סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור – חודש שבט: בחירה ומידות
מבוא ומיקום בסדר הלימוד
הרב פותח בהבהרת מצב הלימוד הנוכחי, לאחר שנלמדו שני יסודות מרכזיים:
יסוד ראשון – מבנה הנפש והמידות:
– חלקי הנפש לפי הרמב”ם, “החלק המתעורר” שבו המידות
– מהי מידה, מהי אהבה, מהי פעולה, מהו הרגל
– מידות טובות = הרגלים שמביאים למעשים הנכונים
יסוד שני – דרך האמצע:
– אינה “חצי כוח” אלא עניין של דעת – לדעת לכל מצב מה המידה הנכונה
—
שלושת השלבים בעבודת המידות (מפרק ד’)
לפני המעבר לרשימת תשע המידות, יש ללמוד נושא כללי חשוב:
| שלב | תיאור |
|—–|——-|
| שלב 1 | עושים מעשים שהיו באים מהמידה, בלי שיש את המידה (“Fake it until you make it”) |
| שלב 2 | ע”י חזרה על המעשים זמן רב, מתפתחת המידה |
| שלב 3 | עשייה מתוך המידה עצמה |
הערה על חינוך: הרב מבקר את הגישה ש”חינוך זה להכניס אהבה בילדים” – “זה נונסנס”. חינוך אמיתי = להרגיל אנשים. האהבה באה מתוך העשייה.
שני סוגי אנשים (מפרק ו’):
– מושל בנפשו – עושה נכון אך עדיין אין לו את המידה
– צדיק גמור מעולה – עושה נכון כי יש לו את המידה
—
נושא הבחירה – הבהרות מקדימות
באיזה אופן הנושא **לא** נוגע:
השאלה הפילוסופית של דטרמיניזם אינה נוגעת למעשה – אם אין בחירה, גם אין בחירה אם ללמוד או להתאמץ. “זו אולי קושיא על הקב”ה, אבל אין נפקא מינה למעשה.”
באיזה אופן הנושא **כן** נוגע:
שאלות מעשיות תחת הכותרת “בחירה” – ובראשן: הקושי המיוחד בעבודת המידות.
—
הקושיה הראשונה: מצוות על דברים פנימיים
הבחנה בין מעשים לרגשות
לגבי מעשים חיצוניים – אין קושי:
– רוב בני אדם מקבלים שיש בחירה בפעולות
– לשון הרמב”ם: “רשות האדם מסורה לו” – המעשה תחת שלטון האדם
לגבי “עניינים פנימיים” – מתחילה מבוכה:
– “אל תירא”, “אהוב”, “אל תשנא” – איך אפשר לצוות על רגש?
התשובה הטכנית
– מחשבה היא מעשה – בניגוד לרגש
– הדרך: לחשוב טוב על מישהו → יביא לאהבה
– “לא אמרתי שזה קל – קשה זה קשה, בלתי אפשרי זו קושיה טובה”
הערה: הרב מציין שהוא “נוטה לדחוף לצד השני” כי העולם משוכנע מדי שאין להם שליטה על רגשותיהם.
—
הקושיה העמוקה יותר: מהות המידה
מידה אינה מעשה – אלא “סוג של אדם”
מהי מידה?
– מידה = “סוג אדם” – אדם שאוהב דברים מסוימים, מחזיק שדברים מסוימים טובים, ועושים אותם
– אי אפשר לקנות מידה ביום אחד – מצוות מידות נמשכת זמן רב, אולי חיים שלמים
– “מידה היא description של מה שאתה, לא של מה שאתה עושה”
מידות כדברים שניתן לדעת רק בהספד
“מידות הן דברים שמקבלים בהספדים”:
– בהספד לא מספרים מה האדם עשה פעם אחת
– מספרים “הוא היה כזה סוג אדם”
מקורות:
– אריסטו/סולון: “One swallow doesn’t make a summer” – “אין קוראים לאדם טוב אלא לאחר מותו”
– קהלת: “טוב שם משמן טוב ויום המות מיום הולדו” – רש”י: מתי יודעים ששם טוב? ביום המוות
– “אחד היה אברהם” – רק אחרי שסיים להיות אדם
הסתייגות: אפשר לעשות תשובה עד יום המוות – תשובה הופכת את כל החיים למפרע. “קונה עולמו בשעה אחת” = הסוף חזק מהכל.
—
הקושיה הלמדנית: האם מידות בכלל בבחירה?
המידה דורשת יותר מ”כובש יצרו”
– לא מספיק לכבוש את היצר כל החיים
– צריך להזדהות עם המידה, לאהוב את הטוב, להיות כזה אדם
משל העץ
– איך גורמים לעץ לגדול? שותלים ומשקים
– האם זה “כוחו של אדם”? האם אפשר לשחוט את הזיתים שגדלו כי “עשיתי מצווה”?
– הרב וולבה בספרו “זריעה ובנין בחינוך”: חינוך דומה יותר לגידול עץ מאשר לבניית בניין
—
הקושיה השלישית: “מצווה שלא מדעת”
הטענה השגויה הרווחת
– כשמעשה נעשה מתוך הרגל, הוא “לא שווה כלום”
– מה שנעשה אוטומטית, “כמו רובוט”, חסר ערך
הסתירה הפנימית
“זה קרייזי!” – אם ההרגל מוריד ערך, אז המטרה הסופית (להיות אדם שטבעו טוב) היא דווקא הפחותה ביותר.
משל רציחה וצדקה
1. אדם א’: נאבק עם תאוות רצח נוראיות, אך מתגבר
2. אדם ב’: אדם נורמלי שפשוט לא רוצה להרוג
המסקנה: כולם מבינים שהשני הוא אדם טוב יותר, למרות שאין לו “בחירה” במובן של מאבק.
תפקיד התרבות: רוב האנשים לא נולדו עם הנטייה שלא לרצוח – זו תוצאה של חינוך ותרבות. “האט דיר געסעיווד קולטור.”
—
ניסוח הפרדוקס הסופי
> “אדם טוב הוא מי שלא יכול לעשות רע. ו’לא יכול’ לפי הפירוש שלכם בבחירה, פירושו שאין לו בחירה. וממילא הוא לא אדם טוב, כי תנאי של אדם טוב הוא שיהיה טוב בבחירה. זה היפוך על היפוך, פרדוקס.”
—
למה בחירה חשובה – הבהרה מהותית
לא בגלל בעיית “ידיעה ובחירה” – זו “קללה פילוסופית”
כן בגלל: בחירה היא תנאי לכך שמשהו יהיה “טוב אנושי”:
– רק דברים שבבחירה ראויים לשבח או לגנאי
– כישרון מולד, יופי, גובה – לא משבחים את האדם עליהם
> “מעלה, שבח האדם, הוא רק דברים שהם עם בחירתו”
—
הפתרון: הבחנה בין “רצון” לבין “בחירה”
הטעות בהגדרת הבחירה
הרב טוען שהטעות היא בהגדרת המושג “בחירה”:
– הגדרה שגויה: בחירה = יכולת לעשות אחרת (could have done otherwise)
– ההפך של “forced”: אינו “chosen” אלא “voluntary” (רצוני)
ההבחנה המרכזית
רצון (voluntary):
– ההפך: אונס (forced)
– משמעות: המעשה בא ממני, לא נכפה עלי
בחירה (choice):
– משמעות: המעשה אומר משהו עליי כאדם
– כולל כוונה ומשמעות
—
המשל המרכזי: הבית והמלח
שאלה ראשונה (לגיטימית):
– למה הבית בנוי כך? למה שולחן השבת נראה כך?
– תשובה: יש סיבות – שיקולי אסתטיקה, תקציב, דעת האישה
– זו בחירה – אומרת משהו על האדם
שאלה שנייה (אבסורדית):
– למה 14 גרגירי מלח בצד אחד ו-16 בצד השני?
– תשובה: אין תשובה, לא בחרתי
– זה רצון בלבד – עשיתי במזיד, אבל לא בחרתי
המסקנה
– מעשה יכול להיות 100% ברצון אבל לא בבחירה
– מעשה שאינו בבחירה אינו אומר עליי כלום
הפרדוקס המתהפך
– דווקא במעשים שיש בהם פחות אפשרות לעשות אחרת (כמו עיצוב הבית) – יש יותר בחירה
– לעומת מעשים שיש בהם יותר אפשרות לעשות אחרת (כמו מיקום המלח) – יש פחות בחירה
—
הגדרה מחודשת של בחירה
> “בחירה אינה ‘יכולתי לעשות אחרת’ – בחירה היא מה שאומר משהו על מי אני”
מרכיבי הבחירה האמיתית:
1. החלטה – עשיתי פעולה
2. סיבה – יש לי טעם למה עשיתי כך; בלי סיבה – אין בחירה
3. אלטרנטיבות – בחרתי מתוך אפשרויות קיימות (לא “יכולתי לעשות אחרת”)
—
המשל המרכזי: הסופר הטוב (מידה כמיומנות)
מה הופך אדם לסופר טוב?
– לא מהחלטה להיות סופר
– לא מבחירה במובן של “יכולת לעשות אחרת”
– אלא מתרגול: ללמוד, לתרגל שוב ושוב
מה סופר טוב **אינו**:
– נס חד-פעמי שיצא יפה
– העתקה בסטנסיל
– כתיבה יפה פעם אחת במקרה
מה סופר טוב **כן**:
– מי שיש בו את החוש, את המידה, את ההרגל
– מי שכותב יפה כל יום – זה בדיוק מה שמראה שהוא סופר טוב
דחיית הטענה הקוצקאית: לא יעלה על הדעת שיאמרו לסופר טוב: “זה לא שווה כלום שאתה כותב היום תפילין יפות – אתה כותב כל יום!” ההיפך הוא הנכון.
—
הגדרת מידה: מיומנות + אהבה
> מידה = Skill + Love (מיומנות + אהבה/רצון)
הרחבה: האדריכל והאמן
– לא עושה copy-paste – כל מקרה שונה
– יש אתגר וחידוש
– מי שיש לו את החוש והמיומנות, יודע מה לעשות
מה יודע בעל המידה?
– הוא מבין מה צריך להיות במצב הזה
– הוא רואה את התשובה הנכונה
– יש לו כישרון לבחור טוב
—
יישום למידות מוסריות: מידת הנדיבות
בעל מידת הנדיבות יודע:
– כמה כסף לתת
– למי לתת
– לפי הכנסותיו ולפי הצורך
– “מיליון חשבונות שאי אפשר לכתוב בשום מקום”
> “מידה = יכולת לשפוט (judge) ולבחור נכון בנושא מסוים”
—
בחירה אוטומטית – שיא הבחירה
הטענה המרכזית
בחירה אוטומטית היא יותר בחירה, לא פחות:
– “ככל שזה יותר אוטומטי, במובן שהוא יותר בהיר ולא טועה אף פעם – זו יותר בחירה”
ההבחנה: “קורה לי” מול “אני עושה”
– כשאומרים “אוטומטי” – נדמה שמשהו קורה לאדם
– אבל “כמובן שאני זה שעושה את זה”
– למה אני עושה? “כי אני סוג כזה של אדם”
דוגמת הנחת תפילין
– אדם שמניח תפילין אוטומטית כל יום הוא יותר “מניח תפילין”
– “מי שצריך להתאמץ להניח תפילין הוא פחות יהודי ממי שמניח אוטומטית”
– “מניחי תפילין אין להם ספקות כאלה. בחירה לא אומרת שיש לך ספק.”
סיכום העיקרון
> “אנשים עושים דברים שהם מחזיקים שהם טובים. ככל שדבר יוצא יותר ממה שאתה מחזיק שזה טוב – זה יותר בבחירה.”
—
הצדיק הגמור כבעל בחירה אמיתי
דחיית הפירוש ש”תכלית הבחירה שלא לבחור”
– הפירוש הרווח: התכלית היא להגיע למצב שאין צורך לבחור
– עמדת הרב: הצדיק הגמור הוא יותר בעל בחירה מהבינוני
עקרון מכריע: בחירה רק לטוב
לפי הרמב”ם, אי אפשר לבחור באמת להיות רע:
– בחירה משמעה שהדבר “מייק סענס”
– הבינוני חושב שהוא בוחר בטוב, אבל הבחירה לא מתממשת
—
האדם כיצור היסטורי
דחיית האידיאל של “לחיות ברגע”
– “חיה חיה ברגע, לא אדם”
– האדם חי עם היסטוריה – עבר, הווה ועתיד
דוגמאות להמשכיות הבחירה
– למידת מסכת – ההחלטה הייתה בתחילת הזמן, וממשיכה
– הנחת תפילין – “היום אני מניח כי אתמול הנחתי, ואני זוכר שהבנתי שזה לא שטויות”
הבחירה כפעולה מתמשכת
– “דו מאכסט עס אפ איינמאל, און ס’גייט ווייטער”
– אין צורך בבחירה חדשה כל רגע
—
טעם מצוות תפילין: הזיכרון ההיסטורי
האדם כחלק מרצף דורות
– “דו ביסט נישט היינט געבוירן” – אתה לא נולדת היום
– “מיין זיידע איז פארט פון מיר” – הסבא הוא חלק ממני
– המצוות הגיוניות רק בהקשר היסטורי
הצורך בתזכורות
– “מען פארגעסט” – בני אדם שוכחים
– סיפור ביציאת מצרים בסדר – כך שומרים על הזיכרון החי
—
הערה על קבלות יום כיפור
– “מי שעושה קבלות יום כיפור – זה מעולם לא עבד”
– הסיבה: חוסר הבנה איך בני אדם עובדים
– “כמו קבלה להיות עץ גבוה יותר – לא מדבר לעניין”
—
משמעות ה”משובח” – שלמות המהות
שבח על מה שאדם הוא
– “משובח מיינט אז דו ביסט בעצם א מענטש, א גוטע סארט מענטש”
– לא טריק שעשית עכשיו, אלא מהות
– ירושה רוחנית – אפשר להשתבח במה שהסבא עשה
הבנת השכר האלוקי
– “הקב”ה אינו מחלק סוכריות לילדים טובים”
– השכר הוא יצירתי – מעצם היותו אדם טוב, נעשה טוב
– “אם זה טוב, זה תענוג”
—
הקשר בין דורות לאחר המוות
עמדת אריסטו
– שלימות האב תלויה בילדיו גם לאחר מותו
– “כל זמן שזוכרים אותך, וכל זמן שיש לך השפעה” – האדם ממשיך להתקיים
הפרדה בין אושר לידיעה
– “אושר אין לו שום קשר לידיעה”
– אדם יכול להיות מאושר בעצם גם ללא מודעות
סיכום
הטיעון הוא רציונלי ולא רק אמוני – “חכמה שהוא אומר בתור שכל.”
תמלול מלא 📝
שיעור בשמונה פרקים לרמב”ם – פרק ד’ (חלק א)
נושא: הקדמה לקניית מידות ובירור סוגיית הבחירה
פתיחה: חזרה על היסודות
רבותי, היינט איז בחודש שבט, יא. היינט איז “בסך הכל בלבול של עולם”, זאגסטו, און איך מיין אז מ’דארף ווערן מער גראד.
שוין, איז אזוי, אונז ווילן ממשיך זיין ווי אזוי. אונז האלטן מיר דא אין אזא סארט מבוכה וואס איך גיי אויסקלארן אביסל, און וואס ס’בלייבט וועט מען ווייטער בלייבן אומקלאר, אז מ’זאל “אט ליעסט” [at least] וויסן מיט וואס מ’איז אומקלאר מיט עפעס.
אונז האלטן אז אונז האבן געלערנט אז ס’איז דא אזא זאך וואס הייסט “מידות טובות”, וואס דאס איז די שלימות פון די חלק המידות. ווי אזוי רופט עס דער רמב”ם, די חלק וואס האט מידות? די “חלק המתעורר” פון דעם מענטש. אויף אידיש: די “desiring part”. “מתעורר” גייט קיינער נישט וויסן וואס ער מיינט. און די מידות זענען די סארט מידות… זענען דאס די… אונז רופן עס געווענליך די “habits”, די הרגלים וואס מאכט א מענטש האבן די ריכטיגע מעשים.
וואס זענען די ריכטיגע מעשים? די דרך הממוצע, די מעשים הממוצעים. דאס איז וואס אונז האבן געלערנט ביז יעצט באופן הכי פשוט, יא? אונז זענען מער ווייניגער געווען מאריך אין זייער אסאך פרובירן צו פארשטיין.
צוויי וויכטיגע זאכן וואס מ’דארף שוין האבן אין קאפ כדי צו קענען ממשיך זיין – איך גיי עס נישט איבערזאגן, איך דערמאן עס נאר:
1. מבנה הנפש: אונז האבן פרובירט צו פארשטיין שטארק די “structure”, די “idea” פון וואס זענען די חלקי הנפש. אדער אפילו מער בפרטיות: וואס איז דאס א מידה? וואס איז דאס א אהבה, אזויווי א “like” אדער א “dislike”? וואס איז דאס א פעולה? וואס איז דאס די הרגל? וואס זענען די אלע זאכן פונקטליך – האבן מיר עס געלערנט.
