שיטת הבעל שם טוב הוא חידוש בעיקר הנבואה ולא בעיקר ההשגחה

חלק א: פתיחה ומבוא לשיטת הבעל שם טוב

דיון פתיחה

וואס, מ’דארף עפעס אנדערש טון? זאג מער, ענק דארפן מער רעדן מער, איך קען נישט סתם רעדן אין די לופט אריין.

איך דארף קויפן ספרים, איך דארף געדענקען צו קויפן ספרים.

איך וויל יעדע וואך ברענגען מיין בעל שם טוב, איך האב א שיין בעל שם טוב, איך האב דיר שוין געזאגט אז איך זאל אים אנפאנגען ניצן.

וואס ווילן ענק פארשטיין? וואס פארשטייט מען נישט?

איך מיין אז ס’איז דא יעדן נקודה פון וואס דו האסט געשריבן וועגן… איך פארשטיי עס נישט, אבער ס’איז זייער גוט, ס’איז רמזים.

מעשה מהצאנזער רב: המכה והחבר

דו האסט געשריבן דאס וואס דו האסט געזאגט. איך האב דיר געזאגט אז ס’איז דא א מעשה פון צאנזער רב אז א מענטש האט געגעבן א קלאפ פאר זיין חבר, און ער האט זיך אויפגערעגט, “ווער האקט מיר דא?” ער דרייט זיך ארום, ער זעט אז ס’איז זיין חבר, זאגט ער, “אה,” ער האט א הנאה.

האט דער צאנזער רב געזאגט, יא, אז זיין טאכטער איז אוועק, און ער האט געזען ווער ס’האט אים געשלאגן, זאגט ער, “אה, ס’איז דער באשעפער,” האט ער זיך בארואיגט. יא?

המשל מהמשחק והאתגר

איך האב ארויסגענומען פון די ווערטער פון א שיעור וואס ער האט געזאגט פרייטאג, אז ס’איז דא א געוויסע שפיל, א מענטש האט ליב די שפיל. למשל, א מענטש פליט אויף עפעס וואס ער פארלירט די יציבות זיינע, און סתם אזוי וואלט ער געווען זייער דערשראקן, אבער אויב ס’איז געווען זיין החלטה אז ער גייט יעצט פליען אויף דעם און דעם זאך, האט ער הנאה פון דעם, ס’איז ווערט אן אתגר, און ער האט הנאה פון דעם.

איז בשעת אז א מענטש געט א קלאפ אין פלייצע, איז כאילו איינער שלאגט דיר, ער נעמט אוועק די שליטה איבער דיר. ווען דו דרייסט זיך ארום, זעסטו, “אה, יענער שפילט א משחק מיט מיר, ס’איז געווען מיין החלטה.” אה, פאר מיין חבר בין איך מסכים, כאילו איך בין מסכים צו זיין, איך האב הנאה פון דעם משחק.

און דער אייבערשטער גיבט פאר א מענטש אן עונש, לא יועיל ולא יציל, אויב דו פארשטייסט אז ס’איז א משחק, איך וועל אויס דעם אייבערשטן, דער אייבערשטער וועלט מיך אויס, ער לאזט מיר מיך שלאגן, און אזוי טרעף איך אים. די משחק, די אתגר, דאס באוועגט די מענטש. פארקערט, איך האב הנאה פון דעם אתגר, ס’איז א געשמאק.

הבהרה: כוונה אחרת

וואס זאגסטו ר’ יצחק? איך האב אבער נישט געמיינט דאס, דו זאגסט אז דאס איז געווען די כוונה, איך האב געהאט אן אנדערע כוונה. איך האב גערעדט וועגן דעם, מ’האט גערעדט וועגן דעם די לעצטע וואכן, דו געדענקסט נישט.

איך האב נאר גערעדט וועגן די נקודה, אז די גאנצע דרך פון בעל שם טוב דרייט זיך ארום די… וויאזוי שטייט די לשון? כשיודע אדם שאלוף של עולם שם, יספרו כל פעליו. ס’איז איינע פון זיינע לשונות וואס ער האט זייער ליב.

שלבים ומדרגות בעבודת ה’

וואס איך האב דארט געוואלט ארויסברענגען, אז ס’איז אמת’דיג דא זייער אסאך שלבים, זייער אסאך מדרגות אדער שלבים, אמת’דיג, און סטעפס אין די סארט זאך. סיי ווי ער רעדט וועגן מחשבות זרות בתפילה, סיי ווי מ’רעדט באופן כללי, סיי ווי מ’רעדט פון כוונת האר”י, אן שום חילוק, ס’איז דא אסאך שלבים.

ואני איך האב געוואלט טענה’ן אז דאס וואס דער בעל שם טוב זאגט, למשל זיין מהלך אז מחשבות זרות קומען כדי מ’זאל זיי מעלה זיין, אדער אז מ’זאגט “ופרעה יקרב”, יא, פארשידענע עצירות קומען כדי מ’זאל זיך אמתיק זיין, און דער בעל שם טוב זאגט אז די מתיקה איז “כשיודע” אז דער אייבערשטער האט געשיקט.

ס’איז דא וועגן דעם אזויווי א סתירה, אדער ס’איז דא צוויי אנדערע מהלכים וועגן דעם, אבער די נקודה וואס איך האב געזען איז אז ס’איז דא די אמונה אדער הכרה פון די ערשטע רגע שטייט אז די אלע זאכן וואס געשעט צו א מענטש, אדער זיינע אלע יצר הרע’ס, אדער אלע זאכן וואס געשעט צו אים, זענען בעצם א געוויסע תקשורת, א געוויסע שפראך, א געוויסע וועג וויאזוי דער אייבערשטער זאגט אים, “יעצט דאווען אויף דעם”.

העיקרון: התקשורת האלוקית דרך הצרות

למשל, אזא סדר תפילה, יעצט היינט איז צו דאווענען אויף דעם. איך האב נישט געוואלט, איך האב געוואלט דאווענען אויף עפעס אנדערש, אבער איך בין נישט דער וואס דארף מחליט זיין אויף וואס מען זאל דאווענען. עס זעט אויס אז היינט דארף מען דאווענען אויף דעם, אזוי גייט עס.

און דאס איז קלאר א תירוץ אויף די קשיא וואס איך האב יעצט געזאגט. פארוואס? איך וויל, יעדער איינער וויל דאווענען, אבער איך וויל דאווענען פאר מיינע פראבלעמען, איך וויל נישט דאווענען פאר די שכינה’ס פראבלעמען.

אבער דאס איז דער אייבערשטער פירט אז דו יעדן טאג האסטו א נייע צרה וואס איך האב נישט געוואלט ס’זאל געשען די צרה. דאס איז אזוי ווי א הזמנה, עס שטייט, “אקעי, יעצט היינט איז צו דאווענען אויף דעם”. דאס איז א פתרון נאר אויף די נקודה. חוץ וואס יעצט דארף מען טאקע דאווענען דערויף, יעצט דארף מען טאקע מתקן זיין די מחשבה זרה וכו’, ס’איז נאך א שלב.

אבער די צעמישקייט, אפשר וועט זיך עס ארויסנעמען אויף א געוויסע וועג, אבער די צעמישקייט אדער די תרעומות וואס א מענטש האט, אז איך וואלט געוואלט לעבן אן אנדער לעבן, איך וואלט געוואלט אזוי ווי דו זאגסט, איך וואלט געוואלט דאווענען על פי איך ווייס נישט, על פי אן אנדערע דרך, ביז דערווייל דארף איך דאווענען אויף דעם צרה, ווייל איך קען דאך נישט דאווענען אז איך קען נישט אדורכגיין די צרה, וואס זאל איך נאר טון? איז דאס איז די פשט.

המדרש: הקב”ה מתאוה לתפילתן

איז אזוי ווי אזוי ווי עס שטייט אין די מדרש שהקדוש ברוך הוא מתאוה לתפילתן, יא? איך האב געזאגט די מדרש, איך האב נישט געזאגט די גאנצע מדרש, איך האב גערעדט ביי שלש סעודות מער באריכות וועגן די מדרש פון בשלח, פון פרשת בא.

שטייט אין די מדרש אז די משל, איך האב געזאגט די משל פון די מדרש ביי די שיעור פרייטאג צונאכטס, דו געדענקסט? וועגן די מדרש זאגט א משל פון א מלך וואס האט געהאט אדער א טאכטער, א זון, אדער א פרוי וואס האט געהאט חתונה געהאט, מיט אנדערע, ס’איז דא אין מדרשים אנדערע גרסאות, און דער מלך האט געזוכט וויאזוי ער זאל רעדן מיט איר, אדער וויאזוי ער זאל רעדן מיט זיין זון, און ער האט געזען אז ס’איז נישטא קיין וועג, ביז ער האט געמאכט אז ער האט גירה בו את הליסטים, ער האט געמאכט, אנגערירט אז זיינע סאלדאטן זאלן כאפן דעם מענטש, און ער האט געשריגן “הצילנו”, האט ער געזאגט, “אה, גוט מארגן, איך בין דא, איך וועל רעדן מיט דיר טאקע.” דאס איז געווען זיין וועג פון אים אויפוועקן.

דער מדרש זאגט אז דאס איז דער “פרעה היקרב”, ווייל די אידן האבן שוין געשריגן צום אייבערשטן אין מצרים. נאכדעם האט ער געזען אז ער רעדט נישט מיט אים, האט ער געזאגט, “אקעי, דו רעדסט נישט מיט מיר, איך דארף טרעפן א וועג.” האט ער געמאכט דעם זאך. דאס איז געווען דער פשט.

הפתרון: הצרות כהוראה על הכוונות

וואס איך האב געלערנט איז דער פשט איז נישט פשט אז ס’איז דא א צרה, איך דארף מתפלל זיין זייער גוט. ניין, די לכתחילה, די זאך איז געווען פשוט אז קיינער ווייסט דאך נישט וועלכע כוונות מ’דארף האבן ביים דאווענען יעדן טאג, יא? ס’איז דאך א גאר שווערע זאך. מ’דארף קענען גאנץ כתבי האר”י, מ’דארף וויסן אלע גלגולים וואס זענען געווען, מ’דארף וויסן וועלכע… אין סידור הרש”ש שטייט אריינגעשריבן וועלכע טאג, יא, לויט די סדר פון די שבועות און די שמיטות, וועלכע בחינות מ’דארף מתקן זיין.

