סיכום השיעור 📋
דער בית המדרש — וואס ער איז, וואס ער פראדוצירט, און פארוואס ער ענדיגט זיך קיינמאל נישט
—
א. הגדרת “בית המדרש” — א מעשה, נישט א בנין
דער נושא און די שאלה
וואס איז דער אמת׳דיגער טייטש פון “בית המדרש” אין לשון חכמים, און וויאזוי אונטערשייט זיך דאס פון דעם וואס מענטשן שטעלן זיך היינט פאר?
הקדמה: דער כינוי “חז״ל”
דער כינוי “חז״ל” איז פראבלעמאטיש — ער מאכט פון “חכמינו זכרונם לברכה” א קאלטע אבסטראקציע. ביי די ראשונים שטייט כמעט אלעמאל “חכמינו” — דאס דריקט אויס א לעבעדיגע שייכות: *אונזערע* חכמים, אין קאנטראסט צו *זייערע* חכמים (פון די אומות). די השערה איז אז דער כינוי “חז״ל” שטאמט פון א משכיל, כאטש דערפאר איז נישטא קיין ראיה.
דער עיקר יסוד: בית המדרש איז א פעולה
ווען חכמים זאגן “בית המדרש,” מיינען זיי נישט א פיזישע געביידע מיט טישן, בענקלעך, און ארון קודש. זיי מיינען וואס מיר רופן היינט א “שיעור” — מענטשן וואס קומען זיך צוזאם און לערנען. ווען ס׳שטייט “עשו בית המדרש” מיינט עס מ׳האט *געמאכט* א שיעור. “אין בית המדרש בלא חידוש” מיינט נישט אז ס׳איז נישטא קיין נייע שול, נאר אז א שיעור אן א חידוש איז נישט קיין ריכטיגער בית המדרש.
אין גמרא ברכות, וואו ס׳שטייט אז ס׳איז אנדערש צו דאווענען אין א בית המדרש ווי אין א בית הכנסת — מיינט עס נאר דאווענען אין דער פלאץ וואו מ׳האט געלערנט דעם שיעור. ס׳איז נישט קיין דין אין דעם *מקום*, נאר א דין אין דעם *מעשה* — אין די מענטשן וואס קומען זיך צוזאם און לערנען.
מחשבה איז א מעשה
אזוי ווי מחשבה איז נישט בלויז אינפארמאציע וואס מ׳לייגט אריין אין קאפ (ווי א וויקיפעדיע), נאר א זאך וואס מ׳*טוט* — אזוי איז א בית המדרש א *פעולה*, נישט א *מקום*. אין אריסטאטעלישע לשון: דער בנין איז נאר “בכח” (פאטענציעל — מ׳*קען* דארט לערנען), אבער ווען מ׳לערנט צוזאמען איז דאס “בפועל” (אקטועל).
דער ווארט “מדרש”
“מדרש” מיינט *פארשן* (היינט זאגט מען “מחקר”). א בית המדרש איז א פלאץ וואו מ׳קומט זיך צוזאם נישט נאר צו לערנען, נאר אויך צו *טראכטן*. דאס שטאמט פון “לדרוש את השם” אין נביאים — “דבר זה צריך לשאול ולדרוש.”
מקורות: גמרא ברכות (חילוק צווישן בית המדרש און בית הכנסת), לשון הראשונים (“עשו מדרש”), “לדרוש את השם” אין נביאים/כתובים.
—
ב. פארוואס דארף מען יעדעס יאר א נייעם קאמפיין?
דער נושא
ס׳איז א מנהג יעדעס יאר פאר שבועות ארויסצוברענגען דעם יסוד פון בית המדרש. פארוואס דארף מען דאס יעדעס יאר אויפס ניי?
דער תירוץ
וויבאלד א בית המדרש איז א *מעשה* און נישט א *בנין*, קען מען עס קיינמאל נישט “ענדיגן בויען.” יעדער שיעור, יעדע צוזאמקונפט — אין לעיקוואוד, מאנסי, ארץ ישראל, אויף זום, וואטסעפ, טעלעגראם, אימעיל — איז א נייע פעולה פון בנין בית המדרש. דאס איז דער כוונה פון ספירת העומר: מ׳דארף איבערבויען די תורה יעדעס יאר.
דער משל
צוויי פאנדרייזערס — איינער בויט א בנין און נאכדעם קען ער מער נישט שאפן געלט ווייל קיינער וויל נישט צאלן פאר לעקטער. דער אנדערער ענדיגט קיינמאל נישט בויען. דער בית המדרש איז ווי דער צווייטער — ס׳ענדיגט זיך קיינמאל נישט.
—
ג. דער מאדעל פון גרויסע ישיבות און “הדרת התורה” — א קשיא אויפ׳ן בית המדרש
דער נושא
וויאזוי שאפן גרויסע ישיבות (לעיקוואוד, מיר) געלט, און וואס איז דער פראבלעם מיט דעם מאדעל פאר דעם בית המדרש?
דער הסבר
א בעל הבית פרעגט: אויב די ישיבה פארמאכט זיך מארגן, וואס טוישט זיך? יעדער לערנט ווייטער אין זיין בית המדרש. די ישיבה באשטייט פון טשעקס וואס מ׳שיקט יעדע חודש — אבער פאר וואס זאל א בעל הבית דערפאר געבן?
דער תירוץ פון די “חכמי הדור”: מ׳מאכט א גרויסע צוזאמקונפט יעדעס יאר אין א סטאדיום, מ׳ברענגט צוזאם אלע יונגעלייט, זייערע ווייבער, קינדער — פופציג טויזנט מענטשן — און מ׳ווייזט דעם בעל הבית: *דאס* איז די ישיבה! א פיזישע הוכחה פאר די פליישיגע אויגן.
דער פראבלעם פאר דעם בית המדרש
דער בית המדרש, וואס איז מעשה-באזירט און נישט בנין-באזירט, האט א שווערערע צייט מיט דעם סטאדיום-מאדעל. ער האט נישט קיין פיזישע לאקאציע. אבער דורך “אנאליטיקס” אויף דעם אינטערנעט קען מען זען שווארץ אויף ווייס וויפיל מענטשן קוקן — בערך הונדערט און פופציג טויזנט שיעורי תורה views א יאר. מען קען דאס ווייזן דירעקט אויף יוטיוב און גוגל, כאטש מען קען אויך פעלשן, אבער ס׳איז שווערער.
—
ד. דער פראדוקט פון א רבי — מענטשן, נישט נאמבערס
דער יסוד
וואס פארקויפט איינער וואס לערנט אויס תורה? ער פארקויפט מענטשן. דער פראדוקט פון א רבי איז תלמידים.
די מעשה מיט ר׳ שמואל מונקעס
ר׳ שמואל מונקעס, א חסיד ביים אלטן רבי (ר׳ שניאור זלמן פון ליאדי), איז געווען א בדחן — א prankster. ער האט זיך אמאל אויפגעהאנגען אויף א בוים פאר׳ן רבי׳ס הויז. ווען דער רבי האט געפרעגט וואס ער טוט, האט ער געענטפערט: “איך בין דיין שילד, דיין advertisement.” זיין סברא: יעדע געשעפט הענגט ארויס אינדרויסן דאס וואס זי פארקויפט — א שיך סטאר הענגט א שיך, א העט סטאר הענגט א העט. דער רבי מאכט חסידים — מענטשן — אלזא הענגט ער ארויס א חסיד.
מענטשן מאכן, נישט גלמים
א רבי מאכט נישט ספרים — א ספר איז א בחינת מצבה. א רבי מאכט לעבעדיגע מענטשן — זיך אליין, זיינע חברים, זיינע תלמידים. אבער מען מוז אכטונג געבן: יעדער מענטש איז אביסל אנדערש. ווען מען מאכט פופציג מענטשן וואס גייען אלע אין דעם זעלבן ספארטיק — האט מען געמאכט גלמים, נישט מענטשן. ספר יצירה קען מאכן מענטשן, אבער וואס קומט ארויס? גלמים. עס זענען דא רבי׳ס וואס גייען מיט׳ן פשט פון “אפשר עשו אדם בחורבן” (סנהדרין) — זיי מאכן אן אסעמבלי ליין פון גלמים. אמת׳ע מענטשן דארפן האבן אן אייגענעם פירוש אויפ׳ן רבי׳ן, יעדער איינער אביסל אנדערש.
“אישנו פה ואשנו שאינו פה”
יעדער מענטש וואס איז דא טראגט אין זיך נשמות פון אנדערע מענטשן — ווער ס׳האט אמאל געהערט פון אים, דורך וועמען א לינק קומט צו א צווייטן, א ווארט צו א דריטן. אזוי גייט ארום די גאנצע וועלט די ווארט און די אידעע. דער בית המדרש איז די מענטשן — נישט די ווענט, נישט די ביכער, נישט די אימעילס.
—
ה. סטאלין׳ס כלל — דער חילוק צווישן מענטשן און נאמבערס
סטאלין האט געזאגט: איין מענטש איז א טראגעדיע, א מיליאן מענטשן איז א סטאטיסטיק. איינער וואס הרגעט איין מענטש פנים אל פנים איז א רוצח. אבער איינער וואס ווארפט באמבעס פון א עראפלאן זעט בכלל נישט קיין מענטשן — ער איז אן “איש המספרים,” ער קוקט נאר נאמבערס, נישט די זאכן וואס די נאמבערס רעפרעזענטירן. דאס איז נישט סתם א תורה — עס איז א פראקטישער פרט אין יעדע ביזנעס וואס האט צו טון מיט מענטשן.
—
ו. דער רמב״ם: שלימות מוז זיך פארשפרייטן
דער רמב״ם זאגט אז דאס איז א דין אין דער רעאליטי: יעדע זאך וואס האט א דבר טוב, א שלימות, דער דין דערפון איז אז ס׳גייט ווייטער. ס׳איז נישט מעגליך אז א מענטש זאל האבן חכמה און נישט וועלן אויספארציילן פאר יענעם. ווער ס׳זאגט “איך האב א חכמה און איך פארצייל עס פאר קיינעם” — האט זייער ווייניק חכמה, נאר גענוג פאר זיך. אן עכטע חכמה האט גענוג פאר נאך מענטשן.
דאס שטימט מיט דער קבלה אויך: וויפיל מער מען איז מקבל, קומט צו נאכמער צו די ספירות — דאס איז די טבע הדבר. דער רמב״ם און די מקובלים זענען אינגאנצן מודה אויף דעם פרינציפ.
חכמה באלאנגט נישט פאר׳ן מענטש
יעדער וואס האט חכמה ווייסט אז חכמה באלאנגט נישט פאר קיין איינעם — חכמה באלאנגט פאר׳ן רבונו של עולם, חכמה באלאנגט פאר די חכמה אליין. דאס איז נישט קיין שגעון גדלות. די טבע פון חכמה איז אז זי וויל זיך פארשפרייטן איבעראל.
עס קען נישט זיין אז א מענטש ווייסט עפעס און ער וויל נישט אז זיינע קינדער זאלן עס וויסן. דאס איז דער פשט פון „ולמדתם אותם את בניכם” — „בניכם ובני בניכם”: ביי מתן תורה, וואס האסטו געזען? דו ווילסט עס פארציילן פאר דיינע אייניקלעך. אזוי ווי א מענטש וואס איז געפארן אויף א סאפארי פארציילט פאר זיינע אייניקלעך, אזוי ווער עס זעט א חידוש אין אחדות השם וויל עס אויך פארציילן.
א מענטש וואס רופט זיך א חכם און וויל נישט שער׳ן זיין חכמה — די גמרא רופט אזא בריאה „שדים יהיו לו”, עפעס א אנדרוגינוס, א איילונית, נישט קיין נארמאלע בריאה.