2. דרך האמצעי: און אויך האבן מיר געלערנט באריכות וואס איז דאס די “דרך הממוצע” אביסל. אונז האבן אביסל מסביר געווען וואס ס’איז, אז ס’איז א “balance” און א געוויסע “judgement” [שיקול דעת] וואס אויב מען געבט זיך אן עצה צו קענען זען וואס ס’איז.
ס’איז נישט א האלב פון א קאפ – זייער וויכטיג צו געדענקען – ס’איז נישט האלב פון א קאפ אדער האלב פון אזויווי א “power”, נישט אזוי אנגעצונדן… נאר “put the oven on medium” [לייג דעם אויוון אויף מידיום]. נישט דאס איז דער דרך האמצעי. דרך האמצעי איז צו וויסן ביי יעדער מאכל ווי הויך די אויוון דארף זיין. כאפסטו? אז אין דרך האמצעי ליגט אלעמאל א דעת. זעען מיר וואס מיר האבן געלערנט: דעת איז דער דרך האמצעי, ס’איז אן ענין פון דעת, אביסל מער ווי ס’איז אן ענין פון וואס אונז וואלטן גערופן “מידות”, אבער דאס מיינט אמת’דיגע מידות.
אקעי, דאס זענען די צוויי יסודות. דאס איז געווען, לאמיר זאגן, דריי-פיר שיעורים אויף יעדע איינע פון די יסודות, און דאס איז מער ווייניגער געווען ביז היינט.
הקדמה לפרק ד’: כיצד קונים מידות?
יעצט, פאר אונז גייען צו די פערטע זאך, וואס דאס איז צו דורך גיין יעדע מידה – דער רמב”ם האט דא א ליסט פון מידות, איך מיין אז ער האט א ליסט פון ניין מידות, און ער ברענגט נאר די ליסט בתור דוגמא צו פארשטיין וואס דער דרך האמצעי איז, אבער באמת’דיג דארפן מיר אביסל רעדן פון יעדע איינע פון די מידות אויף די ליסט, דארפן מיר האבן די נעקסטע ניין מאנאטן. אבער פארדעם דארפן מיר לערנען נאך א וויכטיגע זאך, א כלליות’דיגע זאך, וואס מיר האבן שוין אנגעהויבן צו לערנען. איך געב ענק נאר צו פארשטיין פארוואס דאס וואס מיר האבן גערעדט די לעצטע צוויי וואכן איז באמת הקדמה נחוצה צו וואס מיר זענען עוסק.
וואס דארפן מיר לערנען? מיר דארפן לערנען קודם כל וויאזוי מ’באקומט די מידות. דאס ווייסן מיר שוין אביסל, מיר האבן שוין געלערנט. דער אמת איז דער רמב”ם, מיר וועלן עס נאך זען אינעווייניג, איך מיין אין יענע שטיקל… וואס איז דער נעקסטער שטיקל? איך קען זאגן אזוי, דער דריטער שטיקל אין פרק ד’ רעדט וועגן דעם.
וויאזוי באקומט א מענטש די מידות טובות? דער רמב”ם זאגט: דורך איבערחזר’ן די מעשים וואס קומען פון די מידות אסאך מאל דורך א לאנגע צייט. דאס איז דער מער ווייניגער “language” פון דער רמב”ם. וויאזוי באקומט מען גוטע מידות? יא? אז מ’חזר’ט די מעשים וואס וואלטן געקומען פון די מידות. איך האב נאך נישט די מידות. מ’טוט איבער דעם… דאס הייסט אויף אידיש: “Fake it until you make it”. מ’טוט איבער די מעשים וואס וואלטן געקומען פון די מידות א לאנגע צייט, ביז מ’באקומט זיי. נאכדעם טוט מען די מעשים פון די מידות.
“מעשה” מיינט נישט דוקא א מעשה, ווייל ס’איז א “judgement”. ווייל מ’ווייסט ווען יא און ווען נישט צו טון, דאס איז “at times” די מידה.
שאלה: שטריימל זאגט, זיך נישט אויפרעגן איז אויך אזא זאך?
תשובה: יא, יא. ס’איז א חטא, יא. ס’איז א געוויסע אהבה יא צו טון אדער נישט טון, א מניעה אדער א שנאה קענסטו עס רופן. יא. דאס איז, יא.
מאמר מוסגר: מהו חינוך?
און וועגן דעם שטייט דארט דריי “levels” אין די סדר עבודת המידות, ס’איז דא דריי לעוועלס:
1. לעוועל נומער 1: מ’טוט אן האבן די מידה, יא. וויאזוי קען מען עס טון? דורך א… באלד וועלן מיר זען אביסל מער, אבער מ’טוט עס דורך א געוויסע… קענסט עס טון פון חינוך, אדער איינער אנדערש זאגט דיר עס צו טון.
וועגן דעם איז חינוך זייער וויכטיג. חינוך איז נישט אזוי ווי אלע דרשנים זאגן היינט אז חינוך איז אריינצוגעבן א ליבשאפט אין די קינדער. מ’געבט נישט אריין קיין ליבשאפט אין קינדער, ס’איז “nonsense”, ס’איז “never worked”. חינוך איז צו מרגיל זיין מענטשן. מענטשן האבן א טבע, זיי האבן ליב וואס זיי זענען צוגעוואוינט. נאכדעם וואס ער האט געלערנט – “whatever excuse works for that”, ס’איז נישט אפילו וויכטיג פארוואס – צוביסלעך האט ער די ליבשאפט קומט פון דאס טון. נישט אז מ’קען דירעקט מאכן א מענטש ליב האבן, איך ווייס נישט וואס דאס מיינט. מ’האט עס ליב “naturally”, און די ליבשאפט קען מען אריינגעבן דורך דעם וואס מ’טוט עס, האט מען עס ליב.
איינער מיינט איינער זאל זיין… איך האב נישט אז קינדער זאלן עס ליב האבן. אקעי, איך בין נישט א “שעריף” [Sheriff], א שעריף. יא, א שעריף, איך זאג זאכן זענען נישט נוגע.
2. לעוועל נומער 2: בקיצור, נאכדעם אין די צווייטע לעוועל באקומט מען די מידה.
3. לעוועל נומער 3: און די דריטע לעוועל טוט מען שוין ווייל מ’האט די מידה.
ביידע – סיי דער וואס האט נאכנישט די מידה, וואס מ’רופט אים נעמליך א “מושל בנפשו” אין פרק ו’, סיי דער וואס האט יא די מידה, וואס אונז רופן אים א “צדיק גמור מעולה” אין פרק ו’ – ביידע טוען די זעלבע זאך. די גאנצע חילוק איז אז דער האט די מידה און דער האט עס נאכנישט. שטימט? ס’איז זייער וויכטיג צו געדענקען, ס’איז אביסל א “cycle”, אבער דאס איז וויאזוי דאס גייט, אקעי?
סוגיית הבחירה: מה נוגע למעשה ומה לא?
יעצט, וואס מיר דארפן דא אויסקלארן איז דריי אנדערע שאלות וואס האבן צו טון מיט די ווארט וואס הייסט “בחירה”. פארדעם האב איך אריינגעברענגט די סוגיא פון בחירה די לעצטע צוויי וואכן, ס’איז זייער וויכטיג ארויסצוהאבן וואס גייט דא פאר. לאמיר פרובירן צו מקדים זיין, פארוואס בכלל די נושא פון בחירה קומט דא אריין? אין וועלכע וועג ס’קומט נישט אריין, און אין וועלכע וועג ס’קומט יא אריין?
וויאזוי קומט עס נישט אריין?
קודם כל, ס’קומט נישט אריין אויף די וועג וואס לכאורה דער רמב”ם אליינס רעדט אפשר וועגן יענע וועג אין פרק ח’, מ’וועט אנקומען דארט, מ’דארף מיר זען אויב דארט מיינט ער יא דאס, איך בין חושב אז נישט, אבער איך קען נישט זאגן גארנישט ווייל איך האב נישט געענדיגט. אבער איין וועג וואס מענטשן מיינען אז ס’קומט אריין בחירה “any time” ווען א איד רעדט וועגן ווערן בעסער, וועגן מידות טובות – ס’איז נאר איין וועג פארט פון ווערן בעסער, און ס’טראכטן מענטשן אז דארט קומט אריין א נושא פון בחירה.
פארוואס קומט אריין די סוגיא פון בחירה דעמאלטס? ווייל טאמער א מענטש קען נישט “בחר” זיין, א מענטש “choose’ט” נישט אליינס וואס צו זיין, איז נישט אינטערעסאנט די גאנצע מעשה, קען מען נאך סתם גיין שלאפן, און “whatever happens will happen anyway”. שטימט? ניין, ס’שטימט נישט, אבער אזוי זאגן מענטשן “sometimes”, און אין דעם מיינען מענטשן שטייט אין הקדמת שמונה פרקים די נושא פון בחירה.
פארוואס קומט עס נישט אריין? ווייל לויט ווי איך האב גערעדט – איך גיי נישט צופיל אריינגיין פארוואס ס’קומט נישט אריין, איך מיין אז ס’איז קלאר אז ס’קומט נישט אריין. פארוואס? בעיקר ווייל ס’מאכט נישט קיין נפקא מינה. אויב ס’איז נישטא קיין בחירה, איז אויך נישטא קיין בחירה אויב איך גיי יעצט לערנען אדער נישט לערנען, ס’איז אויך נישטא קיין בחירה פאר דעם וואס געבט זיך אן עצה, נישט צו געבן זיך אן עצה, נישט צו געבן זיך אן עצה. ס’איז אפשר א קשיא אויף די אייבערשטער, פארוואס איז ער געגאנגען עפעס חייב זיין אויף נישט פאר די וואס האבן נישט קיין בחירה. שוין, די קשיא אויף די אייבערשטער איז דא אסאך, נישט דא איז די ערשטע פראבלעם.
“סאו” [So], ס’איז נישט פונקט אזוי וויכטיג לגבי די נושא, איך זע נישט פארוואס ס’זאל מאכן “any” נפקא מינה למעשה. אונז רעדן דאך נאר זאכן וואס זענען נפקא מינה למעשה אין די שיעור, אין די “limit”. סאו, וואס האט אים באדערט אז איך האב נישט קיין בחירה? די אז בחירה וואלט דיך באדערט? אז בחירה וואלט דיך באדערט אדער נישט? אויב ניין… אקעי, ס’איז נישט נוגע. וואס קען איך טון פונקטליך? די גאנצע זאך האט א קלוז’ע [inclusive/colossal?] אחריות אין די זעלבע שפיל. סאו ממילא, אז איך קען נישט זיין נוגע אין די מעשה… סאו אזוי קען נישט זיין, און קען מען רעדן פארוואס ס’קען נישט זיין, אבער איך האב נישט געוואלט אריינגיין אין דעם. איך מיין אז איך האב גערעדט שוין דעם לעצטע מאל. אויך האט ער געזאגט א שיעור נעכטן אין לעיקוואוד, נאך צוויי טעג צוריק אין אן אנדערע שיעור. אויב מיר האבן גענוג צייט מסביר צו זיין יענץ.
וויאזוי קומט עס יא אריין?
אבער ס’זענען דא נאך צוויי וויכטיגע שאלות וואס זענען יא זייער שטארק נוגע, וואס גייען אונטער די כותרת, אונטער די “heading” פון…
[פניה לאחד המשתתפים:] ר’ יואל, אויב דו ווילסט זיין אין די ווידעא קענסטו זיך זעצן אזוי. איך זאג דיר סתם, אז דו שטעקסט פאראויס דיין קאפ זעט מען דיך פאר מיר. דו קענסט, ס’שטערט מיר נישט, איך זאג דיר נאר, אויב דו ווילסט. אדער דו ווילסט זיין “freaking the video” אביסל פאר דיינע אייגענע “accounts”, “if you want to do that”, שוין, וואס זאל איך מאכן? איך גיי זאגן גארנישט, איך זאג גארנישט, ס’גייט בערך דא, ס’איז זיינע ווילן.
און יעצט זאג איך אזוי, ס’זענען דא צוויי… וואס? ס’זענען דא צוויי שאלות וואס זענען יא זייער שטארק נוגע צו די נושא פון… וואס מ’קען רופן די נושא פון בחירה, אבער איך רוף עס נישט אזוי. איך מיין אז דער רמב”ם אמאל ווען ער רעדט וועגן בחירה רעדט ער וועגן דעם, אבער איך האב נישט אויף די מינוט קיין ראיה ברורה, אדער נישט גענוג. מ’קען אריינגיין אין דעם שפעטער אויב מ’וועט וועלן און ס’וועט זיין צייט. אבער ס’זענען דא צוויי שאלות וואס גייען אונטער די “header” פון בחירה וואס זענען נוגע, צוויי וויכטיגע שאלות, אפשר דריי שאלות. איך מיין אז איך האב שוין געזאגט דריי אדער פיר, איך געדענק שוין נישט וועלכע נאמבער פון מיינע נאמבערס איך האלט.
השאלה הראשונה: הקושי המיוחד בתיקון המידות
די ערשטע שאלה איז וואס מיר האבן גערעדט וועגן לעצטע וואך אביסל, די ערשטע האלב שיעור, וואס דאס איז די נושא פון אז ס’איז שווער פאר א איד, ס’איז שווער. איך וויל מסביר זיין פארוואס די התקשות איז שווער דווקא ווען מ’רעדט פון די נושא פון מידות טובות און נישט סתם א קושי.
למשל, ווען דו זאגסט מיר אז ס’איז שווער אזוי… למשל ווען דו זאגסט מיר אז איך דארף לייגן תפילין אינדערפרי. איך שטעל דיר, רוב מענטשן נעמען אן – פארגעס פון די נושא פון “determinism”, פון דער אייבערשטער מאכט אלעס – רוב מענטשן נעמען אן אז ס’איז ביכולת, ס’איז אונטער זייער מעגליכקייט צו לייגן תפילין אדער נישט לייגן תפילין. אזוי רעדן, נעמען רוב מענטשן אן, אז מ’קען. קענסט לייגן תפילין. דו ווילסט שלאגן דיין חבר? קענסטו אים שלאגן. דו ווילסט אים נישט שלאגן? קענסטו אים נישט שלאגן.
“והכל מסור בידו”. עס איז דיין רשות. דרך אגב, דאס איז דער לשון אין משנה תורה פאר בחירה, דער ערשטער לשון: “רשות אדם נתונה לו” [הלכות תשובה פ”ה ה”א]. “רשות” איז אן אייגענע ווארט, הערשאפט. יא, רשות איז טייטש ממשלה, הערשאפט. “והכל מסור בידו”, עס ליגט אונטער דיין ממשלה צו לייגן תפילין, צו שלאגן דיין “friend”, אדער נישט שלאגן. גראדע לייגן…
פרק ד’ (המשך): קושיות בבחירה חופשית ושינוי המידות
די קשיא: ווי אזוי קען מען מצווה זיין אויף הרגשים?
צוויי וויכטיגע שאלות, אפשר דריי שאלות – איך מיין אז איך האב שוין געזאגט דריי אדער פיר, איך געדענק קיינמאל נישט וועלכע נומער פון מיינע נומערן איך האב.
די ערשטע שאלה איז, וואס מיר האבן גערעדט וועגן לעצטע וואך אביסל, די ערשטע האלב שיעור. ווייל די נושא פון אז ס’איז שווער פאר אידן [צו טוישן מידות], ס’איז שווער. איך וועל מסביר זיין פארוואס די קשיא איז שווער דייקא ווען מ’רעדט פון די נושא פון מידות טובות; ס’איז נישט סתם א קשיא.
מילא ווען דו זאגסט מענטשן [צו טון א פעולה], איז נישט שווער אזוי. מילא ווען דו זאגסט פאר א מענטש אז “איך דארף לייגן תפילין אינדערפרי” – איך שטעל זיך פאר רוב מענטשן נעמען אן, פארגעסן פון די נושא פון די דעטערמיניזם (determinism) פון “דער אייבערשטער מאכט אלעס”, רוב מענטשן נעמען אן אז ס’איז בחירה. ס’איז אונטער זייער מעגליכקייט צו לייגן תפילין אדער נישט לייגן תפילין. אזוי נעמען רוב מענטשן אן, אמת? מ’קען. אויב מ’וויל קען מען לייגן תפילין; אויב דו ווילסט שלאגן דיין חבר קענסטו אים שלאגן, אויב דו ווילסט אים נישט שלאגן קענסטו אים נישט שלאגן.
כאילו ס’איז בחירה, ס’איז די “רשות”. דער דרך הגדרה, רמב”ם’ס לשון אין משנה תורה פאר בחירה, די ערשטע לשון על הסדר איז “רשות”: “רשות האדם מסורה לו”. רשות איז אן אייגענע ווארט, הערשאפט. יא, רשות איז טייטש ממשלה, הערשאפט. די בחירה, ס’ליגט אונטער דיין ממשלה צו לייגן תפילין, צו שלאגן דיין פריינט אדער נישט שלאגן. גרונטליך פארשטייט יעדער איינער אז ס’ליגט אונטער דיין ממשלה, ממילא פארשטייט יעדער איינער אז ס’איז דא א מצוה וואס זאגט דיר “שלאג יא”, “שלאג נישט”, “לייג יא תפילין”. פארשטייסט וואס איך זאג דיר? ס’מאכט סענס (sense).
