פנימיות וחיצוניות בליל הסדר: עבודת המוחין והמעשה

הקדמה: דער סדר און די פנימיות’דיגע עבודה

טייערע ברידער, ערב פסח נאך חצות, מ’זאל מאכן נישט די סדר צוזאמען. די סדר דארף יעדער איינער מאכן מיט זיין משפחה. און מ’האט געקענט אביסל פארדעם שמועסן צוזאמען סודות התורה [סודות התורה: די פנימיות’דיגע געהיימנישן פון דער תורה], וואס די חכמים וואלטן געשמועסט ווען זיי וואלטן געווען אויף א גאנצע נאכט אין בני ברק [בני ברק: דער ארט וואו רבי עקיבא און אנדערע חכמים האבן גערעדט די גאנצע נאכט פון פסח, ווי דערציילט אין דער הגדה] ביז די תלמידים קומען.

דאס הייסט, די תלמידים פארשטייען נישט אלעס וואס די רבי’ס רעדן. די רגע וואס די תלמידים זענען געקומען איז מען צוריקגעגאנגען צו די נארמאלע סדר. אוקיי, ס’איז געקומען זמן קריאת שמע של שחרית [זמן קריאת שמע של שחרית: די צייט פאר’ן זאגן קריאת שמע פון דער פרי-דאווענען], נו פראבלעם, מ’גייט אין בית המדרש [בית המדרש: שטוב פון לימוד], מ’גייט דאווענען שחרית [שחרית: די פרי-תפילה]. וואס האט דער רבי געטון א גאנצע נאכט?

די צוויי מדרגות: וואס דער רבי טוט און וואס די תלמידים זעען

אויב דער תלמיד וואלט געווען דארט וואלט ער געזאגט: הגיע זמן מצה [הגיע זמן מצה: ס’איז געקומען די צייט פאר מצה], הגיע זמן מרור [מרור: ביטערע קרייכץ], הגיע זמן שלחן עורך [שלחן עורך: דער טייל פון סדר ווען מען עסט די סעודה]. דעמאלטס וואלטן די קליינע קינדערלעך געזאגט “קדש” ווען דער טאטע קומט אהיים, “ורחץ” [קדש ורחץ: די ערשטע צוויי טיילן פון די סדר — קידוש און וואשן הענט], דער שווער וואלט געזאגט, די שוויגער וואלט געזאגט, וואס זיי קענען, דעם וואס מ’האט געטון.

ס’הייסט מ’איז געזעסן א גאנצע נאכט והיו מספרים ביציאת מצרים כל אותו הלילה [והיו מספרים ביציאת מצרים כל אותו הלילה: און זיי האבן דערציילט פון יציאת מצרים די גאנצע נאכט]. אינדערפרי זענען אריינגעקומען די תלמידים זענען זיי האבן געמאכט אוקיי, נו פראבלעם, אזוי שטייט אין די לשון, “עד שבאו תלמידיהם” [עד שבאו תלמידיהם: ביז וואס זייערע תלמידים זענען געקומען], הגיע זמן קריאת שמע של שחרית, אוקיי מ’האט אויפגעהויבן דעם טיש, שוין געענדיגט, נו מ’האט פארמאכט די ספרים, כמעט אזוי ווי ווען די מעשה וואס די קינדער דערציילן חנוכה [חנוכה: דער יום טוב פון חנוכה], אז די יוונים קומען זאגט מען “אה מ’שפילט דריידל” [דריידל: דער קרייזל וואס מען שפילט מיט אויף חנוכה], נו פראבלעם, מ’גייט צום סדר היום [סדר היום: דער נארמאלער טאג-סדר], הגיע זמן קריאת שמע של שחרית אין בית המדרש, כביכול הגיע זמן קריאת שמע של שחרית, נו פראבלעם, אבער וואס דער רבי טוט איז עפעס אנדערש.

די בחינה פון “הגיע זמן קריאת שמע של שחרית” אין יעדער איינעם

סאו, אין יעדער איינער, יעדער איינער פון אונזערע חברים, איז דא דער בחינה [בחינה: אספעקט, מדרגה] פון הגיע זמן קריאת שמע של שחרית, וואס דער רבי זאגט, וואס די קינדער זאגן, וואס די ווייב זאגט, וואס דער שווער זאגט, וואס דער טאטע זאגט, וואס ער זאגט אליינס ווייל ער איז א טאטע פאר זיינע קינדער. און חוץ פון דעם, איז דא וואס רופט זיך א רש”ש [רש”ש: רבי שלום שרעבי, מקובל ספרדי] “פנימיות העולמות” [פנימיות העולמות: די אינערליכע, געהיימע אספעקטן פון די וועלטן], א זייער גרויסע יסוד, א זייער גרויסע הלכה’דיגע ולמעשה’דיגע [למעשה: פראקטיש] חידוש [חידוש: נייע תורה-געדאנק] וואס דער רש”ש האט מחדש געווען לגבי כוונות [כוונות: מיסטישע מעדיטאציעס און אינטענציעס] פון ליל פסח [ליל פסח: די נאכט פון פסח].

דער יסוד פון רש”ש: פנימיות און חיצוניות העולמות

די עיקר מצוות פון ליל הסדר

איז, אז אוודאי ווייסט יעדער איינער אז די עיקר מצוה דאורייתא [מצוה דאורייתא: א געבאט פון דער תורה זעלבסט] פונעם ליל הסדר איז די אלע מצוות:

– פון די הגדה [הגדה: דער טעקסט וואס מען לייענט ביים סדר]

– פון די מצה [מצה: אומגעזייערטע ברויט]

– פון די מרור

– פון די כוסות [כוסות: די פיר כוסות וויין]

– פון די סיפור יציאת מצרים [סיפור יציאת מצרים: דערציילן די געשיכטע פון דעם ארויסגיין פון מצרים]

חלק דאורייתא, חלק דרבנן [דרבנן: פון די רבנן, רבנישע פארארדענונגען], דאס איז די מצוה, די מצוות היום, קרבן פסח [קרבן פסח: דער פסח-קרבן] ווען ס’איז געווען, ווען ס’גייט זיין. און נאכדעם איז דא תפילה [תפילה: דאווענען]. תפילה איז לכאורה [לכאורה: אויף דעם ערשטן בליק] נאר מדרבנן. מ’זאגט א הלל [הלל: די הלל-קאפיטלען פון תהלים] אפילו ביים דאווענען שוין, דער וואס פירט זיך, ס’איז נאר אן ענין דרבנן, ס’איז נאר א מנהג [מנהג: א מנהג, געוואוינהייט], ס’איז נישט די עיקר מצוה, די עיקר מאמע, די עיקר זאך וואס די קינדער ווארטן ארויס.

קיינער ווארט נישט אויף די מעריב [מעריב: די אוונט-תפילה] פון פסח ביינאכט. איך האב נישט געהערט איינער זאגט ער קען נישט ווארטן אויף די מעריב פון פסח ביינאכט. יעדער איינער זאגט ער קען נישט ווארטן אויפ’ן סדר. מ’גייט נישט שלאפן ערב פסח כדי מ’זאל האבן כח פאר די מעריב. מ’גייט שלאפן כדי מ’זאל האבן כח פאר די הגדה, פאר די מה נשתנה [מה נשתנה: די פיר קשיות], פאר די עבדים היינו [עבדים היינו: דער אנהייב פון דער הגדה], פאר די הלל, פאר די נשמת [נשמת: נשמת כל חי], דער צווייטער הלל, דער הלל וואס מ’זאגט ביים טיש, וואס איז אויפ’ן סדר.

דער חידוש פון רש”ש: פנימיות און חיצוניות

אבער, זאגט דער הייליגער רש”ש א דבר פלא [דבר פלא: א וואונדערליכע זאך], געבויט אויף די אריז”ל’ס [אריז”ל: רבי יצחק לוריא, דער גרויסער מקובל] לשונות אוודאי, ס’שטימט, ס’איז סמוך [סמוך: געשטיצט], ס’איז נישט קיין חידוש וואס איז א דרש בעלמא [דרש בעלמא: א בלויזער דרש], ס’איז סמוך אזוי ווי ס’שטייט די סדר הדברים [סדר הדברים: די סדר פון די זאכן]. זאגט ער אז מ’דארף פארשטיין אז ס’איז דא א כלל גדול בתורה [כלל גדול בתורה: א גרויסער פרינציפ אין תורה]:

אויף יעדע זאך איז דא פנימיות און חיצוניות [חיצוניות: אויסערליכקייט].

ס’הייסט פנימיות העולמות און חיצוניות העולמות [חיצוניות העולמות: די אויסערליכע אספעקטן פון די וועלטן]. אסאך מאל רופט מען די פנימיות נשמות [נשמות: נשמות], די חיצוניות רופט מען מלאכים [מלאכים: מלאכים]. אנשטאט צו זאגן פנימיות און חיצוניות, זאגט מען נשמות און מלאכים. דאס איז א ווארט, איך גיי טייטשן צו דעם ווארט.

מצוות שבמחשבה ושבדיבור = פנימיות העולמות (נשמות)

ער זאגט אזוי: די מדרגה [מדרגה: שטאפל, לעוועל] פון נשמות, די מדרגה פון פנימיות, איז די כלל איז אז מצוות שבמחשבה [מצוות שבמחשבה: מצוות וואס מען טוט מיט געדאנקען], מצוות שבדיבור [מצוות שבדיבור: מצוות וואס מען טוט מיט רייד], זיי זענען עוסק [עוסק: פארנומען מיט] אין פנימיות העולמות. דאס איז די מדרגה פון נשמות, אדער פון מוחין [מוחין: שכל, אינטעלעקט], דאס איז די שכל פון די נשמות.

מצוות שבמעשה = חיצוניות העולמות (מלאכים)

די מצוות שבמעשה [מצוות שבמעשה: מצוות וואס מען טוט מיט מעשים], אלע מצוות מעשיות, האבן צו טון מיט חיצוניות העולמות, מיט די מלאכים.

דער רמב”ם’ס דרך פון שכל vs. דער רמב”ן’ס דרך פון מלאכים

ס’איז פשוט אין אנדערע ווערטער, אזוי ווי זיי זאגן אין אנדערע וועגן:

אויב איינער וויל זען דעם אייבערשטן בדרך שכל [בדרך שכל: דורך דעם וועג פון אינטעלעקט], אזוי ווי דער רמב”ם [רמב”ם: רבי משה בן מימון, מיימאנידעס] האט געוואלט מ’זאל זען נאר בדרך שכל, בדרך פנימי [בדרך פנימי: דורך אן אינערליכן וועג], דעמאלטס זאל ער דאווענען, דעמאלטס זאל ער לערנען. תורה, תפילה, דאס זענען מצוות פון פנימיות העולמות, עולם האצילות [עולם האצילות: די וועלט פון אצילות, די העכסטע פון די פיר וועלטן אין קבלה], הייסט באופן כללי [באופן כללי: אין אלגעמיין] די פנימיות פון אלע עולמות, אדער די מדרגה פון נשמות, די מדרגה פון מוחין. דאס איז די מדרגה פון תורה און תפילה.

איינער וואס וויל זען מלאכים אזויווי די שיטה [שיטה: מיינונג, אפרואטש] פון דער רמב”ן [רמב”ן: רבי משה בן נחמן, נחמנידעס], ער זאגט אז מלאכים ממש, יא, “וישלח יעקב מלאכים” [וישלח יעקב מלאכים: און יעקב האט געשיקט מלאכים — בראשית לב:ד] — יעקב, מ’קען זען מלאכים ממש. אדער ווען א מלאך איז עולה ויורד [עולה ויורד: גייט ארויף און אראפ] איז נישט נאר א משל [משל: א משל] אויף עליות השכל [עליות השכל: די אויפגאנגען פון דעם אינטעלעקט] ווי דער רמב”ם האט געזאגט אז ס’איז נאר א מראה הנבואה [מראה הנבואה: א נביאישע וויזיע], ס’איז נאר א משל.

נאר ווער ס’וויל טאקע זען די מלאכים וויאזוי מלאכים קענען זיך מתלבש [מתלבש: אנטון, פארקלייד] זיין אין א גוף, אין א געוויסע סארט גוף — דער רמב”ן רופט עס א “כבוד נברא” [כבוד נברא: א באשאפענע כבוד, א סארט געשאפענע גייסטליכע גוף], א “גוף נברא” [גוף נברא: א באשאפענער גוף], אן איידעלע סארט גוף וואס א מלאך קען זיך אנטון, אדער אפילו א נשמה קען האבן אזא גוף מצד הנשמה [מצד הנשמה: פון דער זייט פון דער נשמה] — דעמאלטס דארף מען טון מצוות מעשיות.