אבער דער בעל שם טוב טענה’ט אז ס’איז דא א גרינגע וועג צו וויסן וואס מ’דארף מתקן זיין: וועלכע פראבלעמען ס’איז דא היינט, אדער וועלכע זאך דו האסט נישט געוואלט זאל געשען. דאס איז די זאך וואס מ’דארף מתקן זיין. אדער וועלכע הרהורים, דאס איז די הרהורים. ביידע פון די וועגן.

און דאס האב איך געזאגט, דאס איז א פתרון פאר די נקודה. אמאל איז דאס שוין די גאנצע סאלושן, אמאל האט שוין דאס פותר געווען די גאנצע זאך, דאס איז געווען די עיקר התיקון. אבער לאו דווקא, ס’קען זיין אז מ’דארף נאך ארבעטן אויף די זאך אליין, ס’איז דא “הכנע אויבך”, “תקן”, די אלע סארט דברים. אבער דאס איז א סאלושן, דו שטייסט אויף דעם אז וואס גייט פאר אז ס’איז דא אזויפיל זאכן? דער תירוץ איז, ס’זעט אויס אז די שכינה דארף אזעלכע תפילות היינט. דאס איז דער… דאס איז געווען מיין תורה פרייטאג.

המשך הדיון

אבער איך האב זיך נאכדעם א שלב… איך האב נאר געענטפערט אויף די ענינים וואס דו האסט געפרעגט, וואס איז שייך מיט קדמון. יא, דו האסט נאך א שלב. דו זאגסט עפעס אן אנדערע זאך.

די חידוש וואס דו רעדסט וועגן, די דרשת תשובה, ס’איז געווען אויך אן ערליכע דרשת תשובה וואס מיר האבן געהאט. אז וואס? אז די חידוש פון בעל שם טוב, אז אלע מחשבות וואס דער אייבערשטער שיקט אריין אין די מענטשן, די גאנצע ד’ אמות, וואס דער אייבערשטער שיקט אריין, ס’איז אלעס געוויסע צירופים וואס… וואס דארפן דורכגיין אסאך מדריגות, און דאס איז די דרגא וואס דו דארפסט מגען א וועג. דו זעסט אין אידישע לעבן, וויפיל יארן אזעלכע זאכן? ס’איז דאך בעצם די רעיון פון צירוף ישקין. ס’איז איין וועג ווי מ’וועט ארויסגעבן, יא.

ס’איז דא א שיטה וואס זאגט אז מ’דארף זיך יא פארנעמען מיט די עבירה, די שלעכטע עבירה וואס קומט.

יא, אבער דאס זאג איך, דאס איז שוין שלב ב’ אדער שלב ג’, וואס מ’טוט מיט דעם. קודם זאג איך דיר אז דו קענסט אפילו זאגן אז…

אויף וואס ס’קומט.

וואס? יא, אדער פאר וואס. ס’איז א שלב פאר דעם. ס’איז א געוויסע הסתרה וואס איז נאך פאר דעם. ס’איז א געוויסע תקלה וואס איז דא ביי מענטשן, אדער אויב איז ער אזא צדיק איז דא אזא הסתרה, אז ווער ווייסט וואס צו טון? וואס טוט מען מיט די פראבלעם? דער תירוץ איז, לאז עס אפ.

ס’איז דא א פארמאלע תשובה צו זאגן אז ס’איז דא א בעל שם טוב, ס’איז דא א בעל שם טוב’ס לשון.

השגחה פרטית: מחלוקת הראשונים ושיטת הבעל שם טוב

וואס גייט דיך אן וואס די היסטאריע האבן?

ס’איז זיכער אז… וואס הייסט? איך וועל דיר זאגן, ס’איז דא א… אין ליובאוויטש אדער זאגט מען, אויך אין נאך שפעטער, איך מיין דער רי”ץ, איך האב געזען אויך אין מונקאטשער אויך זאגט אזוי, און אין כמעט וואס זאגן אז ס’איז דא אזויווי א מחלוקת ראשונים וועגן השגחה פרטית, ווי ווייט ס’גייט, וואס איז דער פשט? השגחה כללית, השגחה פרטית.

און זאגן זיי אז ס’איז דא א שיטה פון בעל שם טוב וואס זאגט השגחה פרטית עד הסוף, אז דער אייבערשטער, ס’איז דא אמר ר’ פנחס אזא לשון, אז דער אייבערשטער איז מכריע וועלכע זייט דער שטרוי זאל ליגן, אויב ס’פאלט אראפ שטרוי, דער אייבערשטער פירט וועלכע וועג ס’זאל ליגן, אויף רעכטס אדער אויף לינקס.

און ווען מ’גייט אין דעם, ווען מ’לייגט זיך אזוי אריין, איך מיין אז ס’שטייט דא אין שפעטערדיגע ספרים די נקודה. איך מיין אין אלע ספרי חסידות הראשונים שטייט נישט די לשון, אז ס’איז אזויווי א חידוש אין השגחה פרטית. און ס’איז דא א שטיקל פון דער ראדזינער אויך וואס ער איז מסביר אז ס’מיינט נישט ממש אזוי, מ’דארף עס פארשטיין, אבער ער רעדט וועגן דעם אויך.

יעצט, איך טראכט אז דאס וואס דו פרעגסט, אויב מ’לייגט זיך אזוי אראפ צו זאגן אז על פי איך ווייס, על פי שיטת הראשונים, על פי שיטת הרמב”ם, הרמב”ן, ס’איז שווער צו טרעפן אפילו איין ראשון וואס זאל זאגן אזוי ווי דער נוסח פון בעל שם טוב.

דער ליובאוויטשער רבי האט א גאנצע בריוו ווי ער מוטשעט זיך צו טרעפן בכלל איינער וואס זאל זאגן אזוי. אפשר איז דא א רש”י ערגעץ, מ’קען טרעפן, אבער ס’איז נישט.

חלק ב: הבעל שם טוב אינו עוסק בפילוסופיה של השגחה פרטית

כשמתעמקים בזה, כשמניחים את זה כך – אני סבור שזה עומד רק בספרים מאוחרים יותר, הנקודה הזו. אני מתכוון שבכל ספרי החסידות הראשונים לא עומדת הלשון שזה כמו חידוש בהשגחה פרטית. ויש קטע מהראדזינער גם שהוא מסביר שזה לא ממש כך, צריך להבין את זה, אבל הוא מדבר על זה גם.

עכשיו, אני חושב שזה מה ששואל. אם מניחים את זה כך, לומר שעל פי – איני יודע – על פי שיטות הראשונים, על פי שיטת הרמב”ם, הרמב”ן, קשה למצוא אפילו ראשון אחד שיאמר כמו הנוסח של הבעל שם טוב. הליובאוויטשער רבי יש לו מכתב שלם שהוא מתאמץ למצוא בכלל מישהו שיאמר כך. אולי רב סעדיה גאון איפשהו אפשר למצוא, אבל זה לא פשוט בעולם. אפילו המקובלים, הרמ”ק – בקיצור, זו בעיה.

אז נראה לי שזו קצת טעות, כל השאלה הזו. איני יודע איך להסביר את זה בלשון של תיאולוגיה, של היסטוריה, פילוסופיה, אבל נראה ברור מהבעל שם טוב שהבעל שם טוב בכלל לא עוסק בחקירה, כביכול, של איך עובדת ההשגחה של הקב”ה. זה כל כך מדעי, זו מדע, זו פילוסופיה. הוא לא מתעניין בפילוסופיה, זה בכלל לא הנושא שלו.

הבעיה המעשית: איך אדם מבין מה ה’ רוצה ממנו

הוא מתעניין ב… אדם צריך… יהודי… זה הדבר החשוב שהוא מתעניין בו, והוא רוצה לפתור את זה, הוא רוצה לפתור את הבעיה. הוא מתעניין בשאלה? כן, יש את השאלה, אני אחשוב על זה. אני מתכוון שזה אחד הדברים היסודיים מאוד, כמעט כל התורות של הבעל שם טוב אפשר להגיע אליהן דרך המהלך הזה.

הדוגמה: “בת קול יוצאת מהר חורב”

כן, יש את הדבר של הבעל שם טוב. הבעל שם טוב שואל קושיה, התולדות מביא את זה עשר-חמש עשרה פעמים, כל פעם הוא משנה איך הקושיה הולכת: שכתוב “בכל יום ויום בת קול יוצאת מהר חורב ואומרת אוי להם לבריות מעלבונה של תורה”. שואל הבעל שם טוב: מה איכפת לי שיש בת קול? אף אחד לא שמע את הבת קול. פעם אחת אומר התולדות: אם מישהו יאמר ששמע, יאמרו שהוא נביא שקר. אין בת קול. כתוב דבר, תביא ראיה שזה באמת היה. או סתם יאמרו שהוא משוגע. ואם לא שומעים, שואל החתם אברהם, למה כתוב במשנה דבר שלא שומעים? זו קושיית הבעל שם טוב.

והבעל שם טוב אומר: יש לי תירוץ. התירוץ הוא שכן, יש את הבת קול, כן שומעים. שומעים – כל אחד יש לו הרהורי תשובה כל יום. אפילו רשע גמור יש לו הרהורי תשובה, כך הוא סדר הדברים. ומאיפה באים הרהורי התשובה? אתה חושב שזה במקרה? זה בא ממך עצמך? זה בא מהבת קול. והוא הולך אפילו – באמת, הבעל שם טוב אפילו מודה בזה בתולדות, במקומות מסוימים רואים שזה באמת – כשדיברנו על עולמות נשמות אלקות, איך רואים עולמות בתפילה, אחת הדרכים היא שבשעה שאדם מתפלל ונופלות לו מחשבות מסוימות, הוא אומר שזו בת קול. מחשבה טובה היא בת קול בלי לבוש, מחשבה רעה היא בת קול שאתה צריך לסובב את הצירופים, אתה מבין מה אתה צריך להשתמש בצורה נכונה.

פתרון בעיית “פסקה הנבואה”

אבל הוא רוצה כאן לפתור את הבעיה של “פסקה הנבואה”, כן? הבעיה שלא יכול להיות שאנחנו נקראים עם ה’ או עבדי ה’, ואין שום פידבק, כמו שאומרים, אין שום תקשורת. עושים מה שכתוב בספר, והולכים הביתה, מקווים שאולי משיח יבוא, אולי נמות, איני יודע מתי, ונדע מה עושים פה, מה מבצעים. אין בזה שום היגיון.