די מבוכה ביי “ענינים פנימיים”
ווי נאר אבער איך הייב דיר אן צו זאגן זאכן וואס מיר רופן זיי “ענינים פנימיים”, אדער מיר רופן זיי “פילינגס” (feelings), הייבט זיך אן א גרויסע מבוכה. יא, מיר האבן גערעדט וועגן דעם לעצטע וואך. אויב ס’שטייט אין די תורה “האב נישט מורא” – ס’שטייט גראדע אין די תורה; אויב ס’שטייט אין די תורה “האב נישט ליב”, “האב יא ליב” – הייבט זיך אן א גאנצע שאלה: וואס הייסט “האב נישט ליב”? איך האב יא ליב!
מיר האבן גערעדט וועגן דעם, ס’איז דא וועגן דעם אן אומקלארקייט. און מיר זענען נוטה צו די צד אז געווענליך איז נישט אמת – הייסט ס’איז נישט אמת דאס וואס מענטשן זאגן אז זיי האבן ליב כאילו פון זיך אליין. אפשר אין א געוויסע לעוועל (level) יא, אבער באופן כללי טראכטן מיר אזוי ווי מיר האבן געלערנט לעצטע וואך, אז לפחות צו א גרויסע סך מער ווי מענטשן דמיונ’ען, קען מען גאנץ גוט ליב האבן, מ’קען גאנץ גוט פיינט האבן. נישט אזוי שווער, אמת?
מיר האבן גערעדט ווי אזוי מ’איז זוכה צו אנהייבן ליב האבן איינעם. וואס? וויאזוי? זיין תורה-שיטה? ניין, דאס איז א ליטווישע תורה-שיטה. ער רעדט אויך טעמים אפשר. אבער יעצט רעדן מיר פון די מחשבה. וואס? טראכטן גוטס אויף אים, זייער פשוט.
מחשבה איז א מעשה
וויאזוי קען מען טראכטן? טראכטן איז א מעשה. טראכטן איז א מעשה, טראכטן איז נישט קיין פילינג (feeling). אויף טראכטן איז יעדער איינער מודה – איך מיין, ס’איז אפשר שווער, אבער יעדער איינער איז מודה אז מ’קען טראכטן וואס מ’וויל. מחשבה, as opposed to feeling (אין קעגנזאץ צו געפיל). ממילא, טראכט גוטס – דאס וועט דיר ברענגען ליב האבן. ס’איז נישט אזוי קאמפליצירט. יא, איך האב גערעדט וועגן דעם לעצטע וואך. טראכט נישט וועגן די זאכן וואס ברענגען פחד – דאס איז “נישט מורא האבן”.
איי, איך האב נישט געזאגט אז ס’איז גרינג. גרינג איז נישט די פראבלעם. גרינג און שווער איז א צווייטע לעוועל (level) קשיא. ס’איז שווער, אפשר דארף מען זיך אביסל פלאגן, אבער ס’איז נישט אוממעגליך. “אוממעגליך” איז א גוטע קשיא. “שווער” איז שווער, נו נו.
איך מיין, דאס פרעגט פריער: פארוואס האסטו אים פיינט בכלל? אויך גוט. אבער ער האט טענות. איך מיין צו זאגן, דער ענין אז דו ביסט pushing yourself (שטופסט זיך) צו עפעס וואס דו האלטסט זיך נישט דארט… ס’איז פושינג. איך בין נוטה… אקעי, אבער דאס איז נישט אונזער פונקט. איך בין נוטה מער, איך בין מער נוטה – ווייל איך בין שטופ אויף די צווייטע זייט, ווייל דער עולם איז זייער איינגערעדט אז זיי פילן, זיי האבן נישט קיין שליטה אויף זייערע פילינגס, “איך האב ליב, ווייל עפעס האב איך ליב, ס’איז א דרך נס”. ס’איז אויך אמת, אבער מ’קען עס אויך “העקן” (hack) אזוי: אז דו וועסט טראכטן, וועסטו ליב האבן אדער פיינט האבן.
יעצט, אה, דאס איז נאך א נושא, מ’קען אויך זאגן אן אנדערע תירוץ, אבער אפילו מ’וועט זאגן אז ס’מיינט ליב האבן און פיינט האבן, איז עס נישט אזוי שווער. דאס איז איין לעוועל קשיא.
די טיפערע קשיא: וואס איז גדר “מידה”?
אבער יעצט וויל איך זאגן אז ס’איז דא א גרעסערע קשיא וועגן דעם. דער רמב”ם זאגט נישט… די רבנן טיילן זיך אויס, ס’איז דא א חילוק אין די מצוות, אין די אופנים פון מצוות. ס’איז דא מצוות פון דרך הארץ, וואס דער רמב”ם לערנט אז ס’איז א מצוה צו האבן גוטע מידות. באלד מיר רעדן פון דעם אן די לשון פון מצוה, אבער אפילו מ’רעדט אין די לשון פון מצוה: ס’איז דא א מצוה צו האבן גוטע מידות.
ס’איז דא א מידה, לאמיר זאגן מידת ה… איך ווייס וועלכע מידה, די ריכטיגע מידה. איך ווייס נישט צו דער רמב”ם רופט עס יא, נאר לאמיר נעמען פאר אלעס, די ריכטיגע מידה צווישן קמצנות און כילות [קמצנות יתירה], די ריכטיגע מידה פון פזרנות און נדיבות. דאס רופט דער רמב”ם “די ריכטיגע מדה”, [און דאס] איז א מצוה. ס’איז א מצוה צו האבן די מדה.
יעצט, פון וואס באשטייט די מדה? וואס טייטש צו האבן א מדה? וויאזוי האט מען א מדה?
א מדה איז א סארט מענטש, אמת? וואס מיינט זיין “אזא סארט מענטש”? ס’מיינט איינער וואס האט ליב אזעלכע סארט זאכן, און וואס ער האלט אז אזעלכע סארט זאכן זענען גוט, וכו’, און אויך ער טוט זיי. אבער ס’איז זיין אזא סארט מענטש, אמת? אדער א פשוט’ע וועג צו זאגן: מען קען נישט האבן א מדה אין איין טאג אדער אין איין מאל. ס’איז נישטא אזא זאך. די מצוה פון מדות איז א מצוה וואס איז נמשך זמן רב. ווי לאנג? איך ווייס נישט וואס דער מינימום, אפשר דער מאקסימום, דער גרעסטער שיעור לחומרא וואלט געווען א גאנצע לעבן. קען זיין אז ס’איז צו שווער צו זאגן אזא שיעור, דארף מען טרעפן קלענערע שיעורים למעשה.
מידה: ווער דו ביסט, נישט וואס דו טוסט
אבער מ’האט נישט די מדה [גלייך]. א מדה איז נישט א description (באשרייבונג) פון א זאך וואס דו טוסט, ס’איז א description פון וואס דו ביסט. וואס הייסט וואס דו ביסט? וואס דו ביסט לאורך הזמן. דאס הייסט, לאמיר זאגן דו האסט די מדה פון כעס, אדער לאמיר זאגן די ריכטיגע מדה פון נדיבות. מדת הנדיבות מיינט אז אמאל געבט מען יא, אמאל געבט מען נישט, און מ’געבט נישט צופיל. ווען מ’געבט, געבט מען פאר אן ענין. יא? וויאזוי האסטו די מדה? פון איין מאל געבן האסטו עס נישט.
א גמרא קען זאגן אז לויט מדת הנדיבות, קען מען נישט געבן א טויזנטער. ס’איז נישט קיין נדיבות. דאס איז שוין וויאזוי מ’ווערט. דאס איז די שאלה פון וויאזוי. איך רעד נאר וואס ס’איז.
ער זאגט נישט… ער זאגט מדות איז בכלל נישט אזוי. מ’דארף האבן די יארן צו טון מדות צו זיין א כלי. ס’איז שווער צו באקומען. איך רעד נישט נאר צו ווערן, אבער ס’איז נישט קיין…
[תלמיד:] מ’איז נישט אין איין טאג. מ’ווערט אין איין טאג.
[רבי:] ניין, מ’איז נישט אין איין טאג. דאס איז שוין וויאזוי מ’ווערט. דאס איז די שאלה פון וויאזוי. איך רעד נאר וואס ס’איז.
ער זאגט נישט, ער זאגט מדות איז בכלל נישט אזוי. מ’דארף האבן די יארן צו טון מדות.
פיין, צו באקומען. איך רעד נישט נאר צו ווערן.
צו זיין! ס’איז דער definition (הגדרה) פון א מדה איז דאס וואס דו ביסט. ס’איז נישט קיין temporary (צייטווייליגע) זאך וואס דו טוסט.
מ’קען נאר וויסן די מידות ביים הספד
ס’איז אזוי ווי, איך וועל זאגן נאך א וועג צו זאגן, אז מדות זענען זאכן וואס מ’קען באקומען ביי הספדים. פארדעם שטייט “אשרי מי שבא לכאן ותלמודו בידו”. וויאזוי ווייסט מען אז איינער האט גוטע מדות? מ’ווייסט פון די זאכן וואס מ’רעדט ביי א הספד. ביי א הספד רעדט מען נישט וואס דער מענטש האט געטון – “איין טאג האט ער געמאכט א מעשה טוב”. מ’רעדט אז ער איז געווען אזא סארט מענטש. פארשטייט זיך, דערפאר איז ער געווען אזא סארט מענטש [ווייל] האט ער געטון אסאך גוטע מעשים, און אויך איז דא דער חינוך צו נעמען אסאך גוטע מעשים צו ווערן אזא גוטע מענטש. די אלע זאכן זענען אמת. אבער וואס מ’רעדט פון אז מ’רופט א מענטש “ער איז אזא סארט מענטש”, איז באמת לאמיתו קען מען עס נאר זאגן…
פון דעם שטייט א פסוק, דאס זאגט אריסטו. אריסטו זאגט… ווער? דער הספד וואס מ’האט געזאגט אויף דער גאון וואס איז אריינגעפארן אין חדרים ביים קבורה איז געווען אויף איין מינוט, האט ער געזאגט אזא זאך, האט ער געזאגט “אה… ניין, ווייל דאס איז נישט קונה עולמו בשעה אחת.” ווייט (wait), ווייט, בשעה אחת. איין מינוט, איין מינוט. קודם איז דא א נארמאלע הספד. א נארמאלע הספד איז אזויווי איך זאג “אחד היה אברהם”, “ייחד שמו הקב”ה על החיים”. דאס מיינט, ווייל צו זאגן אז א מענטש וואס ער איז, “ייחד שמו” מיינט ער איז אזא… ס’זאגט זיך “אחד היה אברהם”. יא, אברהם איז א מענטש פון די מדה, פון די געטליכקייט, פון די סארט זאך. ער איז נישט אזא מענטש ווילאנג ער האט נישט געענדיגט זיין “זיין א מענטש”.
איך מיין, קענסטו אלעמאל זאגן… יא, ס’איז דא תירוצים. יא, יצחק איז געווען שוין בן עולה תמימה. אקעי. און דאס איז א פסוק. אריסטו זאגט דאס, אז קיינער רופט נישט… אין ענגליש זאגט מען, “one swallow doesn’t make a summer” (איין שוואלב מאכט נישט קיין זומער). א זומער איז טייטש א פאר חדשים וואס ס’איז געווען הייס און ס’איז געווען די אלע זומערדיגע זאכן. די געווארענע זומער איז נאכנישט געווארן [מיט איין טאג].
די זעלבע זאך זאגט אריסטו… ניין, סולון (Solon). אקעי, סולון. סולון איז געווען פון די חכמי יון. סולון האט געזאגט, מ’רופט נישט קיינעם גוט נאר נאכן שטארבן. און ס’איז דא אסאך מפרשים וואס ער האט געמיינט, אבער ס’איז א פסוק אין קהלת, מ’דארף נישט אנקומען צו סולון. ס’שטייט “טוב שם משמן טוב ויום המות מיום הולדו”. וואס איז די טייטש פון דעם פסוק? זאגט רש”י, “טוב שם משמן טוב” – ווען קען מען וויסן אז דער מענטש האט א גוטן נאמען געהאט? “ביום המות”. ווען ער איז געבוירן, וואונטשט מען זיך ער זאל זיין א גוטער. נאר ווען ער איז געשטארבן, קען מען וויסן אז ער האט א שם טוב, “אשר יצא בשם טוב מן העולם”. דעמאלט קען מען רופן דעם שם, נאך חלות השם מיט די טובה נאך א גאנץ לעבן.
תשובה און “קונה עולמו בשעה אחת”
אקעי, לאמיר שוין נישט… איך זאג דאס איז א גוזמא, דאס איז א גרויסע חומרא, ווייל מיר זענען אלע לעבן נאך דא. און הניחא, מ’קען תשובה טון עד יום מותו. פארקערט, ווייל אין א געוויסע זין, איינער טוט תשובה, איז ער פשוט דרייט איבער זיין גאנצע מעשה, זיין גאנצע לעבן, און צום סוף האט ער תשובה געטון. אזוי ענדיגט זיך אלעמאל די מעשה, אז ער איז געווארן אזא מענטש. נישט דאס וואס מ’קען תשובה טון עד סוף ימיו, און ער גייט זיך מדבק זיין אין די סארט תשובה, די תשובה מאהבה. איז נישט ווייל זיין איין מינוט איז שטערקער ווי א גאנץ לעבן, נאר ווייל דער ענד (end) איז שטערקער אסאך מאל ווי דער גאנצער זאך. ער זאגט אז דאס למעשה האט ער אלעמאל געוואלט בעטן תשובה און ס’איז אים געווען שווער, און למעשה האט זיך געענדיגט זיין לעבן, דער ענד פון דער מעשה איז געווען סוף שב תשובה. סאו (so) וואס איז די תשובה? פארשטייסט? ס’איז אן אנדערע פשט פון די “רגע אחת בתשובה”, אדער ווי “יש קונה עולמו בשעה אחת”. חוץ פון די קאצקער רבי’ס פשט אז ער האט געוויינט ווייל ער האט טאקע שוואכע מעשים.
די לומד’ישע קשיא: איז דאס “כוחו של אדם”?
עניוועיס, יעצט איז דאס איז די טייטש פון האבן א גוטע מידה. האבן א גוטע מידה איז טייטש סיי אז ס’איז דאורייתא, א גרויסע פנימיות, פארשטייסטו? האבן א גוטע מידה איז נישט גענוג אז מען זאגט, ס’איז נישט גענוג אפילו א “כובש את יצרו” א גאנץ לעבן, האט ער נאכנישט די מידה. ער מוז זיך אידענטיפיצירן דערמיט, ער מוז עס ליב האבן, ווי מיר זאגן א פשוט’ע ווארט, ער מוז עס ליב האבן, און ס’מוז זיין א זאך וואס לויט וואס ער איז – ס’מוז זיין וואס ער איז. ס’איז נישט גענוג אז… אפילו אויב דו וועסט זאגן אז א מענטש… א קשיא, וויאזוי קען מען ליב האבן? קען מען מאכן מעדיטעישאן (meditation), קען מען זיך אוועקזעצן, מתבונן זיין, און ליב האבן. זאגט ער, מ’האלט נישט יוצא. באמת, מ’איז נישט יוצא מיט מאכן א מעדיטעישאן אויף א מידה, מ’מוז זיין אזא סארט מענטש וואס האט ליב צו טון גוטס.
און וויאזוי קען מען דאס ווערן? וויאזוי איז שייך אזא מצוה? די שפראך פון מצוה איז אביסל אן אנדערע שפראך, די שפראך פון בחירה איז א בעסערע שפראך. וויאזוי קען מען זאגן אז אזא זאך איז בבחירה? סאו (so) איז דא צוויי קשיות. פארשטייסט?
די ערשטע קשיא איז וויאזוי מען קען עס טון בכלל. די תירוץ איז אז מ’קען עס טון דורך זיך מרגיל זיין, און דאס איז די טעכנישע תירוץ. סאו ס’פארלאנגט א שווערע זאך. ווען מ’זאגט פאר א מענטש, “ווער א גוטער מענטש”, מ’קען נישט אמת’דיג ווערן א גוטער מענטש. מ’קען טון אסאך קליינע פעולות וואס האפנטליך וועלן דיך צוביסלעך מאכן פאר א גוטער מענטש. אקעי, מ’פארענטפערט די טעכנישע קשיא. סאו די טעכנישע פראבלעם איז נישט א גרויסע פראבלעם.