אליהו הנביא און די מדרגה פון פסח ביינאכט

אליהו הנביא: נשמה וואס איז אויך א מלאך

ווער ס’וויל זען פארדעם פסח ביינאכט, זאגט מען אז אליהו הנביא [אליהו הנביא: דער נביא אליהו] קומט. מיר זעען אין דער רד”ק [רד”ק: רבי דוד קמחי] אויף די פסוק [פסוק: פסוק] וואס מ’האט געזאגט אין די הפטורה [הפטורה: די הפטורה] פון שבת הגדול [שבת הגדול: דער שבת פאר פסח], “הנה אנכי שלח לכם את אליה הנביא” [הנה אנכי שלח לכם את אליה הנביא: זעט, איך שיק צו אייך אליהו דעם נביא — מלאכי ג:כג], זעט אויס איז ממש דער רד”ק און אבן עזרא [אבן עזרא: רבי אברהם אבן עזרא] האבן פארשטאנען אז דאס איז פשוטו של מקרא [פשוטו של מקרא: דער פשוט’ער פירוש פון דעם פסוק], אז אליהו הנביא איז טאקע “עלה בסערה השמימה” [עלה בסערה השמימה: ער איז ארויפגעגאנגען אין א שטורעם-ווינט צום הימל — מלכים ב ב:יא], טאקע געגאנגען ארויף אין הימל, אבער דאס הייסט אז אין גוף, בגוף [בגוף: מיט א גוף], ער לעבט ער שוין נישט אויף דער עולם הזה [עולם הזה: דער וועלט].

אבער מ’טרעפט שוין אין תנ”ך [תנ”ך: תורה נביאים כתובים — די הייליגע שריפטן] בפירוש [בפירוש: קלאר] “ויבא מכתב מאליהו” [ויבא מכתב מאליהו: און ס’איז געקומען א בריוו פון אליהו — דברי הימים ב כא:יב], אליהו הנביא האט געשריבן א בריוו. דער מכתב איז געקומען שוין נאכדעם וואס אליהו הנביא איז נישט געווען אויף דער עולם הזה. זעט אויס אז ער האט געהאט א וועג אליהו הנביא צוריקצוקומען אין א התלבשות [התלבשות: אנטון, פארקליידונג] פון א גוף, אין אן אופן [אופן: וועג, פארעם] פון א גוף, ווי דער גוף, דער “כבוד נברא שבנשמות ומלאכים” [כבוד נברא שבנשמות ומלאכים: דער באשאפענער כבוד פון נשמות און מלאכים] רופט זיך, און ער קען צוריקקומען.

ער איז שוין אמאל צוריקגעקומען, און דער אבן עזרא זאגט אז ס’איז שוין געווען “מוצא את חכמי התלמוד” [מוצא את חכמי התלמוד: מ’טרעפט אים ביי די חכמים פון תלמוד], און זיי האבן גערעדט מיט אליהו הנביא. ס’איז נישט קיין “לא נפלאת היא ממך ולא רחוקה היא” [לא נפלאת היא ממך ולא רחוקה היא: ס’איז נישט צו ווייט פון דיר און נישט צו ווייט — דברים ל:יא], ס’איז א גאנץ א פשוט’ע זאך, ס’איז א קליינע מדריגה, ס’קען קומען.

פסח ביינאכט: די בחינה פון אליהו הנביא שבגוף

וועגן דעם זאגן אלע קינדער אז פסח ביינאכט קומט אליהו הנביא. דער טייטש איז אז די גרויסע עבודה [עבודה: דינסט, ארבעט] פון פסח ביינאכט איז די בחינה פון אליהו הנביא שבגוף [שבגוף: אין א גוף]. דאס הייסט, אליהו הנביא וואס ער איז טאקע א נשמה אליינס, אבער ער איז אויך א מלאך. וואס הייסט אז זיין נשמה איז אויך א מלאך? ווייל אליהו הנביא קען קומען אמאל זיך אנטון אין דעם גוף.

א דוגמא: ווי מען קען פילן אדער זען אליהו הנביא

און ווער ס’וויל האבן אן הבנה [הבנה: פארשטאנד], איז דא א סארט דמיון [דמיון: משל, פארגלייך]. דאס הייסט, אזויווי מ’קען זאגן, אויב איינער וויל האבן א הסבר [הסבר: דערקלערונג] אויף דעם, וועט מען זאגן אז אמאל איז דא א מענטש וואס ער פילט א געוויסע פרעזענץ, ער פילט אז עפעס איז דא, איינער איז דא. אדער אויב איז דא א מענטש וואס איז מער וויזשועל, זעט ער ממש אין זיין כח הדמיון [כח הדמיון: די כח פון פאנטאזיע], אין זיין שכל הדמיון [שכל הדמיון: דער אינטעלעקט פון פאנטאזיע], זעט ער ממש ווי עפעס איז דא, זעט ער ממש ווי אליהו הנביא קומט.

דאס איז די טייטש אז אליהו הנביא האט זיך מתלבש געווען אין א לבוש [לבוש: קליידונג] פון א גוף, אין אנדערע ווערטער, די נשמה האט זיך מתלבש געווען אין א לבוש פון א מלאך און איז צוגעקומען.

דער סוד פון אליהו הנביא און די דרך פון עבודה

דאס איז די סוד [סוד: געהיימניש] אז אליהו הנביא קומט פסח ביינאכט, ווייל דער וואס וויל האבן אזא סארט התגלות [התגלות: אנטפלעקונג], איז דא אזא סארט התגלות, איז דא אזא סארט דרך [דרך: וועג] אין עבודה. ס’איז דא אנדערע סארט דרכים, ס’איז דא טיפערע, מ’קען זאגן די פנימיות איז אוודאי העכער, אבער ס’איז דא די דרך אויך.

ווער ס’וויל טון די דרך, דארף ער:

– עסן מצה און מרור

– זיך אנטון א קיטל [קיטל: ווייסע קליידונג וואס מען טראגט ביים סדר]

– טון די אלע לבושים

– די אלע חיצוניות’דיגע מעשים וואס מ’טוט

– פארציילן די מעשיות

– מאכן שעות [שעות: אקטן, מעשים]

– כאילו הוא יוצא ממצרים [כאילו הוא יוצא ממצרים: ווי אויב ער גייט ארויס פון מצרים]

– להראות את עצמו כאילו הוא יוצא ממצרים [להראות את עצמו כאילו הוא יוצא ממצרים: זיך ווייזן ווי אויב ער גייט ארויס פון מצרים]

און דורכדעם ברענגט מען ארויס די בחינה פון אליהו הנביא, “הנה אנכי שלח לכם את אליהו הנביא לפני בוא יום ה’” [לפני בוא יום ה’: פאר’ן קומען פון דעם טאג פון השם]. יום ה’ [יום ה’: דער טאג פון השם] טייטשט די פנימיות, די עצם מדרגה [עצם מדרגה: די עצם-שטאפל], די מדרגת הנשמה [מדרגת הנשמה: די שטאפל פון דער נשמה]. אבער די מדרגת המלאכים [מדרגת המלאכים: די שטאפל פון די מלאכים], דאס איז די אליהו הנביא וואס קומט פסח ביינאכט.

די שאלה: וואס וועגן תפילות פסח ביינאכט?

יעצט אבער, זאגט דער הייליגער רש”ש, אויב אזוי, דארפן מיר דאך פארשטיין אז דאך איז דא פסח ביינאכט אויך תפילות. למשל [למשל: צום ביישפיל], אין די הגדה אליין איז דא א פראבלעם, ווייל ס’איז דא א מצוה שבדיבור. וויאזוי וועלן מיר מיישב זיין [מיישב זיין: אויסגלייכן] ווי דער רש”ש איז מלאכים דעמאלטס? מ’קען עס רופן די פנימיות שבחיצוניות [פנימיות שבחיצוניות: די פנימיות אינעם חיצוניות], אבער נישט יעצט, לאמיר נישט אריינגיין אין די חקירה [חקירה: אונטערזוכונג], אפשר וועלן מיר רעדן וועגן דעם אין א מינוט.

די עיקר פונקט: מען דארף טון ביידע — חיצוניות און פנימיות

אבער קודם לאמיר רעדן וועגן דאס וואס מיר האבן אנגעהויבן צו רעדן. דאס הייסט, קומט אויס אז הגם [הגם: כאטש] ס’איז דא די עיקר עבודה, לאמיר זאגן, פון פסח ביינאכט איז די עבודה פון מלאכים. אויף דעם שטייט די זעלבע זאך, מיר האבן גערעדט וועגן אליהו הנביא, מיר האבן גערעדט אויך וועגן “והמשחית לא יתן לבא אל בתיכם לנגוף” [והמשחית לא יתן לבא אל בתיכם לנגוף: און דער משחית וועט נישט לאזן קומען אין אייערע הייזער צו שלאגן — שמות יב:כג], ווי די משחית [משחית: דער צושטערער] איז עפעס א מלאך, וואטעווער ס’זאל נאר זיין. פשוט’ע פשט שטייט אין מפורש פסוק אז ס’קומט עפעס א…

“אני ולא מלאך” — די פנימיות שבו

און מ’זאגט דאך טאקע אין די הגדה “אני ולא מלאך” [אני ולא מלאך: איך און נישט קיין מלאך]. דאס איז די עולם הפנימיות [עולם הפנימיות: די וועלט פון פנימיות], דאס איז די פנימיות שבו. אבער בחיצוניות [בחיצוניות: אין חיצוניות], אוודאי די גאנצע מעשה פון פסח איז עס געווען אלע מיני זאכן, אלע מיני שעות וואס מ’קען זען, ענינים [ענינים: זאכן, ענינים] פון מלאכים קומען.

ס’איז דא א מדרש [מדרש: מדרש] וואס שטייט, וואס מ’זאגט געוויסע נוסחאות [נוסחאות: ווערסיעס] אין די הגדה, האט רבונו של עולם [רבונו של עולם: דער אייבערשטער] גענומען אין מצרים, איז ער געגאנגען מיט צענדליגער טויזנטער מלאכים, און ער איז מתאר [מתאר: באשרייבט] וועלכע סארט מלאכים זיי זענען געווען, וכדומה [וכדומה: און אזעלכעס]. דאס איז די עיקר איז די מדריגה פון פסח ביינאכט.

די תפילות פון פסח ביינאכט — די פנימיות’דיגע עבודה

אמנם [אמנם: אבער], דאס איז וואס מיר זאגן, דאס איז וואס מ’דארף טון. דער רבונו של עולם האט געזאגט, “אני ולא מלאך”, “אני ולא שרף” [אני ולא שרף: איך און נישט קיין שרף], “אני ולא השליח” [אני ולא השליח: איך און נישט קיין שליח]. די קינדער וואס זאגן “מה נשתנה”, דאס איז וואס מ’דארף טון אין פסח ביינאכט.

אבער, ווער ס’איז אן עושר [עושר: רייכער] האט אויך די פנימיות, און יעדער איינער פון אונז האט עפעס א פנימיות.

אין אנדערע ווערטער אויף אידיש:

– ער האט וואס ער טראכט פאר זיך

– און ער האט וואס ער זאגט פאר זיינע קינדער

– ער האט וואס ער טראכט צווישן בינו לבין קונו [בינו לבין קונו: צווישן אים און זיין באשעפער] ווען ער דאוונט

– ווען ער שטייט שמונה עשרה [שמונה עשרה: די שמונה עשרה ברכות, די עיקר תפילה]

– ווען מ’איז נישט מפסיק [מפסיק: אונטערברעכן], אפילו נישט מיט קליינע קינדער

ס’שטייט א פשט אין שלחן ערוך [שלחן ערוך: דער הויפט-קאדעקס פון הלכה] אז מ’זאל נישט האלטן א קינד אויף די הענט ווען מ’דאוונט שמונה עשרה. ס’הייסט, דא איז דא מדריגות המוחין [מדריגות המוחין: די שטאפלען פון אינטעלעקט], און א מדריגה איז גדלות [גדלות: גרויסקייט], און ס’הייסט חינוך [חינוך: דערציאונג].