—
ז. דער גאול: א בית המדרש אין יעדע אידישע געגנט
דער גאול איז צו האבן א בית המדרש אין יעדע אידישע געגנט אין דער וועלט — אזוי ווי דער בעלזער רב וויל א בעלזער שטיבל אין יעדע שטאט וואו ס׳איז דא צען אידן. אבער “שטיבל” מיינט נישט א בילדינג — א בילדינג איז די כלים, ס׳איז זיכער גוט. אבער דער עיקר מיינט צען מענטשן וואס טראכטן איין סארט, וואס האבן אויסגעלערנט אויף איין אופן. דאס קאסט נאך מער ווי א בילדינג.
רב קוק׳ס „ישיבה מרכזית העולמית”
רב קוק מיט׳ן רב הנזיר האבן געעפנט א ישיבה מיט׳ן נאמען „ישיבה מרכזית העולמית” — די אלע-וועלטליכע ישיבה. אין אמת׳ן זענען דארט געווען בלויז צוויי-פופציג תלמידים, אין א פיצי הויז אויף רחוב הרב קוק אין ירושלים, א שיעור-צימער קלענער פון א טיש. אבער דער פשט איז: רב קוק האט דערהערט וואס חכמה מיינט — חכמה באלאנגט פאר דער גאנצער וועלט, דערפאר האט ער עס גערופן „העולמית.”
אידן און מישאנעריזם
אויב איך פארשטיי עפעס, פארשטייט זיך אז אנדערע קענען אויך פארשטיין. עס קען נישט זיין אז איינער האט א נקודה של אמת, א נקודה של חכמה, און ער וויל עס נישט פארשפרייטן. ווען מענטשן זאגן „אידן זענען נישט קיין מישאנעריס” — מיינט דאס אז אידן ווייסן נישט גארנישט וואס איז אמת? דאס קען נישט זיין. אידן זענען נישט מישאנעריס בלויז פון פראקטישע סיבות — מ׳האט נישט קיין כח, מ׳דארף זיך פארהיטן. אבער אוודאי זענען אידן מישאנעריס אין עצם. עס שטייט אין נביא: „שאל ממני ואתנה גוים נחלתך” — ס׳וועט קומען א צייט פון אפאסטאליזם.
—
ח. די סכנה: נאמבערס-טראכטן vs. מענטשן-טראכטן
די סטאליניסטישע מחשבה
דא ליגט א גרויסע סכנה. ווען מ׳זעט אז ס׳איז בלויז צען מענטשן, הייבט מען אן טראכטן: „ס׳איז נאר צען, איך דארף דאך רעדן צו דער גאנצער וועלט!” — מ׳וויל שיקן פאשקעווילן, טויזנטער בריוו, אימעילס, „הולך אגרות ככתב קורא סופרי המלך לכל עם ועם מדינה ומדינה ככתבה ועם ועם כלשונו” (מגילת אסתר). דאס „נאר צען” קומט פון ציילן נאמבערס, נישט מענטשן. דאס איז א סטאליניסטישע מחשבה — סטאלין האט נישט געהאט קיין אינטערעסע אין צען מענטשן, ער האט געוואלט טון מיט מיליאנען, ער איז געווען א וועלטליכער מנהיג פון דער אינטערנאציאנאלער רעוואלוציע. אבער דער גרונט פארוואס מיר זאגן אז די גאנצע וועלט דארף הערן אונזער תורה איז ווייל מיר זענען מענטשן, נישט ווייל מיר זענען נאמבערס. די וועלט איז געמאכט פון מענטשן, נישט פון נאמבערס.
קדושה און מלאכים
ווען מ׳זאגט קדושה אין שול — „קדוש קדוש קדוש ה׳ צבאות מלא כל הארץ כבודו” — שטייט אויף א מדרש: „אין מלאכי השרת אומרים קדוש עד שישראל אומרים שמע ישראל.” די מלאכים דארפן מקבל רשות זיין פון אידן. דאס מיינט נישט אז איך ווייס וואס מלאכים ווייסן נישט — נאר אז פאר מיר איז דא עפעס אן אספעקט, א קלארקייט, א חידוש, וואס איך ווייס און ער ווייסט נישט, און איך וויל עס פארציילן פאר יעדן.
אמת איז נישט „מיין” אמת
אויב דו כאפסט אז עפעס איז אמת, כאפסטו עס נישט ווייל ס׳איז „מיין” אמת. מ׳דארף ארויפקריכן פון דער מחשבה אז אמת באלאנגט פאר מיר. ווען א מענטש פארשטייט א דבר אמת, מיינט ער געווענליך אז יעדער איינער זאגט עס — ווייל ער פארשטייט נישט אז ער האט עפעס מחדש געווען, נאר אז „אזוי איז עס.” ווי מ׳לערנט א שטיקל גמרא, טרעפט מען א צווייטער האט דעם זעלבן פשט — „כולי עלמא, די גמרא האט שוין געזאגט מיין פשט.” מ׳זאגט: אז מ׳גייט גראד, טרעפט מען אסאך חברים.
—
ט. א מענטש איז א גאנצע עולם — דער ערך פון צען יודן
„חייב אדם לומר בשבילי נברא העולם”
א מענטש איז א גאנצע עולם — וואס מיינט דאס? קיינער פון אונז, אויב ער שטארבט מארגן, וועט קיינער נישט וויסן דערפון חוץ פון זיין ווייב (ווי די גמרא: „אין לו דומה אלא אשתו”). אבער „א מענטש איז א גאנצע עולם” מיינט: דער מענטש קען ארויסהאבן, ארויסברענגען, די גאנצע עולם. צוויי מענטשן וואס לערנען צוזאמען — ס׳ווערט בעסער, קלארער — זענען צוויי גאנצע עולמות, נישט קיין סתירה. דריי מענטשן איז דריי עולמות. ס׳איז שוין פול.
צען יודן איז א גאנצע וועלט
ס׳איז א דין ציבור פון צען יודן. די רגע וואס מ׳האט צען יודן איז שוין דא א גאנצע וועלט. צען מענטשן רעפרעזענטירן געווענליך א „קראס-קאט” פון אלע סארט מענטשן. ס׳איז נאר דא צען יודן אויף דער וועלט — אלע אנדערע זענען אנדערע רעפרעזענטאציעס פון די זעלבע צען יודן. יעדער איינער קען זיין נאך א גאנצע עולם.
שמחת תורה מיט צען יודן vs. צוויי טויזנט
א חסיד פארט צו א רבי׳ן וואו שבועות זענען צען טויזנט יודן. אבער אין א קליינע בית המדרש׳ל מיט צען יודן — ס׳פעלט גארנישט. מענטשן וואס האבן א לענג, א חיות צו טאנצן מיט דער תורה שמחת תורה אדער זאגן אקדמות שבועות — ס׳שטערט זיי נישט אז ס׳איז נאר צען אידן. ס׳איז דא א ענין פון „ברוב עם הדרת מלך” — ס׳איז אוודאי בעסער מיט טויזנטער יודן. אבער ס׳פעלט נישט גארנישט פון צען יודן. מ׳קען מאכן קדושה, קדיש, א מנין הוגן — ס׳איז אלעס דא. אפילו בעסער: ווייניגער מענטשן, מער פלאץ, גענוג כיבוד-קעיק פאר יעדן.
דער מענטש וואס קען נישט זיך אליינס טרייסטן — וואס דארף צען טויזנט מענטשן כדי צו שפירן אז ס׳איז עפעס א פוינט — דער מענטש האט א פראבלעם. ער דארף אז אנדערע זאלן אים מחזק זיין כסדר. די גרויסע מעמדות ווערן יעדע יאר גרעסער, אבער דער מנין ווערט קלענער — און דאס איז נישט א סתירה, דאס איז דווקא מער ריכטיג.
—
י. שרייבן פאר איין מענטש — דער רמב״ם און דער מיטעלער רבי
דער רמב״ם און דער מורה נבוכים
דער רמב״ם האט דעם מורה נבוכים געשריבן פאר איין מענטש — ר׳ יוסף בן שמעון. ער שרייבט בפירוש: „איך שרייב עס איינס פאר דיר.” דער רמב״ם איז אפילו א ביסל דיסעפוינטעד געווען פון זיין תלמיד׳ס פארשטאנד. און דאך — מיט דעם ספר וואס ער האט געשריבן פאר איין מענטש האט ער איבערגעדרייט די גאנצע וועלט. פארוואס? ווייל ער האט עס געשריבן פאר א מענטש, נישט פאר א נומער.
דער מיטעלער רבי
דער מיטעלער רבי (דער צווייטער ליובאוויטשער אדמו״ר) האט ארויסגעגעבן עטלעכע ספרים. דער ריי״ץ (דער פריערדיגער ליובאוויטשער רבי) האט א מסורה אז יעדער ספר וואס דער מיטעלער רבי האט געשריבן איז געווען געמיינט פאר איין באשטימטן חסיד. ער האט געוואוסט די נעמען — שער האורה איז געשריבן געווארן פאר יענעם חסיד, לויט יענעמ׳ס תכונות הנפש. דער מיטעלער רבי איז געווען א שטיקל מתבודד, ער איז געזעסן אין זיין צימער, און דערפאר זענען זיינע ספרים אזוי לאנג — ווייל ער האט זיך פארגעשטעלט ווי ער רעדט צו יענעם חסיד, און ער האט זיך אנגעפאסט לויט יענעמ׳ס פארשטאנד. דווקא א ספר וואס איז געשריבן צו א ריעלן מענטש — נישט צו א נומער — דאס ענדזשויט מען.
דער עיקר יסוד
ווען א מענטש שרייבט פאר א „מארקעטינג עידזשענסי” — ער וויל אפילן צו די מערסטע מענטשן — רעדט ער צו קיינעם. „איך הייס נישט יאזעף סטאלין, איך וויל רעדן צו איין מענטש.” מ׳רעדט צו איין מענטש, און דורכדעם רעדט מען צו דער גאנצער וועלט — ווייל יעדער מענטש איז א גאנצע וועלט. אויב מ׳קען אמת׳דיג איבערנעמען איין מענטש, האט מען איבערגענומען די גאנצע וועלט — כל שכן אן איד.
—
יא. התכללות — יעדער איד טראגט אין זיך אלע אידן
יעדער איינער פון די צען אידן אין מנין דארף ברענגען צען טויזנט אדער הונדערט טויזנט דאלאר — ווייל אונטער יעדן איד ליגט דער ניצוץ פון שרי אלפים, שרי מאות, שרי עשרות — אזויפיל אידן זענען נכלל אין אים. א שיעור קען מען נישט רעדן אין דער לופט — מ׳רעדט צו געוויסע מענטשן, אבער אנדערע אידן זענען נכלל אין זיי. דאס איז התכללות: א קאמערע (צום ביישפיל) איז נאר בשם כל ישראל — יעדער מענטש דארף זיך מחייב זיין בשם כל ישראל. אלע מעשים און ענינים זענען נישט נאר פאר אונז — יעדער איינער איז אחראי אויף דער גאנצער וועלט.
—
יב. סיום — פראקטישער אויפרוף
ממילא זאל יעדער ברענגען גענוג געלט פאר דער גאנצער וועלט, מ׳זאל משלים זיין די 360,000 דאלאר פאר דעם יאר, און עס זאל זיין א גאולה שלימה — און צום נעקסטן יאר וועט עס זיין 720,000 טאלער.
—
אלע מקורות וואס ווערן דערמאנט:
גמרא ברכות (חילוק בית המדרש/בית הכנסת) • לשון הראשונים (“עשו מדרש”) • “לדרוש את השם” (נביאים) • “אישנו פה ואישנו שאינו פה” (מדרש, מתן תורה) • “אפשר עשו אדם בחורבן” (סנהדרין) • ספר יצירה • רמב״ם (מורה נבוכים; שפע פון ספירות; טבע השלימות) • קבלה (ספירות) • “ולמדתם אותם את בניכם” (דברים) • “בניכם ובני בניכם” • „שדים יהיו לו” (גמרא) • „שאל ממני ואתנה גוים נחלתך” (תהלים) • „קדוש קדוש קדוש ה׳ צבאות” (ישעיהו/קדושה) • „אין מלאכי השרת אומרים קדוש עד שישראל אומרים שמע ישראל” (מדרש/גמרא) • „חייב אדם לומר בשבילי נברא העולם” (משנה סנהדרין) • „אין לו דומה אלא אשתו” (גמרא) • „ברוב עם הדרת מלך” (משלי) • „הולך אגרות… לכל עם ועם” (מגילת אסתר) • “לא לגבורים המלחמה” (קהלת ט:יא) • “החכם גובר בעוז” (משלי כד:ה) • “לא לקלים המרוץ” (קהלת ט:יא) • רב קוק, הרב הנזיר, ישיבה מרכזית העולמית • דער ריי״ץ (מסורה וועגן דעם מיטעלער רבי׳ס ספרים) • דער מיטעלער רבי (שער האורה, א.א.)