אבער ס’איז דא אזויווי אן הוה אמינא’דיגע פראבלעם, ס’איז דא א לומד’ישע פראבלעם דא. וואס איז די לומד’ישע פראבלעם? די לומד’ישע פראבלעם איז אז טאמער איז טאקע אמת אז מ’קען נישט ווערן אזא מענטש, ס’ווערט פון זיך אליין כביכול. מ’קען זאגן אזוי: מ’קען נישט ווערן א בעל מדות מער ווי מ’קען מאכן א בוים וואקסן. א בוים, וויאזוי מאכט מען א בוים וואקסן? מאכן א בוים וואקסן איז “כוחו של אדם”? ס’איז דא הלכות וואס דארף זיין כוחו. אויב איך האב איינגעפלאנצט א בוים, און איך האב עס געוואסערט, ווען איז דאס מיין כוח? איך קען מאכן א שחיטה אויף די ביימער וואס זענען געוואקסן? איך האב געשאכטן אן איילבירט, ווייל איך האב געטון עפעס א מצווה? איז דאס כוחו?
שיעור אין שמונה פרקים להרמב”ם – פרק ד’ (חלק ג’)
נושא השיעור: די למדנ’ישע פראבלעם פון “בנין המידות” – וויאזוי וואקסט א מענטש?
—
די למדנ’ישע פראבלעם: “מאכן” א בוים וואקסן
די למדנ’ישע פראבלעם איז, אויב ס’איז טאקע אמת אז מ’קען נישט “ווערן” אזא מענטש [אין איין מינוט], נאר ס’ווערט פון זיך אליינס – מ’קען זאגן אזוי: מ’קען נישט ווערן א בעל מדות מער ווי מ’קען מאכן א בוים וואקסן.
א בוים, וויאזוי מאכט מען א בוים וואקסן? “מאכן א בוים וואקסן” איז כוחי של אדם? ס’איז דא הלכות וואס דארף זיין “כוחי”.
איך האב איינגעפלאנצט די זריעה, איך האב עס געוואסערט [געגאסן]. ווען איז עס מיין כוח?
מ’קען מאכן שחיטה אויב די בוים האט געוואקסן און ס’האט געשאדט איינעם? מ’קען זאגן אז ס’האט געטון עפעס א מצוה? ס’איז כוחי? ס’איז א גרמא? ס’איז אפילו נישט כוח כוחו.
איך קען מאכן א בוים וואקסן? איך קען מיר רעסטן [rest] יעדן טאג, נאך זיבעציג יאר האב איך א בוים וואס וואקסט. איך גיס עס [water it], ס’וואקסט די טבע פון די בוים, ס’ווערט אזוי, ס’וואקסט. אבער מ’קען נישט “מאכן” א בוים וואקסן. ס’איז נישט אמת’דיג בידיים של אדם.
ס’איז בידיים של אדם [נאר אין דעם זין] אז דו קענסט זאגן אז דו ביסט אחראי אויף די בוים, ס’איז דיין בוים. אוודאי קענסטו זאגן אז דו האסט געמאכט די בוים וואקסן. יא, אזוי ווי מ’קען נישט מאכן א מענטש.
חינוך: זריעה אדער בנין?
הרב וואלבע [זצ”ל] האט געשריבן א בוך, “זריעה ובנין בחינוך”. ער זאגט אז חינוך איז מער אזוי ווי מאכן א בוים וואקסן ווי בויען א בנין. מ’קען נישט “מאכן” א מענטש. מ’קען איינפלאנצן, און אויב ס’איז געלונגען, וואקסט עס.
אבער דאס איז אויך אמת אויף די חינוך עצמו [פון די אייגענע מידות]. דאס איז דאך די מצוה. דאס איז א למדנ’ישע שאלה, נו? צו מ’קען מאכן קליימ’ען [claim ownership]? לכאורה, נו? “קליימ’ען” איז ווען מען איז עובד אין מזרע [בשעת די זריעה], נישט ווען ס’וואקסט. אבער דאס איז נישט ארויסגעברייטערט, דאס איז אויסער “עובד”? איז איין צוויידער?
איך וועל מסביר זיין אביסל בעסער די שאלה. זייטס גוט. אויב פראקטיש איז נישט אזוי א פראבלעם, די פראבלעם איז למדנ’יש. וואס איז די פראבלעם? לאמיך מסביר זיין א פשוט’ע זאך.
פארוואס זענען מיר אינטערעסירט אין “בחירה”?
מיר האבן גערעדט לעצטע וואך, און איינער האט מיר מקדים געווען מיט די פראבלעם, און איך האב מיר געזאגט נאך א וועג וויאזוי איך פארשטיי בעסער די פראבלעם.
מיר האבן מסביר געווען לעצטע וואך: פארוואס זענען מיר בכלל אינטערעסירט אין בחירה? פארוואס זאגן מיר אז כדי א מענטש זאל זיין א גוטער מענטש, כדי מ’זאל קענען זאגן עפעס ביי זיין הספד, כדי מ’זאל קענען זאגן א געוויסע מעלה פון א מענטש ביי זיין הספד – מוז ער האבן בוחר געווען אין די מעלה.
איר זענט מסכים צו די סטעיטמענט [statement]? יא. פשוט.
א מענטש וואס איז געבוירן געווארן מיט א גרויסן כשרון, קיינער זאגט נישט: “הוי בעל כשרון שבא מן הבריאה”. חוץ אויב מ’מיינט צו זאגן אז ער האט *אויסגענוצט* זיינע כשרונות; ווי מ’זאגט, ער איז געווען אינטעליגענט, מ’מיינט צו זאגן אז ער האט *געטראכט*, נישט אז ער האט *געקענט* טראכטן.
אקעי, אויב מ’מיינט צו זאגן געוויסע זאכן האט ער גארנישט געטון דערמיט, דאס איז א קללה, דאס איז נישט קיין הספד. דאס איז נעבעך, יא.
איז פארשטייט יעדער איינער אז א מעלה, שבח האדם, איז נאר זאכן וואס זענען מיט זיין בחירה, אמת?
די אמת’ע סיבה פאר בחירה vs. די פילאזאפישע קללה
יעצט, און דאס איז די אמת’ע סיבה פארוואס אונז זענען מיר אינטערעסירט אין בחירה. נישט וועגן די reason [סיבה], נישט וועגן די problem [פראבלעם] אז אויב ס’איז נישטא קיין בחירה, מאכט דער אייבערשטער אלעס, וויאזוי קען זיין [ידיעה ובחירה]. דאס איז נישט מיין problem.
מיין problem איז אסאך מער, אז איך וויל אויסגעפינען: פאר דעם וואס איך זאג אז ס’איז דא זאכן וואס זענען “למעלה מבחירה” און ס’איז דא זאכן וואס זענען “למטה מבחירה”, האבן מיר נישט קיין דברים טובים! נישט אויף דעם משבח איך אדער מגנה איך א מענטש.
אויף דעם וואס ער קען עסן, אויף דעם וואס ער איז הויך, אויף דעם וואס ער איז שיין – דו קענסט נישט משבח זיין אז ער איז שיין; דו ביסט משבח דעם אייבערשטן אז ער האט געמאכט א שיינעם מענטש, אבער נישט דעם מענטש, ווייל ער האט זיך נישט געמאכט. ס’איז נישט געווען אין זיין בחירה.
די problem פון בחירה – מיין problem – איז נישט “ידיעת הבחירה” [ידיעת ה’]. ידיעת הבחירה איז סתם א קללה, ס’איז א קללה’דיגע זאך, אדער ס’איז א פילאזאפישע זאך. ס’איז א פילאזאפישע זאך, מיר וועלן רעדן דערפון למעלה. און וואס איז נוגע, אפשר איז בחירה נוגע צו מתפלל זיין צום אייבערשטן.
איך רעד וואס ס’איז נוגע צו זאגן אז א מענטש איז “גוט”. א זאך, אויב א מענטש האט נישט די סארט בחירה וואס דו רעדסט פון אן אנדערע סארט בחירה, איז ער נישט גוט, ער איז נישט *מענטשלעך* גוט. ער איז אפשר גוט – דער אייבערשטער האט געמאכט א שיינע זאך – אבער ער איז נישט מענטשלעך גוט.
פון דעם, אויב למשל ס’איז דא א זאך, א מענטש וואס איז אזוי גוט “למעלה מבחירה” – דער אייבערשטער האט געשיקט א נשמה וואס טוט אזוי – דו וועסט נישט משבח זיין דעם מענטש; דו וועסט אים משבח זיין, אבער ס’איז נישט מענטשלעך. ס’איז צו גוט אדער צו ווייניגער, אדער ווען ס’איז צו שלעכט.
די סתירה: מ’איז משבח די “מציאות” וואס איז נישט בבחירה
טא אלע מיני אופנים וואס מיר זאגן – איך וויל נישט אריינגיין אין די חילוק פון אונס, וואס בחירה מיינט נישט דוקא נישט זיין אונס. אבער די ווארט איז, מיר וועלן אפשר רעדן דערפון מארגן.
אבער די ווארט איז אז בחירה איז א תנאי אין anything [עני עפעס] זאל זיין א גוטע זאך, א מענטשלעך גוטע זאך. און פון דעם זענען מיר אינטערעסירט אין פארשטיין וואס בחירה איז און וויאזוי ס’ארבעט, וואס זענען די limits [גרעניצן] דערפון.
ווייל אויב ס’האט א limit, אויב דו זאגסט אז א מענטש… יעצט פארשטייסטו ס’איז גוט. אויב דו זאגסט אז א מענטש קען נישט ווערן א גוטער מענטש למשל, אדער זיכער נישט אין איין טאג, קענסטו אים לכאורה נישט משבח זיין היינט אדער מגנה זיין היינט פאר’ן נישט זיין א גוטער מענטש. דו קענסט אים נאר מגנה זיין נאך הונדערט און צוואנציג ביי זיין הספד אפשר. אדער ס’איז א ביסל סתירה’דיג. דאס איז דאך א בחינה. אויב דו זאגסט מיר אז ס’איז א דוחק צו ערקלערן.
עניוועי, די בחירה איז יעדן טאג ווען מען טוט די הרגלים אז זיי זאלן זיך ווערן. וואס ס’געשעט אזוי ווי דער בוים וואקסט, איז ווען – און דו דארפסט עס פארשטיין, און איך וועל דיר זאגן נאך אפילו אסאך טיפער – מען איז נישט משבח א מענטש פאר’ן פלאנצן ביימער.
ווען מ’זאגט “היי גאון וצדיק ובעל חסד”, מיינט מען נישט צו זאגן “היי מענטש וואס האט אסאך מאל געטון מצוות עשה, אסאך מאל איז ער געווען א גוטער מענטש”. מ’איז משבח דווקא אויף’ן זיין א גוטער מענטש. און דאס “זיין א גוטער מענטש” איז אזוי ווי דער בוים וואקסט – ס’איז נישט קיין מעשה, נאר א בחירה לכאורה. פארשטייסט מיין פראבלעם?
תלמיד: יא, יא, יא. דאס איז שייך צו די גאנצע ענין פון עבודה. ס’איז שייך צו די גאנצע ענין פון די עבודה.
רבי: יא, וואס איז די מחלוקת. איך רעד דאך אלעמאל פון דעם. איך וויל דיר געבן א משל.
משל: דער משגיח און דער “Lazy Bum”
איך וועל דיר געבן אן אנדערע משל ווי די הספד. איך האב געמיינט אז דו וועסט דאס פארשטיין ווען מ’רעדט פון א הספד. אבער איך וועל דיר געבן אן אנדערע משל, און דו וועסט עס אויך פארשטיין.
אויב דו קומסט אריין צום משגיח, און דער משגיח שרייט אויף דיר: “פארוואס ביסטו אזא לעיזי באם [lazy bum]?”
דו קענסט אים זאגן: “רבי, איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט פון מיר. איך האב געלערנט אין רמב”ם אז ס’איז דא אזא זאך ווי א ‘לעיזי באם’. איך האב אסאך יארן שוין געווען לעיזי, ממילא בין איך היינט לעיזי. דו קענסט שרייען אויף מיר פארוואס איך בין היינט נישט געקומען צו שחרית, ווייל אויב וואלט איך אנגעהויבן צו קומען, וואלט איך געווארן ווייניגער לעיזי. זייער גוט. אבער דו קענסט שרייען אויף מיר אויף דעם וואס איך בין א לעיזי באם?!”
אבער ער שרייט דאך דאס! און ס’איז נישט אפילו ריכטיג צו שרייען אויף אים ווייל ער איז איין טאג נישט געקומען צו שחרית, ס’איז נישט קיין גרויסע עבירה. נאר וואס איז די עבירה? אז דו ביסט א לעיזי באם. אבער איך בין דאך נישט קיין לעיזי באם [בבחירה], אדער ס’איז נישט מיין בחירה. דו כאפסט מיין פראבלעם? דו פארשטייסט די סתירה?
תלמיד: ער האט זיך געלאזט זיך באקוועם ווערן.
רבי: זייער גוט. דאס איז צו שרייען יעדן טאג, שרייען אביסל.
תלמיד: ער וויל זיך באקוועם ווערן. דו כאפסט די נקודה?
רבי: איך וויל ארויסברענגען עפעס. איך וויל עפעס ארויסברענגען. ס’איז דאך די מעלה פון א מענטש.
תלמיד: ניין, ניין. איך וויל דיר נישט אריינשטעלן אין קאפ. אז ער איז אנגעקומען דארט, נישט אז ער וויל.
רבי: איך פארדריי נישט די קאפ. באלד וועסטו זען אז ס’איז נישט אזא טריפה’נע קשיא. און ער האט נישט נאכגעגעבן, וועגן דעם האט ער זיך געדרייט די דרך הרבים [?] די וועלט. אבער דו פארשטייסט אז ס’איז דא א בחינה.
די קריסטליכע שיטה vs. די אידישע שיטה
דרך אגב, וועגן דעם פראבלעם איז דא אסאך אידן וואס זאגן: “אויף מילא, ס’איז טאקע נישט קיין שוואכקייט פאר א מענטש צו האבן גוטע מידות. ס’איז נאר א שוואכקייט ווען ער ברעכט זיך, נאר א שוואכקייט ווען ער טוט טאקע די מעשה וואס ער מיינט ער וויל.”
ס’איז דא א… האבן מיר גערעדט וועגן דעם לעצטע וואך. וואס? יא, וואדע. אסאך אידן זאגן אזוי. גרויסע אידן אויך. וועלן מיר נישט קומען יעצט זאגן נישט נאר גרויסע אידן, אבער אסאך מענטשן האבן אזוי געטראכט. גוים, אידן, אלע מיני מענטשן. גרויסע גוים. איז א קריסטליכע זאך, וואס ער ברעכט זיך. ער קען זיין, דו פארשטייסט?
על כל פנים, נו, וואס שטייט דא ביי אונז? ס’איז דא דא א פשוט’ע סתירה קעגן אונז, ווייל אונז זאגן דאך דווקא אז די גוטקייט פון א מענטש ליגט אין דעם וואס ער איז אזא סארט מענטש, נישט אין דעם וואס ער טוט געוויסע מעשים. נאר א ליטוואק טראכט אז די מעשים איז גענוג, אמת.
און ס’איז טאקע אמת, פונקט דאס איז נישט בבחירה, נאר ס’איז אין אן אומדירעקטע וועג. אמת, מ’קען, מ’קען, איך זאג נישט מ’קען נישט ווערן אזא מענטש. מ’קען, אבער ס’איז שוין נישט די עיקר בחירה. ס’איז מער אזוי ווי צו זאגן אז דער בוים איז געוואקסן. ס’איז אביסל פאני.
קבלות יום כיפור און “Deciding”
נו, וואס שטייט דא ביי אונז? ס’איז דא דא א… ס’איז די עיקר מציאות ווען דער מענטש זאגט, “אקעי, איך וויל, איך דעסייד [decide] צו זיין אזוי, און איך גיי טאקע טון דאס.” ער ווערט, ס’איז… אוודאי! אוודאי! מ’קען תשובה טון, אלעמאל קען מען תשובה טון. נישט נאר מ’קען, מ’דארף.
איך ווער נישט אזא מענטש פון דעסיידן. איך וועל נישט ווערן אזא מענטש פון דעסיידן. ס’איז אזוי ווי ווען איך וועל דעסיידן… לאמיר רעדן באריכות אויף דעם. פון דעסיידן ווערט מען נישט קיין פארפוילטער מענטש. אזא סארט מענטש ווערט מען נאר אזוי ווי א בוים וואקסט. ס’איז נישט קיין אנדערע וועג. דער בוים האט א… ס’איז נישט קיין…
אבער די בחירה איז געווען אין דעם. סאו וואס איז די שאלה? די שאלה איז דאך אין דעם וואס ער האט דעסיידעט דאן.
אבער ס’איז נישט… דרך אגב, איך מוז זיך שטארק מזלזל זיין אין יענע מינוט. ס’איז אזוי ווי די מענטשן וואס מאכן קבלות יום כיפור. ווער ס’מאכט קבלות יום כיפור, ס’האט קיינמאל נישט געארבעט. פארוואס האט עס נישט געארבעט? ווייל ס’איז געווען א חוסר הבנה פון וויאזוי מענטשן ארבעטן. ס’איז אזוי ווי איך האב געמאכט א קבלה צו ווערן א בוים וואס איז העכער. ס’איז נישט גערעדט צו די זאך. מענטשן ווערן נישט זאכן פון דעם מינוט.