אוודאי דארף ער מחנך זיין [מחנך זיין: דערציען] זיינע קינדער, און באופן כללי דארף ער, “כשיסב אדם על מטתו יונק” [כשיסב אדם על מטתו יונק: ווען א מענטש זיצט אויף זיין בעט זאל ער זיין קינד זויגן — א פסוק וואס רעדט וועגן חינוך], ער דארף האלטן זיינע קינדער. אבער ווען ער שטייט שמונה עשרה, האלט ער נישט זיינע קינדער. דעמאלטס איז ער פאר זיך, דעמאלטס איז ער בינו לבין קונו.

די כוונות פון רש”ש פאר תפילה פסח ביינאכט

דעמאלטס איז אויך דא א פסח. ס’איז דא א גאנצע סארט פסח, ס’איז דא א גאנצע מדריגה. און דער רש”ש איז מפרט [מפרט: גייט אריין אין פרטים] אין זיינע כוונות וויאזוי מ’קען מפרט זיין די מוחין דגדלות [מוחין דגדלות: די אינטעלעקט פון גרויסקייט], די מוחין דקטנות [מוחין דקטנות: די אינטעלעקט פון קליינקייט], לויט די סדר, וויאזוי מ’איז ממשיך [ממשיך: ציט אראפ] די מוחין באופן כללי אין תפילה. מ’כוונת [כוונת: מעדיטירט, האט כוונה] די זעלבע שמות [שמות: הייליגע נעמען]. די זעלבע שמות וואס מ’כוונת ביים סדר, איז מ’כוונת שוין ביי מעריב, ביי קריאת שמע [קריאת שמע: דאס זאגן שמע ישראל], ביי שמונה עשרה, די עיקר זמנים [זמנים: צייטן] פון יחוד [יחוד: פאראייניגונג], פון המשכת מוחין [המשכת מוחין: דאס אראפציען פון אינטעלעקט].

ווייל דאס איז וואס א איד דארף טון פאר זיך אליינס.

מסקנא: די צוויי מדרגות און ווי זיי פאסן צוזאמען

דאס איז אונזער הקדמה. א יעדע איינער, מ’דארף פארשטיין אז מ’דארף טון די סדר, און אוודאי דארף מען אויך טון דאס וואס מ’טוט פאר זיך אליינס. דאס איז די פנימיות העולם, דאס איז וואס ער פארשטייט אליינס. שפעטער דארף מען פון דעם ממשיך זיין מלאכים. אוודאי, ס’הייסט אוודאי, די חיצוניות וואס מ’איז ממשיך, די חיצוניות וואס מ’ברענגט ארויס, האט צו טון מיט דעם.

ס’איז נישט קיין סתירה

נישט נאר דעם, ס’טאר נישט זיין קיין סתירה [סתירה: ווידערשפרוך]. מ’דארף רעדן, אויב איינער פילט אז ס’איז א סתירה צווישן די צוויי זאכן, דארף מען עקסטער מאכן א ברידזש, דארף מען עקסטער רעדן. די אמת איז אז ס’איז נישט קיין סתירה.

די זעלבע סטרוקטור אין אלע לעוועלס

ווער ס’ווייסט, איך מיין, אין קבלה [קבלה: די מיסטישע לימוד פון תורה] איז דאך אזוי, ווער ס’לערנט קבלה זעט אז די גאנצע צייט רעדן די מקובלים [מקובלים: קבלה-לערנער] פון דעם, אז ס’איז דא פנימיות העולמות און חיצוניות העולמות, און פונקטליך די זעלבע לעוועלס, אפשר אנדערע נעמען. אמאל זאגט מען אז ס’איז אן אנדערע לעוועל, דאס הייסט, עולם האצילות הייסט עס אזוי, און עולם הבריאה [עולם הבריאה: די וועלט פון בריאה, די צווייטע פון די פיר וועלטן] הייסט עס אזוי, אבער בעצם [בעצם: אין עצם] די זעלבע מסגרת [מסגרת: ראמען], די זעלבע סדר, די זעלבע סטרוקטור איז דא אין אלע לעוועלס.

סאו אויב איינער—

—

[סוף חלק 1 פון 5]

פנימיות און חיצוניות אין עבודת ה’: א קריטישע בליק אויף חסידישע מעשיות

פרק ב’: דער גרויסער סוד פון ניסן און תקוות הגאולה

הקדמה צום סוד

מען דארף עס דאס מפרש זיין, אבער דאס איז א שטארקע חוב וואס איך שרייב דא, וואס מען דארף עס באצאלן. ס’איז נישט קיין חכמה סתם צו זאגן. אבער די וויכטיגע זאך איז אז זיכער אז בעצם, איך מיין פון מיין עקספיריענס ווייס איך אז ס’איז ריכטיג אזוי, בעצם איז די זעלבע סדר, און פארקערט: ווי מער א מענטש איז קלאר אין די פנימיות, ער האט זיך מכניע, ביי מעריב טוט ער וואס ער דארף אליינס טון, און ווען ער לערנט פאר די הגדה לערנט ער פאר זיך אליינס על דעתא דיליה וויאזוי ער פארשטייט – שפעטער ווערט עס אליינס נמשך אין די חיצוניות די זעלבע זאך, און דאס ווערט א גרויסע אור. עס קומען מלאכים, און ס’ווערט זייער לעבעדיג. אז מען מאכט פון די זעלבע נשמות און פון די זעלבע מוחות מאכט מען מלכים.

סאו דאס איז אונזער הקדמה.

דער ענין פון זמן אין פנימיות העולמות

גייט יעצט זיין פרק ב’. אין פרק ב’ איז, איך וויל ארויסברענגען א גרויסן סוד, מיישב זיין, לדעתי, לערכי. איז דאך פרק ב’ וויל איך מסביר זיין אן אמת’דיגע סוד וואס איך פארשטיי, לערכי, לפי הבנתי, א יסוד פון ניסן, פון די צייט פון ימי פסח. אבער ס’איז נישט קיין… על האמת, אלע זאכן וואס זענען אין פנימיות העולמות זענען דאך ווייניגער תלוי בזמן. אמת’דיג, די גאנצע מציאות פון זמן איז נאר אין די עולם המלכים און די עולם החיצוניות. מצד די נשמות, מצד די אמת’דיגע מציאות וואס איז למעלה מן הזמן, פארשטיי איך דאס.

אבער ס’האט זיכער צו טון – די הבנה וואס איך וויל דא זאגן וועט זיכער העלפן צו פארשטיין אויך וואס מ’רעדט אלעס פון פסח, פון די נסים פון יציאת מצרים. מ’רעדט פון משיח, פון די תקווה, תקוות הגאולה, וואס איז איינע פון די גרויסע מעסעדזשעס פון יציאת מצרים, וואס מיר האבן גערעדט אין די איינע פון די שיעורים אין בארא פארק: “כימי צאתך מארץ מצרים אראנו נפלאות” – “למען שמו באהבה”, וואס איז איינע פון די גרעסטע מעסעדזשעס פון פסח ביינאכט, “כן יגיענו למועדים ולרגלים אחרים ונאמר לפניו שיר חדש על גאולתנו ועל פדות נפשנו”.

סאו איך דארף מסביר זיין דא א גרויסע סוד, א גרויסע סוד.

די חסידישע מעשה פון ר’ מענדעלע רימנובער

און די סוד איז אזוי: איך וויל אנהייבן מיט א חסיד’ישע מעשה, אזויווי די אלע זאכן הייבן אן מיט א חסיד’ישע מעשה. א חסיד’ישע מעשה, און איך וועל אביסל קריטיקירן די מעשה, אדער אזויווי יעדער פארשטייט, ווען איך קריטיקיר אן אדם גדול אדער א צדיק אדער א חסיד’ישע זאך, מיינט עס א געוויסע הבנה וואס איך האב, בקטנות, וואס איך האב פון די מעשה. ס’מיינט נישט די זאך אליין, ס’מיינט נישט דער רבי אליין. עס מיינט אזוי פון יעדע זאך, אזוי ווי מיר האבן גערעדט וועגן די “להוציא ממצרים מעבדות לחירות” – עס מיינט די השלכה, די וועג וויאזוי עס קומט אן צו מיר, ממילא איז אויך נתלה בפה.

די מעשה איז אזוי: די מעשה איז, איך האב געזען, ס’איז איינע פון די מעשיות וואס איז ביי מיר, יעדע יום טוב איז דא די דברי שבקדושה, אבער איך האב געוויסע מעשיות וואס געבן ארויס פאר מיר די פנימיות, אזוי ווי די תוכן, וויאזוי, וויאזוי מ’פייערט, וויאזוי מ’טוט די זאך, די יום טוב, אדער די מצוה, אדער די פעולה, די מעשה, וויאזוי מ’טוט עס. האב איך אלעמאל געוויסע מעשיות וואס געבן דאס ארויס. מיר האבן גערעדט ערב יום כיפור אפאר מאל וועגן דעם אויף אזא אופן, און אויך ערב פסח, און אנדערע יארן אנדערע מעשיות האבן מיר גערעדט וועגן די סדר.

סאו איינע פון די מעשיות גייט אזוי, און די מעשה האב איך געזען דא דאס יאר אין די ר’ מאטעלע’ס מעשיות וואס מ’האט ארויסגעגעבן דא אויף פסח.

דער אינהאלט פון דער מעשה

די מעשה גייט אז ר’ מענדעלע רימנובער איז ארויסגעגאנגען אמאל פסח ביינאכט נאכן סדר, איז ער ארויסגעגאנגען שפאצירן אין גאס. ס’זעט אויס אז ער איז געווען מיד, אדער, יו נאו, פיניש’ט, אָווערוועלמד פון די פסח, איז ער געגאנגען שפאצירן אין גאס. איז ער געגאנגען, און אינמיטן גאס זעט ער – אפשר איז שוין געווען אינדערפרי, איך ווייס נישט – זעט ער א גוי גייט אין די גאס. האט ער זיך אויסגעדרייט צו זיינע גבאים, צו זיינע חסידים דארט, און געזאגט: “וואָ, אין אונזערע צייטן איז נאך דא גוים?”

דער מסביר פון די מעשה

און די וואס ברענגען די מעשה זענען מסביר: די פשט פון די מעשה איז, כאילו ר’ מענדעלע איז אריינגעגאנגען אין פסח ביינאכט, איז ער אריינגעגאנגען אין די מוחין דגדלות, מוחין שני, גדלות שני, ווי ס’איז אבא ואמא עילאין. ער איז אריינגעגאנגען אין אזעלכע מדריגות פון מוחין דגדלות, ער האט זיך נישט געקענט פארשטעלן – ער האט זיך שוין פארגעשטעלט, ער האט זיך געפילט אזוי ווי בחינות ימות המשיח. ער האט זיך געפילט אזוי ממש אז אלעס איז שוין גוט. כאילו א גוי – ער האט זיך געקענט, ס’איז אים געווען א חידוש.

יא, מ’דארף פארשטיין, אוודאי, אפילו וויאזוי מ’פארציילט די מעשה, ס’איז נישט פשט אז ער האט נישט געוואוסט אז ס’איז נאך דא גוים, אבער ער איז געווען אין אזא סטעיט אָוו מיינד אז ס’איז אים געווען א חידוש אז ס’איז נאך דא גוים. ער האט שוין געמיינט אז ס’איז שוין “לילה כיום יאיר”. ס’איז שוין אלעס א פסח’דיג.

און דאס איז די זאך, דאס איז די מעשה וואס גייט ארויס די מעשה, אז ס’גייט ארויס וואס איז א סארט עקסטאז, א סארט א דערהויבענע פילינג, א סארט לעוועל. א איד קומט אן ביי פסח ביינאכט, אז ער גייט ארויס, און דאס איז אן אמת’דיגע עקספיריענס וואס מענטשן האבן ווען ער האט עפעס א מצב, גאר א מצב מרומם, ווען ער גייט ארויס און עפעס אזוי איז א חידוש אז די גאנצע וועלט ווייסט נישט דערפון. די וועלט, דער גוי איז נאך אלץ געבליבן א גוי.

א קריטישע אנאליז פון דער מעשה

אה, ס’איז טאקע געווען א שיעור אמאל. און עס וועט עס איז מיין תשובה וואס האבן גערעדט אן ענליכע פראבלעם.

ווי יעצט איך וויל קריטיקירן דעם מעשה זייער שטארק. ס’זעט מיר אויס זייער פאני. אמת, עס איז דא אזא סיטועישן וואס איך האב אפשר געזען. אבער עס איז נאך אלץ זייער פאני צו מיר דעם מעשה.