תמלול מלא 📝
בית המדרש: א מעשה, נישט א בנין
State of the Union Address — דער יסוד פון בית מדרשנו
רבותי, State of the Union address, פשוטו כמשמעו. ס׳איז דער מנהג יעדעס יאר פאר שבועות ארויסצוברענגען אין עולם הדיבור, פון עולם המחשבה ביז׳ן עולם הדיבור, וואס איז דער יסוד פון בית מדרשנו.
די מעלה פון לשון חכמים מסביר זיין
אזוי ווי ר׳ יואל האט געזאגט, אז מ׳זאל מסביר זיין לשון חכמים, איז א גרויסע חסד.
פארוואס “חכמינו” און נישט “חז״ל”
וואס מיר רופן חז״ל, איך בין זיך מתנגד צו די כינוי, ווייל ס׳איז א מחלל שם חבריו. שטעל דיר פאר דו טרעפסט אין מקוה, “אה, גוט מארגן ר׳ חז״ל, וואס?” אה, ווייסטו וואס? צוויי, ווייסטו וואס? איינער איז נאך חז״ל, צוויי איז היי חז״ל. נישט קיין וועג.
חכמינו זכרונם לברכה — אז מיר זאלן זיין א ברכה. אבער אונזערע חכמים, די מעלה פון מיין כינוי איז אז דעמאלט כאפסטו עס, ס׳איז נישטא אזא גרופע מענטשן וואס הייסט חז״ל. חכמינו, שיחיו וזכרונם לברכה, מיר זאלן געבענטשט ווערן פון זיי און זיי זאלן געבענטשט ווערן פון אונז. דא איז אונזערע חכמים, ס׳איז דא זייערע חכמים, די גוים האבן אויך זייערע חכמים. דא איז אונזערע חכמים, חכמינו.
דאס איז די ראשונים כמעט אלעמאל שטייט חכמינו, ס׳שטייט נישט חז״ל. איך מיין אז די כינוי חז״ל האט אויסגעטראפן א משכיל, דאס איז מיין השערה, איך האב נישט קיין ראיה. מ׳קען טשעקן, מ׳קען זוכן סוירטשעס און אויסגעפינען. טרעף ווער איז דער ערשטער ערליכער איד וואס האט געשריבן חז״ל. איך מיין אז ס׳איז נישט געווען קיין ערליכער איד, לדעתי. דאס איז מיין השערה, I don’t know. We’re saying history now.
וואס איז א בית המדרש? — די אמת׳דיגע טייטש
בית המדרש אין לשון חכמים
על כל פנים, אין לשון חכמים, און לשון חכמים איז א לשון חכמים, לשון חכמים לחוד. אין לשון חכמים איז דא אזא ווארט וואס הייסט בית המדרש, אדער מדרש, אדער בית מדרש. בית מדרשו של שם, האבן מיר זיך פילע פאנטאזירט, אזוי געווען מדמה, ווי אזוי אברהם אבינו האט געהאט א בית מדרש, און יצחק אבינו האט געהאט א בית מדרש, און אזוי ווייטער.
און מ׳דארף באמערקן, אז ווען אונז זאגן די ווארט בית מדרש, און ווען די חכמים זאגן א ווארט בית מדרש, האט עס אן אנדערע מינינג. אונז זאגן א ווארט בית מדרש, שטעלן מיר זיך פאר אזא פלאץ מיט אזא עמוד, מיט אן ארון קודש, מיט טישן, מיט בענקלעך, עפעס א בילדינג, א מציאות׳דיגע בילדינג בלחוד.
ווען די חכמים זאגן א בית המדרש, מיינען זיי וואס אונז רופן אין אונזער שפראך א שיעור.
“עשו בית המדרש” — געמאכט א שיעור
ווען ס׳שטייט “עשו בית המדרש”, “אין בית המדרש בלא חידוש”, יא? וואס מיינט “בלא חידוש”? מיינט נישט אז ס׳איז נישטא קיין בית המדרש, אדער קיין נייע סארט שול. יעדע וואס מעטשט אויף די זעלבע שול, אדער ס׳איז פון די זעלבע קאמפאני, ס׳איז קיין חידוש. “אין בית המדרש בלא חידוש” מיינט נישט… ס׳איז נישט קיין חידוש אז אידן זעצן זיך צוזאמען לערנען, ס׳איז נישטא קיין חידוש. און אזוי ווייטער עד אין סוף, במורא החכמים.
בית המדרש און בית הכנסת — נישט צוויי בנינים
די זעלבע זאך ווען ס׳שטייט א בית המדרש. מענטשן מיינען אז אמאל איז געווען צוויי סארט בנינים. ס׳איז נישט געווען צוויי סארט בנינים. בית המדרש מיינט סך הכל די ווינקל אין בית הכנסת, אדער אונטן, אויבן, עפעס אן אנדערע פלאץ, נישט קיין חילוק ווי ס׳איז געווען, וואו מ׳לערנט.
ס׳שטייט אין די גמרא אין ברכות אז ענדערש צו דאווענען אין א בית המדרש ווי אין א בית הכנסת, מיינט עס סך הכל אז גלייך ביים שיעור, אדער אין די פלאץ וואו מ׳האט געלערנט די שיעור. אבער ס׳איז נישט קיין דין אין די מקום, ס׳איז א דין אין די מענטשן, אין די מעשה וואס מ׳קומט זיך צוזאם און מ׳לערנט דארט.
אלע זענען חכמים
ווער ס׳לערנט אין גמרא און מקורות פון חכמים אין די צייטן פון סוף בית שני, ניין, זאל איס אלע חכמים, די קליינע בחורים זענען אלע חכמים. אבער ווער ס׳לערנט אין די… אדער אפילו שפעטער, אונזערע חכמים פון די זמן עשיית התורה, אונזערע חכמים פון די ancient times, יא, אונזערע חכמים פון די ancient times, ווען זיי האבן געזאגט, און אפילו די ראשונים אויך, מ׳זעט אין די ראשונים, די לשון “עשו מדרש” מיינט אלעמאל געמאכט א שיעור.
די לשון פון א שיעור איז אסאך שפעטער, אפשר אין די אחרונים, איך ווייס נישט פון ווען. אפשר איז דאס פרק, פרק איז דאך די טרענסלעישאן פון שיעור, אויב מ׳טראכט וועגן דעם. על כל פנים, לאמיר נישט יעצט רעדן וועגן דעם.
מדרש מיינט פארשן
אה, פשוט, ס׳איז קלאר אז דאס איז די פשט. זאג איך, אונז, איך האב א זאך וואס איך רוף בית המדרש. איך האב בערך זיבן, אכט יאר צוריק האב איך מייסד געווען דער ענין. האב איך געטראכט צו זען וויאזוי מ׳זאל עס רופן, און איך האב געטראכט, וואס גייען מיר טון? מיר גייען טון וואס אונזערע חכמים האבן געטון, און מיר גייען מאכן א בית המדרש. דאס איז די גאנצע.
און מאז ועד היום, ווען איך זאג פאר א מענטש איך האב א בית המדרש, פרעגן זיי ווען מ׳דאוונט מנחה דארט. וואס האט א בית המדרש מיט דאווענען מנחה? בית המדרש מיינט צו זאגן, מענטשן וואס קומען זיך צוזאם און לערנען. דאס איז די טייטש פון בית המדרש.
ווי מאך איך עס? וואס איז טייטש מדרש? מדרש מיינט פארשן. היינט רופט מען עס מחקר. היינט רופט מען עס מחקר. אה, דו זאגסט גוט. היינט אין מדרש זאגט מען מחקר, יא. אבער דאס איז די טייטש. עקזעקטלי.
די שאלה פרעגט זיך אן, ווער איז געווען דער דורש? ווער איז געווען דער נדרש? ווער האט מייצר געווען דברי השם? ס׳איז געווען שיין, ס׳איז געווען פיין. אבער אוודאי, א בית המדרש קומט פון דארט, פון “דבר זה צריך לשאול ולדרוש”. ניין, ביי “לדרוש את השם” אין די נביאים און כתובים שטייט עס. אקעי, מיר דארפן קאנעקטן. ס׳איז נאך א זאך, איך וויל דאך אנקומען צו אונז, איך האב נישט קיין שיעור היסטאריע דא.
בית המדרש איז א מעשה, נישט א בנין
מחשבה איז א מעשה
סאו, אבער דער אמת איז, אונזערע בית המדרש, אזוי ווי ס׳שטייט אין די גמרא, אזוי ווי ס׳שטייט אין די ראשונים, א בית המדרש איז א זאך, א מעשה. אזוי ווי מיר זענען ליב צו זאגן, מחשבה איז א מעשה. יא, מענטשן מיינען אז מחשבה איז א זאך וואס מ׳לייגט אריין אין קאמערל, אז א מענטש האט אין זיין קאפ א וויקיפעדיע און ער לייגט אריין נאך מחשבות און נאך מחשבות. ניין, מחשבה איז א זאך וואס מ׳טוט.
אזוי איז אויך א בית המדרש, אז ס׳איז נישט קיין זאך וואו מ׳גייט, נישט קיין בנין וואס מ׳האט, ס׳איז א זאך וואס מ׳טוט. ס׳איז א מעשה. אריסטו וואלט עס גערופן בפועל. ס׳איז א דבר בפועל. ס׳איז נישט קיין דבר בכח. א בית המדרש, דער בנין איז נאר בכח. מ׳קען אין דעם בנין לערנען. אבער ווען מ׳לערנט און מ׳קומט זיך צוזאם, דאס איז א טאטש א בית המדרש, א זאך וואס מ׳טוט, ס׳איז א פעולה.
דאס פארענטפערט אלע קשיות
און יעדער איינער פארשטייט, אויב אזוי, מיט דעם פארענטפערט מען אלע קשיות. דער אמת, איך האב נישט געמאכט קיין גאנצע קשיות, ווייל דער עולם ווערט אזוי ווי דער סאטמארער רבי פלעגט זיך פירן.
[הערה: יא, מחשבה אבער קען מיינען כוונות. “מחשב בקדשים” מיינט נישט געטראכט, ער האט געזינדיגט געהאט. אמת, אמת. ניין, איך וויל ארויסברענגען נאר, פארדעם הייסט בית המדרש, “עין למחשבה” האט מען עס גערופן. ס׳שטימט נישט אויף די דקדוק, אבער ס׳איז דא אין דעם אן ענין. אבער די ווארט איז, אז ס׳איז א בית המדרש. בית המדרש איז די טייטש א פלאץ וואו מ׳קומט זיך צוזאם נישט נאר צו לערנען, נאר אויך צו טראכטן. מ׳וועט רעדן וועגן דעם עקסטער.]
ערשטע קשיא: פארוואס יעדעס יאר א קאמפיין?
די קשיא און דער תירוץ
אז דאס איז די ערשטע זאך, ס׳פארענטפערט מיט דעם די קשיא. דער רבי ר׳ צבי אלימלך פלעגט פרעגן א ליסט פון זיבעצן קשיות נאכדעם פארענטפערט ער עס. אויב מ׳איז איינגעשלאפן ביי די קשיות און מ׳האט זיך אויפגעוועקט ווען ס׳קומט צו די מוסר אין די ענד, אזוי איך האב געסקיפט די קשיות, איך זאג אין קורצן אז ס׳ווערט פארענטפערט די קשיות.