און אויך, אזוי ווי ס’שטייט אלעס פאר, און אין יענע מינוט איז מען אביסל צעמישט ווייל מ’האט געפאסט א גאנצע טאג און מ’וויל זיך שפיצן מיט זיך. עניוועי, מ’ווערט נישט פלוצלינג… באט דאן [but then] זיי נעמען צו עקשאן [action]. סאו וואס נישט אזוי נישט…
זאגסטו ווייטער א דחוק’דיגע תירוץ, און מ’קען נישט זאגן אז דער ערשטער עובד האט געמאכט א קבלה, און פלוצלינג האט ער א קבלה, און פלוצלינג דער גאנצער מענטש איז ער ווערט, השם ירחם, זאגט ער, ס’איז א דחוק’דיגע תירוץ. דו דארפסט זיין א בן יאיר, דו דארפסט זיין גרעסער פון אים צו זאגן אז ס’איז א דחוק’דיגע תירוץ. איך בין מסכים ווען איך וואלט נישט געהאט קיין בעסערע תירוץ, וואלט איך געזאגט אז ס’איז א דחוק’דיגע תירוץ, אבער איך האב א בעסערע תירוץ.
בחירה אלס “בעלות” (נישט אלס נסיון)
תלמיד: איך וויל נאר פרעגן וועגן לייגן צו פירמען.
רבי: ניין, עקזעקטלי [exactly], די ענטפער איז נאר אן עקסטרימע ווערסיע פון דאס וואס איך בין שולל. דאס הייסט, מ’זאל זאגן אז בחירה איז נאר אז מ’האט א נסיון, א נקרא נסיון אויף אידיש. ס’איז א נסיון, ס’איז א געלעגנהייט וואס דו קענסט טון.
איך האלט נישט די גאנצע זאך, איך זוך נישט די גאנצע זאך לכתחילה. איך זוך נישט נסיון, איך האב דיר פריער געזאגט, איך זוך נישט אז ס’זאל זיין שווער. ס’איז נישט קיין שום ענין אין די זאך אז ס’זאל זיין שווער.
פארוואס זוך איך בחירה? כדי צו זאגן אז דאס איז א זאך, דאס איז פארוואס איך בין אינטערעסירט אין בחירה. איך קען עס מסביר זיין באלד אביסל בעסער. איך וויל עס מסביר זיין בעסער, איך וויל נאר קודם פרעגן די קשיא פארוואס איך זוך דאס.
איך זוך נישט בחירה – איך זאג נאכאמאל די כלל – איך זוך נישט בחירה כדי צו זאגן אז ס’איז געווען שווער אדער אז ער האט געקענט טון אנדערש אפילו. איך וויל נישט האבן די “געקענט טון אנדערש” אין א בחירה. ס’גייט פאלן אויף מיר, דאס איז מער חשוב ווי דאס. ווער זאגט אז ס’זאל מיר נישט זיין אפילו דאס? איך בין נישט, איך בין בוחן אז ס’איז חשוב גענוג צו טון אן זאל זיין דאס. דאס וואלט געווען א נייע שאלה, ס’איז טאקע מער חשוב. איך בין מסכים אז ס’איז מער חשוב ווי מאכן טויזנט דאלער, דאס זאגסטו.
תלמיד: ניין, איך וויל נאר זאגן…
רבי: אקעי, איך גיי אנקומען צו דעם. איך וויל נאר קודם ארויסברענגען די קשיא, ווייל דו האסט געזאגט אז ס’האט צוטון מיט די שיעור. זאג איך דיר נאר די קשיא. איך גיי דיר בעטן מאך א ביסל בעסער די קשיא, וואס איז מער נענטער פאר דיר, און איך גיי טרייען צו זאגן די תירוץ וואס איך זוך.
אבער איך שטעל דיר צו זאגן, איך זוך נישט בחירה כדי צו זאגן אז ער האט געקענט טון אנדערש. איך האלט אז בחירה האט גארנישט צוטון מיט האבן געקענט טון אנדערש. ס’האט צוטון מיט נאר די זאך: די זאך וואס ער האט געטון איז אונטער זיין בעלות. ס’איז א מענטשליכע זאך. אז איך האב אן הויז, דאס וואס איך האב אן די הויז – איך זאג די ווארט “בעלות” – האט גארנישט צוטון מיט דעם וואס איך האב געקענט אן אן אנדערע הויז.
ס’איז א טעות וואס קומט פון טראכטן אז בחירה האט מיט די אנדערע זאך וואס מ’האט גערעדט לעצטע וואך. בעל… קענסטו דאס רופן אזוי? יא, לאמיר בעליש, ס’איז א גוטע ווארט.
יעצט, עממ, פארענטפערט. יעצט, דא א דריטע קשיא, אדער ער האט נאך א וועג פון פארשטיין דעם זעלבע פראבלעם, וואס איז צו זאגן אזוי, צו זאגן אז ס’זעט אויס אז ס’איז זייער מאדנע, און דאס וואס קומט אן מער צו זיין א קשיא. ס’איז געקעפט איבער דעיסט [kept over this].
די דריטע קשיא: הרגל, בחירה און דער “גוטער מענטש”
אינהאלט:
אין דעם טייל פונעם שיעור גייט דער רב אריבער צו א דריטע קשיא, אדער א נייע וועג צו פארשטיין דעם פראבלעם פון בחירה און הרגל. עס ווערט ארומגערעדט די אנגענומענע טעות אז א מעשה וואס קומט פון “הרגל” (געוואוינהייט) איז ווייניגער ווערט, און דער רב שטעלט אהער דעם פאראדאקס: אויב די תכלית איז צו ווערן א גוטער מענטש בטבע, פארוואס זאגן מיר אז נאר זאכן וואס קומען מיט א קאמף (בחירה) האבן א ווערט? דער שמועס נוצט א משל פון רציחה און צדקה צו אילוסטרירן דעם חילוק צווישן א “כובש את יצרו” און אן אמת’ער “גוטער מענטש”.
—
די טעות לגבי “הרגל” און “מצות אנשים מלומדה”
ס’איז א טעות וואס קומט פון טראכטן אז בחירה האט [נאר] מיט די אנדערע זאך וואס מיר האבן גערעדט [פריער]. בעלי, קענסטו עס רוכן [riechen – שמעקן/פארשטיין] אזוי? לאמיר… בעלי, ס’איז א גוטע ווארט.
יעצט, פאר א יעצט, איז דא א דריטע קשיא, אדער ער האט נאך א וועג פון פארשטיין דעם זעלבען פראבלעם. וואס איז צו זאגן אזוי? צו זאגן אז עס זעט אויס אז ס’איז זייער מאדנע. דעיס וואס קומט אן מער צו זיין קשיא: עס זעט אויס זייער מאדנע, אז אונז זאגן אז די מעלה פון א מענטש איז זיך מרגיל צו זיין צו ווערן א געוויסע סארט מענטש. אונזערע חז”ל זאגן דאך בפירוש די ווארט “הרגל”, יא?
ער קומט אויס, און נאך דעם וואס עס איז מרגיל… האבן מענטשן געהערט אין מוסר ספרים – איך מיין אז עס איז א טעות, לעניות דעתי – אז ווען עס איז מרגיל [געוואוינט], איז עס גארנישט ווערט, עס איז “מצות אנשים מלומדה”.
דער פאקט [איז], פארוואס טראכט מען אז עס איז גארנישט ווערט? וועלן דאס וועלן מענטשן זאגן: “ווייל ס’איז נישט מיין בחירה”, יא? “ווייל ס’איז נישט מענטשליך”. דער תירוץ [איז], ווייל דאס האסטו געטון… ווי האט יענער געזאגט? “ער לייגט תפילין, ווייל ער האט געלייגט תפילין נעכטן.” און דערפאר טראכטן מענטשן, פון מיין שוואכע השגה, אז ס’איז נישט ווייל דו האסט ליב, און נישט קיין תפילין – ס’איז א הרגל. ס’געשעט פון זיך אליינס, כביכול. ס’געשעט פון זיך אליינס, ס’איז אויטאמאטיש. אזוי מ’זאגט, אזוי ווי א ראבאט. ס’איז נישט ממש אזוי ווי א ראבאט, אבער אזוי זאגן מענטשן.
און דערפאר, וויבאלד זיי פארשטייען אז יעדער איינער איז מסכים – איך בין אויך מסכים – אז בחירה איז די זאך וואס איז קובע צי א זאך האט עפעס א מעלה אדער א חסרון. זאגט ער, אז ווען מ’טוט זאכן מעכאניש, אויטאמאטיש, איז עס נישט ווערט גארנישט.
Now, this is crazy, right? [דאס איז משוגע, ריכטיג?]
ווייל אונז זאגן דאך אז די גאנצע reason [סיבה], ס’איז א קריז… איך מיין דאס איז דאך מטרת התורה! די גאנצע עבודת האדם איז צו ווערן א זאך, דער מענטש וואס גייט נישט דארפן קיין סחורה [מאבק] אויף די זאכן וואס ער טוט. וואס זאגט עס? זאגט עס א מעלה. און איך פארגעסן… שכר זאגט עס אויף א זאך וואס ער טוט. א גוטער מענטש.
ס’קען נישט זיין. ס’קען נישט זיין. ווייל דער אייבישטער מישט זיך נישט אריין קיינמאל. יא, ס’קען נישט זיין. ס’קען קומען אן ביסל לאנגזאם. נאר פאני זאכן. איז דער וועג שוין לאנג אנגעקומען? ניין, דו קומט נישט אן דארט. דא ביסטו באשערט? דא ביסטו שמש… [אומקלאר]. דא איז מילא… פאר איז שוין מפהיילע שטערפן, איז ער געווען ביזי. ניין, נישט גייט. פאר איר האט דעם שיינעם געירא. יא? וואס? נישט איר האט געווען א מצווה. איך ווער שוין קאמפליטלי [completely]… און ווי orchestral played [?], איך בין נישט קיין צדיק, צדיק.
די וויכוח: “איך בין נישט קיין צדיק”
תלמיד: דו קענסט נישט צווינגען. איך וויל נישט רבנו, רבנו, רבנו.
רב: רבנו, רבנו, רבנו… עס איז דא א רמב”ם אין שמונה פרקים, און עס איז דא א רמב”ם אין הלכות תשובה. רבנו, עס קומט נישט דא אריין. איך האב אלעס געלערנט. איך וויל נאר ענטפערן נאך א נקודה.
איך פרעג דיר א פשוט’ע שאלה, איך פרעג דיר א Basic Logical Question [פשוט’ע לאגישע פראגע]. דו זאגסט אז דו האסט היינט א שיעור למדנות? דו ווילסט וויסן פראקטיש? ס’איז משונה’דיג נוגע.
ווייל, again [נאכאמאל], די reason [סיבה] פארוואס איך האב דיר געפרעגט די basic intuitions [יסודות’דיגע געפילן], פארוואס האב איך בכלל געזאגט אז ס’איז גוט צו זיין א מענטש וואס האט ליב צו זיין גוט?
ווייל יעדער איינער פארשטייט, אז איינער וואס געבט צדקה און ער שעלט א גאנצע צייט ווען ער געבט – איז ער נישט קיין צדקה-געבער. ער איז נישט קיין גוטער מענטש. ער טוט גוטע מעשים, און ס’קומט אים קרעדיט פאר’ן שולט זיין ביצרו, אבער ער איז נישט קיין גוטער מענטש.
משל: דער רוצח הכובש את יצרו קעגן דעם נארמאלן מענטש
איינער וואס איז… די גאנצע reason פארוואס ער איז נישט קיין צדיק… דו פארשטייסט, צדקה איז א פרימע מצוה. לאמיר זאגן איין זאך וואס דו ביסט מודה אז ס’איז א גוטע זאך, אמת’דיג, אקעי?
אויב דו טרעפסט א איד… ווי זאגט ער עס? בעצם דרייט ער זיך מיט מורא’דיגע תאוות – איך ווייס נישט וואס דו רופסט תאוות – אבער ער האט תאוות פאר רציחה. נאר ער איז א צדיק, ער איז זיך מתגבר, ער הרג’עט נישט יעדן איד וואס cut אים אפ [שניידט אים אריין] אין טרעפיק, אקעי?
א צווייטער איז א נארמאלער מענטש, ער וויל נישט הרג’ענען.
יעדער איינער פארשטייט אז דער צווייטער מענטש איז א נארמאלער, בעסערער מענטש ווי דער ערשטער. יעדער איינער פארשטייט. ס’איז נישטא קיין איינער וואס טראכט נישט אזוי, אמת? קיינער נישט. פארשטייסט? מ’זאגט תירוצים. די זעלבע זאך אויף יעדע זאך.
אויב דו גלייבסט אמת’דיג אז ס’איז דא אזא זאך פון זיין א “גוטער מענטש”, פארשטייט יעדער איינער אז א גוטער מענטש איז נישט איינער וואס איז כובש את יצרו. ס’איז דא [אזא זאך], ס’קומט זיך אים קרעדיט. יענער וואס האט א תאוה פאר רציחה און ער איז זיך מתגבר, איז ער טאקע בעסער ווי דער וואס איז טאקע א רוצח? ס’איז נישטא קיין שאלה.
אבער ס’איז פשוט אז זיין א basic [יסודות’דיגע] גוטסקייט באשטייט פון ליב האבן צו זיין גוט, פון זיין דער מענטש, נישט פון זיין איינער וואס האט א choice [ברירה/בחירה].
דער פאראדאקס: בחירה אלס תנאי
And here there’s a problem [און דא איז דא א פראבלעם], ווייל יעדער איינער פארשטייט אז choice, בחירה, איז א תנאי אין זיין גוט.
וויאזוי קען זיין? וויאזוי קען זיין?
פארגעס פון די מעשה, פארגעס פון די מעלה, פארגעס פון די מעשה אז דאס איז די end result [סוף תוצאה] פון די גאנצע פראסעס וואס די אלע זאכן וואס איך האב געזאגט, די דרך הממוצע, אז די חסרון קומט פון די אנהייב. לאמיר רעדן פון די נאטור פון די מענטשן וואס זענען געבוירן, אדער די “דרך ארץ קדמה”.
רוב מענטשן פון אונז, קיינער פון אונז איז נישט געבוירן ביי דעם אז זיי האלטן נישט ביים הרג’ענען יעדן איינעם וואס קאט זיי אפ אין טרעפיק. ס’איז דא מענטשן נישט אזוי ווייט פון דא, וואס מען מעג זיי טשעפען, האלטן זיי זיך חייב מיתה. אמת? ווען ער פרובירט עס סתם אמאל, דער פאליציי מישט זיך אריין פארדעם, אבער נאכדעם, יא… ס’איז א נארמאלע סארט מענטש.
פארוואס ביי דיר איז עס נישט אזוי? ער זאגט אז ס’איז נישטא אזא זאך ווי צדיק גמור. פארוואס טראכט ער נישט צו ראטעווען זיך אין יעדער איינער וואס קומט זיך א טשעפע? ס’איז א ביליגע revenge [נקמה], איך קען נישט מיר זען דיר. ס’איז ביליג? פארקערט! איינע פון די גרעסטע זאכן וואס ער האט גע’דבר’ט, דער רבונו של עולם, ס’איז דאך אזא מצוה ווי “לא תשנא”. ס’איז אזא גרויסע מצוה נישט מאכן זלזול אין א תלמיד חכם. דו שטייסט און דו זאגסט, די גאנצע זלזול אין א תלמיד חכם איז נאר ווייל ס’איז א נפילה אין לא תשנא. וואס מאכסטו עס אזא קליינע זאך? לא תשנא איז א קלייניגקייט? די גאנצע וועלט שטייט אויף לא תשנא. די יסוד פון civilization [ציוויליזאציע] איז לא תשנא, אמת?
און דו ביסט אין א משונה’דיגע מדריגה. איך וויל דיר זאגן, רוב מענטשן אין רוב היסטאריע האבן נישט געהאט די מדריגה פון הפנמה פון פנימיות פון לא תשנא ווי דו האסט. האסט עס נישט באקומען אליין. ס’איז נישט nature [נאטור] ווי דו זאגסט. ניין, ס’איז נישט. “האלט איך איין, איך וועל דיר מאכן…” אהא, דו מאכסט אז ארבעטן מיינט שווער. ס’פארשטייט נישט אז מען דארף שוין ארבעטן שווער.
די ראלע פון קולטור און חינוך
האט דיר געסעיווט קולטור [קולטור האט דיר געראטעוועט]. דו ביסט ברוך השם געבוירן אין א גוטן פלאץ, וואס מ’האט דיר אריינגעוואקט [trained/guided] פון דו ביסט געווען א קליינער בעיבי. מ’האט אריינגעוואקט לאו דווקא מיט דרשות. איך געדענק נישט אז מ’זאל האבן געזאגט אסאך דרשות אין גן עדן [קינדערגארטן] אקעגן “לא תרצח”. אבער מיט מעשים – אסאך שטערקער ווי דרשות.