דער הויפט פראבלעם: אָפגעשניטן פון רעאליטעט

וואס איז מיר פאני דעם מעשה? הייסט אויב איינער האט זאגן, אָקעי, אז… די עיקר איז… אז ס’איז עפעס א פילינג, ס’איז עפעס א מדרגה, עפעס א מעדיטעישן, וואס איז אריינגעגאנגען אין מיילא, זיי האבן געווען מאדנער אין די גאנצע וועלט. איין זאך. עס איז עפעס א חסידישע חינוך – ווען א ליטווישער חינוך איז נאך ערגער אין אן אנדערע וועג, אבער עס נישט ממש אין דעי סטייל, מען קען נישט זאגן אז די ערשטע תירוץ האט זיך געזאגט.

אבער אסאך מאל זעט אויס, אז א כאילו עס קומט אויס, וואס פארציילט מען אויף א רבי, מען וויל פארציילן דעם א דרגה פון א צדיק, וואס ער איז אנגעקומען אין אמת’דיג, זייסט אונז פסח ביינאכט. אה, אסאך מאל, עס איז אזוי, קלעבן עס שוין בקר איילך. מען פילט זיך נישט אזוי ממש אנדערש, מען פילט זיך נישט אינגאנצן ארויס פון די כלים, אינגאנצן אנדערש ווי ס’איז געווען פאר דעם. ס’איז אלס איער חכה’ל, מער ווייניגער די זעלבע. אָקעי?

אבער מען פארציילט אז דער רבי איז געווען אזוי אנדערש, ער איז אזוי אריינגעגאנגען דער מצב, עס איז אזוי ריכטיג געפילט, עס איז אזוי מפנים געווען, עס איז אזוי געווארן ביי אים עכט די פסח ביינאכט – פארציילט מען אויף אים עפעס א דבר של פאנטאזיע גמור, עפעס א זאך וואס האט נישט קיין שייכות מיט די רעאליטעט.

דאס הייסט, ער איז אזוי אריינגעגאנגען אין די מדריגה פון דער וואס איז אזוי מכוון געווען פסח ביינאכט, ככלותה איז אז ער איז שוין געווען “אָוט אָף סינק” מיט די רעאליטעט.

די פראגע פון משיח’ס צייט

אין רעאליטעט זיצן נאך דא גוים אויף די וועלט, און ווען ער זאגט אז ער האט שוין געמיינט אז משיח איז געקומען און ס’איז שוין נישטא קיין גוים, דארף מען דאך אויך וויסן וואס הייסט משיח איז געקומען און ס’וועט נישט זיין קיין גוים, און אידן וועלן יא זיין. די סארט משיח איז געקומען מיינט אז ס’וועט זיין א בעסערע מדריגה? אָקעי, איך זאג גוט.

אבער וואס הייסט, אה, משיח איז געקומען און ס’וועט נישט זיין קיין גוים? ס’וועט עפעס אנדערש זיין. אויב ס’וועט זיין עפעס אנדערש, אויב די חילוק איז עפעס א פנימיות’דיגע חילוק, אז ס’וועט זיין מער דעת, אויך אין דעם איז עס נישט פון די לופט – ס’געשעט נישט פון דעם אז דער רבי מאכט פסח. ס’געשעט אז מען לערנט, אז דער עולם הייבט זיך אן צו פירן מיט ריכטיגע דעת, מיט ריכטיגע מידות – איז אן אנדערע זאך.

אבער סתם צו, אה, נו, סתם אז מיט אמאל דער רבי האט געמאכט א סדר און דער גוי האט אנגעהויבן צו גלייבן אין גאט – וואס האט ער געמיינט? וואס גייט דא פאר? ס’איז עפעס זייער מאדנע, ס’איז עפעס זייער נישט קלאר.

דער פאלשער הנחה

זעט עפעס אויס אז די הנחה איז אז דאס וואס אונז האבן נישט די ריכטיגע פסח אזויווי ר’ מענדעלע, אדער די ריכטיגע, העכערע מדריגה – יעדער איינער איז העפי, ער איז יוצא, אפילו מיט שמחה און מיט חיות, אבער נישט ממש אזוי. אונז קענען זיך פארשטעלן אז נאכן סדר איז נאך דא גוים, דאס איז עפעס א חסרון.

אבער דער גרויסער רבי, דער ר’ מענדעלע, ער אפילו, ער איז אזוי אריין אין די פסח, אז ער איז אינגאנצן נישט געווען קאנעקטעד צו די רעאליטעט.

די רעאליטעט פון גוים און גזירות

אין רעאליטעט איז דאך פול מיט גוים. אלע גזירות וואס זענען דא איז נישט א גוי? יא, דער גוי וואס איז אריבערגעטראפן דארט אין די גאס אין רימאנוב, איך ווייס ווי, ער איז דאך גארנישט שולדיג. אבער מ’רעדט דאך די גוים, די אלע גזירות רעות וואס די גוים זענען גוזר אויף אידן, אלע מלכי אומות העולם וואס זענען עוסק אין מאכן צרות און אנטיסעמיטיזם און זוכן להכעיס און אכידן און גוזל’ן, זוכן אלע מיני צרות, אלע מיני וועגן וויאזוי מ’קען רודף’ן די אידן.

דאס איז אלעס עפעס שוואכע מעשיות. דער גרויסער צדיק, דער גרויסער רבי, ער איז אמת’דיג מיט דמיון, ער איז אמת’דיג איינגערעדט.

סיכום דער קריטיק

אפשר איך קען נישט גענוג ארויס די פראבלעם, און איך דארף עפעס לכאורה מער אריינגיין אין דעם, אבער איך האף אז עפעס איז גענוג מובן צו פארשטיין אז עפעס איז מורא’דיג מאדנע דא, עפעס איז מורא’דיג אומקלאר, עפעס איז מורא’דיג…

[*די רעדנער האלט דא אָפ אין מיטן זאץ, און עס איז משמע אז ער וועט ווייטער פארזעצן אין דעם ענין*]

לעבן מיט נסים אין א וועלט פון טבע: די פונדאמענטאלע פּראָבלעם פון חסידישער עבודת השם

פּרק 3: די אמת’דיגע קשיא פון נסים — נישט גלויבן, נאר לעבן דערמיט

דער חסידישער איד און די פּראָבלעם פון אידענטיפיקאַציע

אבער א חסידישער איד איז דאך אזא סארט מענטש וואס ס’איז אים נישט גענוג סתם צו טון. ער דארף דאך האבן א טעם דערין, ער דארף זיך אמת’דיג אידענטיפייען דערין, ער דארף אמת’דיג אריינגיין אין דעם. און אמת’דיג אריינגיין מיינט זיך אמת’דיג איינרעדן עפעס וואס איז נישט אזוי מיט די ריעליטי.

די מדרגה פון ליל פסח איז שוין לאנג נישטא אזא גוי [נכרי] אויף די וועלט, די אמת’דיגע מדרגה. אונז זענען נישט אויף די אמת’דיגע מדרגה. נישט נאר אונז זענען נישט אויף די אמת’דיגע מדרגה — די וועלט איז נישט אויף די אמת’דיגע מדרגה, ווייל ס’איז דאך יא דא גוים [נכרים] אויף די וועלט.

אבער א מענטש לעבט נישט אויף די אמת’דיגע מדרגה, און נישט קיין גלאובעל [גדולה] איז נישט קיין חידוש אז ס’איז דא גוים [נכרים]. איך האף אז איר פארשטייט די פּראָבלעם. איך האף אז איר פארשטייט די פּראָבלעם. דאס איז א זייער בעיסיק פּראָבלעם.

פון חסידישע מעשיות צו די גרעסערע פּראָבלעם

און יעצט, די פּראָבלעם — דאס איז וואס איך האב געפרעגט אויף חסידישע מעשיות, וואס ס’איז עפעס א זאך וואס גיבט ארויס זייער קלאר די זאך. אבער אמת’דיג איז די פּראָבלעם נאך אסאך גרעסער.

דהיינו, ס’איז נישט נאר א פּראָבלעם וועגן חסידישע מעשיות — חסידישע אידן וואס ווילן פארשטיין, ווילן זיך אידענטיפייען, ווילן זיין אמת’דיג דערביי, ממילא כאפן זיי, געבן זייערע מעשיות ארויס די בעיה [בעיה: פּראָבלעם]. אבער ס’איז דאך א פּראָבלעם בכלל.

די פּראָבלעם פון פסח: לעבן אויף א בסיס פון נסים

לאמיר אויפשטעלן אין אנדערע ווערטער. לאמיר זאגן אז א איד זאגט אז פסח פארנאכטס גיבט מען ארויס אז דער אייבערשטער האט ארויסגענומען די אידן פון מצרים. מ’האט געשריגן אז דער אייבערשטער האט אונז ארויסגענומען באותות ובמופתים, מיט צען מכות, מיט קריעת ים סוף, מיט אלע מיני חידושים נפלאים, כנגד הטבע. ס’איז געווען אלעס נסים, ס’איז געווען אלעס נסים ונפלאות.

וכן כמו שהוצאתנו ממצרים כן תוציאנו — גלייבן אונז, האפן אונז אז ס’קען זיין היינט, ס’קען זיין מארגן אינדערפרי, עס זאל קומען עפעס א משה און מאכן צען מכות קעגן ווער דער פרעה איז היינט, און מיט אלע מיני נסים ונפלאות וכו’ וכו’.

הקדמה ראשונה: וואס מיינט מען אמת’דיג מיט “נסים”?

יעצט, אוודאי, לאמיר ארויסברענגען קלאר די קשיא. אוודאי, אז מיר רעדן וועגן די פיוטשער [עתיד] אדער וועגן די פעסט [עבר] — יא? מיר רעדן אז ס’איז אמאל געווען גרויסע נסים אין יציאת מצרים. ס’הייסט נישט נאר גרויסע נסים, נאר עפעס א גאנצע סארט הנהגה וואס מ’האט געקענט פּלאַנען, מ’האט געקענט לעבן אויף א בסיס פון דעם וואס איז נישט נארמאל.

לאמיר — איך זע אז איך דארף אויך ברענגען נאך איין זאך, יא? לאמיר ארויסברענגען צוויי הקדמות צו מסביר זיין די קשיא בעסער.

קודם כל, איין זאך איז אזוי:

ווען מ’זאגט אז ס’זענען געווען נסים, מיינט מען דאך נישט סתם צו פארציילן א מעשה, יא? יעדער פארשטייט — פסח פארנאכטס אז מ’זאגט ס’איז געווען אמאל צען נסים אין מצרים, דאס איז נאך נישט די ווארט, רייט?

און אפילו דאס וואס איז דעמאלטס געווען — לאמיר אפילו רעדן היסטאריש וואס איז געווען — אדער דאס וואס מ’זאגט אז ס’גייט זיין לעתיד לבוא ווען משיח וועט קומען, מיינט עס דאך נישט ארויסצוברענגען, מיינט עס דאך נישט סתם א מעשה. ס’איז געווען א מעשה — די בלוט איז געווארן וואסער, אדער די וואסער איז געווארן בלוט, סארי. דאס איז נישט וואס מ’מיינט, יא? דאס איז נישט די ווארט, דאס איז נישט קיין זאך וואס איז שייך בכלל אפילו היינט, אז מ’גייט אריין אין עפעס א סארט לעוועל פון לעבן.

וואס מ’מיינט איז א זאך, א בעסערע זאך:

מ’מיינט אז די סארט, די סדר, די וועג ווי אזוי א מענטש האט זיך אנגעקוקט זיין לעבן, די וועג ווי אזוי א מענטש האט זיך אויסגעפּלאַנט זיין לעבן, איז אנדערש אין וואס מ’רופט א תקופה פון נסים — אין די זמן יציאת מצרים — ווי היינט, יא?

די משל פון דעם איד אין מצרים: פּלאַנען בעיסד אויף נסים

אז מ’איז געקומען צו א איד ערב פסח שנת ב’תמ”ח [שנת אלפיים תמ”ח לבריאת העולם], ווען ס’איז געווען די צייט פון יציאת מצרים, און אים געפרעגט: “וואס טוסטו?”

“איך גיי קויפן א קרבן פסח.”

“פארוואס גייסטו קויפן א קרבן פסח?”

“ווייל ביינאכט קומט דער אייבערשטער לינצ’ן [להרוג] אלע בכורים פון מצרים, און ער דארף זען די קרבן פסח כדי אונז נישט צו הרג’ענען דארט.”