הסוגיא האמיתית: נבואה ותקשורת, לא השגחה פרטית

וכל התורות האלה שכאילו הוא אומר השגחה פרטית – אני מתכוון שזו לא המילה “השגחה פרטית”. צריך לומר את זה אחרת, צריך להכניס את זה בכלל לסוגיא אחרת. זו סוגיא אחרת איך מחלקים את זה. נניח, אפשר ללמוד איך זה מתחלק, איך הכל מסתדר. אבל זה מדבר, זה נמצא בכלל בסוגיא אחרת.

למשל, כשמישהו שואל קושיה מסוגיא אחת, זה לא נמצא כאן. הקטע תורה של הבעל שם טוב שאומר שהקב”ה מדבר אליך דרך המחשבות שלך, או דרך איך אתה נתקל בדברים – זה בכלל לא נמצא בסוגיא של השגחה פרטית, השגחה כללית. אלה נושאים אחרים. איך נחלק את הלמדנות, אפשר ללמוד איך זה מתחלק, איך הכל מסתדר, אבל זה בכלל נמצא בסוגיא אחרת.

זה נמצא בסוגיא של – אפשר לקרוא לזה סוגיית הנבואה אם משהו. אפילו נבואה היא אולי גם אצל הראשונים עם כל השיחות איך נבואה עובדת – שטויות. אבל היסוד של נבואה, היסוד של – אפשר לקרוא לזה – דביקות, או תקשורת. חייב להיות איזושהי דרך שאדם שהוא עובד ה’, יהודי, הוא בתור יהודי, או עובד ה’ בתור עובד ה’, או אדם בתור אדם – איך יש לו יחס עם ה’, וזה הדדי, הקב”ה מדבר חזרה אליו. אחרת לא יכול להיות אדם, לא יכול להיות יהודי, אין בזה היגיון, לא יכול להיות דבר כזה.

התורות על השגחה פרטית באות לפתור בעיה מעשית

אז כל התורות שמדברות על השגחה פרטית, שצריך להשתמש בכל פרט קטן כדי למצוא בזה איזה מסר, כן, איזה מסר, משהו שאומר משהו מה’, זה בנוי כדי לפתור את הבעיה. זה בנוי כדי לפתור את הבעיה של איך אני מדבר עם ה’, איך… כן, שאול, בבקשה פתח וסגור את הדלת. איך ה’ מדבר איתי. זו הבעיה.

עכשיו, מכיוון שאנחנו – חייב להיות, זה פשוט, כן, אין הבדל איזו תיאוריה של נביא, כן, שהוא עושה כמו כישוף, אם נאמר – אפשר לשאול את הקושיה על הרמב”ם במורה נבוכים, או על תורת הראשונים שמדברים על השגחה פרטית. אז מה זה נביא? נביא זה בעצם שבא משהו שהנביא רואה, הוא מבין, הוא מקבל איזה קול, איך שרק נבין את זה, והוא אומר שזה הקב”ה. אז עדיין קשה: אם הקב”ה לא מנהיג את העולם עם השגחה פרטית, אלא באופן כללי, איך שנבין עם טבע – איך אפשר לומר שזה דבר ה’? חייב להיות איזושהי חריגה, חייב להיות משהו יוצא מן הכלל לכל הפחות לנבואה, שאפשר יהיה לומר שזו נבואה. המפרשים של הרמב”ם מדברים על זה, איך בדרכם איך אפשר לפתור את זה, והמקובלים מדברים על זה.

הגישה הפרקטית של הבעל שם טוב

אבל הבעל שם טוב בא פשוט לעשות את זה למעשה. הוא מאוד פרקטי, כל מה שהוא אומר הוא מנסה לפתור דברים באופן מעשי. הבעיה המעשית: איך אני מבין מה ה’ רוצה ממני? איך אנשים אומרים – כן, גם דבר שרואים מאוד מאוחר יותר, פעם הסתכלתי – היום כששומעים אנשים מסוימים אומרים: “אתה יודע, יש צרה, ולא יודעים מה ה’ דורש מעמנו, מה הקב”ה רוצה, ואין נביא.” ויודעים מה הקב”ה רוצה מכזה. זו הבעיה של היום, צריכים הנחיות איך לשמוע את זה.

התחלה מהפרט האחרון

והדרך שהוא אומר היא – היא בנויה על זה – אתה צריך להתחיל מהפרט האחרון, אתה חייב להתחיל מאיפה שאני נמצא. אם תאמר שהקב”ה נמצא רק בעולמות עליונים, הקב”ה הוא זה שמנהיג באופן כללי, איני יודע – אבל אתה לא יכול לומר שאיך הקש מונח פה אומר לי משהו על ה’ שאני צריך לעשות – אני בהכרח אהיה מנותק, אני בהכרח אהיה מנותק מה’, כי איפה אני נמצא? אני תמיד נמצא באיזה דבר קטן, כל חיי הם דבר קטן, אין דרך לצאת מזה. כמו שאמרת, במחשבה אתה יכול לחשוב על דברים גדולים, מאוד טוב, אבל אני רוצה לדעת איך לחיות את החיים הקטנים שלי.

אני רוצה לדעת איך אני הולך להתפלל עכשיו. אני לא מתפלל – כן, כשאדם מתפלל – אני מתפלל עכשיו מנחה של יום חמישי פרשת יתרו תשפ”ה בעיר הזו. אני לא מתפלל מנחה, המושג של מנחה. כן, המושג של מנחה הוא בעולמות עליונים, איני יודע איפה. אני מתפלל את המנחה שלי, את המנחה המאוד פרטית שלי. אז אם אני רוצה שבמנחה שלי שעשיתי, שהתפללתי – אני רוצה להבין שהקב”ה צריך לענות לי, כן, אני צריך לקבל משהו מהמנחה הזו, לדעת מה לעשות, אני צריך לשמוע איזושהי קריאה, אני צריך לשמוע איזושהי בת קול.

אז חייבת להיות דרך איך אני יכול למצוא את המחשבה שנכנסת לי, או איך – את כל הדרכים שהוא לומד – אני אצטרך לדעת ללמוד איך המנחה הזו הולכת לומר לי היום אחר הצהריים מה לעשות.

זו לא בעיה פילוסופית אלא מעשית

עכשיו, אם תצטרך לענות לי איך השגחה פרטית – זו כבר בעיה לפילוסופים, שזה יהיה מוסבר איך זה עובד במערכת, איך המכניקה עובדת של זה. אבל הקב”ה לא רוצה להיות עסוק בזה. הוא עסוק, וחייב להיות – אני מתכוון שאין דרך לצאת מזה. מי שרוצה לחיות עם הקב”ה בסוג כזה של דרך – צריכות להיות דרכים אחרות, מאוד באופן כללי. איני יודע איך אנשים אחרים חיים.

דוגמה: אמונה בשכר ועונש למעשה

למשל, כן, אני אומר עוד משל. אני רוצה לומר – כתוב בספרים חסידיים בפירוש: יהודי מאמין בשכר ועונש, כן, ככה זה הולך, כך כתוב בסידור, שמאמינים בשכר ועונש. שכר ועונש מתכוון להשגחה פרטית, לא כך? כמו שהרמב”ן לומד, שצריך להיות נס, נס בתוך טבע. איני יודע, זו כבר פילוסופיה. אבל עכשיו, אחר כך הולך אדם והוא אומר: איני יודע, היום לא הצליח לי העסק, או כן הצליח.

ויש כזה – איני יודע, איני יודע אם יש מחלוקת אצל הראשונים, לא ראיתי מספיק אנשים מדברים על זה באופן מעשי. ראיתי קטע בספר אמת שהוא אומר את זה מפורש, אבל לא ראיתי מספיק באופן מעשי. נראה לי, אדם יכול לומר: אתה יכול לדעת בוודאות? כן, יש הרבה פעמים את השפה – אתה רואה אדם, אתה יכול לדעת בוודאות כי חטאת את החטא הזה לכן אין לך שידוך לבנך? אולי היה חטא שני. אולי בכלל, אתה רואה איך זה בדיוק “צדיק ורע לו”, כן? רוצים לשים את זה על חשבונו של האחר. זה לא – זה בדיוק הדבר שלא מבינים למה זה כך.

כל התורות האלה מאוד טובות, ואפשר גם להתווכח על מה הרמז. איני יודע מה הרמז, צריך ללמוד מאוד הרבה, וצריך להבין מאוד טוב. אבל באופן מעשי, כדי לחיות כאדם, כדי לחיות כיהודי – אם אדם חי עם ראיות, זו אחת ההנהגות שאני מחזיק בה, יש הנהגות אחרות, אני לא אומר שזו לא ההנהגה היחידה, אבל זו הנהגה מאוד יסודית בתורה – חייב להיות שאדם יוכל לומר באיזה אופן לדעת איזו צרה קיבל על איזו עבירה. הוא ינסה, הוא יעשה ניסיון, הוא יעשה תשובה, זה יעזור לו, איני יודע. אולי הוא עשה טעות, הוא צריך לעשות תשובה על משהו אחר.

אבל ראיתי שהשפת אמת אומר את זה, שזה נקרא אמונה בהשגחה פרטית, או בשכר ועונש – זה מחייב. שאפשר יהיה לומר – חייבת להיות קצת השערת הלב, אני לא יכול לדעת בוודאות. בסדר, בוודאות אין. אבל לא יכול להיות שיאמרו: כי לא אפשר לדעת בוודאות, או כי זה לא יכול לעמוד באיזה ספר כללים פסוקי הלכה שהעיקר הוא שהצרה באה מאותה עבירה – ממילא לא נוכל לחיות עם הסוג הזה של השגחה פרטית, עם הסוג הזה של יחס, עם הסוג הזה של התקשרות.

חייב להיות – אני מתכוון שכל התורות האלה באו קצת לומר כן באופן מעשי. הן באו לפתור את הבעיה, לעשות משהו עם זה, למצוא דרך איך אתה יכול לומר שזה רצון ה’, דבר ה’, הנבואה, הבת קול היוצאת בהר חורב – איך שרק נקרא לזה. מובן, זה מאוד מעורבב, כי אנחנו חיים בעולם מעורבב. מאוד טוב, על זה יש את כל הדרכים של ליישר את הצירופים חזרה על הישר עם כל מיני דברים.

האמונה העיקרית: מציאת יחס בפרטיות

אבל האמונה הראשונה שאנחנו מדברים עליה, שאנשים קוראים לה האמונה, השגחה פרטית, או “מלווה מלכה רצה כבודו” – כל הדברים האלה – זה בעצם לא זה. זה משהו – הנקודה העיקרית היא שיש דרך איך למצוא יחס בפרטיות שלי, בחיים שלי. חייב להיות. אנשים יכולים לומר שזה שיגעון גדלות, זה משוגע, כן, הקב”ה מדבר איתך. על זה אומר הבעל שם טוב שכן, כן, זה כל הספרים החסידיים כולם מדברים על זה – הקדושת לוי כל ליל מוצאי שבת – שהסוג הזה של גאווה חייב אדם להיות לו, שהקב”ה מדבר איתך.