דרשות איז א… ווען ס’איז דא, די כלל איז אזוי: וואס מ’זאגט א דרשה, ווייסט מען אז ס’איז נישט אמת [אז דער מצב איז נישט גוט]. ס’איז נישט אמת. אויב איינער זאגט א דרשה, איז א סימן אז ס’איז דא א פראבלעם, אמת?
אז דער סאטמארער רבי האט געזען אז ס’איז דא ציונות, איז ער געווען א גרויסער ציוני [כלומר: פארנומען דערמיט]. אמת? א נישט וואס ער האט נישט גערעדט. יא, ער האט גע’דבר’ט קעגן ציונות. ריר די ציונות. ער האט די זעלבע זאך.
מ’זאגט נישט שוין אז דו ביסט “לא תרצח”, אבער דו לעבסט אין א קולטור… די אמת, ס’איז דא מענטשן נישט אזוי ווייט פון דא, ס’לעבן א ביסל נישט אזוי ווייט – איך וויל נישט זיין קיין racist [ראסיסט] אויף דעם, אבער איך בין נישט מסכים צו נישט אויפיל נישט – ס’איז דא מענטשן נישט אזוי ווייט פון דא וואס לעבן אין א קולטור וואס איז א ביסל מער מקיל אין לא תרצח. נישט וואס זיי זענען ערגערע מענטשן, נישט וואס זיי זענען בוחר בשעת מעשה. יא, איך מאך נישט קיין מסקנא אז זיי זענען ערגערע מענטשן. אבער פארוואס זענען זיי ערגערע מענטשן? נישט וואס זיי האבן נישט גענוג אויסגעארבעט די מידת הכעס, נאר די קולטור וואס זיי זענען געבוירן איז נישט אין ארדענונג. די נעקסטע איז נאך א ראיה אויף דעם. ס’איז נישט אין ארדענונג. איך מוז נישט מאכן קיין מסקנא אז זיי זענען נישט גענוג נישט לא תרצח. יא, זייער גוט.
בקיצור, דאס איז א ווארט פאר “קולטור”. יעצט, דו כאפסט נישט, איך וויל דיך נאר ארויסברענגען פארוואס דו זאגסט דאס, ווייל אונז זענען אמאל צומישט. ס’איז נישט אמת. נארמאלע מענטשן טראכטן נישט פון צו הארגענען. יעדער איינער פארשטייט אז עפעס קרעדיט באקומט מען זיך פאר צייט, אבער קיין גוטער מענטש ווערט מען נישט פאר האבן צייט פאר זיין א גוטער מענטש. דאס וויל איך ארויסברענגען. ס’איז דא עפעס א חילוק.
איך בין מסכים אז ס’איז דא א פשוט’ע זאך, אז א מענטש מוטשעט זיך, קומט זיך אים קרעדיט פאר זיך מוטשען. אבער איינער מוטשעט זיך אויף רציחות? דאס איז אליינס אן אנדערע זאך, דאס איז אליינס אן אנדערע זאך. אונזער קולטור זאגט אפילו פאר א גאנץ גוטע סיבה הארגעט מען נישט. ס’קען זיין אז מ’האט שוין מגידים געזען, איך ווייס נישט. אבער אזוי זאגט דיך יעדע… יעדע, יעדע מאל דו גייסט אין געשעפט און ער גיבט דיר ווייניגער change [רעשט], דו גייסט אים נישט הרג’ענען. אזוי וואלט קיין און הבל אונז גע’הרג’עט. מיר זענען שוין ווייטער פון קיין און הבל, יא?
און דער וואס איז נישט אלץ וואס זיי זאגן, זיי זענען זייער שטארק מדגיש די נושא פון די society [געזעלשאפט], די רמב”ם, יא? ווייל חינוך, א גרויסער חלק הייבט זיך אן פון חינוך. ממילא, א גרויסער חלק איז נישט שולדיג דער מענטש פערזענליך. ס’איז זיין קולטור, זיין גאנצע society, און די גאנצע וועלט – א זייער גרויסער חלק פון דעם מאכט דאס, מאכט דאס די חילוק.
די פראבלעם: קרעדיט אן בחירה?
על כל פנים, יעדער איינער פארשטייט דאס. יעצט פארשטייסטו אז דו האסט א מאדנע זאך. איך בין נישט צופרידן מיט זאגן אז קיינער פון אונז איז נישט קיין בעסערער מענטש פון דעם וואס דו ווילסט נישט הרג’ענען. וואלט דו געווען א בעסערער מענטש ווען דו וואלסט געווען איינער וואס איז אויפגעוואקסן איך ווייס נישט וואו, און ביי אים הרג’עט מען אויף יעדן על כל דבר קטן – וואלסטו געווען א בעסערער מענטש? ס’איז אפילו זאל מען זאגן דו ביסט געווען א צדיק’ל וואלסט נישט גע’הרג’עט. אוודאי נישט.
איז דא דא א פאראדאקס, דא איז דא א פראבלעם. און מצד אחד, ס’איז מוכרח צו זאגן – אליבא דכולי עלמא מוכרח – יעדער איינער איז מסכים לאותו האיש וואס זאגט אז אן בחירה, זאכן וואס זענען נישט בבחירה, קומט זיך נישט קיין קרעדיט. אויב ביסטו טאקע געבוירן געווארן אזוי, קומט זיך דיר נישט קיין קרעדיט. ס’איז א טעות, ס’איז נישט טאקע געבוירן געווארן אזוי, דו האסט טאקע נישט ליב צו הרגע’נען. ס’איז נישט אז דו ביסט א nature וואס דו האסט… איך רעד פון דיך, דו האסט ליב צו רעדן, דו האסט עס נישט ליב. יא?
און לכאורה, אויב דו וועסט לערנען אז דאס איז נישט קיין בחירה, אויב מיינען מענטשן אז דאס איז עפעס אויטאמאטיש, קומט אויס אז די בעסטע זאך איז די ווייניגסטע, פארפילט די ווייניגסטע די תנאי אז ס’זאל זיין בבחירה. ס’איז זייער מאדנע. ס’איז דא דא א בעיה, איך גלייב נישט אז מ’קען עס אזוי גרינג אוועקמאכן מיט טעכנישע דוחק’דיגע תירוצים. ס’איז אן עכטע קשיא.
פארוואס ווען איינער האט געלייגט תפילין צופרי פרעגסטו נישט אז נאכמיטאג האט ער נאכאלץ די בחירה צו מקיים זיין די מצוה? ווייל ער איז שוין נישט מקיים געווען. מיין יאמער איז אז די מצוה גייט… ווייל איך בין נישט משבח די מעשים, איך בין משבח די סארט מענטש וואס ער איז. אויב ער איז א “תפילין לייגער מענטש” – לאמיר זאגן אז ס’איז א מעלה, איך בין נישט זיכער אז ס’איז א מעלה צו זיין א תפילין לייגער מענטש, דארף מען לערנען פרק ב’ פון מסילת ישרים, אבער לאמיר זאגן אז ס’איז א מעלה – איז ער א גאנצע טאג א תפילין לייגער, נישט נאר ווען ער טוט עס. גראדע, מ’זאגט מ’טוט עס נאר איינמאל, ווייל דאס איז די דין פון תפילין לייגן, ס’איז צו מאכן איינמאל א טאג, לאמיר זאגן. אבער ס’איז נישט די פראבלעם איז נישט אז ס’איז געענדיגט, די שבח איז אויף די סארט מענטש וואס ער איז. און די סארט מענטש איז לכאורה נישט קיין זאך וואס איז בבחירה. ס’איז דא דא א בעיה, לויט ווי ענק מיינען בחירה איז.
אקעי, ס’איז דא דא א basic קשיא. א גוטער מענטש איז איינער וואס קען נישט טון שלעכטס. און “נישט קען טון שלעכטס” מיינען מענטשן לכאורה – לויט ענקער פשט אין די ווארט בחירה – מיינט אז ער האט נישט קיין בחירה צו טון שלעכטס. און ממילא איז ער נישט קיין גוטער מענטש, ווייל פרט פון א גוטער מענטש איז א גוטער מענטש בבחירה. איז דא דא א היפוך על היפוך, א פאראדאקס. ס’איז דא דא א בעיה.
שיעור בחירה ורצון – חלק ה’
נושא: ההבדל בין “רצון” (Voluntary) ל”בחירה” (Choice)
תוכן עניינים:
1. הסתירה: איך “אדם טוב” יכול להיות בעל בחירה?
2. הגדרה מחודשת: ההפך מ”אונס” אינו “בחירה” אלא “רצון”
3. משל הבית והמלח: הדגמת ההבדל בין מעשה רצוני למעשה בחירי
4. הפרדוקס: מגבלות יוצרות משמעות לבחירה
—
הסתירה: איך “אדם טוב” יכול להיות בעל בחירה?
איז דא א בעיה? לויט ווי אזוי ענק מיינען בחירה איז – אקעי? – איז דא א בעיה. ווייל א “גוטער מענטש” איז איינער וואס קען נישט טון שלעכט. און “נישט קענען טון שלעכט”, מיינען מענטשן לכאורה – לויט ענקער טייטש אין די ווארט “בחירה” – מיינט ער האט נישט קיין בחירה צו טון שלעכט. און ממילא איז ער נישט קיין גוטער מענטש, ווייל טייטשן “גוטער מענטש” אינקלודעט [includes] א גוטער מענטש בבחירה. איך דארף נישט זאגן.
פשוט, א חורבן. א חורבן פשוט. ס’איז דא א בעיה, ס’איז נישט א “יא”. ס’איז דא א סתירה, ס’איז דא א פראבלעם, ס’איז דא א פראבלעם. און מ’מוז זיך ארויסדרייען פון דעם. אסאך אידן האבן גערעדט פון די פראבלעם.
איך וויל דיר זאגן, איך מיין אז ס’איז דא א זייער א פשוט’ע בעיה. יעצט, זאג איך אזוי – נישט איך זאג, אריסטו [Aristotle] האט שוין געזאגט מיט אנדערע צדיקים – זאג איך אזוי: אז אונז האבן פשוט נישט פארשטאנען וואס איז די טייטש פון די ווארט “בחירה”. זייער פשוט. פשוט איבריג טייטש נישט פארשטאנען די ווארט.
וואס איז די זאך? מ’דארף וויסן וואס איז די טייטש פון די ווארט. וואס איז די זאך וואס אונז זוכן ווען אונז זוכן אז א זאך זאל זיין “בבחירה”? אקעי? און איך וועל דיר זאגן א פשוט’ע מעשה שהיה, א פשוט’ע חילוק.
הגדרה מחודשת: ההפך מ”אונס” אינו “בחירה” אלא “רצון”
ס’איז דא איין טייטש פון בחירה. וואס איז די טייטש? “אז ס’האט געקענט זיין אנדערש”, “איך האב געקענט טון אנדערש”. דאס איז איין טייטש פון בחירה. אפשר קענען אונז ווערן קלאר אין לשון הקודש אדער ענגליש: זאג מיר וועלכע ווארט פון בחירה איז טייטש דאס, “איך האב געקענט טון אנדערש”?
“טשויס” [Choice] מיינט איך האב געקענט טון אנדערש? וואס איז די אפאזיט [opposite] פון “איך האב געקענט טון אנדערש”? וויאזוי רופט מען אים? לאמיר אפשר רעדן אזוי.
אקעי. “געפארסט” [Forced]? וואס איז די אפאזיט פון “געפארסט”? Free will? Choice? אבער די אפאזיט פון “געפארסט” איז “געטשוזד” [Chosen]? יא? די אפאזיט פון “געפארסט” איז “נישט געטשוזד”?
וואס איז די אפאזיט פון “געפארסט”? ווילן. איך מיין אז “געוואלט”.
[תלמיד עונה: ער קען וועלן, אבער ער איז נישט קיין טון.]
געוואלט טון, צדיק. איך רעד דיר יעצט פון נאכדעם מיט די מעשה. איך רעד דיר נישט פון עפעס א פאני ווילן וואס ס’איז נישט געווען קיין טון.
“פארסט” [Forced]… וויאזוי זאגט מען אז מ’איז איינעם ארעסטירט פאר מערדער פירסט דעגרי [murder first degree], אז ער האט געוואלט? מ’האט גע… “אינטענדעד” [Intended].
נישט “אינטענדעד”. “אינטענדעד” איז נישט די אפאזיט פון “פארסט”.
“וואלאנטערי” [Voluntary] איז די אפאזיט פון “ביי פארס” [by force].
“אינטענשאנעל” [Intentional] איז נישט די זעלבע זאך ווי… איז נישט די אפאזיט פון “פארס”. די אפאזיט פון “אינטענשאנעל” איז “בשוגג”, נישט “באונס”. שטימט? אדער “בלי כוונה”.
לאמיר פארשטיין א זייער א פשוט’ע זאך. א זייער א פשוט’ע זאך. ס’איז דא אפאר אנדערע זאכן וואס אונז צעמישן און אונז רופן זיי אלע “טשויס”. אבער מ’דארף געדענקען אז וואס אונז זוכן בתור “טשויס”, פאר די זאך וואס אונז זוכן – ס’איז נישט יענע זאכן. זייער פשוט. זייער פשוט.
ס’איז דא איין זאך וואס הייסט – אונז קענען עס רופן רצון. די אפאזיט פון רצון איז אונס. איך האב שוין גערעדט וועגן דעם אביסל דא. די אפאזיט פון רצון איז אונס. פארוואס איז די אפאזיט פון רצון אונס? וואס טייטש אונס? ווי דער עולם זאגט: Force. פאר אונז טייטש עס “געפארסט”.
אונס, וואס טייטש… באלד וועלן מיר רעדן וועגן עקסידענטס [accidents]. אונס טייטש איין זאך, וואס רצון איז די אפאזיט. אונס טייטש “געצווינגען”. “געפארסט” איז א בעסערע ווארט, איך ווייס נישט וואס מ’נוצט “געצווינגען” אויף אידיש.
אונס טייטש אז עפעס אנדערש האט עס געטון צו מיר, אמת? נישט איך האב עס געטון, ס’איז נישט געקומען פון מיר. ס’איז געשען צו מיר. עפעס שטערקער פון מיר אדער עפעס אנדערש האט עס געטון. די בעסטע דוגמא פון אן אונס איז וואס?
[תלמיד: דבר אחר שדחפו.]
דבר אחר שדחפו איז אן אונס. ניין, א גאן [gun] איז נישט א גוטע אונס. ס’איז נאר א צד אונס. די בעסטע אונס איז אז איינער שטופט מיך אריין אין יענעם. דעמאלטס בין איך אינגאנצן נישט געווען די זאך. איך בין געווען… מיין גוף האט עס געטון, נישט קיין מחשבה. ס’איז געווען “פארסט” צו טון. מיר האבן גערעדט וועגן דעם שוין. רייט [right]?
א קלענערע אונס איז אביסל אז איינער גיבט מיר צוויי ברירות, און איך האב נישט קיין אנדערע ברירה, ווייל קיין שום נארמאלער מענטש וואלט נישט געטשאויסט [chosen] יענע אנדערע ברירה. ס’איז שוין א שטיקל… א שטיקל רצון און א שטיקל אונס. ס’איז אביסל מער קאמפליצירט. אויף דעם דארף מען שוין א פטור פאר די אונס. ס’איז נישט אזא סימפל, ס’איז נישט קיין… ס’איז מער “אונס רחמנא פטריה”. רייט?
יעצט, דאס איז די טייטש אז איך האב עפעס געוואלט. ס’איז דא נאך זאכן, ס’איז דא נאך זאכן וואס קענען קלאסיפייען [classify] אז איך האב נישט געוואלט. איך האב נישט געוואוסט וואס איך טו, ס’איז געווען אן עקסידענט, איך האב נישט גערעכנט די תוצאה וואס איך האב געטון, כדומה. דאס איז נאך זאכן וואס זענען די אפאזיט פון אונס, נאך פרטים וואס זענען די אפאזיט פון רצון.
משל הבית והמלח: הדגמת ההבדל בין מעשה רצוני למעשה בחירי
יעצט, דארף מען פארשטיין אז ס’איז נישט גענוג אז עפעס זאל זיין ברצון, אז ס’זאל זיין א מעלה און אן עונש. ס’איז נישט גענוג, בכלל נישט גענוג. וויאזוי קען איך אייך דאס ווייזן? לאמיר זאגן א משל, לאמיר זאגן א מעשה.