זאגט מען אים: “ביסט א נארמאלער מענטש? דו פּלאַנסט בעיסד אויף נסים, אויף אותות ומופתים? דאס איז נישט די וועג ווי א נארמאלער מענטש פּלאַנט עפעס!”

אפילו אונז וואס גלייבן אין משיח — לעבן מיר אזוי?

אפילו אונז וואס מיר זאגן אז מיר גלייבן אין ביאת המשיח — קיינער בויעט נישט זיין לעבן אויף דעם, רייט? ער פּלאַנט נישט געבויט אויף דעם.

ער לעבט, און אונז האבן א געוויסע וועג וויאזוי אונז פארשטייען די וועלט, און וועלכע — דו קענסט רופן — אין וועלכע עולם אונז לעבן, אין וועלכע סארט שכלי [שכלי: אינטעלעקטועל], אין וועלכע סארט קאָז ענד עפעקט [cause and effect: סיבה ותוצאה] אונז נעמען ערנסט וויאזוי אונז פּלאַנען אונזער לעבן. און דאס איז אלץ וואס אונז רופן דרך הטבע, וואס איז דער נארמאלער וועג.

וואס מיינט “נס” — א טיפערע פארשטאנד

און מ’זאגט אז ס’איז געווען א נס — מיינט נישט נאר אז ס’איז געשען. אז ס’איז געשען, קענסטו זאגן דער אייבערשטער קען אלעס טון, ס’איז געשען. ס’איז דאך נאך טיפער פון דעם, רייט?

אמת’דיג, דאס איז דער יסוד פון נבואה. פון דעם דארף מען זאגן אז משה רבינו איז געקומען און געזאגט דאס, יא? ווייל ס’איז נישט סתם אז ס’איז געווען א נס.

די מעשה פון יציאת מצרים איז נישט סתם אז ס’איז געווען אמאל א נס וואס האט ארויסגענומען די אידן פון מצרים. די מעשה איז אז ס’האט געמאכט סענס [sense: זין], רייט? ס’איז דא פשוט א וועג וואס דאס איז גערופן די וועג פון לעבן.

להראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים, רייט? ס’איז דא פשוט א וועג פון לעבן, ס’איז דא פשוט א מוח — וואס הייסט, וואס הייסט נס?

הייסט אז די אידן אין מצרים האבן געלעבט:

זייער מעשה איז — אמת’דיג די אידן האבן געלעבט אין מצרים — זייער מעשה איז אז זיי זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים נישט ווייל ס’האט געשטימט בדרך הטבע, נאר ווייל ס’איז געווען בדרך נס. ס’איז געווען פשוט א חידוש. דאס איז וואס אונז זאגן, רייט?

די שווערקייט: קען מען אמת גלייבן אין נסים?

יעצט, דאס איז אסאך שווערער. איינער וועט זאגן: “יא, אוודאי, איך קען — איינער ווייסט, איך זאג — איך וויל דאס זאגן. איך זאג חלילה — נישט חלילה, איך זאג עס אפילו נישט נאר חלילה, נישט נאר מבחינת אמונה, מבחינת שכל אויך. דו זאגסט דו ווייסט אז ס’קען נישט געשען קיין נס? ס’איז נישט געווען?”

וואס איך קען זאגן:

אז ס’איז יעצט נישט געשען קיין נס — דאס קען איך זאגן. דאס הייסט, וויפיל איך זע, אין מיינע אויגן, אין מיין לעבן זע איך נישט אזא זאך ווי א נס. איך זע וואס איז די נארמאלע וועג וויאזוי א מענטש לעבט. איך האב די שיקולים וואס איך מאך, און אלעס איז פון דרך הטבע. דאס פארשטיי איך, דאס איז וואס איך זע.

אבער וואס ס’איז אמאל געווען זעסטו דאך נישט:

אוקיי, אפשר איז געווען אמאל אסאך נסים, אפשר גייט זיין אמאל אסאך נסים. קענסט נישט אפפרעגן, קענסט נישט אפילו למעלה מן הדעת. ס’איז לא נודע [לא נודע: נישט באוואוסט], דו ווייסט נישט.

אונז שטעלן זיך פאר אז אלעמאל איז נארמאל. אוקיי, אפשר איז אמאל נישט נארמאל. אפשר איז אמאל געווען נישט נארמאל, אפשר גייט אמאל נישט זיין נארמאל. אלעס קען זיין, רייט?

די גרעסערע חידוש: לעבן אזא סארט זאך אמת

אבער די גרעסערע חידוש איז עפעס אנדערש. די גרעסערע חידוש איז א גאנץ אנדערע זאך. די גרעסערע חידוש צו זאגן דא איז — איז צו זאגן אז מ’קען לעבן אזא סארט זאך אמת.

דער חילוק צווישן גלויבן און לעבן:

אז א מענטש זאגט אפילו היינט, אז א מענטש זאגט אז ער גלייבט אין משיח וועט קומען — איז איין זאך.

אז א מענטש זאגט אז אין א געוויסן לעוועל, ווייל די טאג טעגליכע לעבן קען מען נאך אלץ נישט פּלאַנען — אפילו לויט די שיטה, לויט די השגה, קען מען נישט פּלאַנען טאג טעגליכע לעבן בעיסד אויף דעם אז משיח וועט קומען.

דער “דזשואיש קוועסטשאן” [Jewish Question: די אידישע פראגע]

אבער ער זאגט אין אופן הכללי, ער פרעגט: “וואס וועט זיין מיט אידן?” יא, דאס איז די שאלה, די דזשואיש קוועסטשאן. וואס וועט זיין מיט די אידן? וואס וועט זיין? ס’איז דא קשיות, ס’איז דא אלע מיני שונאים, ס’איז דא אלע מיני צרות בגשמיות ברוחניות — וואס וועט דא זיין?

דער תירוץ איז משיח:

זאגט מען אים אן אנדערע זאך, זאגט מען אים: יא, דאס קומען לגבי דעם, דער תירוץ איז — דער תירוץ איז יא די נושא פון משיח וועט קומען. דאס איז די תירוץ. די תירוץ אויף די דזשואיש קוועסטשאן איז משיח גייט קומען.

דאס הייסט, דו האסט געפרעגט א נארמאלע קשיא בדרך הטבע, און די תירוץ איז שלא בדרך הטבע, רייט? די תירוץ איז אז משיח גייט קומען. דאס איז די חידוש וואס זיי זאגן דא, רייט? דאס איז די נייע זאך וואס זיי זאגן.

די אמת’דיגע חידוש: בויען א לעבן אויף נסים

יעצט, דאס איז גאר אן אנדערע זאך. דאס איז דאך די פשט, אז נישט נאר מ’זאגט אז ס’איז אמאל געווען און ס’גייט אמאל זיין. זיי זאגן אז ס’איז דא א סארט חשבון — איך ווייס נישט וואס איז די פונקטליכע גוטע ווארט, איך גיי טרייען צו נוצן איין ווארט — דאס איז אז א מענטש לעבט, יא? א מענטש פּלאַנט בעיסד אויף דעם, ער רעדט פון די פאסט [past: עבר] בעיסד אויף דעם, ער פארענטפערט קשיות, ער האט אידעאס [ideas: געדאנקען], זיינע האָופּס [hopes: האפענונגען] און זיינע פירס [fears: מוראות] זענען בעיסד אויף דעם.

לגבי כלל ישראל באופן כללי:

דאס — די תירוץ איז לגבי באופן כללי עט ליעסט [at least: לפחות], לגבי די אידן באופן כללי. לגבי יעדער מענטש אליין איז אפשר איינס סומך על הנס [סומך על הנס: פארלאזט זיך אויף א נס], אז פונקט משיח וועט קומען — ווער זאגט אז פונקט אז דו שטארבסט וועט זיין די מלחמת גוג ומגוג? איך ווייס נישט, איך וועל דיר ענטפערן פונקט דיין פּראָבלעם.

אבער די פּראָבלעם פון די כלל ישראל באופן כללי זאגן זיי, די תירוץ איז משיח. דאס איז דאך נישט קיין נארמאלע זאך. וויאזוי קענסטו בויען אזוי?

די מעשה האט זיך אנגעהויבן ביי יציאת מצרים

אפילו מ’הייבט אן די מעשה — די מעשה האט זיך אנגעהויבן ביי יציאת מצרים. די פּראָבלעם איז נישט צו גלייבן אז ס’קען געשען אזא זאך — דאס איז גרינג, ס’איז נישט אפילו א קשיא. דו ביסט נישט דארט געווען, דו ביסט נישט געווען אין די פעסט [past: עבר], דו וועסט נישט זיין אין די פיוטשער [future: עתיד] — אלעס קען זיין.

די אמת’דיגע פּראָבלעם:

די פּראָבלעם איז עפעס אינגאנצן אנדערש. די פּראָבלעם איז צו זאגן אז מ’קען לעבן, אז צו פּלאַנען די פּלענס [plans: תכניות], די תירוץ אויף די שאלה “מאין באת ולאן אתה הולך” איז: “איך קום פון א נס און איך גיי אין א נס.”

איז די שאלה וואס שיינט: אונז לעבן דאך נישט אזוי! אונז לעבן דאך — און אפילו די הלכה איז אזוי — קיינער איז נישט מחולק אז די פאקט איז אונז לעבן נישט אין עולם הנסים, אונז לעבן אין עולם הטבע.

איז וואס איז די פשט פון דעם? דאס איז דאך א גרויסע קשיא. דאס איז די קשיא וואס איך האב, דאס דארף עס שווער זיין.

די טיפערע פּראָבלעם: מ’קען נישט לעבן אויף נסים

און ס’זעט אויס פון די סארט חסידישע מעשה וואס איך האב געזאגט — יעצט פארשטייען מיר אז די פּראָבלעם איז אסאך טיפער — אז אסאך מענטשן מיינען אז יא, אמת, אוודאי, אונז האבן נישט די לעכטיגע מדרגה פון אמונה, די מדרגה פון בטחון, די מדרגה פון קלארקייט. אונז פארשטייען נישט געהעריג אז וואס? אז טאקע אלעס איז נסים, אז מ’קען לעבן אויף נסים, מ’קען פּלאַנען פאר נסים, וכו’.

דער פעלער אין דעם גאנג:

אונז טראכטן נעבעך אז די וועלט איז ערך א טבע. אויב וואלטן מיר געווען גרויסע צדיקים, אונז וואלטן געמאכט א פעלער מעשה [correct action: ריכטיגע מעשה], וואלטן זיך געמוטשעט, געארבעט כביכול אויף אונזערע מידות, אויף אונזער בטחון — וואלטן מיר יא געזען אז אלעס איז נסים. אזוי? וואלטן מיר זיך — אין אנדערע ווערטער — וואלטן מיר זיך געקענט איינרעדן.

יא, דאס איז דאך די פּראָבלעם!

צוריק צו די נושא: נישט אין סינק מיט די ריעליטי

גייען מיר צוריק צו די נושא, אז די תכלית פון עבודת השם איז צו זיין נישט אין סינק [sync: סינכראניזאציע] מיט די ריעליטי.

די ריעליטי איז, לכל הדיעות, אז ס’איז נישטא קיין נסים. אבער דער צדיק — ער איז דער וואס לעבט, לאמיר זאגן, היינט איז א תקופה פון הסתר פנים, וואס גייט זיין אמאל נסים, אמאל געווען נסים — זייער גוט.

אבער אין אנדערע ווערטער:

זיין אמונה, זיין תודעה, רייט? זיין קאָנשעסנעס [consciousness: תודעה], די וועג וויאזוי ער טראכט פון די לעבן, איז נישט געבויט אויף די ריעליטי וואס איז יעצט. ס’איז געבויט אויף די ריעליטי וואס איז דעמאלטס. אין אנדערע ווערטער, נישט אויף די ריעליטי, ווייל נישט אויף די וועג וויאזוי די וועלט ארבעט יעצט. ער דארף לעבן…

א למדנ’ישע קשיא: הסתר פנים און אמונה

איך קען דיר פרעגן א קשיא. אויב מ’זאגט — מ’קען דיר פרעגן די קשיא אין אן אנדערע למדנ’ישע וועג:

אויב דו זאגסט אז הסתר פנים איז יעצט א זמן פון הסתר פנים, ס’איז נישט קיין זמן פון נסים — נו, איז וואס הייסט אז א צדיק לעבט אין א זמן פון… ער לעבט מיט אמונה?