חלק ג: התמודדות עם טענת הגאווה

אה, יעצט דו פרעגסט אז ס’איז אמאל גאווה? די תירוץ איז, אז דער אייבערשטער איז אזוי גרויס, ס’מאכט מיך נישט גרעסער, ס’מאכט מיך נישט קלענער, ס’איז נישט קיין חילוק. דער אייבערשטער רעדט נישט נאר מיט חשוב’ע אידן, ער רעדט אויך מיט מוראשקעס. אבער ס’מוז זיין דאס, יא, איך האלט א גאווה לפי ערך וואס רוב מענטשן טראכטן. רוב מענטשן קענען נישט מעלה על הדעת זיין אז זיי זענען נביאים. אזויווי דו זאגסט, דאס איז א נביא שקר. און א חנמאי, לגבי זאגן פאר אנדערע, דארף מען וויסן צו ס’האט א דין נביא, איך ווייס נישט. אבער לגבי די אמונה פנימית, לגבי די וויסן, לגבי די התעוררות, ס’מוז זיין אזא סארט זאך. איך זע נישט וויאזוי מ’קען אנדערש זיין א איד. דאס הייסט, מ’קען זיין א איד באופן כללי, אבער אויב דו ווילסט א הדרכה פרטית, מוז מען האבן די סארט, ס’מוז זיין אז מ’טרעפט עס.

שטימט וואס איך זאג? אויב דו ביסט נישט מסכים, זאג איך רעד שטותים. דאס איז מיין טענה.

די בוים וואס פאלט אין די וואלד איז גארנישט?

איך רעד נישט פון יענע בוים. דאס איז א שאלה פאר די פילאסאפן, זאלן זיי חוקר זיין וואס וויל דער אייבערשטער פון יענע בוים. איך ווייס נישט. אפשר איז דא א מוראשקע אונטער דעם, ווי דער יום טוב ערליך זאגט, איינער וואס ער וויל ווארעמען. פיין, ס’איז נישט די עיקר. די עיקר איז וואס איך וויל, איך מיין אזוי. ס’קען זיין, דאס איז אן אנדערע חקירה. איך זע נישט אז דער בעל שם טוב איז דערפאר באזארגט.

וואס דו זאגסט איז א סאך א גרעסערע זאך, נאך א מער ראדיקאלע חידוש, אה?

וואס?

נאך א גרעסערע חידוש ווי יום טוב ערליך’ס ניגון.

יום טוב ערליך’ס חידוש איז אז די תורה זאגט אז דער אייבערשטער איז מתעסק מיט די קליינע זאכן אין די וועלט. דאס איז פשט די ווארט. וואס דו זאגסט אז ס’איז דא נאך א כיוון אנדערש, אז ס’איז וויכטיג צו רעדן צו זיך, דער כיוון איז אז דער אייבערשטער האט געזאגט אז מ’זאל נישט גיין צו די אובות וידעונים, און דער אייבערשטער האט געזאגט “כי לא כן נתן לך ה’ אלוקיך”. דאס הייסט, אז דער אייבערשטער האט געזאגט אז ער וועט נישט איבערלאזן די אידן אן אן ענטפער.

חלק ד: בעיות טכניות

דו זעסט מיך נישט, אמת? יא. ס’איז גוט אזוי? וואס זאל איך טון? וואס זאל איך טון אז ס’גייט נישט?

קוק, ס’איז מסתמא עפעס וואס איך האב געזינדיגט, אמת? ניין, איך קען… אבער גראדע ווייס איך וואס איך האב געזינדיגט, אז איך האב געלייגט אויף ס’איז אן אנדערע קעמערע, ס’ארבעט נישט אזוי גוט. איך קום, איך וועל טוישן, וועסטו מיך צוריקזען. ניין, איך האב צוויי, יענע איז אביסל א בעסערע, אבער ס’ארבעט נישט אזוי גוט. וואס זאל מען טון? שוין, וואס זאל מען טון? מ’דארף זען, מ’דארף נישט וויסן דאס.

אבער דאס איז בנגיעה, דו כאפסט יא? איך דארף נישט תולה זיין אויב ס’וואלט נישט געווען, איך דארף עס זוכן וואס ס’איז צעבראכן. איך ווייס גראדע וואס ס’איז צעבראכן, איך שפיל דאך ארום, מ’דארף זען… ס’קען זיין אז דא איז אביסל מער בעומק, ס’איז א זאך וואס איך דארף זען, אבער איך דארף שוין קומען צו דעם. איך האב אויך טאקע א געוויסע דיבור, א געוויסע זאך, איך קען נישט יעצט זיך שפילן, איך וועל פשוט לייגן דעם און שוין.

יא, פארשטייסטו די זאך? ס’ווערט, ס’האקט זיך אפ, איך ווייס נישט פארוואס. אקעי.

און דאס איז נישט געווען די עיקר פון די עבודה פון די נביאים, די עיקר פון די עבודה פון די נביאים איז געווען די…

העיקר השישי של הרמב”ם

וואס איז די שאלה? אויך, איך גיי דיר ענטפערן די שאלה איין מינוט. יא?

יא, איך זאג אז ס’האט צוטון מיט די זעקסטע עיקר פון די רמב”ם. זייער גוט. אז די עיקר פון נבואה. יא. מער ווי די עיקר פון… איך ווייס נישט, ס’איז דאך אן עיקר פון השגחה פרטית, איך ווייס נישט, איך האב נישט געקוקט דאס, אבער מער ווי יענץ. די ידיעה איז דא.

אז אפנים, און איך מיין… אה, יעצט, אויב וועסטו פרעגן די שאלה צו ס’שטייט פארדעם, ווייטער די היסטארישע חקירה. דער תירוץ איז אז ס’שטייט נישט און ס’שטייט יא. דהיינו, איך מיין אז דאס איז אמת’דיג א גרויסע סוד, ווייל דאס איז יא, ס’איז נישט אז ס’שטייט פארקערט. איך גלייב נישט אז ס’שטייט פארקערט. אבער איך מיין אז דער… אויב מ’קוקט אזוי אין ספרים פון אזעלכע, וויאזוי מ’רופט עס, מענטשן וואס האבן געהאט השגות, אזעלכע בעלי השגה, מענטשן וואס האבן מנהל געווען עפעס א קשר מיט’ן אייבערשטן פערזענליך, יא? דאס איז אמת’דיג א גרויסע חידוש. ס’שטייט פארדעם, אבער ס’איז א געוויסע זין א גרויסע חידוש אז בכלל, היינט זאגט יעדער אזוי. איך מיין אז יעדער איינער זאגט אזוי, אבער מ’מיינט נישט אזוי ערנסט ווי איך מיין עס, יא? ס’איז א נסיון אז ער זאל האבן א קשר מיט’ן אייבערשטן, א רילעישאנשיפ, יא, מערכת יחסים, אזוי ווייטער. איך ווייס נישט ווי ערנסט רוב מענטשן מיינען עס ווען זיי זאגן עס. איך מיין זיי מיינען עס סתם פילינגס, צדקות, איך קען נישט זאגן.

החידוש המעשי של הבעל שם טוב

וואס איך האב געוואלט זאגן איז, דאס איז אמת אז למשל, איך מיין פארדעם, איך וויל עס מער זען אויף א פראקטישע חידוש. ס’איז אמת למשל אז רוב, באופן כללי, ס’איז נישטא אזויפיל אידישע ספרים וואס רעדן וועגן פנימיות התורה, וועגן וויאזוי צו פארשטיין אמת’דיג זאכן. איך מיין, ס’איז נישט כאילו אז ס’איז דא אסאך, אבער די פאר וואס ס’איז דא, באופן כללי, די סדר, די דרך פון די אידן איז צו רעדן זייער באופן כללי, צו רעדן זייער באופן נפשט, צו רעדן זייער, וויאזוי זאגט מען, סייענטיפיש, אביעקטיוו אזוי.

איינע פון די זאכן וואס דער בעל שם טוב טוט זייער גוט, און ס’איז כמעט, איך מיין, מען קען אלעס טרעפן אויב מען וויל א מקור כביכול, אבער די פעולה וואס ער טוט קען מען נישט עכט טרעפן פאר אים אין דעם וועג, אז ער וועט געבן א דרך פרטית פאר מענטשן.

אפשר לפי מצב הדור האט מען פארשטאנען פון דעם רמב”ם פשוט, איך ווייס נישט. אבער לפי וואס אידן זענען אפילו היינט, אבער זיכער בזמנו וואס איז מער צוגעפאסט פונקטליך צו די מצב וואס איז געווען אין זיין צייט, אבער אפילו צו זאגן צו אריינגיין אין אזא סארט שאלה, למשל, די שאלה וואס דער תולדות רעדט די גאנצע צייט, וואס טוט א מענטש ווען ער דאווענט און ס’פאלט אים איין עפעס א מחשבה?

ס’שטייט נישט אין קיין שום ספר די קשיא. נישט אז ס’איז דא א קשיא און ס’איז דא א תירוץ, ס’איז דא עפעס, איך זאג נישט אז ס’שטייט נישט, אבער ס’איז נישט קיין עסק וועגן דעם, ס’איז נישט קיין זאך. ס’שטייט דאך פארשידענע, אריז”ל, קענסטו טרעפן עפעס אביסל אין אנדערע ספרים אביסל, אבער אויף אזא אופן צו גיין פראקטיש אין די פרטיות ווי די פראקטישקייט ליגט, און פרובירן צו געבן א תירוץ, א מענה פאר אזעלכע סארט בעיות, איז נישט געווען דער מנהג, זיכער נישט צו שרייבן. קען זיין מתורת בעל פה איז אלעמאל געווען מסתמא מענטשן וואס האבן געשמועסט צווישן זיך, אבער אודאי צו שרייבן אדער צו מאכן אזוי באופן פרסום די סארט זאך, איז דער בעל שם טוב און די חסידישע ספרים טוען זייער אסאך.