ס’איז געקומען צו מיר א איד אינדערהיים, און ער קוקט אויף מיין הויז. ער זעט אלעס אין מיין הויז. איך האב געבויט מיין הויז, לאמיר זאגן – איך דערצייל א מעשה לשם דוגמא – איך האב געבויט מיין הויז. אלעס וואס מ’זעט אין מיין הויז: ווי די ווענט זענען, ווי גרויס די דיינינג רום [dining room] איז, ווי גרויס די קיטשן [kitchen] איז, וועלכע סארט קאונטערס [counters] זענען דא, וויפיל זאלץ – וויפיל שטיקלעך זאלץ – זענען דא אין די זאלץ מעסטל, אלעס בין איך שולדיג. אלעס בין איך אחראי. אלעס האב איך געקענט טון אנדערש. גארנישט איז נישט ביי אונס. קיין איין גוי איז נישט געקומען אריינגאסן זאלץ אין די זאלץ מעסטל אדער ארויסגעגאסן אויף די חלה. גארנישט האט קיין אנדערער מענטש געטון, אויך נישט בשוגג, אויך נישט ביי עקסידענט. איך האב אליין געקויפט די זאלץ, אליין האב איך עס אריינגעגאסן אין די זאלץ מעסטל, אליין האב איך עס ארויפגעגאסן אויף די חלה אדער אריינגעטונקען די חלה. אלעס האב איך געטון. מסכים? אויב ס’איז דא א פטור אונס אדער שוגג – איך האב נישט קיין פטור שוגג אדער אונס פון איינע פון די זאכן פון דעם, אמת? איר זענט מסכים? אפשר אפילו קליינע זאכן.
יעצט, למעשה, דער יוד האט מיר געקומען, ער האט געפרעגט צוויי פשוט’ע שאלות פאר דיר.
איין שאלה האב איך: פארוואס האסטו אזא סארט שבת טיש? און אזא סארט שבת’דיגע לופט אין אויוון? און די צימער איז אזוי גרויס? און די גאנצע זאך איז אזא סארט אויסזען? איין שאלה האט ער מיר געפרעגט.
די צווייטע שאלה האט ער מיר געפרעגט: פארוואס האסטו אויסגעגאסן – נישט ס’האט זיך אויסגעגאסן, נאר דו האסט אויסגעגאסן – פערצן ברעקלעך זאלץ אויף די זייט פון די טיש, און זעכצן ברעקלעך זאלץ אויף די אנדערע זייט פון די טיש? אקעי? דאס איז ווירקליך, איך האב אליין געטשויזט, אין דעם סענס [sense] איך האב אליין געוואלט אויסגיסן די זאלץ. קיינער האט נישט אויסגעגאסן. איך רעד נישט פון די זאכן וואס אין געוויסע לעוועלס [levels] איז עס אינדעטערמינעד [undetermined], וואס איך האב נישט גענוג קאנטראל. איך האב געהאט פריטי מאטש [pretty much] דא און דא איז גענוג געווען צו האבן הונדערט פראצענט קאנטראל, און איך האב נישט קיין שום שאלה פון נישט קאנטראל.
יא, איר פארשטייט אליינס, איך האף אז איר פארשטייט, אז די צווייטע שאלה איז א סטופיד קוועסטשן [stupid question]. ס’איז ווי איינער וואס האט געוואלט וויסן ענייני מלכות המלך. ס’האט גארנישט מיט מיר איינגעלייגט. איך קען זאגן: “איך ווייס נישט וואס דו ווילסט פון מיין לעבן. קענסט אפשר גיין? אפשר איז דא אפשר א פיין טעאריע דערצו, אפשר איז דא אפשר… איך ווייס נישט וואס”. ס’איז נישט דא קיין טעאריע פאר דעם, איך האב נישט קיין ריזן [reason].
איך ווייס נישט וואס דו ווילסט פון מיין לעבן האבן. אויב ס’וואלט געווען אן עבירה צו גיסן די זאלץ, קענסטו מיר בכלל נישט מאכן חייב. אויב ס’וואלט געווען א מצוה, וואלט איך יוצא געווען די מצוה. לאמיר זאגן, אפשר נישט… איך רעד נישט פון די זעכצן, לאמיר זאגן אויף די זייט און אויף יענע זייט, אקעי? די זעכצן, איך האב עס מאכט אביסל די משל.
יא, איר פארשטייט אז יענע שאלה… און נישט נאר דעם, אויך האט ער באמערקט אז מיין גאפל ליגט די וועג, און מיין לעפל ליגט יענע וועג. ממש ס’איז טוהר, איינס איז האריזאנטל [horizontal] און איינס איז ווערטיקל [vertical]. פארוואס? איך רעד נישט ווען מיין ווייב האט א מהלך וויאזוי מ’לייגט די גאפלעך און די לעפלעך ארום די טעלער. איך האב עס אליין אהינגעלייגט, איך ווייס נישט, ס’שטייט נישט סודות התורה.
יא, פארוואס? איך האב עס אליין געטון, מיין ווייב מאכט עס נישט א טשויס, און איך מאך עס אן א טשויס.
דאס וועל איך מסביר זיין. איך מאך עס הונדערט פראצענט ברצון, אבער נישט בבחירה.
וואס מיין איך נישט בבחירה? איך וועל דיר ארויסברענגען, יעדער איינער פארשטייט. ווען דו פרעגסט מיר פארוואס איז דא א זאך טשיללער [chandelier], און אזויפיל עסצייג, און אזא אויפגעסעטער סיידער [set table], אזא אויפגעסעטער סדר, וועל איך דיר זאגן: איך האב עס געטשוזט אז עס זאל אזוי אויסזען. ס’מאכט סענס מאטעריאליסטיש, איך האב עס געטשוזט אזוי צו טון.
אבער וועסט מיר פרעגן פארוואס איך האב געלייגט דאס זאלץ אויף די זייט און נישט אויף יענע זייט, וועל איך זאגן: איך האב עס נישט געטשוזט. איך האב עס געטון? יא, הונדערט פראצענט איך האב עס געטון. איך האב עס געטון באונס? ניין. בשוגג? ניין. במזיד, ברצון! כ’האב עס געטון הונדערט פראצענט במזיד און ברצון, אבער געטשוזט האב איך עס נישט. ס’זאגט אויף מיר גארנישט. ס’זאגט אויף מיר גארנישט וועגן…
איך קען דיר זאגן א משל. די ערשטע שאלה מאכט סענס, א מענטשלעכע שאלה – יא, איך האב נישט געזאגט מאראלישע דוגמא – אבער א מענטשלעכע שאלה, מיין עסטעטיק דזשאדזשמענט [aesthetic judgment], ס’זאגט עפעס וועגן מיר, ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך צו רעדן מיט א מענטש וועגן.
איך ווייס נישט אויב איך בין אינטערעסאנט צו רעדן מיט א מענטש פארוואס זיין הויז זעט אויס אזוי, און זיין טייגלינג [tiling] זעט אויס אזוי. ס’איז נישט אינטערעסאנט בכלל צו רעדן מיט א מענטש פארוואס ער האט געטון זיין זאלץ אויף די זייט און נישט אויף יענע זייט פון די חלה. חוץ אויב ס’איז דא עפעס א גרויסער רבי וואס רעדט כוונות אין וועלכע עק חלה ער טונקט אין די זאלץ. א נארמאלער מענטש, איז נישטא קיין זאך צו רעדן, אמת?
אז דו רעדסט פון א גרויסן רבי, דארט איז דא א סאך אנאליזעס, איז דא א סאך אנאליזעס, אלע מיני זאכן. איך רעד דא נארמאל, יא? וואס איז די חילוק פון די צוויי זאכן? וואס גייט דא פאר? וואס איז די חילוק?
הפרדוקס: מגבלות יוצרות משמעות לבחירה
[הערה: כאן הייתה חזרה טכנית בהקלטה על המילים “איך האב דיר געזאגט פארגעבאך”, שהוסרה לצורך רצף הקריאה]
…ער אויס, איין מינוט, איך האב דיר פארציילט א מעשה. איך וויל דיר זאגן: [במקרה של המלח] ס’איז מער מעגליך צו טון אנדערש. אפילו מער מעגליך צו טון אנדערש! ווייל ס’איז זייער גרינג צו לייגן דאס אלץ אויף איין זייט און אויף די אנדערע זייט. איך קען אסאך מער טון אנדערש.
איך מיין, א שאלה פון לייגן די שענדאלירן [chandeliers] אין א געוויסע וועג – איך קען נישט אלעס טון. ווייל וואס? איך דארף א ריזן [reason] האבן. וואס איך האב זיך געלייגט א בודזשעט [budget], אין א געוויסע בראקעט [bracket], א געוויסע טשענדעליער, צו א געוויסע amount [סכום] פון געלט וואס איך קען ארויסגעבן דערויף. ס’איז דא געוויסע זאכן וואס איך האלט אז ס’איז שיין. איך קען נישט סתם מאכן אז איך האלט אז ס’איז שיין, יא? איך פארשטיי אז דאס איז שיין, מ’האט מיר אזוי אויסגעלערנט, whatever ס’זאל נאר זיין, מיין ווייב האט געזאגט אז זי האלט אז דאס איז שיין, און איך האלט אז אזוי קומט א שבת טיש.
איך קען ווייניגער טון אנדערש, אבער ס’איז מער בבחירה. דו כאפסט וואס איך זאג? מער ביי choice. Choice includes intention [בחירה כוללת כוונה], איך וויל מסכים זיין.
עומק המושג בחירה: מיומנות, אהבה וביטוי העצמי
שיעור על שמונה פרקים לרמב”ם – פרק ד’ (חלק ו’)
—
בחירה אמיתית: כוונה וסיבה מול שרירותיות
פארוואס קען איך נישט אלעס טון? ווייל ס’איז דא “reasons” [סיבות] פארוואס איך האב עס געלייגט אין א געוויסע וועג, אין געוויסע טשענדעליערס [נברשות], און דארט געוויסע “amounts” [סכומים] פון געלט וואס איך קען ארויסגעבן דערויף. ס’איז דא געוויסע זאכן וואס איך האלט זענען שיין.
איך קען נישט סתם מאכן אז איך האלט אז ס’איז שיין, יא? איך פארשטיי אז דאס איז שיין. איינער האט מיר אויסגעלערנט, איינער האט מיר געזאגט אזא זאך, מיין ווייב האט אפשר געזאגט: “איך האלט אז דאס איז שיין, איך האלט אז אזוי קומט א שבת טיש.”
איך האב געקענט ווייניגער טון אנדערש, אבער ס’איז מער בחירה. ס’איז מער א “choice”. “Choice includes intention” [בחירה כוללת כוונה]. איך בין מסכים. ס’איז מער מיט “choice”. ס’מאכט “sense” [שכל] אז דו פרעגסט מיר: “פארוואס איז אזוי?” – איך האב עס געטשוזט [בחרתי בזה].
און איך קען אפילו ארומגיין, אז איך מוז גאר זיין: “זעסט, איך האב געטשוזט דעם.” יא, איך קען נישט ארומגיין: “זעסט, איך האב געטשוזט דאס” – אויב איך האב עס נישט געטשוזט, ס’איז נישט אמת.
קענסט האבן טענות אויף מיין “choice”, קענסט זאגן: “האסט געטשוזט נישט ריכטיג, ס’איז עקלדיג דער טשענדעליער.” דעמאלט קענסטו האבן טענות. אבער אויף זאכן וואס… ס’איז דא זאכן וואס זענען פונקט אזוי, אפילו מער “בחירה’ס” – וואס דו מיינסט איז “freedom” [חופש], וואס מער האט געקענט זיין אנדערש – דארט מאכט ווייניגער “sense” צו רעדן מיט מיר וועגן זיי. ס’מאכט ווייניגער “sense” צו “judge-ן” [לשפוט] אויב איך האב זיי געטון גוט אדער נישט גוט.
שטימט וואס מיר רעדן?
הגדרה מחודשת: בחירה היא מה שאומר משהו על האדם
איך בין דיר מסביר וואס ס’איז טייטש די ווארט “choice”. דו פארגעסט וואס איך האב געזאגט. פארוואס זענען זיי אונטערשידליך פון בחירה? ס’איז נאר אן אונטערשייד פון בחירה, ווייל בחירה איז די זאכן וואס ס’איז אינטערעסאנט צו רעדן מיט מענטשן וועגן דעם. און דו ביסט מסכים אז די זאכן וואס ס’איז אינטערעסאנט צו רעדן מיט מענטשן וועגן, זענען די סארט זאכן.
איין מינוט, איך האב נישט געזאגט אז דו רעדסט שטותים. קיינער האט נישט געזאגט וואס ס’איז טייטש בחירה. מענטשן, בתור מענטשן, די מענטשן וואס ס’פאסירט אין מענטשלעכע פעולות – מענטשלעכע פעולות איז א זאך, ווען ס’זאגט “איך האב דאס געטשוזט”.
אויב איך האב דאס נישט געטשוזט, וואס פארברענגסטו די צייט? וואס איז פאר מיר? דו קענסט מאכן א “scientific calculation” [חשבון מדעי] וויפיל רעזולטאטן מעסטליך, איך ווייס נישט וואס פאר א זאך. ס’איז נישט קיין מענטשלעכע שאלה, ס’איז אן אנדערע סארט שאלה. ס’איז נישט מענטשלעך, ס’זאגט נישט גארנישט וועגן מיר. איך קען נאך אלץ א לעבן, ס’זאגט נישט גארנישט וועגן מיר. אחוץ אויב דו ביסט א גרויסער רבי אדער א גרויסער…
דאס איז די מעלה פון א מענטש. אדער איך טריי צו טון פון מענטשן זאכן וואס זאגן עפעס וועגן זיי. פאר דעם זאגט מען למשל אויף ר’ לוי, ער איז געווען א “מתמיד”. ער זאגט וועלכע סארט מענטש ער איז געווען: אדם מסוג מתמיד, אדם מסוג בעל חסד. יא? ער זאגט נאך עפעס וועגן אים. א סתם זאך זאגט גארנישט וועגן אים.
און דו געדענקסט דאך, אונז זוכן נישט בחירה כדי צו ווייזן אז ס’האט נישט געקענט זיין אנדערש. דאס איז א נושא פון וועלכע סארט חקירות פון “ס’איז דער אייבערשטער מאכט אלעס”, ס’איז “determinism” [דטרמיניזם], ס’איז אנדערע חקירות. אונז זוכן בחירה “precisely” [דווקא] ווייל אונז ווילן די סארט זאכן וואס זאגן וואס א מענטש איז. דאס איז וואס אונז ווילן. שטימט?
בחירה מול רצון (Choice vs. Will)
אויך, למשל, פארשטייסטו אז די סארט בחירה וואס אונז ווילן איז נישט וואס אונז קענען רופן… נישט די זעלבע זאך ווי “וויל”, נישט די זעלבע זאך ווי “רצון”, נאר די זעלבע זאך ווי אויף ענגליש “choice” איז טאקע א גוטע ווארט. “Exactly” די סארט “choice” וואס איך האב געטשוזט די סליידער. דאס איז די סארט “choice” וואס איך רעד וועגן.
יעצט, איך וויל קומען, אז מ’זאל נישט געהארגעט קיין צייט, נעקסטע זאך קען מען אריינגיין אין אלע מינוט פרטים וואס ליגט אין די סארט “choice”, אבער אזויפיל האב איך דיר גענוג געזאגט אז דו פארשטייסט אזא זאך.
יעצט, זייער גוט. איך האב געמאכט א “decision” [החלטה], איך האב א “reason” [סיבה] פאר די “decision”. אויב איך האב נישט קיין “reason”, איז נישט קיין “choice”. איך האב א סיבה. איך האב געהאט “alternatives” [אלטרנטיבות] אין א געוויסע זין. נישט “איך האב געקענט טון אנדערש”, נאר “alternatives” אין די סענס אז איך האב געטשוזט אזא סארט שאנדעליר צו אן אנדערע צוואנציג שאנדעלירס.
נישט “איך האב געקענט טון וואס איך האב געוואלט”. אויב איך וואלט געווען אינגאנצן פריי, דאס הייסט איך האב נישט קיין “alternative” אויך נישט. וויאזוי איז אן “alternative” פון דעם זיין? איך האב א גרויסע וויל א שיינע שבת טיש. אויב ס’איז נאר דא איין שבת טיש אין די סטאר, האב איך געטשוזט? ס’קומט גארנישט וועגן מיר. אויב ס’איז דא פיר סארט – נאר די פיר סארט, נישט אז ס’איז דא צען מיליאן סארט, אן “infinite” סארט – האב איך ווייטער נישט געטשוזט [אויב ס’איז אינסוף].
—
המשל של הסופר: מידה כמיומנות (Skill)
מ’קען עס נישט געבן א קיין שיעור מיט די קאמענט אז דער רמב”ם האלט אז דער עיקר איז ווי מ’זאל טון און נישט טשוזן צו טון. מ’דארף אויסשמועסן יעצט דעם. איך גיי אויספירן צו דעם. איך גיי אויספירן מיט דעם. איך גיי טרייען צו צולייגן “at least” [לכל הפחות] נאך איין זאך. ווי לאנג רעד איך שוין דא? איך רעד נישט אזוי לאנג נאך.
איך האב געטוישט די “definition” [הגדרה] פון בחירה:
* בחירה איז נישט די וואס איך האב געקענט טון אנדערש.