ער לעבט מיט אמונה — איז ער נישט ריכטיג:

א מענטש דארף זיך לעבן אלעמאל מיט די הנהגה וואס איז דא יעצט. אויב יעצט איז די מדרגה הסתר פנים, דארף מען לעבן מיט הסתר פנים, נישט מיט אמונה!

און מ’זאגט אז ס’קען אפילו זיין ממש אזא ספר, אז אפילו אז א צדיק רעדט יא אמונה, טאר מען נישט לעבן דערמיט, ווייל ס’איז דאך נישט די ריעליטי.

א וועג צו זאגן עס למדנ’יש

אבער איך האב עס ליב — דאס איז אזא וועג וויאזוי מ’קען עס זאגן למדנ’יש, אויב איינער וויל נישט סאונדן [sound: קלינגען] אז ער פרעגט צו א שווערע קשיא:

צו זאגן, וואס איז דער מקור אז איינער זאל זאגן יא? מ’זאגט למשל, דער רמב”ן זאגט אז ס’איז דא א מדרגה פון אויב ער האט גילוי פנים, דעמאלט דארף ער נישט קיין דאקטער, מען דארף נאר דער אייבערשטער, און צדיקים לעבן אזוי.

דער רמב”ן’ס שיטה: אפילו א צדיק טאר נישט

ניין, לויט’ן רמב”ן אפילו א צדיק טאר נישט אזוי לעבן היינט, ווייל יעצט איז נישט קיין זמן פון הסתר פנים [כוונתו: יעצט איז א זמן פון הסתר פנים].

אפשר צו זאגן באופן פרטי, ביי דיר איז יא?

אוקיי, דארף מען מדייק זיין צו ס’איז טאקע אזוי. אויב ס’איז טאקע אזוי, דארף ער נישט זיין קיין צדיק — ער איז ווייטער נארמאל. אפשר ווייל ער איז א צדיק האט ער א גילוי פנים, האט ער אסאך נסים. אבער באופן כללי דאך נישט — דאס איז די עיקר זאך.

און לויט’ן רמב”ן איז פשט אז ער דארף נישט.

אמונה אין גאולה: טבע, נסים, און די אמת’ע רעאליטעט

פרק ד: די תירוץ – וואס מענטשן רופן “רעאליטעט” איז נישט די אמת’ע רעאליטעט

צוזאמענפאסונג פון דער קושיא

ניין, לויט’ן רמב”ן אפילו א צדיק טאר נישט אזוי לעבן היינט, ווייל יעצט איז נישט קיין זמן פון הסתר פנים. אפשר צו זאגן באופן פרטי ביי דיר איז יא, אָקיי, דארף מען מדייק זיין. צו איז טאקע אזוי? אויב איז טאקע אזוי, איז דאך נישט קיין, דארף מען נישט זיין קיין צדיק, איז דאך ווייטער נארמאל. אפשר ווייל ער איז א צדיק האט ער א גילוי פנים, האט ער השגחה, האט ער נסים, אבער באופן כללי איז דאך נישט דאס די זאך. און לויט’ן רמב”ן בפשטות אין גלות טאר מען נישט סומך זיין אויף א נס, ווייל ס’איז נישט קיין מצוי פון נסים.

איז בקיצור, קיצור המעשה, און למעשה, לכל זה האט זיך נישט געהאלפן, ווייל די גאנצע זאך וואס מיר זאגן, וואס מיר גלייבן אין די גאולה וואס איז געווען און וואס גייט זיין, איז דאך אלעס געבויט אויף אן אידעע פון נסים. און מיר זאגן אז דאס איז איין בחינה פון נסים, אבער דאך, גרייד יעצט איז נישט קיין נסים. ס’איז אפשר א דוחק’דיגע תירוץ, ס’איז ענדערש ווי א דוחק’דיגע תירוץ אז יעצט איז הסתר פנים. און נישט נאר דאס, תקוות הגאולה, דאס איז האפן אויף משיח און האפן אויף די גאולה, איז א זאך פון יעצט, נישט קיין זאך פון די פיוטשער אז ס’וועט זיין עפעס אן אנדערע סארט וועלט. מיר טענה’ן אז ס’וועט זיין אן אנדערע סארט וועלט, און מ’וועט זיך דעמאלטס דארפן צושטעלן צו די אנדערע סארט וועלט. יעצט איז נישט יענע וועלט, סאָו וואס ווילסטו פון אונז? עפעס איז דא דא א פראבלעם, עפעס איז דא דא א בייסיק פראבלעם.

הקדמה לדי תירוץ

איז איך וויל זאגן א חידוש. איך האף אז דער עולם פארשטייט גענוג מיין קושיא, און אויב נישט זאל מען קומען און מ’וועט שמועסן וועגן דעם מער. אבער עד כאן איז די קושיא, עד כאן האבן מיר מסביר געווען די קושיא. און געבויט אויף די מעשה פון ר’ מענדעלע ארויסגעברענגט אז ס’קען נישט זיין אז די יסוד, די מדרגה פון צדקות, איז צו זיין מיט דמיון. און ווען איך מיין דמיון מיין איך נישט צו זאגן נאר אז ער איז מיט דמיון און ער מיינט אז ס’איז נישטא קיין גויים, נאר איך מיין נאך טיפער, אז זיין מדרגה פון אמונה איז נישט די מדרגה פון אמונה וואס ס’פירט די וועלט.

לאמיר קענען זאגן, אויב מ’וויל קען מען עס זאגן אזוי: די מדרגה איז א שכינה, די מדרגה איז א השגחה וואס איז דא היינט איז די מדרגה פון הסתר פנים, נישט קיין מדרגה פון טבע, פון מקרה, נישט פון נסים. איז אז א צדיק פסק’נט פאר זיך אז ער לעבט מיט נסים, אבער דער יוד באופן כללי גלייבט אז ס’וועט קומען אים נסים, איז א גאנצע נס. איז דאס איז דאך נישט די רעאליטי פון יעצט. סאָו וואס מיינט עס בכלל צו זאגן אז איך לעב אין א מדרגה וואס איז נישט די רעאליטי? סאָו די זאך איז אריינגיין אין א פלאץ וואס איז נישט רעאליטי, ס’איז זייער פאני. און די פיוטשער וועט זיין די רעאליטי. עפעס פעלט דא זייער א שטארקע הסבר.

אנהויב פון די תירוץ – אלעס איז בדרך הטבע

סאָו איך וויל זאגן די תירוץ וואס איך האב פארשטאנען לעצטנס. נאכדעם פארשטיין אלעס, אבער איך האף אז מיט אויך די תירוץ. אפשר דא איז די ערשטע מאל וואס איך רעד ארויס די יסוד, סאָו עס וועט זיין שווער צו פארשטיין. לאמיר עס פרובירן צו זאגן די תירוץ.

די תירוץ איז אזוי, און די תירוץ אויף דעם איז, וואס איז די תירוץ? די תירוץ אויף דעם איז אזוי, לאמיר פרובירן צו זאגן די תירוץ. די תירוץ צו, איך רעד יעצט באופן כללי לגבי וואס געשעט מיט די עם ישראל, כלל ישראל, וואס איז די עיקר זאך פון פסח. די אמת איז אז ס’איז אויך באופן פרטי, אבער באופן פרטי איז אפשר מער קאמפליצירט צו זען אדער צו רעדן וועגן דעם, אבער זיכער באופן כללי איז אזוי.

די תירוץ איז אזוי: דאס וואס אונז מיינען איז די רעאליטי, די נארמאלקייט, און איך רעד דאס אלעס בדרך הטבע. אויב איינער וויל, קען ער זאגן אז וואס איך גיי יעצט זאגן איז אז די גאולה קען זיין בדרך הטבע. נאר מ’דארף פארשטיין וואס מ’מיינט צו זאגן בדרך הטבע, און איך זע אז עס גייט אנקומען זייער טיפע זאכן, און מ’דארף זיין נזהר צו זאגן אויף די ריכטיגע וועג, ס’הייסט מ’דארף זיך פארשטיין קלאר, נישט ווערן צעמישט. אבער לאמיר זאגן אזוי, וואס איך גיי לכאורה דא זאגן איז אז אלעס איז נאטורליך, אלעס קען זיין בדרך הטבע. וואס איך וויל זאגן איז בכלל אז ס’איז נישט בדרך הטבע, דאס איז די גאנצע מעשה פון נסים.

דער יסוד: הרגל איז נישט טבע

וואס איך וויל זאגן איז אזוי: וואס אונז שטעלן זיך פאר אז ס’קען זיין, א מענטש, וואס איז בייסט אויף וואס מאכסטו דיינע פלענער? בייסט אויף וואס מאכסטו דיינע פלענער? לאמיר רעדן פון די פלענער פון באופן כללי. מ’פרעגט די קושיא, וואס טוט זיך מיט די פאלק ישראל? זיי זענען פונקט אזוי אין א שווערע מצב, אפשר היינט, און בקיצור, מ’גייט אריינגיין פונקטליך אין וועלכע סטעידזש זיי זענען אין יעדע מצב, ס’איז אפשר א פראבלעם.

וואס טוט מען מיט דעם? זאגט א איד, איך האב צו זאגן די תירוץ, משיח וועט קומען. זאגט מען אים, דאס איז די רעאליטי? זאגט ער יא. וואס מיינסטו צו זאגן אז ס’איז יא?

דער איד זאגט אזוי, ער זאגט קודם כל, איך מיין אז דו, גוי, דו, אפיקורס, דו וואס ביסט נישט איינער וואס איז מאמין בביאתו, יא, דער וואס איז איינער וואס איז מאמין בביאת המשיח, דו פארשטייסט נישט די רעאליטי. וואס דו רופסט רעאליטי איז איינער אלע הרגל.

יעצט רעד איך הונדערט פראצענט לויט יעדע סייענטיסט, לויט די גרעסטע אטעאיסט, איך זאג נישט אן קיין שום אריינלייגן קיין שום לעוועל פון זאכן וואס מ’קען נישט זען. וואס מיין איך צו זאגן?

משל פון די סאוויעט יוניאן

אזוי איז דאך רוב מענטשן, אונז זענען צוגעוואוינט, און מ’רעדט פון היסטאריע, א מענטש וואס למשל שטייט אויף, ער וואוינט אין די, איך ווייס, אין די סאוויעט יוניאן, סאוויעט יוניאן, ער איז שוין געבוירן דארט, זיין טאטע איז שוין געבוירן דארט אפשר, ער איז שוין פערציג יאר אלט זיין דעם יונג, ער זאגט קום אהער, דאס איז די מציאות, דאס איז די מלכות, זיין מלכות הרשע, אזוי פירט זיך עס.

ער זאגט ניין, איך האלט אז מארגן אין דערפרי קען עס אויפשטיין עס זאל נישט זיין. זאגט ניין די לעבסט נישט אין רעאליטי, לעבסט אין דמיונות און אמת און אסאך וועגן טאקע וועסט וועט פלאנען זיין לעבן, בייסט אויף דער עמא, טוהן יעדout, פילות פאר מרידה, בעסט אז מארגן קען עס נישט זיין, אפשר די סטארפטע אויף דארף מען טאקע נישט טון. דאס רעדט אמער למעשה.

אבער איב איך פרעג מיר מחשבה, די געדאנק צו פארשטיין, איז עס אמת אז מארגן אינדערפרי מוז זיין אז ס’גייט זיין די סאוויעט יוניאן? דארף מען זאגן, דער וואס פארשטייט ריכטיג די רעאליטי, די נעיטשער – איך רעד נישט יעצט פון גארנישט למעלה א נעיטשער – זאגן מען ניין, ס’קען זיין אז מארגן אינדערפרי מוז אויפשטיין עס נעט אויס סאוויעט יוניאן. נונז ווייסן שוין אז דער סאוויעט יוניאן קען עס געשען, אז איינער אין די פריזן מוז אויפשטיין אין די אויס סאוויעט יוניאן.

דער חילוק צווישן אמת’ן טבע און מענטשלעכע הרגל

אן אנדערע ווערטער, דאס וואס איז גערופן נעיטשער – אז דער ים זאל דיך שפאלטן – ווייס איך נישט. דאס איז א נעטשול זאך אפשר אפשר. אפילו דער ים איז נישט סימפל. אבער איך ווייס אז די זאכן, מענטשן זאלן אראפפאלן ארויף, און נישט אראפ. דאס איז קעגן נעיטשער, דאס געט קיינמאל נישט געשען.