די ערשטע קשיא וואס ווערט פארענטפערט איז, פארוואס דארף מען מאכן א קאמפיין יעדע יאר? און מ׳קען דאך די מעשה, אזוי איך האב מיר געטראפן צוויי רבי׳ס אדער צוויי פאנדרעיזערס, די זעלבע איידיע, ס׳איז די זעלבע דזשאב מיט אן אנדער נאמען, און זיי האבן געפרעגט איינער דעם צווייטן וויאזוי ער מאכט געלט?
זאגט ער, “וואס הייסט? יעדער וויל מיר געבן א בנין און שרייבן זיין נאמען, בנין פלוני ופלוני.” ער בויט א בנין און ער מאכט געלט. זאגט ער, “יא, איך האב אויך געבויט א בנין, און נאכ׳ן שוין ענדיגן בויען די בנין, יעצט איז שווער צו שאפן געלט, קיינער האט נישט קיין חשק צו געבן געלט פאר צאלן די לעקטער אין די בנין.” האט יענער געזאגט, “דו נאר, ווערט איך גיי עס ענדיגן בויען?”
מ׳קען קיינמאל נישט ענדיגן בויען
אונזער בית המדרש, וויבאלד אונזער בית המדרש איז נישט קיין זאך וואס מ׳קען ענדיגן בויען בכלל, ס׳איז דאך פשוט, התחדשות במעשה, יעדע שיעור, יעדע מאל מ׳קומט זיך צוזאם לערנען דא אין לעיקוואוד, אין מאנסי, אין ארץ ישראל, אויף זום, אין וואטסעפפ, אין טעלעגראם, אין אימעיל, יעדע פלאץ איז א פעולה פון בנין בית המדרש. ס׳איז א בית המדרש, מ׳קומט זיך צוזאם וועטערן אין א בית המדרש.
איז דאך פשוט אז מ׳קען יעדע מאל ארויפלייגן דעם נאמען, היכל פלוני ופלוני, שער פלוני ופלוני, יעדע מאל, ס׳איז נישט קיין זאך וואס ענדיגט זיך בויען. איז דאך פשוט אז ס׳איז נישט קיין שאלה בכלל אז יעדע יאר… דאס איז די כוונה פון ספירת העומר, יאכיל כל חד וחד, מ׳דארף איבערבויען די תורה יעדע יאר. און דאס איז דאך פשוט פשט. די ערשטע זאך, איין קשיא איז פארענטפערט געווארן.
צווייטע קשיא: דער מאדעל פון גרויסע ישיבות
די קשיא פון דעם בעל הבית
די צווייטע קשיא איז פארענטפערט געווארן, אז איך האב א קשיא, און איך האב פרובירט צו פארענטפערן די תירוץ לעצטע יאר מיט אן אנדער וועג, אבער ס׳איז נישט די אמת׳דיגע תירוץ. ס׳איז דא נאך א קשיא, אז געווענליך, אזוי איז אונזער מנהג, יא? ס׳איז דא אזא מוסד וואס הייסט… מ׳זאל נאר נישט פארשטיין. הדרת התורה, היינט זענען דא די צוויי גרעסטע ישיבות אין דער וועלט, א מחנה די גרעסטע ישיבות אין דער וועלט, מאכן די געלט ווי אזוי?
איך מיין איך האב… זיי זענען זייער גרויסע ישיבות, זייער גרויסע אפערעישאנס, ס׳קאסט איך ווייס, אפאר מיליאן דאלאר א יאר נאר די לעקטער, נאר די בסכ״ה פאפיר דארטן, וכדומה. וויאזוי גייען זיי מאכן געלט? האבן זיי געזאגט אז מ׳דארף מאכן כבוד התורה, אזוי ווי זיך צו זיי איז.
אבער וואס זיי מיינען צו זאגן, אזוי פרעגן די עסקנים, אזוי זאגן זיי, וואס זיי מיינען צו זאגן איז אזוי: אז דו קומסט צו א בעל הבית, בעל הבית מיינט איך א מענטש וואס ער איז דער עוסק אין די בנין פון די בית המדרש, יעדער איינער איז דער בעל הבית, יא? און דו קומסט צו אים, און דו זאגסט צו אים, איך האב א ריזיגע ישיבה, ס׳לערנען דארט אזויפיל און אזויפיל מענטשן, דו דארפסט עס אויסהאלטן, ס׳איז א גרויסע זכות, און אוודאי גלייבט ער שוין אין דעם, ער איז דאך אן ערליכער איד, ער גלייבט שוין אין דעם, ער האט אליינס געלערנט אין ישיבה.
קוקט ער און ער זאגט, “יא, וויפיל מענטשן האסטו אין דיין ישיבה?” זאגסטו אים א נומער. “ביי אונז אין לעיקוואוד איז דא זעקס טויזנט יונגעלייט און נאך צוויי טויזנט בחורים. ביי אונז אין מיר איז דא אכט טויזנט יונגעלייט און נאך צוויי טויזנט בחורים,” אדער פארקערט, נישט קיין חילוק.
זאגט ער, “כ׳הער, דו האסט א נומער אויף א פעיפער. איך האב אויך נומערן. אניש וואס באלאנגט צו דיינע בחורים, אבער איך האב געלערנט אן דיר אויך אמאל. ווען מיר ישיבה פארמאכט זיך מארגן, טוישט זיך גארנישט אין בית ישראל. יעדער איינער לערנט אין די זעלבע בית המדרש ווייטער. פון וואס באשטייט די מיר ישיבה? לעיקוואוד ישיבה פארמאכט זיך מארגן, און די זיבעצן בתי מדרשים וואס זענען ארום לעיקוואוד, יעדער איינער קומט אינדערפרי מיט זיין חברותא. פון וואס באשטייט די בית המדרש? אה, ס׳איז א כולל, מ׳שיקט א טשעק יעדע חודש פאר א געוויסע יונגעלייט. אקעי, סאו די טשעקס, פאר די טשעקס אליין מאכט נישט קיין סענס, רייט? די טשעקס איז צו צאלן פאר עפעס. סאו וואס גייט עס?”
דער תירוץ: הדרת התורה אין סטאדיום
סאו האבן די חכמי הדור אויסגעטראפן א תירוץ. אז מ׳גייט זיך צוזאמקומען יעדע יאר נאך שבועות אין א סטאדיום, סטאדיום גדול, און מ׳גייט צוזאמברענגען, זאגן די אלע יונגעלייט וועלן קומען, מ׳גייט זיי זאגן אז מ׳געבט זיי כבוד, מ׳געבט זיי כבוד. מ׳דארף פארציילן אז זיי באלאנגען פאר מיר, רייט? זיי זענען די פארט פון די ישיבה. ווען דו פרעגסט ווער איז די ישיבה, די ישיבה איז דער וואס ער האט זעקס טויזנט יונגעלייט וואס פילט אן א גאנצע סטאדיום. נישט נאר די יונגעלייט, זייערע ווייבער, זייערע פרענדס, זייערע קינדער, ברענגט צוזאם די גאנצע, פופציק טויזנט מענטשן ברענגט מען צוזאם, און מ׳שטעלט די יונגעלייט אינדערמיטן פון די ישיבה. יעצט זעסטו די ישיבה? איך האב א פיקטשער פאר דיר, דו קענסט אריבערקומען. דו דארפסט אפילו נישט קיין פיקטשער, דו קענסט קומען לייוו יעדע יאר צו די איווענט. דאס איז די ישיבה! הראיה, הוכחה, אז ס׳איז דא א ישיבה, אז ס׳איז דא זעקס טויזנט מענטשן אין לעיקוואוד ישיבה, ווייל דו גלייבסט מיר נישט. און גערעכט איז ער, ער גלייבט נישט. פון וואו זאל ער וויסן? אפילו אזוי קען מען נישט וויסן, ס׳איז דאך סתם איבערגעשלעפטע מענטשן, אבער על כל פנים מ׳קען זען מענטשן. ס׳איז עפעס געוויזן פאר די פליישיגע אויגן.
דאס איז די תירוץ וואס זיי האבן געטראפן די חכמי הדור, און אזוי ווי אונזער הלכה איז אלעמאל, אויף וואס די חכמה איז דא צו טון, בפרט די וואס מאכן געלט דארפן אוודאי לערנען ביי אים. קענסטו נישט זיין א… און זאלן זיין קריטיקירט אויף די וואס מאכן געלט, און דארפן טיילן די וואס מאכן געלט. איך האב נישט קיין חכם צו זיין דער חכם וואס האט נישט קיין געלט און זאגן, “אה, איך האב נישט קיין געלט, איך בין א חכם.” דו ביסט אזא חכם ווי דיין געלט.
ממילא, דאס איז דער וועג וואס זיי טוען. איז יעצט, אין מיין בית המדרש איז דא א שטיקל פראבלעם. וואס איז דער פראבלעם? אז איך האב
דער פראדוקט פון א רבי: מענטשן, נישט נאמבערס
די פסוקים וואס מען פארדרייט
יא, דער פסוק איז אזוי ווי “לא לגבורים המלחמה”. מ׳מיינט אז ס׳מיינט אז גבורים האבן נישט קיין מלחמה? ניין, אדרבה, זיי האבן יא א מלחמה. נאר דער אייבערשטער העלפט זיי. סתם פארדרייט א פסוק. אין יענע פסוק שטייט “החכם גובר בעוז”. אמת? פסוק פשוט. “לא לקלים המרוץ”. זאגסטו אויך, ווער מאכט עקסערסייז לויפט נישט שנעלער? ניין, דאס איז א תירוץ וואס פוילע מענטשן וואס רופן זיך חכמים זאגן. עכטע חכמים זאגן נישט דאס. איז אלא מאי? אדרבה, דאס איז נישט אונזער שמועס, איך זאג נאר וואס איך האלט.
די רעאליטעט פון אונזער בית המדרש
אלא מאי? אונזער בית המדרש האט נישט קיין זאך לאקעישאנס, און מ׳הערט עס אויס. יעדע וואך הערט אויס די שיעור אפאר הונדערט מענטשן. יעדע שיעור הערן אויס אפאר הונדערט מענטשן איבער די גאנצע וועלט. אבער ס׳איז שווער צו ווייזן.
אנאליטיקס און נאמבערס
לעצטע יאר האב איך געטרייט אויך א דעה, מ׳קען גיין. ס׳איז דא א זאך וואס הייסט… איך פלעג האבן ארבעטן אין דעם אפילו, ר׳ ישעי׳ ווייסט. ס׳איז דא א זאך וואס הייסט “אנאליטיקס” אויף די אינטערנעט. מ׳קען, לויט וואס די חכמי הטעכנאלאגיע זאגן, מ׳קען זען וויפיל מענטשן האבן געהערט און געזען און געקוקט. מ׳קען עס צוזאמנעמען אין נאמבערס, און בערך איז עס בערך אמת, און זאגן, יא, איך קען דיר ווייזן, פון דא קומען אריין צוויי טויזנט מענטשן, פון דא צען טויזנט מענטשן, פון דא הונדערט טויזנט מענטשן.
סך הכל, סך הכל איבער א יאר, בערך, יעדע יאר איז דא אין דעם בית המדרש בערך הונדערט און פופציג טויזנט שיעורי תורה. ס׳איז א פאקט. ס׳מיינט views. יעצט, למעשה, דאס דארפסטו מיר נישט גלייבן. איך האב געזאגט, אקעי, איך קען… ווייסט וואס, איך וועל דיר ווייזן אליינס דאס. איך וועל גיין צו די גביר, איך וועל אים ווייזן. דו דארפסט נישט גלייבן מיין דאקומענט. איך מאך דיר אויף מיין גוגל, דו זעסט דאס איז יוטיוב, איך ווייז דיר שווארץ אויף ווייס. דו קענסט אויך פעלשן, אבער ס׳איז שווערער צו פעלשן, יא? איך ווייז דיר שווארץ אויף ווייס וויפיל מענטשן זעען. אקעי, דו קענסט דאס טון. דאס איז איין זאך וואס דו קענסט טון.