הרמב”ם והחסידות: תיאוריה ופרקטיקה

איך מיין, יא, נעמען די זעלבע זאך, יא, מען קען אריינגיין אין חקירות צו דער רמב”ם פארשטייט פונקטליך אזוי אדער נישט אזוי, נישט קיין חילוק. אבער דער רמב”ם פארשטייט זיכער, למשל, ס’שטייט בפירוש אין סוף מורה נבוכים, אז די עיקר עבודת השם, עיקר תורה ותפילה, יא, וואס דער בעל שם טוב וואלט גערעדט וועגן וואס מען רופט עס לשמה, די עיקר תורה ותפילה איז טראכטן פון דעם אייבערשטן, נישט טראכטן פון אנדערע זאכן. ס’שטייט בפירוש אין רמב”ם, ס’איז נישט קיין זאך וואס די חסידישע ספרים האבן אויסגעטראכט. אבער ס’איז נישט צו טרעפן אז דער רמב”ם זאל שרייבן…

וואס?

א ווידיאו פון רמב”ם?

סוף מורה, חלק ג’ פרק נ”א. דאס איז, דאס ווערט געברענגט אין רמ”א. דער רמ”א איז דאך מסתמא א שטיקל פון יענעם רמב”ם, דער ערשטער סימן אין שולחן ערוך, “שויתי ה’ לנגדי תמיד”. ס’שטייט דארט זייער קלאר אז דאס איז די אמת’ע כוונה, יא, דאך דא אזויפיל תרי”ג מצוות. אינטערעסאנט, ער זאגט טעמי המצוות אויף יעדע זאך, און צום סוף זאגט ער אז די כוונה איז כל המצוות, און דאס איז א שטיקל סתירה אפילו מיט אלע טעמי המצוות.

אבער ס’איז נישט טרעפן אין רמב”ם אז ער זאל אריינגיין באופן פרטי צו זאגן עצות פאר א מענטש, זיי א גוטער. דו זאגסט פאר א מענטש דאס, ער זאגט יא דארט אז ער איז מחייב, דער רמב”ם, מ’דארף וויסן וואס מ’טוט, און ס’איז נישט קיין פשוט’ע זאך, זיי א גוטער. אבער למעשה, לאמיר זאגן אז מ’האט פרובירט עס צו טון, איז נישט טרעפן אין רמב”ם א גאנצע ספר פון עצות פאר די נושא, פון וואס מ’טוט, וואס טוט מען ווען ס’גייט נישט, וואס טוט מען ווען מ’פילט זיך שלעכט, וואס טוט מען אז ס’איז דא תקופות פון… ס’איז דא ספר היושר לרבינו תם וואס רעדט אביסל וועגן דעם, ימי סיני, ס’איז כמעט נישט דא באופן מפורט אין די פריערדיגע ספרים וואס זאלן דאס טון. און מ’קען זאגן פאר טעכנישע סיבות, אפשר האט מען געהאלטן אז מ’דארף נישט שרייבן, אז ס’איז בטל, ס’קען זיין מער טיפע סיבות, אבער באופן כללי איז עס נישט דא. אויב איינער וויל פראקטיש טון די אלע זאכן, מוז ער קוקן אין חסידישע ספרים, ווייל ס’איז פשוט נישט דא. אפשר איז דא גוי’אישע ספרים וואס רעדן וועגן דעם, איך ווייס נישט, אבער זיכער נישט אין די אידישע ספרים. כמעט נישט דא אן אנדערע גדר פון מענטשן, פון רבי’ס, וואס זענען עוסק אין דעות.

עצמאות השיטה מהתיאולוגיה

ס’איז נישט די ווארט חידוש בתור אזעלכע נייע געדאנקען. מ’קען, ס’קען זיין, איך טראכט אז מענטשן רעדן וועגן דעם אלעמאל, די היסטאריאנער מענטשן, מ’קען מחוקר זיין וועלכע דאס איז א חידוש פונעם בעל שם טוב, דאס איז נישט קיין חידוש פונעם בעל שם טוב. די פראקטישע אויפטו וואס דער בעל שם טוב וויל אויפטון, האט געקענט ארבעטן מיט זייער אסאך טעאלאגיעס, דאס איז וואס איך טראכט. דאס הייסט, אזוי ווי ער זאגט למשל צו זיין א נביא, צו האבן עפעס א וועג וויאזוי צו פירן א תקשורת, ס’קען זיין מיט גלייבן אין השגחה פרטית, מ’קען עס מאכן ארבעטן מיט אסאך תורות. מ’מוז נישט שטימען פונקט מיט… גראדע די חסידישע ספרים נעמען אן די אריז”ל דאך ענדליך, זיי גייען מיט געוויסע שיטות אין אידישקייט, און דרך אגב זענען זיי געבויט אויף דעם. אבער ס’איז נישט פשט יא ארבעטן אויף די תאוות, איך מיין אז אלע זאכן וואס חסידישע ספרים רעדן וועגן, עסן לשם שמים, ס’איז נישט מוכרח אז ס’זאל ארבעטן נאר מיט די תורות. גראדע, אפשר ארבעט עס בעסער מיט די תורות, אפשר איז די תורה בעסער צוגעפאסט פאר די סארט זאכן וואס זיי ווילן אויפטון. די אלע זאכן קענען זיין, אבער עס איז צוויי אנדערע זאכן.

איך קוק עס אן אז טאמער איינער זאגט איך בין א ליטוואק, איך גלייב אלעס וואס דער ווילנער גאון האט געגלייבט, איך גלייב נישט אין איין ווארט וואס דער בעל שם טוב האט געגלייבט, קען ער נאך אלץ טון אלעס. ער וועט דארפן טוישן אביסל די כוונה, שרייבן אין זיין סידור’ל וועט ער שרייבן אביסל אנדערש. נישט קיין גרויסע זאך. איך שטעל זיך פאר, איך זאג, עס וועט זיין מער א פראקטישע זאך. אזוי האלט איך פארקערט, איך האלט פארקערט.

היחס בין חסידות לכוונות האריז”ל

קען זיין, אפשר ארבעט עס בעסער מיט די תורה, אפשר איז די תורה בעסער צוגעפאסט פאר די סארט זאכן וואס זיי ווילן אויפטון. די אלע זאכן קענען זיין, אבער ס’איז צוויי אנדערע זאכן. איך קוק עס אן אז טאמער איינער זאגט איך בין אן אפיקורס, איך גלייב אלעס וואס דער ווילנער גאון האט געגלייבט, איך גלייב נישט אין איין ווארט וואס דער בעל שם טוב האט געגלייבט, קען ער נאך אלץ טון אלעס, ער דארף נאר טוישן אביסל די כוונה, און אין זיין סידור דארף ער שרייבן אביסל אנדערש. ס’איז נישט קיין גרויסע זאך. איך שטיי זיך פאר אז ס’איז א מער פראקטישע זאך.

איך האלט אז חסידות האט קיינמאל נישט געלייגט א דגוש אויף כוונות בתפילה, כוונות האריז”ל. איך מיין נישט דוקא כוונות, איך מיין בויען בכללי. אפילו אלע חסידות ספרים זענען געבויט אויף כוונות האריז”ל. אויב ס’וואלט נישט געווען כוונות האריז”ל, וואלט עס געווען געבויט אויף אנדערע כוונות. ס’איז נישט מעכב. ס’איז מער די… אז זיי האבן געמאכט נסיונות, זיי האבן אסאך אריינגעגאנגען צו זען וויאזוי דאס ארבעט, וואס ארבעט יא און וואס ארבעט נישט. קען זיין אז אין יעדן דור טוישט זיך לויט די טבע פון מענטש וואס ארבעט, וכדומה. און דאס איז אסאך א גרעסערע אויפטו פון די חסידות ספרים ווי די תורה, ווי די טעאריע. אזוי מיין איך.

ספרי חסידות כ”חנות משקפיים”

אבער על כל פנים, ס’איז יא דא, ס’איז זיכער אז מ’לערנט אין אריז”ל, ס’איז דא וועגן וויאזוי צו ליינען דעם אריז”ל. ס’איז אלץ תלוי וויאזוי מ’ליינט עס. יא, ס’איז דאך ברילן. די זאך פון די זאכן אין א חסידישן ספר איז נישט נאר וואס ער זאגט תורות, ער פארקויפט דיר דאך אויך צו זאכן, א חנות משקפיים, יא? ער פארקויפט דיר געוויסע ברילן וויאזוי דו ליינסט אנדערע ספרים דורך זיי אויך. אויב דו ליינסט א זוהר אדער אן אריז”ל מיט די משקפיים פון די חסידות ספרים, זעסטו אז ס’שטייט דארט דאס.

אין זוהר זעט מען טויזנטער מאל, למשל, ס’איז געגאנגען רבי שמעון מיט זיינע חברים אויפן וועג, און זיי האבן געזען עפעס א בלום, און זיי האבן געזאגט תורה אויף די בלום. נאכדעם איז געווארן אינדערפרי, און כמעט יעדע שטיקל זוהר רעדט וועגן דעם אז ס’איז געווארן אינדערפרי, און וואס איז די סוד פון חצות און עלות השחר און אלע זאכן. און ס’איז פשוט לפי הזמן, ווייל זיי פלעגן אויפשטיין חצות לערנען, האבן זיי גערעדט וועגן דעם.

דאס איז דירעקט דער בעל שם טוב’ס וועג, אז ער זאגט אז יעדע זאך… ער זאגט ממש אזעלכע מעשיות, ווי איך האב געלערנט וועגן דעם וועגן פרשת פנחס, די גאנצע מעשה איז געגאנגען דער רבי פנחס פון קאריץ, און ער האט געזען עפעס א נשר איז געקומען צו פליען, ער האט געזאגט תורה, וואס איז דער סוד פון א נשר? ער האט געזען אז דער נשר האט געברענגט עפעס א שושן, דאס מיינט אז דער תפארת האט גענומען די מלכות. נשר איז תפארת, און שושן איז מלכות. דאס איז די קבלה, אבער עס איז געבויט, עס מוז זיין געבויט אויף אזא סארט אמונה, אז וואס א מענטש זעט, היינט קענסטו זאגן אז עס איז א מקרה, סתם. אבער עס איז נישט די שאלה פון השגחה פרטית, עס איז מער די שאלה אז עס איז א סארט נבואה, עס איז א סארט התגלות, עס רעדט, עס זאגט עפעס. אויב דו פארשטייסט סודות הקבלה, דו פארשטייסט דאך באופן פרטי, דו פארשטייסט דאך וואס דו קענסט זאגן באופן כללי, נישט קיין חילוק, אבער איך זע די זאך.