אזוי קומט ער און זאגט דער נעשטעל סייענטיסט, דער וואס פארשטייט נעיטשור, ער זאגט קיין מער, דו רעדסט פון נעיטשור? אוודאי, דו ווילסט זאגן אז מענטשן קען נוהב צו פליען, מענטשן קיין כמל שוין נוהב צו פליען. נישט מיט א העליקאפטער, אבער א מענטשן אליינס קיין כמל שוין נוהב צו פליען. אבער אז איין מלכות האט פאלן און ס’איז קומען א צווייטע מלכות, ס’איז דא גארנישט אין נעיטשור קעגן דעם. ס’ריש למלם דרך הטבע.

די פאראדאקס פון מענטשלעכע פארשטאנד

אה, מענטשן געווענטליך זענען פונקט פארקערט. מענטשן טראכטן אז ס’איז גרינגע צו זיך פארשטעלן אז עס איז דא א פסאורי גולע וואס ער קענען מאכן א לעפל זיך בייגן מיט זיין מוח וואס איז דער שלוקת דרך הטבע, עס איז גרינגער צו גלייבן ווי אז משיח, א מענטש, זאל קומען און די אידן זאלן איבערנעמען ארץ ישראל צוריק. דאס איז שווערער צו גלייבן פאר מענטשן.

פארוואס? ווייל וואס מענטשן רופן טבע און וואס דער פעקט איז אז טבע, ס’איז זייער ווייט. און בעויווילן אייבער מאזוי, אפילו נאכדעם וואס זאל זיך האבן היסטאריע און וואס זאל זיך האבן סייענס און אלעס, אילץ העלפט נישט. דאס איז מענטשן, דער מנהגו של עולם, מנהגם פון מענטשן, יא, נישט מנהגו של עולם אין די סענס פון נעטשור.

דעם נאטורליכן בליק פון מענטשן איז נישט נאטורליך, ס’איז נישט וואס די רעאליטי איז, ס’איז זייער ווייט פון די רעאליטי. וואס מ’רופט בעלי בתים, וואס מ’רופט יא, וואס איז אין דרך הטבע, איז נישט די רעאליטי, ס’איז בכלל נישט די רעאליטי.

וואס איז אמת בדרך הטבע און וואס נישט

אסאך זאכן וואס אונז מיינען איז די רעאליטי און זענען זייער זיכער אין זיי, זענען די ווייניגסטע וויכטיגע זאכן על פי נעטשור, אפילו איינער וואס פארשטייט ריכטיג וואס איז חוקי הטבע. און פארקערט, ס’איז דא זאכן וואס זענען יא חוקי הטבע, און אין יענע זאכן זענען מענטשן מזלזל אין זיי, יא?

אז איינער וועט, איך ווייס, טון א זאך דא וואס איז מסוכן פאר זיין געזונט און בלייבן געזונט, דאס איז מענטשן שווערער צו גלייבן פאר סאם ריזן. יא, יעדער איינער קען גלייבן, רוב מענטשן גלייבן אז ס’קען זיין א, איך ווייס, אז ער האט גערוכערט זיין גאנצע לעבן און ער האט נישט קיין גרעסערע ריסק פון קענסער, לאמיר זאגן, דאס איז פאר סאם ריזן א זייערע זאך וואס מענטשן גלייבן. אבער אז מארגן זאל זיין בכלל אן אנדערע מדינה זאל שולט זיין, ווער ס’זאגט דאס, דארף מען זיין א בעל דמיון.

דער חילוק צווישן כלל און פרט

יעצט, ווען ער זאגט ספעציפיש א געוויסע זאך, אדער ווען ער זאגט ער מאכט א געוויסע פלאן, קען עס זיין אז ער איז א בעל דמיון, דאס איז בכלל נישט אזוי סימפל. דאס איז זאכן וואס, דאס איז מער פרטים און פונקטליך, אזויווי דער רמב”ם זאגט, צו וויסן ווען ס’גייט געשען, וויאזוי ס’גייט געשען, דאס איז שוין נישט די אמונה פון ביאת המשיח בכלל. דאס איז שוין, אפילו איינער זאגט ער גלייבט פונקטליך וויאזוי ס’גייט געשען די מכות מצרים, איך ווייס נישט צו דאס איז די אמונה, דאס איז שוין פרטים, דאס איז שוין זאכן פון וואס מ’דארף וויסן באופן פרטי.

די עיקר אמונה: מצפה זיין לביאתו

אבער צו זאגן אז ס’קען געשען, מצפה זיין לביאתו, און אפילו א גוטע זאך, האפן אז ס’גייט געשען, האפן אז ס’גייט געשען אז וואס? אז משיח זאל קומען? אין אנדערע ווערטער, אז די אידן זענען יעצט עבדים לפרעה אדער עבדים לעבדי אחשורוש, און ס’קען מארגן זיין אינדערפרי אז ס’זאל נישט זיין, אדער נאך א פראסעס, וואס איז א חילוק, ס’קען זיכער זיין, נישט נאר אז ס’קען זיין, מסתמא גייט עס זיין.

משל פון ציונות

און דרך אגב, ס’איז שוין אין א געוויסע זין געשען, יא? לאמיך ארויסהאבן דאס, איך וויל נישט אריינגיין אין די נושא פון ציונות, וואס האט אסאך פרטים, אבער אפילו דאס, יא, לאמיר פארשטיין. זיי האבן געזאגט פאר אידן אז ס’איז נישט, איר מוזט ענק גארנישט אפגעבן פון סיי וואס. מ’האט געזאגט פאר די אידן, די אידן האבן אליינס געטראכט, און זיי טראכטן אפשר נאך היינט, ס’קען נישט זיין אז זיי זאלן האבן צוריק א מלכות אין ארץ ישראל די אידן. ס’איז געווען אומרעאליסטיש, הייסט א רעאליסטישער מענטש האט געזאגט אז ס’איז משוגע, מ’דארף טון וואס יעקב אבינו האט געטון, זיך בוקן פאר עשו, ס’איז נישט רעאליסטיש, ס’איז מסוכן.

יעצט, ס’קען נאך אלץ זיין אז ס’איז מסוכן, ס’קען נאך אלץ זיין און מיר האבן קלאר געמאכט אז ס’איז נישט גענוג צו זאגן אז ס’איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס’איז דאס זעלבע “כמו שהוא למעלה כן הוא למטה”, פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מדות, איז אויך ביי דער אויבערשטער, אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מדות החסד מ’זאגט דאך יא אז ס’איז נסים, מ’זאגט דאך יא אז

נסים און ריאליטעט: פארוואס מענטשן דארפן דרשות

פרק ה: דער פאראדאקס פון נסים – פארוואס מ’דערציילט וואס נישט שטימט

די פראגע: פארוואס זאגן מיר נסים?

אפילו איך ווייס וואס מיינט שלא כדרך הטבע [נישט אויפן נאטירליכן וועג]. שלא כדרך הטבע איז אזא פאני ווארט וואס מענטשן זאגן ווען זיי זאגן זאכן וואס זענען נישט מעגליך. ס’קען קומען אין אלע מיני וועגן, מ’קען מאכן א סגולה [א געהיימע מיטל] מיט השם. אויב איינער זאגט אז מ’קען עס מאכן מיט השם, זאלסטו עס מאכן מיט השם. איינער וויל שיקן אן ערופלאן, ער זאל מאכן א פייער, א בית המקדש [הייליגער טעמפל] פון פייער, מ’קען נישט? מ’קען אלעס. וואס האט עס געמיינט פשט בכלל? וואס איז דער פשט פון א בית המקדש של אש [פון פייער]? דארף מען אויך דאס וויסן. אבער דאס זענען שוין פרטים [דעטאלן]. אבער די אלע זאכן זענען מעגליך.

נאר וואס? אה, יעצט לאמיך צוריקגיין. אויב אזוי, פארוואס זאגן אונז נסים [וואונדערן]? מיר זאגן דאך יא אז ס’איז נסים, מיר זאגן דאך יא נפלאות [וואונדערליכע זאכן], און מיר זענען דאך מדגיש [באטוינען] די זאך אז ס’איז נישט כדרך הטבע [נישט נאטירליך]. פארוואס זאגן אונז דאס? פארוואס זאגן אונז דאס? און אפילו מיר זאגן עס געוויסע מאל, מיר זאגן עס מיט דרשות [הומילעטישע אויסלייגונגען], מיר זאגן עס על פנים [אויפן אויבערפלאך] וואס איז נישט ממש, ס’איז נישט ממש נאטורליך. מיר זאגן דאך יא למשל [צום ביישפיל] מעשיות ווי אזוי ס’קומט א משיח [דער מושיח] מיט א פערד, מיט אן אייזל, און פון הימל, ורוח מן השמים [און א רוח פון הימל].

די תירוץ: מענטשן זענען פאני

די תירוץ [ענטפער] איז טאקע וועגן דעם, ווייל מענטשן זענען פאני. מענטשן זענען פאני. מענטשן, וואס איז יא נישט נאטורליך איז זיי גרינגער צו גלייבן ווי זאכן וואס איז נישט נישט נאטורליך, וואס איז נישט מעגליך. אזוי איז די פאני טבע [נאטור] פון מענטשן. דאס איז די תירוץ אויף די לשון בני אדם [די שפראך פון מענטשן], אזוי ווי מ’זאגט רעדן די חיצוניים [די אויסערליכע]. די מלאכים [ענגלען] זענען דאך די וואס רעדן די לשון בני אדם. מענטשן זענען אזוי, מענטשן זענען פאני.

מענטשן, דאס אז ס’קען קומען א משיח מיט פליען פון הימל, וואס דאס, לאמיר זאגן, איך ווייס נישט צו ס’איז ריכטיג, לאמיר זאגן, נאטורליך איז אוממעגליך, א מענטש קען נישט פליען, אפשר האט עס געמיינט ער גייט פליען מיט אן ערופלאן, אבער לאמיר זאגן וואס מענטשן האבן געטראכט, ער גייט פליען מיט די אייגענע הענט, דאס מיינען מענטשן אז ס’איז יא מעגליך. אבער צו זאגן דאס וואס איז יא נאטורליך מעגליך, אז ס’קען פשוט קומען אזוי ווי דער רמב”ם [הרמב”ם, מיימאנידעס] זאגט, א מלך מבית דוד [א מלך פון דוד’ס שטאם] און אויפשטעלן א לאנד און ס’זאל זיין על פי תורה [לויט דער תורה] און ס’זאל זיין אלעס אין כבוד שמים [צו כבוד פון הימל] און אלעס, דאס טראכטן מענטשן אז ס’איז נישט מעגליך.

ביישפילן פון די פאניקייט פון מענטשן

מענטשן זענען פאני. ווער ס’לעבט מיט מענטשן, ער האט דאך געזען א גאנצן טאג די פאני ביהעיוויאר [אויפפירונג]. זאכן וואס זענען… אז איך וועל פארציילן פאר א מענטש אז ער קען געפלויגן אין הימל, “מה, איך הער נישט דיך, א צווייטער רעדט דאך, דער בעל שם טוב איז יא געפלויגן אין הימל.” אזוי און אזוי ווייטער. אז איך וועל פארציילן אבער פאר א מענטש אז ס’קען זיין אז מארגן וועט זיין די עמפייער [אימפעריע] א גאנצע אנדערע עמפייער, זאגט ער, דו ביסט א נארמאלער מענטש. דאס איז די פאקט. ס’איז ממש א פאני פאקט, אבער דאס איז די פאקט.

די פראקטישע אנווענדונג ביי יציאת מצרים

און ממילא [דעריבער], ווען די תורה זאגט, ווען מ’זאגט פאר א קינד די מעשה [געשיכטע] פון יציאת מצרים [די אויסגאנג פון מצרים], וואס וויל מען אים ארויסברענגען דעם? אז דו זעסט פרעה, דו זעסט ער האט אן עמפייער, ס’איז ריזיג גרויס, ס’זעט אויס ס’גייט שוין אן פאר טויזנטער יארן, מיינסט אז ס’קען קיינמאל נישט בטל [אויפגעהויבן] ווערן, ס’קען קיינמאל נישט אראפפאלן. דאס איז שווערער פאר מענטשן צו גלייבן. ממילא וואס זאגט מען זיי? מ’איז מרכיב [שפאנט צוזאמען], מ’קאנעקט [פארבינדט] די צוויי זאכן. מ’זאגט אים, ס’קען דיך האבן באקומען א מענטש פליען? אה, ס’וועט קומען פליען, האט פרעה אוודאי נתפעל [איינגעדרוקט] ווערן, האט ער אוודאי ארויסגעלאזט די אידן. אה, נישט קיין פראבלעם.