אבער דאס איז בכלל נישט ריכטיג
אבער שבשבנאנטו, אז דאס איז בכלל נישט ריכטיג. קליינע שטעמעס. פארוואס?
דער פראדוקט פון א רבי איז תלמידים
ס׳איז דא אויף יוטיוב א שיעור, איך מיין אז דער טיטל הייסט “דער פראדוקט פון א רבי איז תלמידים”, עפעס אזא טיטל. דו געדענקסט אזא שיעור? בערך. אויב ס׳שטייט נישט ממש דער טיטל, פרעג AI וויאזוי ס׳הייסט. ס׳הייסט בערך אזוי.
די רעזולטאט פון דעם איז, אז וואס פארקויף איך? וואס פארקויפט יעדער איינער וואס לערנט אויס תורה? ר׳ יונתן, יעדער איינער, וואס פארקויפט איינער וואס לערנט אויס תורה? וואס ער פארקויפט איז אזוי: ער פארקויפט מענטשן.
די מעשה מיט ר׳ שמואל מונקעס
איר קענט די מעשה, יא? ס׳איז געווען א חסיד ביי די אלטע רבי, ר׳ שניאור זלמן פון ליאדי, ער האט געהייסן ר׳ שמואל מונקעס. ר׳ שמואל מונקעס, איין טאג, ער איז געווען א קונצן-מאכער, אזא לעבעדיגער יונגערמאן. ביי חסידים איז אלעמאל געווען איינגעפירט אז איינער וואס איז א רבי׳ס, ער דארף זיין פרייליך. ס׳איז נישט קיין ענין צו זיין אזא ליטוואק גייט אלעמאל אזוי.
ער האט געמאכט אמאל, וויאזוי רופט מען עס, א prank. ער האט געמאכט pranks. ביי די רבי׳ס פלעגט מען, אזוי פלעגט זיין די מנהג. היינט איז עס נישט איינגעפירט ביי די רבי׳ס, מען דארף עס צוריק איינפירן. So, מאכט אזוי. איך זאג דיר, אוודאי דארף מען דאס איינפירן. איז ר׳ שמואל מונקעס געווען א prankster. אין די חסידישע שריפטן איז ער א בדחן. א בדחן איז נישט איינער וואס זאגט גראמען וואס יעדער איינער קען שוין ביי די מצוה טאנץ. ער האט געמאכט pranks, practical jokes.
קומט איין טאג, שטייט ער אינדרויסן פון די רבינ׳ס הויז, און ער הענגט אויף א בוים. ס׳קומט ארויס דער רבי און פרעגט אים, “שמואל, וואס טוסטו דארט אויפ׳ן בוים?” זאגט ער, “וואס הייסט? איך בין דיין שילד, איך בין דיין advertisement.”
האט ער זיך בארעכנט, יעדע געשעפט הענגט ארויס אינדרויסן די זאך וואס ער פארקויפט. א שיך סטאר זעסטו אינדרויסן הענגט א שיך, א העט סטאר הענגט א העט, א רעקל סטאר הענגט אזא שיינע רעקל. ער זאגט וואס דער רבי מאכט, דער רבי מאכט חסידים. ער האט באשלאסן ער דארף אויפהענגען, אז דער רבי איז ארויס א חסיד.
א רבי מאכט מענטשן
אויך איז עס אמת, א רבי איז א מענטש וואס מאכט מענטשן. חסידים איז איין ווארט, וואס דאס הייסט, ער מאכט מענטשן. ס׳איז נישט ער מאכט ספרים. איינער וואס איז מחבר ספרים, וואס האבן מיר גערעדט דא ביי אנדערע שיעורים, זאל מאכן ספרים. ווי לייגט ער די ספרים? ס׳איז א מצבה? יא, א ספר איז א בחינת מצבה. א רבי דארף לעבעדיגע מענטשן.
ער ווארט, וויאזוי מאכט ער דאס דאך? ער זאגט א שיעור, דאך דעם וואס ער שרייבט א ספר, דאך דעם וואס ער שיקט אן אימעיל, דאך דעם וואס ער שיקט א טוויט, דאס איז אלעס וועגן וואס ער מאכט מענטשן. אבער די פראדוקט, די זאך וואס ער מאכט אמת׳דיג, איז א מענטש. ער מאכט זיך אליין קודם כל, ער מאכט זיינע חברים, ער מאכט זיינע תלמידים.
מאכן מענטשן, נישט גלמים
וואס מיינט ער מאכט א מענטש? קען מען מאכן א מענטש? יא, אברהם אבינו האט געמאכט מענטשן.
ספר יצירה און גלמים
אפשר מיט ספר יצירה קען מען. ס׳איז דא אן ענין פון גראפיקס, נישט די לשון, אבער ס׳קען נישט. דו זאגסט ספר יצירה, דו זאגסט מפורש אז מ׳האט געמאכט מענטשן. אבער ווייסטו וואס ס׳געשעט ווען מ׳מאכט מענטשן מיט ספר יצירה? וואס קומט ארויס? גלמים.
ס׳איז דא טאקע רבי׳ס וואס גייען מיט דעם פשט פון “אפשר עשו אדם בחורבן”, זיי מאכן אסאך גלמים. דו ווייסט, מ׳קען מאכן, ס׳הייסט א פראדוקשן ליין, וויאזוי הייסט עס? פס יצור? אסעמבלי ליין. מ׳מאכט, ס׳קומט ארויס גלמים. איך זאג דיר, ס׳קען מאכן מיט ספר יצירה, אנטראפיקס, דא א קאמפאני וואס זיי מאכן גוטע גלמים, שיינע.
יעדער מענטש איז אנדערש
אבער מאכן מענטשן, מוזט אכטונג געבן אז יעדער מענטש איז אביסל אנדערש, יעדער איינער איז מקבל פונעם רבי׳ן. דו קענסט נישט זאגן, “איך קוק, איך האב פופציג, זעכציג מענטשן וואס גייען אין די זעלבע ספארטיק ווי מיר.” ווייסטו וואס? דו האסט געמאכט גלמים. יא? מ׳דארף מאכן מענטשן. איז מענטשן, יעדער איינער איז אביסל אנדערש, יעדער האט אן אייגענעם פירוש אויפ׳ן רבי׳ן, ער זאגט עס ווייטער, וכדומה.
“ישנו פה וישנו שאינו פה”
סאו, וועגן דעם האב איך מחליט געווען, וועגן דעם האב איך געזאגט אז די קאמפאני גייט זיך צאמקומען מיט די מענטשן. די מענטשן, דאס איז דא א קשר, אז נישט אלע מענטשן זענען דא. ס׳איז דאך “ישנו פה וישנו שאינו פה”. מ׳קען דאך שוין דאס וואס שטייט אין מדרש ביי מתן תורה. יעדער איינער וואס איז דא, דא דארף מען עלות המנין, ס׳איז דאך שבקדושה.
יעדער איינער וואס איז דא, טראגט אין זיך אלע מיני נשמות פון אנדערע מענטשן וואס האבן אמאל געהערט פון אים, און וואס דורך אים קומט אן א לינק צו א צווייטן, און דורך אים קומט אן א ווארט צו א דריטן. וואו ס׳גייט ארום די גאנצע וועלט די ווארט און די איידיע.
אבער די מענטשן, ווי איך האב געזאגט, די אדווערטייזמענטס, נישט די מענטשן, נישט נאר די מענטשן מאכט מען, אבער די מענטשן, דאס איז די זאך. סאו אונזער בית המדרש איז די אלע מענטשן, ס׳איז נישט די ווענט, נישט די בוקס, נישט די אימעילס, נישט גארנישט, נאר די מענטשן. סאו דא זענען די מענטשן.
איין מענטש איז א מענטש, א מיליאן איז א נאמבער
א מענטש, יעדער איינער דארף וויסן א כלל, איך זאג עס פאר מיר אויך די חיזוק, אבער ס׳איז זייער וויכטיג צו כאפן, יא?
סטאלין׳ס כלל
סטאלין האט געזאגט אז איין מענטש איז א מענטש, א מיליאן מענטשן זענען א נאמבער, יא? וויאזוי ווערט עס געזאגט? א סטאטיסטיק, יא? א מענטש זאגט א רוצח, איינער וואס האט געהארגעט איין מענטש, צוויי מענטשן, צען מענטשן, איז א רוצח. איינער וואס האט געהארגעט א מיליאן מענטשן, וואס איז ער? קיין רוצח איז ער נישט.
אמת, ס׳קען אפילו זיין ער האט נישט די נפש מידת הרציחה. איך געדענק אז הימלער איז געגאנגען אין די קעמפס און ער האט זיך געבראכן. ער האט נישט געקענט צוזען, ער איז געווען קראנק פאר אפאר טעג. ער האט נישט געקענט צוזען. האט מען אויסגעטראפן אנדערע וועגן וואס זאל זיין מער, זאל זיין גרינגער.
דער חילוק צווישן א רוצח און א מאסן-מערדער
א מערדער איז איינער וואס קען הארגענען, שעכטן א מענטש. אה, וואס מ׳רופט א מאסן-מערדער, דאס איז אן אנדערע סארט זאך. א שד, יא, ס׳איז אפילו נישט קיין מענטשלעכע זאך, אמת. אבער ער זעט נישט קיין מענטשן, דארט הייבט זיך אן די פראבלעם, נישט דארט הייבט זיך אן די פראבלעם, ער זוכט נאמבערס.
טראכט אריין אזוי, בסך הכל, מיר גייען דאך מאכן אימער נאר עוברי רצונו כאחד, אבער הער אויס א מינוט וואס די עוברי רצונו איז, ס׳איז דאך מער געשמאק צו רעדן דערפון.
תאוות רציחה פארסעס נאמבערס
סאו, טראכט אריין אזוי, אז איינער איז דא א מענטש וואס האט א תאוות הרציחה, יא? ער האקט, ער הרגעט איין מענטש. דער אנדערער האט א תאוות ניאוף, אויך האט ער געהארגעט איין מענטש. די זעלבע זאך. דאס איז איינס, צוויי, דאס איז ענדזשוימענט. ענדזשוימענט, נישט קיין ענדזשוימענט. אן עקס? אקעי, אזוי פשט דו ביסט נישט קיין רוצח. דו ביסט עפעס אנדערש. א סיריעל קילער, יא. אדער עפעס א סיריעל… ס׳איז נישט קיין בן אדם.
ניין, ס׳איז נאר א סאלדזשער, א מענטש, איינער וואס לייגט אן א… זייער גוט, סיריעל טייטשט א נאמבער. די זעלבע זאך, אדער אפילו דער וואס לייגט באמבעס פון די עראפלאן. ער איז שוין נישט קיין רוצח. ס׳איז אן אנדערע מדרגה. איך ווייס נישט וויאזוי מען רופט דאס. ס׳איז נישט קיין רציחה. ער זעט בכלל נישט קיין מענטשן בכלל, right?
איין מענטש האט ער אוודאי נישט געהארגעט. פארקערט, ס׳איז שווער צו הארגענען א מענטש פעיס-טו-פעיס. דו זאלסט זיין א גיבור, הארגענען אים צום פנים. ניין, דאס קען ער נישט טון. ער קען הארגענען פון די ווייטן, פון א באטן. ס׳איז נישט קיין רציחה. ער איז א נאמבער מענטש, יא? ער איז א מענטש, איש המספרים. ער איז… די וועלט איז באשאפן געווארן מיט נאמבערס. ער קוקט נאר די נאמבערס, נישט די זאכן וואס די נאמבערס האבן געמאכט.
דאס איז נישט סתם א תורה
דאס איז נישט סתם א תורה דאס, איך מיין נישט דאס. עס איז דא א פרט אין מענטשן וואס טוען אין די ביזנעס וואס האט צו טון מיט א זאך. מענטשן, יעדע ביזנעס, יעדע ביזנעס וואס מען וויל ברענגען פרישע מענטשן, ס׳איז וויכטיג.
