איז נאך פועל מיט די בשמים, ווי אזוי פון יעקב אבינו, דארף זיין יעקב אבינו’ס גוף אויף די וועלט. ס’איז אן אנדערע מדרגה.
—
פרק ד: ארונו של יוסף וארון הברית
און די אמת, “וַיִּישֶׂם בָּאָרוֹן בְּמִצְרָיִם”, זאגט דער זוהר, יוסף איז אביסל אנדערש. אבער ארון – מ’ווייסט דאך אז ס’איז געווען ארונו של שכינה וארונו של יוסף. יוסף איז אין אן ארון, אויך די איינציגסטע וואס שטייט אין די תורה וואס מ’לייגט אין אן ארון, חוץ פון די ארון, די ארון פון די שכינה, די ארון וואס שטייט “אֲרוֹן בְּרִית ה'”. און יעדער איינער ווייסט אז יוסף איז מדרגה פון ברית. ארון, וואס די ארון פון די ברית, דאס איז די זעלבע זאך ווי יוסף וואס ליגט אין אן ארון.
די אמת איז די זעלבע זאך ווי נח וואס גייט אין א תיבה, “אִישׁ צַדִּיק” איז אריינגעגאנגען אין די תיבה, וואס דאס איז די יסוד וואס גייט אריין אין די מלכות. און דאס אז יוסף איז געלייגט אין א ארון, דאס איז באמת די רמז פון א יחוד. דאס הייסט, מיר האבן געזאגט אז די גאנצע מעשה איז געווען צו ווייזן אז ס’איז נאך אלץ נישט געווען די אמת’ע גאולה. ס’איז געווען איין גאולה, די גאולה פון יעקב’ס גוף, ער האט ארויפגענומען זיין גוף פון מצרים. און אויך די גאולה פון יוסף’ס גוף – יוסף’ס גוף איז טאקע נישט געווען קיין גאולה [שלמה], ער האט אים נישט אינגאנצן ארויפגעברענגט, אבער דאס איז בבחינת די זעלבע וועג אזויווי מ’האט אויך נישט ארויפגעברענגט, מ’האט אויך נישט געבויט די בית המקדש ומקום כבודו.
די בית המקדש איז די “בֵּית אֱלֹהֵי יַעֲקֹב” [ישעיהו ב, ג], יעקב אבינו האט געמאכט “קראו בית”, ער האט געמאכט א שטוב. און וועגן דעם האט יעקב אבינו געברענגט די עצי שטים פון די משכן, ווייל די שטים איז דאס מערסטע קביעות’דיגע חלק פון די משכן. יא, יריעות, דאס איז ממש א צייטווייליגע זאך. אבער עצי שטים איז די פשט אז ער האט שוין איינגעפלאנצט שוין א מער א קביעות’דיגע זאך, אזויווי א בוים. און פון די שטים האט מען אמת’דיג געמאכט די ארון אויכעט.
יוסף כהכנה למדבר
אבער על כל פנים, יוסף האט מען געלייגט אין די ארון. די ארון, אזויווי די ארון, די ארון וואס איז “אֲרוֹן בְּרִית ה’ נֹסֵעַ לִפְנֵיהֶם” [במדבר י, לג], די ארון איז א זאך וואס פארט. בעצם די גאנצע איידיע [Idea] פון די ארון איז א זאך וואס מ’קען פארן, איז נישט קיין זאך וואס לייגט ליכט אין איין פלאץ. יוסף האט מען געלייגט אין די ארון, איז די פשט אז יוסף האט אנגעמערקט דא א יחוד, ס’איז דא א יחוד וואס דאס איז די יחוד פון די ארונו של יוסף וואס איז נוסע עמהם, אזויווי די ארון השכינה, כביכול.
איך האב אמאל געשריבן וועגן דעם ארונו של יוסף, אזויווי די ארון פון די שכינה, די ארון פון די ארון ברית ה’, האט בקע געווען די ירדן, אזוי האט די ארונו של יוסף בקע געווען די ים סוף [מדרש רבה בראשית פד, ה]. און דאס איז די זעלבע זאך, ווייל יוסף און א ארון, דאס ווייזט אויף א נייע השראת השכינה, די “אָנֹכִי אַעַלְךָ עַמָּךְ וְאָנֹכִי אַעַלְךָ גַם עָלֹה” [בראשית מו, ד].
ווייל די חילוק פון יעקב און יוסף איז:
* יעקב איז געווען די הכנה אז זיי גייען צוריק גיין קיין ארץ ישראל.
* יוסף איז א זאך וואס איז נאך געווען צייטווייליג, ס’איז נאך געווען די הכנה פאר די מעשה המדבר, פאר דעם וואס די ארון פארט מיט זיי, פאר די ארויסגיין פון מצרים, פאר די גאנצע מעשה וואס זיי האבן געהאט אין די מדבר.
—
סיכום: המעבר מ”סימנים” ל”מעשים”
און דאס איז אמת’דיג די סוף, פארדעם שטייט ביי די סוף פון די סוף פון ספר בראשית, איז באמת איז דאך קלאר שוין די גאנצע גלות מצרים. ס’איז נישט פשט אז דא איז מען פארקלעמט [Stuck] און מ’הייבט אן פון פריש די פרשה פון די גלות. אמת, ס’איז אזוי אויכעט, אבער באמת איז דאס אמת’דיג די יסוד “וַיְחִי יַעֲקֹב”. וואס רבי יעקב האט געלעבט אין מצרים, שטייט מיט יוסף בעיקר, יעקב און יוסף. דער ענד פון די פרשה איז די טייטש אז ס’איז שוין בבחינת סימן און בבחינת הרוחניות און בבחינת הדיבור און אויך בבחינת המעשה פון די צדיקים – איז שוין געווען די גלות מצרים.
און ספר שמות איז פשוט גייט מען צוריק צום אלף, מען הייבט אן פון די ירידת יוסף. ירידת יוסף איז “לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף” [שמות א, ח], זאגט מען אז ס’איז א בחינה פון ירידת יוסף. ס’איז ביי די י’ הייבט זיך אן צוריק די קיום פון די ממש, די אויספירעכץ פון די סימן.
דאס איז מיין ווארט אויף סוף ספר בראשית, און אזוי איז אויך אין מציאות [Reality] אין זייער אסאך וועגן. יעדער איינער זאל טראכטן מער ווי פרטיות, אבער אין זייער אסאך וועגן איז אלע סימנים האבן אן ענדע, אזויווי ס’שטייט “כָּלוּ כָּל הַקִּצִּין” [סנהדרין צז ע”ב], קצים מיינט סימנים. ס’פעלט נישט קיין סימנים, ס’פעלט נישט קיין סימנים נישט בכלל, נישט בפרט, נישט בגשמי, נישט ברוחני.
איז די סטרוקטור [Structure], די סטרוקטור איז דא זייער אסאך זאכן, און ס’איז א גאנצע עבודה צו מאכן די סטרוקטור. יעדער וואס לערנט נאכאמאל ספר בראשית, ס’איז זיך אויסצופארעמען די סטרוקטור וואס מ’דארף האבן, די מהלך. נאכדעם דארף מען עס מקיים זיין, דאס איז שוין אסאך א שווערערע זאך, דארט איז שוין דא די גלות כפשוטו ממש, דארט איז שוין דא די קליפות כפשוטו ממש, דאס איז שוין א נייע זאך פון פרשת שמות, ספר שמות.