פרק ו: “Reality is Stranger than Fiction” – דער טיפערער הסבר

די פאניקייט פון די וועג ווי מ’זאגט זאכן

סאו [אזוי] די וועג, ס’איז זייער פאני, די וועג ווי אזוי מ’זאגט זאכן, אז מ’דארף ארויסזאגן די ווארט ווי אזוי מ’זאל עס זאגן. זיי מיר מוחל [אנטשולדיגט מיר], די פאניסטע איז די זאכן וואס זעען אויס לכאורה [אויפן ערשטן בליק] די ווייטסטע פון אונז, אזוי ווי ביאת המשיח [די קומען פון משיח], אזוי ווי די גאולה [די אויסלייזונג], אזוי ווי אלע נסים, זיי זענען גראדע זאכן וואס ווער ס’פארשטייט ריכטיג די ריעליטי [ווירקליכקייט], ריכטיג נעיטשער [נאטור], ווייסט אז זיי זענען די גרינגסטע זאכן. זיי מאכן זיך כסדר [שטענדיג]. נאר די טבע בני אדם [די נאטור פון מענטשן] איז אנדערש. די טבע פון רוב מענטשן איז טאקע נישט די זעלבע ווי די טבע פון די בריאה [שעפונג], די ריעליטי.

רוב מענטשן, זאכן וואס זענען נישט ריאליסטיש, מיינען זיי זענען ריאליסטיש, אדער עט ליסט [אויף כל פנים], מ’זאגט אים בדרך נס [דורך א נס], דער אייבערשטער קען, ס’איז אים גרינג צו פארשטעלן, ס’איז אים גרינג זיך מדמה [פארשטעלן] צו זיין, די אלע פארשטייען. א מענטש’ס דמיון [פאנטאזיע] ארבעט נישט די זעלבע וועג ווי די ריעליטי ארבעט אלעמאל. אוי, איך דארף צולייגן א הסבר [דערקלערונג] אויף דעם. אוקיי, לאמיך אין א מינוט ענדיגן דאס, און איך האב א הסבר פאר דעם.

די פראקטישע מסקנא

און ממילא איז וואס? איז, זאגט מען אים, כדי [כדי אז] ער זאל גלייבן אין די ריעליטי, זאגט מען אים א זאך וואס איז נישט ריעליטי על פי דמיון [לויט דער פאנטאזיע], אבער אין זיין קאפ מאכט דאס סענס [זין]. איך קען דאס אביסל מסביר [דערקלערן] זיין, איין סעקונדע, מסביר זיין וואס מיינט, פארוואס טאקע איז אזוי. פארוואס טאקע איז אזוי? ס’איז זייער פאני. איך זאג אז מענטשן’ס ריעליטי… לכאורה גיי איך צוריק צו זאגן אז מענטשן זענען נישט אין סינק [סינכראניזירט] מיט ריעליטי, אבער יעצט האב איך עס אביסל בעסער מסביר געווען. אבער פארוואס איז דאס אזוי?

דער יסוד: ריעליטי איז סטריינדזשער ווי פיקשן

דער יסוד איז אזוי: ס’איז ידוע אז מען זאגט אז “reality is stranger than fiction” [ריעליטי איז מאדנער ווי פיקשן]. וואס מיינט מען בדרך כלל [געווענליך] צו זאגן? דאס הייסט, אונזער ידיעה [וויסן] אויך, פונקט דעם האט אריסטו [אריסטאטל] געזאגט אז ווען מ’שרייבט פיקשן דארף עס מאכן סענס. פיקשן דארף זיין מער אמת, עס דארף זיין א דבר כללי [אלגעמיינע זאך], עס דארף האבן א געוויסע לאדזשיק [לאגיק] פארוואס געשעט איין זאך נאך’ן צווייטן. די ריעליטי מוז נישט אזוי גיין. דאס הייסט, אין א געוויסן זין מוז עס אזוי גיין, אבער נישט אין די וועג וואס אונז פארשטייען, נישט אויף די לעוועל [שטאפל] וואס אונז פארשטייען.

ס’איז אמת אז אין ריעליטי יעדע זאך האט א סיבה [אורזאך], ערגעץ וואו האט עס א סיבה, אבער נישט אלעמאל האבן אונז ארויס, איז גרינג פאר אונז צו מאכן א מעשה. פארדעם ווען ס’ווערט פארציילט די ריעליטי, אסאך מאל זאגט מען די מעשה וואס איז געשען איז מאדנער, איז סטריינדזשער ווי פיקשן. ס’איז אן אמת’ע זאך, ס’איז נישט קיין דזשאוק [וויץ]. ווייל פיקשן, לויט’ן פשט, דו געסט ארויס א זאך וואס וואלט געדארפט געשען, ווי אזוי ס’וואלט געדארפט געשען, ווי אזוי די סדר הדברים [די סדר פון די זאכן]. מה שאין כן [אבער נישט אזוי] אין ריעליטי קען געשען פארשידענע זאכן, לויט וואטעווער [וואס אלץ] איז פאסיבל [מעגליך] קען געשען. ס’קען זיין אז ס’וועט קומען א מענטש און מאכן א החלטה [באשלוס] וואס מאכט נישט קיין סענס און עס טון, וכדומה [און אזעלכע זאכן]. אדער ס’וועט קומען עפעס א דבר טבעי [נאטירליכע זאך] אדער לא טבעי [נישט נאטירליך] און געשען זאכן.

די אנווענדונג ביי יציאת מצרים

איז יעצט, אויב אזוי פארשטייט מען פארוואס, לאמיר פארשטיין אזוי, וועלן מיר זאגן די סיפור [געשיכטע] יציאת מצרים. סיפור יציאת מצרים, אין א געוויסן זין מוזן מיר עס מאכן אז ס’זאל מאכן סענס. די פראבלעם איז אז די וועג ווי אזוי ס’האט געשען האט געמאכט נאך ווייניגער סענס ווי די מעשיות פון מופתים [וואונדערן] וואס אונז פארציילן פאר די קינדער כביכול [אזוי צו זאגן], דאס הייסט וואס איז א געוויסע פשט האט ער געמאכט די מעשיות.

אין אנדערע ווערטער, א מעשה וואס איך דערצייל. יא, פיקשן, קלאר, פיקשן מעג דאך אויך נישט גיין מיט די כללים [רעגלען] פון ריעליטי אין די סענס, פיקשן מעג האבן מופתים, ס’מעג האבן מעדזשיק [מאגיע], רייט [ריכטיג]? איר ווייסט, אפילו היינט, וואס איז א קאלטע אפיקורסישע [הערעטישע] וועלט, אין פיקשן מעג זיין מעדזשיק, און נישט נאר ס’מעג, ס’העלפט אפילו צומאל. פארוואס? ווייל דאס העלפט אז די לאדזשיק פון די מעשה זאל שטימען.

דאס הייסט, ווי אזוי קען זיין מצרים איז געווען די גרעסטע מדינה, ווי אזוי קען זיין די אידן זענען ארויסגעגאנגען? תירוץ איז פשוט, ס’איז געקומען צען מכות [פלאגן] מיט נסים, און די גאנצע מעשה האט ער ארויסגעלאזט. דאס פארענטפערט די קשיא [שווערע פראגע], און אין די מעשה שטימט עס. צו דאס שטימט אין די ריעליטי? נישט אזוי גוט, ווייל אין ריעליטי אפשר געשעט נישט אזעלכע נסים אויף די וועג.

די מאדנערע אמת

אבער אין ריעליטי איז געשען עפעס א מאדנערע זאך, דאס איז דאך די אמת. אז ס’זענען ארויסגעגאנגען די אידן פון מצרים אן נסים, לאמיר זאגן איינער, אינגאנצן מיט דרך הטבע [נאטירליכן וועג], ווי איינער האט געקומען מאכן אז יעדע מכה איז געווען מיט דרך הטבע, אזוי ווי דער בעל שם טוב האט זיך פארציילט די מעשה אין פרשת בשלח [די תורה-אפטיילונג פון בשלח], איז דאך נאך מער מאדנע.

יעצט, די אמת איז אז די נאך מער מאדנע זאך איז געשען און געשעט א גאנצע צייט. דאס הייסט, מ’קען דאס רופן נאך א גרעסערע נס, ווי אזוי האט דער אייבערשטער געזאגט, און ווי אזוי האט משה רבינו געוואוסט אז פונקט דעמאלטס וועט זיין דער ים סוף [ים סוף] וועט אזוי זיין, און אזוי ווייטער. דאס איז נאך א גרעסערע נס, אמת. אבער דאס קענען מענטשן נישט פארשטיין. אויף דעם דארף מען נישט נאר אמונה [גלויבן], מ’דארף האבן אסאך א טיפערע דעת [פארשטאנד]. רוב מענטשן האבן נישט די טיפערע דעת, און אפילו אונז האבן עס נישט, ווייל אונז זענען צו געוואוינט צו טראכטן אין די וועג פון פיקשן. אונז ווילן אז זאכן זאלן מאכן סענס. די ריאליטי מוז אבער נישט מאכן סענס. סאו וואס?

פרק ז: די סוד פון מדרש – פארוואס מ’דערציילט בדרך נס

היסטאריע איז אויך א מין פיקשן

איז ממילא, ווען מ’פארציילט די מעשים, מוז מען עס פארציילן בדרך מדרש [דורך הומילעטישע אויסלייגונג], נישט בדרך פאקטן, היסטאריע, מעשה שהיה [א געשיכטע וואס איז געווען]. היסטאריע איז אויך א געוויסע פיקשן, ווייל כשם [אזוי ווי] יעדער וואס שרייבט היסטאריע מאכט ער עס זאל שטימען, הגם [כאטש] אז אין די ריאליטי קען זיין אז ס’האט נישט געשטימט פונקט אין יענע וועג.

איז ממילא, דאס איז דער סוד פארוואס מ’דארף מאכן נסים כדי צו ארויסגעבן די זאך. שטימט? דאס הייסט, מ’דארף פארציילן – ס’קומט אויס א זייער מאדנע זאך, ממש פלאים [וואונדערליך] וואס איך זאג, אבער דאס איז די בעיסיק [גרונטליכע] זאך. די ערשטע מאל וואס איך זאג עס, איך האף אז איך וועל עס איבערזאגן אן אנדערע מאל צו ווערן מער קלארער.

די הויפט-נקודה: די ריעליטי איז נאך מער מאדנע

די ווארט איז אזוי: די פאקט, אויב איינער פרעגט א קשיא, אונז דערציילן זיך א מעשה וואס איז נישט מיט די ריאליטי, זאגט מען אמת. אבער די ריזען [דער סיבה] פארוואס אונז זאגן עס איז ווייל די ריאליטי איז נאך מער מאדנע. די ריאליטי קענסטו נישט פארשטיין בכלל ווי אזוי די ריאליטי אליינס ארבעט. ממילא פארציילט מען דיר נסים, ווייל נסים פארשטייסטו על כל פנים [אויף כל פנים]. על כל פנים קענסטו פארשטיין, די תורה’דיגע מעשה שטימט די מעשה פון נסים.

די אנווענדונג ביי משיח

אבער די אמת, און מ’קען זאגן אפילו אזוי, לאמיר זאגן מ’וויל אידן זאלן האפן אויף משיח, זאלן גלייבן אויף משיח, יא? מ’קען זיי זאגן ווי אזוי דער רמב”ם האט פרובירט צו זאגן בדרך הטבע ווי אזוי ס’קען זיין משיח זאל קומען, און דאס וועט ארבעטן אפשר פאר איינס פון טויזנט מענטשן. מ’קען זיי זאגן די מדרש [הומילעטישע אויסלייגונג], ס’איז געקומען משיח פליענדיג אויף א שטריק, און אלעס איז געשען אין א סעקונדע. און די דבר פלא [וואונדערליכע זאך] איז אז ס’איז גרינגער צו פארשטיין די מדרש. דאס איז די סוד.

סיכום און סיום

איך האף אז דאס איז גענוג מסביר צו זיין ווי אזוי אונז פארשטייען, און נאכדעם מסביר זיין פאר די קינדער די מדרש, וואס דאס איז די חיצוניות [אויסערליכקייט] פון דעם.

א גרויסן יישר כח [א גרויסן דאנק], א גוטן פסח [א גוטן פסח].