דער רמב״ם: שלימות מוז זיך פארשפרייטן
דער דין פון תורה, דער רמב״ם זאגט אז דאס איז א דין אין די רעאליטי. יא, דאס איז איינע פון די זאכן וואס דער רמב״ם און די מקובלים זענען אינגאנצן מודה. אז דער דין, דער רמב״ם זאגט דאס מסביר צו זיין די שפע פון די צען ספירות וואס זענען דא.
דער דין פון יעדער איינער וואס האט א געוויסע שלימות, זאגט דער רמב״ם, יעדע זאך וואס האט א דבר טוב, יעדע גוטקייט וואס איז דא, דער דין פון דעם איז אז ס׳גייט ווייטער. ס׳איז נישט מעגליך אז א מענטש זאל האבן חכמה און ער זאל נישט וועלן אויספארציילן פאר יענעם. ווייל איינער זאגט, “איך האב א חכמה, איך פארצייל עס פאר קיינעם”? פארשטייסט נישט. האסט זייער ווייניג חכמה, ס׳איז נאר גענוג פאר דיר.
אבער אן עכטע חכמה האט גענוג פאר נאך מענטשן. פארקערט, וויפיל ער איז משפיע קומט צו מער, אזוי ווי ס׳שטייט אין קבלה, אז וויפיל מער אונז זענען מקבל, קומט אויך צו צו די ספירות נאכמער, ווייל דאס איז די טבע הדבר. סאו, א דבר טוב איז נישט… ווען איינער זאגט, “ס׳קען נישט זיין,” דארף מען דאס הערן.
דער גאול: א בית המדרש אין יעדע אידישע געגנט
מיין גאול איז צו האבן א בית המדרש אין יעדע אידישע געגנט אין די וועלט. דער בעלזער רב האט די זעלבע גאול. ער וויל א בעלזער שטיבל אין יעדע שטאט אין די וועלט. וואו ס׳איז דא צען אידן, זאל זיין אויך א בעלזער שטיבל. איך וויל אויך די זעלבע זאך, אין יעדער פלאץ וואו ס׳איז דא צען אידן, זאל זיין אונזערע אידן זאלן האבן א שטיבל.
שטיבל מיינט נישט די בילדינג
שטיבל מיינט נישט די בילדינג. ס׳איז ביליגער, אמת. איך וויל נישט זיין א בילדינג. איך וויל אז ס׳זאל זיין צען מענטשן וואס טראכטן איין סארט אזויווי איך האב זיי אויסגעלערנט. א בילדינג איז זיכער גוט, מ׳דארף א בילדינג, ס׳איז די כלים. איך זאג אז ס׳מיינט נישט נאר די בילדינג, ס׳מיינט נאך מער, און ס׳קאסט נאך מער, אמת. איך זאג נישט די ווארט “די בילדינג”, איך זאג וואס איך מיין.
דאס איז נישט שגעון גדלות
אויב איך זאג דאס, דארף איך זאגן אמת. אויב איך זאג דאס, וועט ער זאגן אז ער איז א… וויאזוי רופט מען עס? א פאנטאזירער, א שגעון גדלות, יא. אבער דאס איז נישט שגעון גדלות. איך וויל אים זאגן, איך וויל דער שגעון, אדער חיים, איך קען איינעם וואס זאל זאגן ער האט שגעון גדלות, אפשר מאך איך טאקע א גורל. דו וואלסט איינגעוואלט? איך קען אזוי אויך אבער גארנישט, איך וועל דיר זאגן.
ניין, איך מיין אז ס׳דארף געזאגט ווערן. איך מיין אז ערשטנס איז נישט גדלות פון דעם מענטש, יעדער איינער וואס האט חכמה ווייסט אז חכמה באלאנגט נישט פאר קיין איינעם נישט, חכמה באלאנגט פאר׳ן רבונו של עולם, נישט קיין שייכות מיט די חכמה. חכמה באלאנגט פאר די חכמה אליין.
חכמה באלאנגט פאר דער גאנצער וועלט — נישט פאר דעם יחיד
די טבע פון חכמה: זי וויל זיך פארשפרייטן איבעראל
ס׳איז דא א זאך וואס רופט מען עס א פאנטאזירער, א שיגעון גדלות, יא? אבער דאס איז נישט קיין שיגעון גדלות. חכמה באלאנגט פאר קיינעם נישט. חכמה באלאנגט פאר די חכמה אליין, פארן אויבערשטן וואס איז די חכמה. חכמה באלאנגט פאר די חכמה אליין.
אבער די טבע פון חכמה איז אז זי וויל גיין איבעראל. ס׳קען נישט זיין אז א מענטש ווייסט עפעס און ער וויל נישט אז זיינע קליינע קינדער זאלן עס וויסן. ס׳קען נישט זיין, דאס טייטשט שוין די תורה “ולמדתם אותם את בניכם”, וואס באדייט “בניכם ובני בניכם”, וואס איז געקומען ביי מתן תורה און געזען, וואס האסטו געזען? דו ווילסט עס פארציילן פאר דיינע אייניקלעך.
די טבע פון א מענטש איז אזוי, אז א מענטש איז געפארן אויף א סאפארי אין אפריקע, פארציילט ער פאר זיינע אייניקלעך. אמת, אז ער האט געזען עפעס א חידוש אין אחדות השם, וויל ער עס אויך פארציילן פאר זיינע אייניקלעך. ס׳איז דאך א מאדנע זאך, א מענטש רופט זיך א חכם און ער וויל נישט שער׳ן זיין חכמה. ווי די גמרא רופט עס “שדים יהיו לו”, ס׳איז עפעס א מאדנע בריאה, ס׳איז עפעס א אנדרוגינוס, א איילונית, ער איז נישט קיין נארמאלע זאך, ער איז נישט קיין נארמאלער מענטש.
חכמה איז קאסמיש — עולמי
און ווי שטארק מען פארשטייט די חכמה, דאס איז די reason פארוואס מענטשן פאלן נישט אין שיגעון גדלות, מען דארף נידערן די מידות, איך רעד נישט יעצט פון דעם ענין, ס׳איז נישט קיין שיעור אויף מידות, ס׳איז א שיעור אויף חכמה. ווער עס האט א הכרה אין ערך החכמה און ער מיינט ער כאפט עפעס איין דבר חכמה אויף די וועלט, פארשטייט ער אז חכמה איז א זאך וואס באלאנגט פאר די גאנצע וועלט. ס׳איז דא אויף ענגליש א ווארט פאר דעם, cosmic, יא? עולמי!
רב קוק׳ס “ישיבה מרכזית העולמית”
דער רב קוק האט געעפנט א ישיבה, ער האט עס גערופן מיט׳ן רב הנזיר “ישיבה מרכזית העולמית”, ס׳איז די אלע-וועלטליכע ישיבה. דאס הייסט אלע-וועלטליכע, ווייסטו וויפיל מענטשן האבן געלערנט דארט? ס׳איז געווען צוויי פופציג לייט, די גאנצע ישיבה, איך בין געווען דארט אין דעם building, ס׳איז דא בית הרב קוק אויף רחוב הרב קוק הייסט עס היינט דארט אין ירושלים, ס׳איז א פיצי הויז, ס׳איז קלענער פון דעם, די גאנצע building צוזאמען דא א פאאר צימערן דארט, די שיעור צימער איז קלענער פון דעם טיש ווי מיר זיצן דא. ס׳איז געווען פיצי, יא, דארט געווען די אריגינעלע מרכז הרב, ס׳איז פיצי, ס׳איז נישט אריין קיין מענטשן דארט, מען האט אויפגעבראכן א ביסל מען קען מאכן א מנין, ס׳איז שוואכע מעשיות. אבער וואס איז דער פשט? ער איז געווען א איד וואס האט דערהערט וואס הייסט חכמה. חכמה איז א זאך וואס באלאנגט פאר די גאנצע וועלט.
אידן און מישאנעריזם — די פארשפרייטונג פון אמת
עס באלאנגט, אז אויב איך פארשטיי עפעס, פארשטייט זיך אז אנדערע, יענער קען אויך פארשטיין. פארקערט, לאמיר זאגן וואס ער פארשטייט, איך וועל זאגן, “מנוני מנוני, דער זאל זיך נישט מאכן”. אבער חכמה איז א זאך וואס געהערט פאר די גאנצע וועלט. ס׳קען נישט זיין אז איינער פארשטייט א דבר חכמה, א דבר אמת, און ער וויל נישט זיין א מישאנערי און פארציילן פאר די גאנצע וועלט. ס׳קען נישט זיין. איינער זאגט, אידן זענען נישט קיין מישאנעריס. דאס מיינט צו זאגן אז אידן ווייסן נישט גארנישט וואס איז אמת? ס׳קען נישט זיין. אידן זענען נישט מישאנעריס ווייל מ׳האט נישט קיין כח, מ׳דארף זיך פארהיטן. דאס איז א פשוט׳ע פראקטישע זאך. אבער אוודאי זענען אידן מישאנעריס. מ׳דארף נאר טראכטן וועגן ס׳שטייט אין נביא, אז ס׳וועט זיין מיט אפאסטאליזם, “שאל ממני ואתנה גוים נחלתך”. בסדר. אבער ס׳קען נישט זיין אזא זאך, ס׳קען נישט זיין אז ער האט א נקודה של אמת, א נקודה של חכמה, און ער וויל עס נישט פארשפרייטן אויף די גאנצע וועלט. דאס איז די טבע הדברים, דאס איז די יסוד הדבר.
די סכנה פון נאמבערס-טראכטן
יעצט גייען מיר ווייטער. אויב אזוי, איז דא א גרויסע סכנה דא. א גרויסע סכנה. וואס איז די סכנה? אז מ׳קומט דא, און מ׳מיינט, איך בין מסביר יעצט די שיעור פון לעצטע וואך בעסער, יא? און מ׳מיינט, איך קום איך געבן פלאקירביי די שיעור, ווייל איך זאג אז ס׳איז א קאסמיק שיעור, ס׳איז א שיעור העולמות, אקעי? איך גיי צושטימען. שיעור הר השכל, עניני מחשבה, שיעור העולמות. מרכז העולמי. ווייסטו, אין די צייטן, יעדע חסידות האט א “מרכז העולמי דחסידי אלכסנדר”. איך געדענק אז… יא, מרכז העולמי. דאס איז דאך א יאמערליכע בריאה, דאס שטימט נישט. ס׳דארף זיין העולמי. ער איז העולמי. העולמי? איין עולם? העולמות! חייב אדם לומר “בשבילי נברא העולם”? וואס איז דאס נישט מיינע? ס׳איז נאר איין… נאר ווען מ׳לעבט דארף מען רעדן? מ׳טראכט מ׳איז געשטארבן אויך. און אין די נעקסטע וועלט אויך.
די מלאכים ווארטן אויף אונז
און די מלאכים, די מלאכים, רבונו של עולם, ענק זאגן קדושה, הא? ענק זאגן אין שול קדושה, כתר? ווייסטו וואס שטייט דארט? שטייט אזוי, איך האב יעצט געלערנט אביסל וועגן קדושת השם, “קדוש קדוש קדוש ה׳ צבאות מלא כל הארץ כבודו”, און איך האלט אז די מלאכים מעגן קומען צו מיר הערן וואס איך האב צו זאגן וועגן דעם, יא? “מלאכים עומדים ממעל, עם עמך ישראל קבוצים מטה”. דאס איז געבויט אויף א מדרש, אז “אין מלאכי השרת אומרים קדוש עד שישראל אומרים שמע ישראל”, ביז זיי הערן מקבל רשות פון די אידן, יא? ס׳איז א גמרא. אקעי. איז דאס איז די טייטש. איך האלט אז די מלאכים מעגן קומען צו מיר הערן. דאס הייסט, איך ווייס וואס די מלאכים ווייסן נישט? איך ווייס נישט וואס די מלאכים ווייסן. איך ווייס פאר מיר דא עפעס אן אספעקט, עפעס א קלארקייט, עפעס א חידוש, וואס איך ווייס און ער ווייסט נישט, און איך וויל עס פארציילן פאר יעדן. אויב עס ווערט א פראבלעם, עס ווערט א גרויסע פראבלעם.