הסכנה: “אסאך מענטשן וועלן משוגע ווערן”

איך מיין אבער אז אסאך, און באופן, אז די אמת איז אז מען טאר אזוינס נישט זאגן פאר רוב מענטשן די דרשה, אז דו זאגסט אז ס’איז זייער ראדיקאל, פאר רוב מענטשן, אסאך מענטשן וועלן משוגע ווערן. איך מיין, אפשר זענען שוין אסאך מענטשן משוגע געווארן פון דעם. ווייל א מענטש, א מענטש, דערפאר זאגט מען גיי צו דער רבי, פרעג דעם רבי, אדער קוק אין שולחן ערוך, ווייל א מענטש וועט יעדן טאג בויען לויט וואס עס פאלט אים איין. איך מיין, ער וועט זאגן אז אלע מיינע מחשבות זענען א בת קול, איך מיין עס איז א בעיה, עס קען זיין, אבער מען האט נישט גענוג שכל, גענוג ישוב הדעת, מחריע זיין פאר זיך צו, דערפאר ער קען זיך, איך קען דיר זאגן אז ס’איז דא אסאך משוגעים וואס לעבן אזוי, יא, ס’איז נישט, ס’איז דא וועגן דעם וואס עס איז אן אמת’דיג נישט קיין…

המבחן: איך יודעים אם זו קדושה או סטרא אחרא?

דערפאר איז דא א שכל, די גמרא זאגט דאך, אז ס’איז דא א שכל, און אויף דעם שכל קומט א לבוש. יא. אמאל דארף מען פארשטיין פארקערט וויאזוי עס שטייט. אה, דאס איז דער בעל שם טוב וואס איך האב נישט געזאגט. אבער וויאזוי ווייסט מען דאס? ווייטער דארף מען, ס’איז די הדרכה פון אריז”ל. דער אריז”ל אין די ערשטע שטיקל אין שער רוח הקודש, וואס דער בעל שם טוב איז געבויט אויף, זאגט אז וויאזוי ווייסט מען איבער א מגיד, ער זאגט דיר אמת? ווענדט זיך, אויב ער רעדט, אויב ער איז אן אמת’דיגער מלאך, אויב ער רעדט צו דיר זאכן, אויב ער זאגט דיר סודות התורה, דעמאלטס איז ער א מגיד פון די קדושה. אויב ער רעדט דיר שטותים, דעמאלטס איז ער פון די סטרא אחרא. וויאזוי ווייסט מען וואס איז קדושה און וואס איז שטותים? פארשטייסט?

אבער ס’איז דא, ס’איז דא וועגן, מיר קענען, מיר קענען, אבער יא, אבער דו פארשטייסט דאך פארוואס ס’איז א שטיקל. יא, מ’דארף זיך גלייבן פאר דעם. אויב מ’זאגט אז ס’איז א תורה אמונה כללית, דעמאלטס איז גרינגער פאר מענטשן. איך מיין אז וועגן דעם האבן די לעצטע רבי’ס אנגעהויבן זאגן אז מ’דארף גלייבן אין השגחה פרטית, ווייל ס’איז נישט שייך נישט פאר קיינעם נישט צו זאגן אזוי. אבער די אמת איז אז יא, איך מיין אפילו דער ליובאוויטשער רבי למשל, ס’איז געווען אזוי זייער צו טון מיט דעם, נישט ממש אויף דעם אופן, אבער ער פלעגט זאגן תורות, יא, פארוואס היינט איז דער פונקט אויסגעקומען אז דער שיעור פון דעם קומט אויס צוזאמען. ס’האט געהאט מער א משמעות, ס’איז נישט געווען נאר אזא אמונה, ס’איז עפעס, דו קענסט עפעס לערנען דערפון. איך ווייס נישט צו ער האט ממש געלערנט אז ממילא דארף מען עפעס טון, אבער ער האט געזאגט תורה לפחות. יא, אזוי ס’איז יא דא עפעס אזא…

שאלות ותשובות

און דאס איז וואס איר האט געפרעגט, די גאנצע זאך. איך האב שוין געוואלט גיין צו פסח.

שאלה: זאג מיר איבער, ווען דו זאגסט אז א רשע געפינט זיך אין דער בראד, וואס איז נישט קיין רמז אין די השם פון בעל שם הקדוש. נו, דא וואלט אין גארנישט געווען קיין רמז, כביכול אלפי אלפים של עולם. איך זע אין דער ראשון, איז די כתר מופיע אז מגילת אסתר איז א זכר פנים ואחור. אהה. כביכול אלפי. דאס איז דאס געהאט צו דעם חושב, ווען די עקט פון דער רער אין שיקר דא. דאס הייסט… דאס האט מחזק גענאכט דארף די עקטליכע די עורים און די חלק פון דער רער. מ’קען זאגן אזא, אבער איך מיין אז די נקודה פון דער רער איז… איך מיין, די שאלה צו עס איז דא א וועג צו זאגן דאס אן דעם. פארוואס וועט מיר זאגן א זונדער רח? איך מיין, וואס איז די אפטי? וואס זאל געווען שלעכט אז די אייבערשטער איז נאר גוטע זאכן?

תשובה: זאגן מיר דאך מיט עפערשט א חרדים און דאס זאלן אפלערנען וואס עס שטייט אין די ליטערס, ניין? יא, אבער ער איז טאקע באזארגט וועגן די טעאלאגישע קשיא. ער האט עפעס אזא קשיא אז ס’איז נישט גוט צו לערנען תורה אין בית הכסא. איך מיין, וואס איז שוין זיין אז איינער לערנט? וואס איז די גרעסטע פראבלעם אז ער לערנט תורה אין בית הכסא?

דא שטייט איינער די בעיה.

דער רב זאל נישט זיין קיין נוטיג פון די אייבערשטער.

יא, דאס זאג איך, אבער איך מיין, מענטשן… איך פארשטיי אז טעאלאגיש, כאילו מבחינת אמונה ווערט א בעיה. וואס מיינט דאס? דו זאגסט אז דער אייבערשטער איז אין די רויעכער. ס’מיינט נישט אז ער איז אין די רויעכער, יא? ס’מיינט אז דער אייבערשטער ווערט נישט טמא פון זיין אין בית הכסא, יא? דאס איז אבער יא פאר מענטשן אז זיי ווערן טמא פון זיין אין בית הכסא. דאס איז די גאנצע חכמה פון זיין א גאט, אז מען ווערט נישט טמא פון גיין אין בית הכסא. איך מיין, ער גייט נישט אין בית הכסא, אבער ער דארף זיין דארט, ס’איז נישט משפיע אויף אים. ס’איז נאר משפיע אויף דעם. ס’גייט נאר איין וועג.

הבעיה עם “יוצא מן הכלל”

אבער פארוואס דארף מען אנקומען בכלל צו דעם? מ’דארף אנקומען, איך מיין, וועגן כעין אזא בעיה וואס דו האסט געזאגט אין די אמונה. ווייל, איך וועל דיר זאגן וואס איך טראכט פראקטיש. פראקטיש איז דאך אזוי: יעדע מאל וואס מ’זאגט א שיינע כלל, א שיינע מימרא, ווייסט, אז דער אייבערשטער פירט די וועלט, אויב ס’איז דא איין יוצא מן הכלל, איז אלעמאל גייט זיין דער יוצא מן הכלל. יא?

דו ווייסט, איך האב דיר געזאגט די תורה פון מיין תורה פון די אפיקורסים? יא? אין תניא שטייט אין פרק ל”ב אז מ’דארף ליב האבן יעדער איד. ס’שטייט נישט “מקרב לתורה ואוהב את הבריות”, ס’שטייט “אוהב את הבריות ומקרבן לתורה”. העכסטנס אז דו האסט ליב געהאט איינעם און דו האסט אים נישט מקרב געווען, האסטו נישט פארדינט די מצוה פון “ואהבת לרעך כמוך”, ס’איז נישט קיין עבירה.

אין תניא שטייט פון סוף, “חוץ במינים ואפיקורסים שעליהם נאמר ‘משנאיך ה’ אשנא'”. און וואס געשעט? יעצט יעדער איינער וואס איך דארף פיינט האבן, אנשטאט איך דארף טרעפן אז ער איז א רשע, די גמרא שטייט א רשע דארף מען פיינט האבן, די תניא זאגט ניין, א רשע נישט. סך הכל דארף איך טוישן די הגדרה. אנשטאט צו שרייבן אויף מיין צעטל אז יענער איז א רשע, דארף איך אים מאכן פאר אן אפיקורס. ודבר ידוע, אז א דעמאלטס מאכט מען פשוט יעדן איינעם פאר אן אפיקורס.

איז דער ליובאוויטשער רבי, שוין דער פריערדיגער ליובאוויטשער רבי, האט געזאגט אז ער האט געזאגט עפעס א תירוץ, אפילו אן אפיקורסות. ער ווייסט, ער פארענטפערט מיר קיין שאלה נישט, ביסטו וועגן צו זאגן די תירוץ פארוואס פונקט. איך פיל אז אויב מען זאגט דאס אזוי, דער רגע וואס דו זאגסט א יוצא מן הכלל, אלעמאל, אלעמאל, עס שטייט אין דרייווער’ס לייסענס חוץ פון ווען ס’איז דא א גרויסע סטרא אחרא, וועט אלעס ווערן יענץ.

התשובה לקושיית הקליפות

אונז הייבן דאך אן פון א בעיא. אויב מען וואלט פארשטאנען אלעס, אויב עס וואלט געווען קלאר, אויב עס וואלט נישט געווען דאס וואס מען רופט אן הסתרה – איך האלט אז ס’איז נישט דא, אבער ס’איז אן אנדערע נושא – דעמאלטס וואלט מען דאך נישט געדארפט האבן די גאנצע תורה לכתחילה. וואלט מען געוואוסט, איך וואלט נישט געוואוסט פארן בעל שם טוב. ס’קומט דער בעל שם טוב, ער זאגט ניין, דו קענסט טרעפן, דו קענסט גיין, פון וואו דו ביסט, דו דארפסט נישט גיין ערגעץ אנדערש, דו דארפסט נישט פליען אין עפעס א זאך, פון וואו דו ביסט, דארט קענסטו טרעפן דעם אייבערשטן, דארט קענסטו טרעפן א וועג צום אייבערשטן, דארט קענסטו פארשטיין וואס דער אייבערשטער וויל פון דיר.