די סטאליניסטישע מחשבה: “נאר צען מענטשן”
וואס איז די פראבלעם? חוץ פון די פראבלעם אז מען הייבט אן צו איינ׳ענטפערן די וויסן מיינט די גוף, אויב דאס מיינט מיינד בילדינג, עס מיינט נישט מיינד בילדינג, עס מיינט די חכמים אליין, עס איז די פשט. איז דא א צווייטע פראבלעם. די פראבלעם איז, יעצט קומט ער און ער זאגט, איך האב געזען צען מענטשן דארט, איך האב געזען, איינער האט מיר פארציילט די מעשה ממש, איך האב געזען א בית המדרש דארט אין א פסח דארף, ס׳איז דא דארט צען מענטשן, זיי שרייען קדוש, זיי זאגן אז די מלאכים ווארטן אויף זיי אנצוצינדן צוריק די גיהנום, וועלן זיי זאגן, “יא יא, רחם, סתם נארמאלע מענטשן, די זענען דריי אפגעריסענע אידן דארט אין שידווארד דארט אין אונגארן, און די מלאכים ווארטן פאר דיר אנצוצינדן צוריק די גיהנום? יא, פאר דיר ווארטן זיי, פאר דיר ווארטן זיי.”
מיינט צו זאגן, איך, וואס איך פארשטיי וועגן די גיהנום וואס פארמאכט שבת, איז נישט קיין הבנה וואס איך פארשטיי ביי מיר, ס׳איז א הבנה וואס איך פארשטיי אין די וועלט און ווי די וועלט איז. די הבנה באלאנגט פאר די גאנצע וועלט. סא אויף וויפיל איך האב עפעס א חידוש, אפילו אן א חידוש, עס ליגט אויף מיר די הבנה, עס באלאנגט פאר די גאנצע וועלט. נאר דא איז דא א פראבלעם אז א מענטש זעט, ס׳איז דאך נאר דא צען מענטשן. וואס איז די פראבלעם? מען הייבט אן צו טראכטן אזוי, ממש א היטלער, א סטאלינ׳דיגע מחשבה הייבט אן צו טראכטן. מען הייבט אן צו טראכטן אזוי ווי סטאלין. ער זאגט, “אה, סא די צען מענטשן, סא האסטו דאך א נאמבערס געים? איך דארף דאך רעדן צו די גאנצע וועלט. סא דארף איך שיקן פאשקעווילן און הולך אגרות ככתב קורא סופרי המלך לכל עם ועם, מדינה ומדינה ככתבה ועם ועם כלשונו.” איך דארף שרייבן טויזנטער בריוון און טויזנטער אימעילס און פעקסעס און איך ווייס וואס מען שיקט היינט, און אפשר וועט עס אנקומען צו די גאנצע וועלט. די צען אידן זענען גארנישט, זיי זענען נאר צען.
סא די “נאר צען” קומט דאך פון וואס? פון ציילן נאמבערס, נישט מענטשן, יא? סא נאר צען, נאר צען מיט וועלכע בחינה? אין די בחינה פון נאמבערס, פון ציילן, אזויווי סטאלין האט געציילט אז ס׳איז נאר צען. סטאלין איז נישט געווען אינטערעסירט אין הארגענען צען מענטשן, ער האט גארנישט געהאט קעגן צען מענטשן. יא צען מענטשן, נישט צען מענטשן, מאכט נישט קיין שום נפקא מינה. ער האט געוואלט טון עפעס וועגן מיליאנען מענטשן, ער איז געווען א וועלטליכער מנהיג, יא? די אינטערנעשאנעל רעוואלוציע האט ער געפירט, נישט סתם. רייט? אה, דאן מוז ער זיך רעכענען מיט מיליאנען מענטשן. דאס איז דאך נישט קיין נארמאלע מחשבה, דאס איז דאך א סטאלעניסטישע מחשבה.
די וועלט איז געמאכט פון מענטשן, נישט פון נאמבערס
אויב דו פארשטייסט אז די גאנצע זאך פארוואס אונז זאגן אז די גאנצע וועלט דארף הערן דיין תורה, די גאנצע וועלט דארף פארשטיין וואס אונז פארשטייען, איז ווייל אונז זענען מענטשן, נישט ווייל אונז זענען נאמבערס. די וועלט איז נישט געמאכט פון נאמבערס. די וועלט איז געמאכט פון מענטשן. די מענטשלעכע וועלט האט ליב צו מאכן נאמבערס.
אבער אויב ווייניגער מענטשן האלטן עפעס, קען זיין אז זיי מאכן מיסטעיקס.
און וואס איז די חכמה? צען מענטשן האלטן אזוי, דו רעכנסט צען מענטשן.
לאמיר פארשטיין. לאמיר פארשטיין.
ניין, ס׳איז ווייניגער אמת.
ס׳קען זיין. ס׳קען אויך זיין ווייניגער. יעדע זאך…
אמת איז נישט “מיין” אמת
אויב ווייניגער מענטשן האלטן עפעס, דו רעכנסט צען מענטשן.
לאמיר רעדן וואס ר׳ אברהם חיים האט מיר געזאגט. מיין מנהג איז נאר צו ענטפערן צו דעם וואס ר׳ אברהם חיים האט מיר געזאגט. וואס איך וועל אים זאגן איז אז אויב דו כאפסט אז ס׳איז אמת, כאפסטו אז ס׳איז אמת נישט ווייל ס׳איז מיין אמת. מ׳דארף ארויפקריכן פון די מחשבה אז אמת איז מיין.
זייער גוט. מיר זאלן לערנען פון די אלע טייערע מענטשן וואס האבן עפעס צו זאגן. זיי זענען אלע איינגעלאדנט צו קומען אונז מסביר זיין פארוואס מיר זענען ראנג. אן אפען אינוויטעישאן, נא פראבלעם. זעץ זיך אוועק, ביישוב הדעת, זיי מיר מסביר פארוואס איך בין ראנג. אוודאי. יעדער מענטש האט עפעס א חלק פון חכמה, און מ׳דארף אויך לערנען פון יעדן מענטש. ס׳איז קיין שום ספק. מ׳דארף זיין לומד מכל אדם.
ווען מען פארשטייט אמת, מיינט מען אז יעדער זאגט עס
אבער ווען איך פארשטיי אז עפעס איז אמת, נישט איך בין עפעס א מחדש פון די אמת. דרך אגב, פון דעם, דער וואס פארשטייט, געווענליך ווען מענטשן פארשטייען עפעס א דבר אמת, זיי מיינען אז יעדער איינער זאגט עס. איך זאג, קען זיך מאכן א טעות, ווייל יענער פארשטייט עפעס וואס דו פארשטייסט נישט. אבער די ריזען פארוואס ס׳קומט די טעות איז, ווייל איך פארשטיי נישט עפעס וואס איך האב מחדש געווען, נאר איך פארשטיי אז אזוי איז עס. איך טרעף, אז איך לערן א שטיקל גמרא, איך לערן פשט, איך טרעף א צווייטער האט געלערנט די זעלבע גמרא. ער זאגט דאך דעם, כולי עלמא, די גמרא האט שוין געזאגט מיין פשט. און אסאך מאל איז עס אמת. מ׳זאגט, אז מ׳גייט גראד טרעפט מען אסאך חברים. אסאך מאל זאג איך טאקע, איך זאג נישט אז איך זאג עפעס וואס דו ווייסט נישט. איך זאג אבער אז די זאך פארקערט, וויבאלד די זאך געהערט נישט פאר מיר, ס׳געהערט פאר די מציאות העולם, געהערט עס פאר יעדן.
א מענטש איז א גאנצע עולם — דער ערך פון צען יודן
און וואס איך וויל זאגן נאר איז דאס, אז מ׳זאל נישט מיינען אז אויב אזוי, וואס ס׳איז דא ווייניג מענטשן מאכט עס אויס. ס׳מאכט גארנישט אויס. נישט נאר ס׳מאכט נישט אויס, א מענטש איז דאך א גאנצע עולם. וואס הייסט א מענטש איז א גאנצע עולם? וואס מיינט אז א מענטש איז א עולם מלא? קענסטו מיר מסביר זיין? איך זאג דיר צו אז יעדער איינער פון אונז קען מארגן שטארבן, קיינער וועט נישט וויסן דערפון, חוץ פון זיין ווייב. ס׳שטייט א גמרא, אין לו דומה אלא אשתו. קיינער קערט נישט. חוץ פון א ווייב, קען שטארבן, דו ביסט געלעגן, מאכט נישט קיין חילוק פאר קיינעם נישט.
יעדער מענטש קען ארויסהאבן די גאנצע עולם
וואס מיינט אז א מענטש איז א גאנצע עולם? ס׳מיינט זיין חלק, אז דער מענטש קען ארויסהאבן די גאנצע עולם. ווייט אים, אויב א מענטש קען אויסלערנען פאר א צווייטן די גאנצע עולם, מיר לערנען צוזאמען, מיר לערנען, ס׳ווערט בעסער די גאנצע, ס׳ווערט קלארער די גאנצע, כל העולם איז צו אונז, איז צוויי גאנצע עולמות, נישט קיין סתירה, ס׳איז צוויי. און דריי מענטשן איז דריי. ס׳איז שוין פול. אז דו האסט צען יודן, מ׳קען נישט דא קיין חילוקים, ס׳איז דא זאכן וואס איז אבער א דין, א דין מזומן, א דין ציבור פון צען יודן. די רגע וואס דו האסט צען יודן איז שוין דא א גאנצע וועלט.
צען יודן רעפרעזענטירן א קראס-קאט פון אלע מענטשן
איך דארף האבן א שכל אין דעם, צען מענטשן רעפרעזענטירן געווענליך א קראס קאט פון אלע סארט מענטשן וואס זענען דא, מער ווייניגער. יעצט, ס׳איז א חילוק וואס די מענטשן דארפן. יעדער מענטש, יעדער יוד וואס איז דא ביים עמוד דארף סייעתא דשמיא, ס׳איז דא אלע מיני נשמות, מענטשן וואס זענען אין זיין דירעקשן, וואס זענען זיינע שכנים, וואס האבן זיין סארט תכונת הנפש, וכו׳ וכו׳.
איך האב איך געזאגט, פריער גראדע האב איך עס אויך געזאגט, איך זאג אז אונזער אדווערטייזמענט איז די צען יודן וואס זיצן דא, דעטס אלל. ס׳איז נאר דא צען יודן עניוועיס אויף די וועלט. אלע אנדערע זענען אנדערע רעפרעזענטאציעס פון די זעלבע צען יודן. יעדער איינער קען זיין נאך א גאנצע עולם. אבער א מענטש איז א גאנצע עולם, ער איז נישט קיין קליינער, ער איז נישט עפעס א נאמבער. דער וואס זאגט אז ער איז א נאמבער, ער דארף צוזאמען יא אלע מענטשן.
שמחת תורה מיט צען יודן — ס׳פעלט גארנישט
און איך זאג נאך מער אפילו, איך זאג אויף אסאך חסידים, ער פארט צו א רבי, אבער אזא רבי איז דא וואס שבועות צען טויזנט יודן. אה, פארשטייט זיך אזוי, איך קען נישט, איך האב א קליינע, לאמיר זאגן א קליינע בית המדרש׳ל ביי אונז אין געגנט, איך ארבעט זייער שטארק אויף צו זיין יום טוב, איך האב נישט קיין כח ארויפצופארן און אוועקצופארן אויף יום טוב. איך וויל האבן יום טוב א מנין וואס איך קען פארברענגען אביסל צוזאמען. און די אלע מענטשן, ס׳איז דאך מענטשן זענען חסידים. אז דו האסט אין דעם שול פון צען יודן גיי איך פראווען שמחת תורה, די עקובות וואס איז א נארמאלע מענטש, ער זאגט אה, פארשטייט זיך אזוי, דו גלייבסט נישט אמת׳דיג אז דו ווילסט זיך פרייען מיט די תורה. דו גייסט אין א גרויסע שול, ס׳איז דא צוויי טויזנט מענטשן אויף די ברענטשעס, טראכסטו, אזוי ווערט דאך. ס׳קען נישט זיין אז איך בין די איינציגסטע וואס איז משוגע, אז צוויי טויזנט מענטשן טאנצן מיט די תורה, מסתמא איז דא א פוינט פון טאנצן מיט די תורה. צען יודן טאנצן מיט די תורה, מאכט ער דאס.
ברוב עם הדרת מלך — אבער ס׳פעלט נישט גארנישט
איך זאג נישט אז ס׳איז נישט דא אזא ענין פון די רוב עם, ס׳איז דאך א ענין פון רוב עם, ס׳איז דאך א ענין פון מאכן סאך מער געשמאק אז ס׳איז דא טויזנטער יודן, ס׳איז אוודאי בעסער. אבער ס׳פעלט נישט גארנישט פון צען יודן. אנשטאט צען יודן איז א פראבלעם, דו קענסט נישט מאכן קדושה בקדיש, דו קענסט נישט מאכן קיין מנין הוגן. דו האסט צען יודן, ס׳פעלט נישט גארנישט. זייער העפי. דו קענסט אים אפקוקן דרך אגב די ז׳ אדר וואס דו האסט געזאגט איז אמת. די מענטשן וואס האבן א לענג צו א חיות און טאנצן מיט די תורה שמחת תורה, אדער זאגן די אקדמות שבועות, ס׳שטערט זיי נישט אז ס׳איז דא נאר צען אידן אין בית המדרש. אפילו בעסער, ווייניגער מענטשן איז בעסער, מ׳דארף זיך נישט שטיפן, ס׳איז דא פלאץ, ס׳איז דא עיקר נישט, ס׳איז אלעס דא, ס׳איז דא גענוג כיבוד קעיק פאר יעדן, ס׳איז אלעס דא.
דער מענטש וואס האט א פראבלעם מיט דעם, ער טראסט זיך נישט אליין. ווייל דו ביסט עפעס גערעכט, א מענטש דארף זיך נישט אליין טראסטן, אבער אין סוף וועמען גייסטו טראסטן אויב נישט א איד יואל?
רעדן צו איין מענטש — די כח פון התכללות
אמת׳דיגע שמחה דארף נישט קיין המונים
אקעי, ס׳איז דא צען אידן, ס׳פעלט נישט גארנישט, מ׳איז זייער העפי. דו קענסט ארומקוקן, און די ראיה אויף די דבר אכילה וואס איך זאג איז אמת, די מענטשן וואס האבן א לאנגע צייט חיות און טאנצן מיט די תורה שמחת תורה, אדער זאגן די אקדמות אין שבועות, ס׳שטערט זיי נישט אז ס׳איז דא נאר צען אידן אין ביהמ״ד. אפילו בעסער, ווייניגער מענטשן איז בעסער, מ׳דארף זיך נישט שטיפן, ס׳איז דא פלאץ, די עקענדישן איז אלעס דא, ס׳איז דא גענוג תשועות כנגד חיות רעות, ס׳איז אלעס דא.
דער מענטש וואס האט א פראבלעם מיט דעם, ער טראסט זיך נישט אליינס. האסטו עפעס גערעכט, א מענטש דארף זיך נישט אליינס טראסטן, אבער אין סוף וועמען גייסטו טראסטן פאר א גוט יאר? ער טראסט זיך נישט אליינס. איך, איך האלט, ווייסטו וואס? איך האלט אז די תורה איז גוט, און איך פריי זיך ביי די שמחת תורה. טו מיר עפעס, דו האלטסט נישט? גיי צו די רבי טאקע און טאנץ דארט, ווייל דו דארפסט אז מענטשן זאלן דיך מחזק זיין א גאנצע צייט. צען טויזנט מענטשן, אה, מעיבי, מעיבי ס׳איז עפעס.
וועגן דעם, ס׳ווערט דאך יעדע יאר גרעסער און גרעסער די מעמדות, טראץ די מנין ווערט קלענער און קלענער. און נישט ווייל ס׳האט זיך צעטיילט, יעדע צען אידן האבן דאך אן אנדערע סארט. דו קענסט נישט טאנצן מיט צען טויזנט מענטשן, איך קען נישט טאנצן מיט צען טויזנט מענטשן וואס האבן זיך געפרייט. פארוואס נישט? ס׳איז זייער שווער, ווייל יעדע איד האט דאך אן אנדערע, איך האב אן אנדערע פירוש אין די הקפות ווי יענער. איך קען זיך צושטעלן צו זיינע הקפות, מיט מיינע פאר ברידער, מיט מיינע חברים, מיט מיינע שכנים, איך קען, איך ווייס שוין וויאזוי צו דילן מיט זיי. דו ווייסט וויאזוי צו דילן מיט צען טויזנט מענטשן׳ס פשט אין די חומש? און האבן זיי אלע געענדיגט די זעלבע חומש שמחת תורה? זיי האבן נישט די זעלבע חומש געענדיגט. אין מיין חומש שטייט אנדערע זאכן ווי אין זיין חומש. ויקרבו זה אל זה.
נאר וואס, ס׳האט נישט גארנישט. וואס דו זאגסט כלפי די עדות ה׳ נאמנה, צען טויזנט אידן טאנצן, דער רבי שרייט אויף תורת ה׳ תמימה, ס׳מוז זיין אז ס׳איז דא עפעס א פוינט. אבער אויב איינער פארשטייט פארקערט, ווי קלענער איז בעסער, און די קלענער מיינט נישט אז ס׳איז ווייניגער, ס׳מיינט נישט אז דיין תורה רעדט נישט פון די גאנצע וועלט. ס׳איז בכלל נישט קיין סתירה, ס׳איז נישט נאר נישט קיין סתירה, ס׳איז מער ריכטיג אזוי, די מער און די אמת׳ן אזוי.
דער רמב״ם׳ס מורה נבוכים — געשריבן פאר איין מענטש
ווי מער, דער הייליגער רמב״ם האט געשריבן א ספר מורה נבוכים, ווייסט פאר וועמען ער האט עס געשריבן? ווייסט? פאר ר׳ יוסף בן שמעון, ס׳איז דא אזא איד. דארט זאגט ער, ווען דער רמב״ם שרייבט, ער שרייבט, “איך שרייב עס איינס פאר דיר”. ער זאגט, “יהא בזה שכר כמוך”. ס׳איז נישט דא קיין שכר כמוך, אפילו יענער, דער רמב״ם איז געווען דיסעפוינטעד אביסל פון זיין פארשטאנד. איך שרייב א ספר פאר איין מענטש? פאר איין מענטש?
דער רמב״ם איז געווען א גרויסער איד, יא, ער האט געהאט א גוטע ביזנעס, ער האט געפירט דעם מלך דארט, דער רופא דארט, ער האט געהאט א פאזיציע, ער האט געקענט ארויפגיין. און ער האט געהאט איבערגעדרייט מיט דעם ספר וואס ער האט געשריבן פאר איין מענטש. פאר וויפיל מענטשן האט ער עכט געשריבן דעם ספר, למעשה אין די ענד? בערך פאר איין מענטש אין די ענד, הא? אבער למעשה, די גאנצע וועלט האט ער איבערגעדרייט מיט דעם ספר וואס ער האט געשריבן פאר איין מענטש. פארוואס? ווייל at least האט ער עס געשריבן פאר א מענטש. דא איז א מענטש וואס שרייבט א ספר.
דער מיטעלער רבי — יעדער ספר פאר א באשטימטן חסיד
מ׳זאגט אז דער מיטעלער רבי האט געשריבן, איך מיין ער האט ארויסגעגעבן פיר, זעקס ספרים, איך געדענק נישט. זאגט דער ריי״ץ, דער פריערדיגער ליובאוויטשער רבי, אז ער געדענקט, ער האט א מסורה, אז יעדער ספר וואס דער רבי האט געשריבן האט ער געמיינט איין חסיד. ער האט געוואוסט אפילו די נעמען. שער האורה האט ער געשריבן פאר יענעם. ער האט עס געשריבן לויט יענעמ׳ס תכונות הנפש.
ער האט געהאלטן, און אין אנדערע ווערטער, דער מיטעלער רבי איז געווען א שטיקל מתבודד, נישט ליב געהאט אזוי צו זיין צווישן מענטשן, ער איז געזעסן אין זיין צימער. דערפאר זענען זיינע ספרים אזוי לאנג, ווייל ער רעדט זיך אזוי מיט מענטשן. ער האט זיך געשריבן דעם מאמר, האט ער זיך פארגעשטעלט ווי ער רעדט צו יענעם חסיד, און ער האט זיך געמוזט געבן לויט ווי ער האט געהאלטן אז יענער האט פארשטאנען. די אנדערע ספר האט ער געשריבן פאר א צווייטן חסיד. אוודאי, יעדער איינער ענדזשויט עס. אזוי ענדזשויט מען א ספר וואס איז געשריבן צו א real מענטש, נישט געשריבן צו א number.
איך הייס נישט יאזעף סטאלין — רעדן צו מענטשן, נישט צו נומערס
ווען איינער שרייבט א ספר, און ער גייט צו א marketing agency, זאגט ער אים, “דו שרייב א זאך וואס גייט אפילן צו די מערסטע מענטשן.” מיינסטו זאגן אז דו ווילסט נישט רעדן צו קיין איין מענטש, נאר צו נאמבערס? איך הייס נישט יאזעף סטאלין, איך וויל רעדן צו איין מענטש. מ׳רעדט צו איין מענטש, און דורכדעם רעדט מען צו די גאנצע וועלט, ווייל יעדער מענטש איז דאך א גאנצע וועלט. אויב מ׳קען אמת׳דיג איבערנעמען איין מענטש, האט מען איבערגענומען די גאנצע וועלט. און בוודאי אויב יעדער מענטש איז זיך, כל שכן נאך א איד.
יעדער איד טראגט אין זיך אלע אידן — שרי אלפים, שרי מאות, שרי עשרות
דאס איז וואס מיר זעען, אז יעדער איינער פון די צען אידן אין דעם מנין דארף אליינס ברענגען צען טויזנט דאלאר אדער הונדערט טויזנט דאלאר, און די צען איז נישט גענוג. און דאס איז דאך דער ניצוץ וואס ליגט דאך אונטער יעדן איד. יעדער איד איז דאך דא, ליגט דאך אונטער אים שרי אלפים, שרי מאות, שרי עשרות. עס ליגט דאך אונטער יעדן איד אזויפיל אידן. און ס׳מוז דאך אזוי זיין.
איך קען דאך נאר רעדן א שיעור, איך קען נישט רעדן אין די לופט. איך דארף רעדן צו געוויסע מענטשן. און ס׳איז זייער שטארק צו מהלך פון יעדן מענטש, נישט רעדן אין די לופט צו א קאמערע, ווייל נאך אידן זענען נכלל אין דעם. דאס איז די התכללות. די קאמערע איז נאר בשם כל ישראל. איך דארף זיך מחייב זיין אז יעדער דארף בשם כל ישראל. דארף איך מאכן די קאמערע. יעצט איז עס בשם כל ישראל, ס׳איז נישט נאר פאר אונז. אונזערע אלע מעשים און ענינים זענען נישט נאר פאר אונז. נאר באמת, יעדער איינער איז אחראי אויף די גאנצע וועלט.
סיום — די פראקטישע השלכה
ממילא זאל ער ברענגען גענוג געלט פאר די גאנצע וועלט, און ס׳זאל זיין א גאולה שלימה, און מ׳זאל משלים זיין די אלע דריי הונדערט זעכציג טויזנט דאלאר פאר די יאר. און וועט צום נעקסטן יאר זיין 720,000 טאלער.