וועט איינער זאגן, יא, זייער גוט, בעל שם טוב, דו רעדסט פאר גרויסע אידן, אבער איך בין דאך א שטיק יצר הרע, איך בין דאך א שטיק מלא קליפות ותאוות. מ’קען דען זאגן אז דער אייבערשטער רעדט דורך א קליפה? זאג איך אז יא, איך מיין אז איך מיין אז מ’קען. ס’איז שווער, ס’איז א נפש החיים’ס קשיא? ס’קומט א פתח לשוב, מ’פארענטפערט די קשיא. ס’איז נישט די ווארט. פון מיר דאך איז אזוי סיי ווי, אבער ס’מוז דאך אלעמאל זיין א וועג ארויס. די גאנצע עולם עשיה איז דאך אן עולם פון קליפות. וואס גייט מען יעצט טון? מ’גייט ווערן מנוטרג ווייל ס’קען נישט זיין דאך א קליפה? ס’מוז אזוי זיין. איך זע נישט אז מ’קען האבן אזא מין אמונה אן דעם.

אז דו זאגסט וויאזוי ס’ארבעט, איז דא פינף און צוואנציג אנדערע מהלכים פונעם בעל שם טוב וויאזוי ס’איז מכוון לדעת. יא, ער זאגט יעדן טאג א צווייטע פשט וויאזוי די רע איז כיסא לטוב. ער איז נישט ננעל אויף איין פשט, ער זאגט א גאנצע צייט אנדערע תורות וועגן דעם. איינמאל זאגט ער ווייל יתרון האור מן החושך, איינמאל זאגט ער ווייל ס’איז דא עפעס א שבירה, איינמאל זאגט ער אהער, איינמאל זאגט ער אהין. אבער דער יסוד באופן כללי, איך מיין אז ס’איז נישטא קיין וועג אמת’דיג צו האבן די אמונה אדער די התקשרות אן מבטל זיין די בעיה, די כשוף. וואס איז מיט די יצר הרע? וואס איז מיט די רע? די רע אויך. ס’איז נאר דריי דיך נאר נאך איין ניווא, יא? נאך איין לעוועל, סך הכל. די חילוק איז דאך נאר נאך איינס.

שאלה: וויאזוי איז די בעיה איינס? וויאזוי איז די בעיה איינס פון דעם תורה ומצוות? איך האב געהערט אן אנדערע חברה, ס’איז דאך א טיפערע בעיה. ער זאגט אז אלעס איז גאט, איז די טיש אויך גאט. נו, ממילא.

חלק ו: התמודדות עם שאלת היצר הרע והאמונה המעשית

השאלה על היצר הרע והמחשבות הרעות

וואס איז מיט די יצר הרע? וואס איז מיט די רע? דריי הויכעט. ס’איז דאך נאר נאך איין נפש, יא? נאך איין לעוועל סך הכל. די חילוק איז דאך נאר נאך איינס.

אבער איז די ביי יא איז פארדעם תורה ומצוות? איך האב געהערט אן אנדערע געדאנק, אז ס’איז דא א טיפערע ביי יא. ער זאגט אז אלעס איז גאט, איז די טיש אויך גאט. נו, ממילא? דו זאגסט דאך אליין.

קודם כל, עפעס א סתירה אז די וועלט איז וועלט. וואס מיינט די ווארט “איז”? דאס איז סתם א טעות פון וואס מ’טייטשט די ווארט “איז”. אלעס איז תלוי אין דעם. דאס הייסט אז די טיש איז גאט. נו, ווערט די טיש… איך מיין, די טיש האט אן אייגענע מציאות? ער האט זיך אליינס געמאכט? זייער גוט.

וואס מיינסטו צו זאגן פראקטיש? איך וויל הערן פראקטיש. זיי מיר מסביר וואס דו מיינסט. איך וועל דיר זאגן וואס דו מיינסט. ווען דו זעסט א טיש, איז דא א וועג ווי די טיש פארציילט דיר וועגן גאט. אזוי ווי “השמים מספרים כבוד אל”, איז אויך די ארץ מספרת כבוד אל, און אויך א טיש און א בענקל מספרים. וואס מיינט הסתרה? אז דו זעסט דא א טיש, די טיש איז נאר מגלה די גאט. איך זאג, די טיש אליין איז גארנישט. איך ווייס, ס’איז נאר ווערטער, איך ווייס וואס דו מיינסט. וואס מיינט דאס? דו מיינסט צו זאגן אז ס’איז גארנישט מחייב. איך פארשטיי נישט. איך פארשטיי נישט וואס קומט דא אריין.

ניין, די פשט איז, ס’איז דא א וועלט, נאר די וועלט איז… דו דארפסט דיך מגלה זיין, דו דארפסט מגלה זיין אין די וועלט. ער זאגט ניין, ס’איז אלעס דער אייבערשטער’ס א ווי, אז וואס מאכט עס פארטלי? ניין, דאס איז וואס דו ווילסט… איך מיין צו זאגן, איך פארשטיי נישט פונקטליך וואס דו מיינסט. איך וועל דיר זאגן אז איך פארשטיי נישט פונקטליך וואס דו מיינסט.

הדוגמא ממחשבות רעות ותירוץ הסתירה

ס’איז דא א זאך וואס מ’האט ליב צו זאגן, איך האב עס נאך נישט געזען. טרעף מיר דעם מענטש, אדער פארצייל מיר די מעשה, וואס האט געהאט די ביי יא, ווייל איך האב נאך קיינמאל נישט געהאט די ביי יא. איך ווייס נישט פארוואס. ווייל פארוואס זאל איך האבן… איך האב דיר געזאגט א ביי יא, איך האב דיר געזאגט אז ס’איז דא א בעסערע ביי יא. ס’איז דא מענטשן, איך זע די ביי יא. ס’איז דא א מענטש וואס די בסדר האט געזאגט אז די מחשבות וואס פאלט דיר איין האסטו נישט אליינס מוליד געווען, זיי קומען פון א קריעז, וואס דער קריעז איז א השתלשלות פון נאך א קריעז ביז דער באשעפער אליינס, יא? אזוי זאגן זיי.

יעצט, קומט א מענטש און זאגט צו מיר, “איינגעפאלן, מעשה שהיה, מיר איז איינגעפאלן אז איך דארף טון דעם און דעם שטות. פון וואו איז עס מיר איינגעפאלן? פון מיין אייגענעם קאפ איז עס מיר איינגעפאלן? מיר זעען אז… דאס קומט אויך פון אייבערשטן. ס’איז אמת, דער חלק קומט פון אייבערשטן.” נו, וואס האבן זיי געזאגט?

סאו וואס איז דער תירוץ פאר דעם איז, דארפסט פארשטיין, דארפסט נוצן דיין שכל. קודם כל, אויב איינער ווייסט טאקע נישט… אויב איינער ווייסט… ניין, אבער דו פארגעסט יענע… דאס איז אבער א יא, ווייל ווי ער זאגט, למשל, לאמיר זאגן א משל, יא? ס’איז מיר אריינגעפאלן א מחשבה אז איך זאל טון אפשר אן עבירה. מאכט זיך, יא? ס’פאלט איין… מאכט זיך… איך ווייס נישט, ס’איז לאנג נישט געשען, אבער ס’מאכט זיך, יא? ס’איז געווען נישט אין די איש, און איין דער איש… אה, נישט אין דעם איידעלן איש. ס’שטייט אין ספרים אז ס’מאכט זיך אזא זאך.

איז יעצט, איז קודם כל, אויב איך וואלט נישט געוואוסט גארנישט חוץ פון די מחשבה, יא, איך וואלט געווען א תינוק שנולד, איך בין היינט געבוירן געווארן, איך האב נישט געהאט קיין איין מחשבה אין מיין לעבן, אפילו נישט וואס מיין מאמע האט מיר דאס געזאגט אפילו, יא, חוץ פון דעם, ענכי נאמן, מ’קען שוין נישט האבן קיין טענות אויף דיר. ס’זעט אויס אז דער אייבערשטער האט געוואלט דו זאלסט טון די עבירה, ס’איז נישטא קיין וועג ארויס.

אבער מיר רעדן דאך נישט פון די מציאות, יא? ס’איז נישט די איינציגסטע מחשבה וואס איך האב אמאל געהאט. איך האב דאך אסאך אנדערע זאכן געלערנט. איך האב די מחשבה וואס מיין רבי האט מיר געזאגט, וואס איך האב געלערנט אין חדר, איך האב געהערט נישט נאר דאס, איך ווייס אליינס אז נישט אלע עבירות דארף מען טון, יא, נאר א חלק עבירות, נישט אלע. אה, די מחשבה איז אויך פון דער אייבערשטער, יא? פון וואו מיינסטו ס’איז געקומען? ס’איז זייער פאני צו זאגן אז דער אייבערשטער איז נאר דערין, אבער נעכטן וואס איך געדענק אז מען טאר נישט טון קיין עבירות, דאס איז נישט דער אייבערשטער. וואס איז דאס? אה, ס’איז א סתירה, צוויי אייבערשטערס.

ס’איז זייער גוט, דער תירוץ איז פשוט פאר די סתירה. דער תירוץ איז, אה, איך מיין אז דאס איז פשוט צו זאגן, ס’איז נישט אזוי פשוט צו טון, אבער דער תירוץ איז, דער אייבערשטער וויל אז דו זאלסט האבן אין דיין קאפ א שטארקע זאך אז מען טוט נישט קיין עבירות. ס’פרעגט זיך א קשיא, אויב אזוי, פארוואס זאגט מיר דער אייבערשטער יעצט יא צו טון די עבירה? דער תירוץ איז, ווייל דער אייבערשטער וויל… איך זאג אז דער אייבערשטער וויל דו זאלסט זיין א מגושם, אבער לאמיר זאגן אזוי, דער תירוץ איז אז דער אייבערשטער האט אזא משחק אמאל אז מענטשן זאלן נישט פאלגן וואס ער זאגט. אקעי, דאס סאונדט שוין פאני. אז מענטשן זאלן נישט פאלגן די יצר הרע, יא, זיין שליח, די זונה, יא? אזא משחק. פארוואס? קשיא על מה עשה ה’ ככה? מען לערנט תורה פארוואס. אזוי אזוי מאכט דער אייבערשטער, אויך א זאך, יא? און דאס איז דער תירוץ אויף די סתירה פון די הערות. פארוואס האט דער אייבערשטער געשיקט אויך די יצר טוב און אויך די יצר הרע? ווייל אזוי האט דער אייבערשטער ליב אז עס זאל זיין אזוי, און מ’זאל מאכן פון די יצר טוב, מ’זאל זיך מתגבר זיין אויף די יצר הרע, און וכו’. דאס איז איין תירוץ. ס’זענען נאך תירוצים, מ’קען לערנען וועגן דעם באריכות.

הבעיה של עבודה זרה והאמונה הנכונה

אבער איך גיי דיר נאר די נקודה, אז ס’איז בכלל נישט קיין פראבלעם. ס’איז נאר א קשיא אויב דו מיינסט אז דער אייבערשטער האט נאר געטון דאס. איך מיין, דאס איז די ספיריט. דאס איז ווען מ’פרעגט די קשיא, אויב איז עבודה זרה איז אויך אמת? ס’איז אמת. די בעיה פון עבודה זרה איז, און די זעלבע זאך איז אפילו די בית המקדש. ס’שטייט “לא תעשון אתי אלהי כסף ואלהי זהב”. אויב איינער זאגט אז די גאנצע אייבערשטער… אויב איינער זאגט אז די איינציגסטע גאנצע אייבערשטער ליגט אין דעם שטיין, איז ער אן עובד עבודה זרה. דאס הייסט, ער איז מפריד. ער זאגט אז נאר אין דעם שטיין, וואו איז די גאנצע וועלט? דאס איז דאך אנדערע זאכן. אויב איינער זאגט אז דער אייבערשטער איז אויך אינגאנצן אין דעם שטיין – דער אייבערשטער איז איבעראל אינגאנצן, ווייל ער צעטיילט זיך נישט – אבער אויב ער זאגט אז ער איז אויך אינגאנצן אין דעם שטיין, דעמאלט איז דאס די ריכטיגע אמונה. דאס איז די פשוט’ע פשט.

דיאלוג על התורה והמחשבות

וואס איז די שאלה?

ווייל ער זאגט אז די מחשבה וואס זאגט מיר וואס צו טון אין עבודה, ער זאגט אז דער אייבערשטער איז מרומז. דו זאגסט אז ס’איז דא א תורה וואס זאגט מיר וואס צו טון מיט די מחשבה. איך זאג ניין, לאז די מחשבה כמות שהיא, ווייל דאס קומט פון דעם אייבערשטן.

אויב דו וועסט די גוטע מחשבה לאזן כמות שהיא, לאז די שלעכטע מחשבה אויך כמות שהיא.

ניין, איך לאז נישט. מ’לאזט נישט דעם אייבערשטן כמות שהוא. דאס איז דאך די גאנצע יסוד פון “צדיק גוזר והקב”ה מקיים”, יא?

אבער דו קומסט צוריק צו דעם אז דו פאלגסט די תורה.

ניין, דאס איז פשוט אז מ’פאלגט וואס ס’שטייט אין די תורה. די תורה איז איין וועג. איך האב נישט געזאגט אז די תורה איז שטערקער ווי דער אייבערשטער. די תורה איז חכמתו פון דעם אייבערשטן. און איינשטיין האט געזאגט אז דאס איז די איינציגסטע זאך וואס ער פארשטייט נישט פון דעם אייבערשטן.

איז דאס די ריכטיגע אמונה צו זאגן אז מ’דארף פשוט פאלגן וואס ס’שטייט אין די תורה? ניין, זייער גוט. דער באשעפער. אז יענער מענטש, יענער מענטש וואס זאגט ער וויל נאר פאלגן וואס שטייט אין די תורה, ער איז אויך אן אפיקורס. איך מיין, איך האב נישט ליב צו נוצן די ווערטער, אבער ס’פעלט אים אויך די אפעקט צום אייבערשטן, ווייל ער האט ער האט דאך געגלייבט אז נישט אז ס’איז דער אייבערשטער. ער האט דאס געטון מיט אים. דאס איז עפעס אנדערש, דאס האט ער אליינס געמאכט. דער אייבערשטער האט געמאכט די תורה, זאל זיין אז ס’איז אן אמת. דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה, האט דער אייבערשטער געשיקט. אבער די מחשבה זרה האט דער אייבערשטער נישט געשיקט, דאס האט געשיקט עפעס אן אנדערע גאט. אלהים אחרים. ווער? איך ווייס נישט ווער. איך קען זיין אז דער אייבערשטער שיקט דאך אלהים אחרים, קען זיין. אבער איז אלטימעיטלי האט דער אייבערשטער דאס אויך געשיקט. איי, פארוואס האט ער דאס געשיקט? זייער גוט. טאקע ווייל, איך זאג דיר דורך אגב, ס’איז דא אזא זאך ווי עבירה לשמה, ס’איז דא אזא זאך אז… איך זאג נישט אז די תורה איז נישט די פתרון. איך מיין אז ס’איז דא, ס’איז דא וואס צו זאגן אויך אזוי. אבער מ’דארף דוקא נישט זאגן אז די תורה איז די תירוץ. איך זאג נאר סך הכל אז דו קענסט נישט זאגן אז די מחשבה האט דיר דער אייבערשטער געשיקט, אבער אן אנדערע מחשבה, די תורה האט ער געשיקט. איז נישט. די תורה האט ער אויך געשיקט. און אלע אנדערע, מיט די מחשבה וואס דו האסט.

התורה והשגחה פרטית

די תורה דירעקט רעדט דאך נישט צו קיינעם. יא, דו האסט דאך… אה, אנגענומען נישט מיין שיעור נעמען גוט עליו, אקעי? דו האסט דאך געהאט א מחשבה צו פאלגן די תורה, יא? ס’איז דא א געוויסע חינוך, כדי זיך באמת מער אקטואל ווי די תורה, די תורה באופן מופשט איז דאך נישט נוגע צו קיינעם. מיר רעדן דאך פון וואס דו האסט מיט די תורה, יא? איך האב עפעס מיט די תורה, פארוואס? יא, דורך אגב, א מענטש, ס’איז דאך אויך דא אזוי ווי א קשר. ווייסט פונקט ווי איך ווייס נישט ווער, יא, פארוואס בין איך א איד? ווייל ס’איז דאך דא השגחה פרטית סך הכל, יא? אן די השגחה פרטית, איך מיין, איך וואלט געקענט געבוירן ווערן אין יאפאן. איז דאס אויך נאר ווייל דער אייבערשטער וויל. וואס ער וויל פון די מענטשן אין יאפאן, איז א בעיה שלהם. אבער ס’איז דאך אויך געצייכנט א חלק פון די… דו פארשטייסט וואס איך זאג?

די תורה איז נישט עפעס א פתרון קסם פאר זאכן. ס’ארבעט דאך נאר אויך אויב מ’גלייבט אין עפעס א געוויסע השגחה פרטית.

העיקר: אמונה כדבר מעשי

וואס? וואס איז די אויספיר פון דעם פארהער? דאס איז די פארהער פון דיין קשיא. די אויספיר, די עיקר און יסוד וואס מיר לערנען, איז אז די גאנצע זאך, די אלע אמונות, אמונה איז א דבר מעשי, די אמונה. די אלע אמונות פון בעל שם טוב און די חסידישע ספרים זענען נישט געמאכט צו גלייבן, זיי זענען געמאכט צו טון מיט זיי. און וואס דארף מען טון? מען דארף טרעפן מיט זיי עפעס א וועג וויאזוי צו רעדן מיט’ן אייבערשטן, אדער וויאזוי דער אייבערשטער רעדט צו דיר, למען ידע מה יעשה, אז דו זאלסט וויסן וואס צו טון, אז דו זאלסט וויסן וואס איז דער אמת, אז דו זאלסט האלטן א קשר מיט’ן אייבערשטן, די אלע סיבות. און אנדערש איז זייער שווער צו האלטן א קשר מיט’ן אייבערשטן, ווייל איינער איז אזוי ווי, ער וויל זיין מער אזוי ווי ריין פילאזאפיש, אבער ער לעבט דאך אין א וועלט, און יעדן טאג דערמאנט ער זיך פון אנדערע שטותים.

תורה בכל מקום

די אלע תורות וואס זאגן אז אין דעם איז דא א ניצוץ, דו ווילסט וויסן צו ס’איז דא א ניצוץ, וויאזוי ס’זעט אויס די ניצוץ, וויפיל מציאות עס זענען דא, וויאזוי זיי ארבעטן, דאס איז שוין חקירות, דאס איז גוטע חקירות. די חסידישע ספרים זענען נישט אזוי אינטערעסירט אין דעם. די חסידישע ספרים זענען מער אינטערעסירט אין דעם ביי יא, אבער וואס איז די פשט אז איך טו אזעלכע שטותים יעדן טאג? וואס איז די פשט, נישט איך טו, ס’געשעט אזעלכע שטותים. וואס איז די פשט אז ס’וואלט דאך געווען בעסער צו זיצן אין כולל? דאס וואלט נישט געווען בעסער, ווייל דער אייבערשטער האט געמאכט די שורש הנשמה זאל זיך צעפארן אויף אלע עקן. און דער אייבערשטער שיקט דיר, פונקט אזוי ווי דו נעם נאך א וועג, דאס איז אויך א דבר תורה. נאך א וועג פון זאגן דאס, דאס איז די לשון פון בעל שם טוב אביסל, אבער פון אנדערע חסידישע ספרים אסאך מער בפירוש, יא, נאך א וועג פון זאגן די גאנצע נקודה איז קודם צו זאגן אז ס’איז דא איבעראל תורה, יא? איך האב אביסל בעסער ליב די נוסח, ווייל ס’איז מסביר אביסל בעסער וואס ס’מיינט.

יא, אלעס איז דא דברי תורה. ס’איז נישט אמת אז ווען מ’ארבעט לערנט מען נישט תורה, ס’איז נאר אן אנדערע סטייל פון לערנען תורה. ס’איז נישט אמת אז ווען מ’דארף פארן ערגעץ איז נישט קיין דבר תורה, ס’איז אויך א דבר תורה. ווער פארשטייט די דברי תורה? ס’איז דא מענטשן וואס פארשטייען, און ס’איז דא מענטשן וואס גלייבן עס. אבער ס’איז נישט דא א תורה וואס שטייט אין מדרש וואלט געווען בעסער צו בלייבן דארט. ניין, איך פארשטיי אז מ’דארף זיך מתגבר זיין אויף די גאנצע וועלט, מ’דארף נישט. דאס איז די נקודה.

וואס?

נאך איין זאך, און מ’גייט שלאפן, האב איך געזאגט.

Vos?

M’darf geyn shlofn, hot er gezogt.

Az du vilst geyn shlofn, gey shlofn.

Az du vilst blaybn…

Ahh.

Gey nisht, s’iz da genug shpayz, nisht emes?

Neyn.

Okay.

Okay, ich gey shlofn.