* בחירה איז די וואס זאגט מיר עפעס וועגן ווער איך בין.
דאס איז די אינטערעסאנטע סארט בחירה וואס איז נוגע אין בכלל. יעצט וויל איך קען איך א ביסל נאכאמאל מסביר זיין, צו מאנען מיינע וואס איז א סארט זאך איז צו האבן א גוטע מידה.
און מיר פארשטייען… א מידה, איינע פון די בעסטע משלים וואס איך האב פאר א גוטע מידה – איז דרך אגב, דער רמב”ם האט נישט געברענגט א משל, וואס איז אינטערעסאנט, דער רמב”ם פעלט א משל, אבער דער רמב”ם איז מקורב געווען א משל, און דער אלטער רבי האט געזאגט א משל:
אזוי ווי איינער לערנט זיך צו שרייבן שיין. ער ווערט אן “artist” [אמן], א סופר, א גוטער סופר. וואס איז א גוטער סופר? מען דארף זיך “practice-ן” [אימון/תרגול], פארשטייט זיך. מען ווערט נישט קיין סופר פון מחליט זיין צו ווערן א סופר. ער ווערט פון די אומנות – יא, דער חוש פון זיין א סופר. ער ווערט נישט פון “בוחר זיין בטוב”, אדער עפעס אין אזא וועג פון קענען זיין אנדערש. ער ווערט פון “practice-ן”, פון גיין קיין א רבי – וואס ווייסט איך, וויאזוי מאכט מען שיין די אותיות, וכו’ וכו’ וכו’. צוביסלעך ווערט מען א גוטן שרייבער, א גוטער “painter” [צייר], א גוטער שרייבער, יא.
יעצט, דארף איך זיך דאס טון, דאס איז נישט קיין חוש פון אינטערעסאנט. אבער פון וואס באשטייט די גוטער שרייבער? די גוטער שרייבער איז נישט איינער וואס קען פונקט שרייבן. אמת?
אויב מיך אמאל געשען א נס, עס האט זיך אוועקגעזעצט – לאמיר זאגן, איך בין נישט קיין גוטער שרייבער – עס האט זיך אוועקגעזעצט מיט א פען, און איך האב געשטודעלט, און ס’איז מיר ארויסגעקומען א “beautiful” [שיינע] שריפט וועלן, מאכט זיך א נס… קען די “monkey” [קוף] מעשה זיין, קען זיין טעארעטיש. דאס הייסט נישט קיין גוטער סופר נאך נישט, “right”? עס קען זיין אזא גוטער סופר, איך וויל עס קענען זיין, דאס הייסט נישט קיין גוטער סופר, און עס איז א גוטער מעשה געווען. עס איז נישט קיין א גוטער סופר.
אפילו אויב איך נעם א “stencil” [סטענסיל/שבלונה] און איך קאפי א צווייטן סופר פונקטלעך, האב איך א מידה פון קאפיען גאנץ גוט, אבער איך בין אויך נישט א גוטער סופר. און איך ווייס נישט אליינס ווי צו זיין א גוטער סופר. אמת?
מידה = מיומנות + אהבה (Skill + Love)
זאל איך ווייס דיך אז עס וועט זיין א גוטער סופר, וואס דאס איז די בעסטע “analogy” [משל/אנלוגיה] פאר א מידה. א מידה איז די זעלבע זאכן, אבער ביי מעשה בני אדם, אדער ביי אומנים, אבער ביי זאכן וואס האבן א מוראלישע וועלט.
זאג איך: א גוטער סופר איז איינער וואס ער האט אין זיך דעי – מען קען עס רופן – דעי מידה, דעי הרגל, אז ער שרייבט שיין. ער ווייסט וואס ער דארף צו שרייבן שיין, און אין די מידה שרייבט ער שיין.
יעצט, זיי האבן געזאגט אז דאס איז אנדערש פון א מידה, ווייל א מידה “include-ט” [כוללת] אויך אז ער וויל שרייבן שיין. דאס איז נאכנישט א וויל, דאס איז נאר אז ער קען. אבער איך וויל דיר נאר ווייזן א פשוט’ע זאך. קיינער וועט נישט זיין מודה, ווייל יעדער פארשטייט אז א מידה איז “basically” [בעיקר] אזא סארט זאך.
עס טרעפט מיר נישט איין די גמרא אז בכלל צו טענה’ן אז דער סופר וואס ער שרייבט די פופציגסטע מאל א “beautiful” מזוזה, שרייבט עס ווייניגער מיט בחירה! ער שרייבט עס אויטאמאטיש. ס’איז אמת אז ס’איז אים גרינגער, ער מוז זיך נישט מיטשן און זיך אויסצופעגערן וויאזוי צו מאכן שיין, ווייל ער האט שוין אסאך הרגלים, ער קען עס, ס’גייט אים גרינג. איך בין נישט מוחה אז ס’גייט אים גרינג.
אבער ס’וועט נישט עולה זיין בדעת אז א קאצקער חסיד זאל קומען צו א גוטער סופר אדער א גוטער “artist” און אים זאגן: “ס’איז גארנישט ווערד אז דו שרייבסט היינט א ‘beautiful’ תפילין – דו שרייבסט יעדן טאג ‘beautiful’ תפילין!”
ס’איז פונקט פארקערט! פון דעם איז ער א גוטער סופר, ווייל ער שרייבט יעדן טאג “beautiful” תפילין. וואס ווילסטו פון מיין לעבן?
א מידה איז א “skill”, א מידה איז א “kind of skill” [סוג של מיומנות], “at least”, א “skill plus love”. א מידה איז א “kind of skill”, דאס איז די טייטש פון א מידה, ס’איז א “skill plus love”. וואס איז א “skill”? און דו פארשטייסט אליין אז ס’איז נישטא די גמרא, דאס וואס ער מאכט יעדן טאג, דאס איז “exactly” וואס ווייזט אז ער איז אזא סארט מענטש. איינער וואס דארף זיך מיטשן איז ווייניגער אזא סארט מענטש, ס’איז ווייניגער א זאך וואס ער קען זיך בארימען אז “איך בין א גוטער סופר”.
א מענטש האט נישט קיין “intention” [כוונה] צו האבן זיינע מידות, ס’איז נישט אז די מידה איז די מידה, ניין, איך האב אן “intention” – נישט די סארט “intention” צו באקומען די מידה. א מידה באשטייט פון אן “intention”, א מידה באשטייט… לאמיר, איך דארף אריינלייגן דא די נושא פון ליבען, וואס ס’איז אביסל מער קאמפליצירט, אבער לאמיר רעדן, איך וויל דיר נאר ארויסברענגען פון די משל פון א “skill”, פון אן “art” וואס א מענטש האט.
—
האדריכל מול המעתיק: יישום המיומנות במצבים משתנים
דו פארשטייסט אליין, און אן “art” מיינט נישט סתם… א סופר איז נישט א גוטע משל, ווייל ס’איז אביסל “copy-pasted”, ער טוט ממש יעדע מאל די זעלבע זאך. איינער וואס איז אן ארכיטעקט, אדער וואס איז א זאך וואס ער “deal-ט” [עוסק] מיט זאכן וואס טוישן זיך א גאנצע צייט, נישט יעדער “case” איז פונקט די זעלבע, יא? ער מוז דיך… יא, “artist”, נישט “stencil-ist” [מעתיק/שבלוניסט] וואס מאכט נאך די זעלבע “picture” יעדן טאג. ער מוז עס מאכן א נייע “picture” פון א נייעם מענטש יעדן טאג, אדער א נייע סארט זאך יעדן טאג. ער מוז בויען א הויז, אן ארכיטעקט, ער מאכט נישט “copy-paste”, ער מאכט א הויז וואס פאסט פאר דעם גאס, פאר יענעם גאס, פאר דעם שטאט. “Am I right?” [האם אני צודק?]
אבער דער גוטע, איז נישט שווער. ס’איז א “challenge” [אתגר] אין א געוויסער זיין, עפעס איז א ניי, און ער מאכט נישט נאך. ער טוט עפעס, איך מסכים מיר. עס איז דא א חילוק פון “copy-paste”. “Copy-paste” טוט ער גארנישט. אבער ווען ער טוט זיין “art”, דאס וואס ער קען איז גוט, און ממילא האט ער הרגל. דאס איז “exactly” וואס אונז ווילן. ס’איז נישט קיין “problem”, ס’איז א מעלה.
פארוואס איז א מעלה? ווייל דאס איז די טייטש אז ער איז אזא סארט מענטש וואו ער קען דאס, ער פארשטייט דאס, ער זעהט וואס א גוטע הויז וואלט געדארפט זיין אין דעי “situation”. און מיין עסק איז, ער קען זיך בעסער אין דעם. אבער ער קען נישט נאך א קענט צו וויכער אין דעם. עס קענט צו וויכער… ער קען בעסער בוחר זיין. דאס איז דאך דער גאנצער קאנסעפט פון ווילן, און באשטייט פון בעסער בוחר זיין.
המומחה בוחר טוב יותר
וואס הייסט בעסער בוחר זיין? ווען דו ברענגסט מיר פיר טשאנדעלירס, דו קענסט דיך צו טשוזן, קוק איך ווי א “האן אין בני אדם” [תרנגול בבני אדם – מבולבל], און דו מלויישט פרעגט מיין ווייב. ווען דו פרעגסט איינער וואס איז א מומחה “interior design” [עיצוב פנים], ער טשוזט גוט.
דער וואס טשוזט גוט? ווייל ער האט א הרגל צו טשוזן גוט, ער האט זיך אויסגעלערנט וואס פאסט אריין אין יעדע סטייל איז אויס, און לויט וויפיל געלט מ’האט און וויכעט דארט. ס’איז נישט קיין “preference” [העדפה אישית], ס’איז א “objective” [אובייקטיבי], ס’איז נישט קיין “איך האב ליב”.
די חילוק פון מיר אין זיין תירות איז וויילע, נישט אז ער האט ליב אנדערע זאכן. גרייט דארטער אויך אן אנדערע זאך, ס’א צווייטע זאך. איך קען אים זאגן פאר וואס איך האב ליב מען און וואס איך האב ליב, אבער אפילו ווייס אז איך האב ליב, עס איז נישט “accurate” [מדויק] צו קיין הענט און קיין פויס. פארוואס? ווייל איך האב נישט די חוש. איך ווייס נישט וואס פאסט אריין צוזאמען מיט דעיות, וויאזוי ס’איז שיין.
דער וואס האט די חוש, די וואס האט די טיפע חוש אין קאלירן, געבוירן דערמיט, דער “skill”, ער ווייסט וויאזוי צו טון, ער ווייסט וואס צו טשוזן. אבער וואס ווייסט? פונקטלעך וואס צו טשוזן? נישט, ער טשוזט נישט, אויך נישט, ער קענט מאכן אנדערשט, ער קען נישט מאכן אנדערשט – ער פארשטייט ווי ס’דארף זיין.
נישט וועל איך געבן אים די בחירות אין די סענס פון ווען איך לאז אים מחמינים ארויס, איך לאז אים נישט מחמינים ארויס און איך וועל אים מאכן לויט וואס איך דמיונ’ס ולא זייער. אבער ער איז דער וואס ווייז וואס ער צו “produce-ן”, ער ווייז וואס ער צו “list-ן”. אבער דא טויסט זיך דער אייכס טוישער.
וואס מיינט ארבעט אויף מידות? פראקטיס. וויפיל מאל דו טוסט? די פראקטיס מאכט אים… אוודאי, אוודאי, ער ווייסט בעסער. א נארמאלער מענטש… אוודאי, א מענטש, די מידות באשטייט דאך פון א הבחנה, מידות טייטש הבחנה. א נארמאלער מענטש ווייסט נישט ווען מ’דארף געבן, און וויפיל, און פונקטליך לויט יעדע סיטואציע, און אזוי ווייטער. איינער וואס האט ריכטיג, ווי ריכטיגער ער האט די מידות הנדיבות, ווייסט ער וויפיל געלט מ’דארף געבן, פאר וועם, לויט זיינע הכנסות, לויט די צורך, לויט מיליאן חשבונות וואס מ’דארף מאכן.
שיעור שמונה פרקים לרמב”ם – פרק ד’ (חלק 7)
נושא השיעור: די טיפקייט פון “בחירה” און “הרגל” – ווען אויטאמאטישקייט איז די העכסטע מדרגה
—
די איכות פון א מידה: וויסן “וויפיל” און “ווען”
הרב: אבער דא טוישט זיך די איכות. מיין ארבעט אויף מידות טוישט די כמות, וויפיל מאל איך טו עס. די כמות מאכט אים א “וואדע” [habit/certainty], ער ווייסט בעסער.
א נארמאלער מענטש, אודאי… די מידות באשטייט דאך פון אן הבחנה. מידות, פארשטייט זיך, איז אן הבחנה. א נארמאלער מענטש ווייסט נישט ווען מען דארף געבן וויפיל, און פונקטליך לויט יעדע סיטואציע [situation], און אזוי ווייטער.
איינער וואס האט ריכטיג – ווי ריכטיג ער האט די מידת הנדיבות – ווייסט ער וויפיל געלט מען דארף געבן פאר וועם, לויט זיינע כוחות, לויט די צורך, לויט די מיליאן חשבונות וואס מען דארף מאכן, וואס מען קען נישט אריינשרייבן אין שום מקום די חשבונות. ס’איז א מידה, ער דארף קענען דזשאדזשן [judge] און בוחר זיין.
תלמיד: דו האסט פיין ארויסגעדרייט, ווייל דו האסט געטשענדזשט [changed] די ווארט פון “בחירה”, אבער די קושיא האסטו נישט פארענטפערט.
הרב: איך האב פארענטפערט. איך האב דאך געטשענדזשט… איך האב דאך געזאגט איך האב געטשענדזשט די ווארט, ווייל איך זאג: איך בין מסביר יעצט אזוי פשוט, איך זוך נישט די יסוד “בחירה” וואס דו האסט געמיינט. איך זוך… ווייל די קושיא זוך איך נישט, ס’איז געווען א טעות מן העיקר. וואס איך זוך איז…
איך האב דאך יא בחירה, איך האב עס דיר פארענטפערט. איך דארף עס נישט [די אלטע דעפיניציע], ס’איז סילי [silly]. די סארט בחירה… דו דארפסט האבן א סארט בחירה – just to be clear – די סארט בחירה וואלט געמאכט די זאך וואורס [worse]. ווייל די סארט בחירה doesn’t tell me about what kind of person I am. ס’זאגט נישט… ס’איז זייער גוטע טשויס [choice].
ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך, דו רעדסט נישט פון דעם. דו זאגסט אז איך האב יא די מעגליכקייט, איך האב אן אלטערנאטיוו, ווייל דער אייבערשטער וויל זען וואס איך טשויס [choose] יעצט, פונקט. דו קענסט אפילו נישט רופן ריכטיג יענע זאך “טשויס”, ווייל טשויס איז אטאטשט [attached] אז איך ווייס וואס איך טו, אז ס’זאגט עפעס וועגן מיר, ס’זאגט אז איך בין אזא סארט מענטש וואס פארשטייט צו טשויסן די ריכטיגע טשויס. אז איך ווייס נישט, איך האב סתם געטשויסט – איז עס ווייניגער טשויס, נישט מער טשויס. ס’איז מער “פרי” [free] כביכול, אבער ס’איז ווייניגער טשויס.
בחירה אלס “סקיל” און “שיקול הדעת”
הרב: ניין, בחירה איז וויסן… בחירה, בעיסיקלי [basically], איז ווי פון א מידה. יעדע מידה באשטייט פון האבן די סקילס [skills] צו בוחר זיין ריכטיג אין די נושא. אבער יעדער וואס איז בוחר, איז ער בוחר ווייל פון דעם באשטייט עס; ס’רעדט זיך דאך פון מעשים וואס ער טוט. ער טוט נישט א זאך ווייל… אויטאמאטיש, נישטא קיין זאך וואס געשעט. און דו דארפסט געדענקען און דו זאלסט לערנען די זאך בעיסיקלי.
תלמיד: דו דארפסט די זאך, מען קען נישט… גארנישט, איינער וואס האט עס געפיגערט [figured], איך וויל וויסן ווער ס’איז, מען זאל רעדן וועגן אים.
הרב: ניין, ער האט נישט געפיגערט גארנישט. ס’איז נישט קיין מידה… מ’קען עס נישט… ס’איז נישט קיין…
תלמיד: א מידה איז נישט קיין “באלי” [ball] אין דיין קאפ וואס מען דארף…
הרב: זייער גוט, אבער ער דארף עס זיך קענען אפלייען [apply] אין יעדע קעיס [case], אזוי ווי א זאך וואס מען דארף שימוש חכמים. ס’איז נישט קיין ליסט פון רולס [rules], אדער ער האט א באלי אין זיין קאפ וואס ער דארף מיטשען און פאלישן צו די ריכטיגע וועג. ער דארף נישט לערנען… איך ווייס נישט קיין משל… איך רעד נאך איין זאך פארדעם.
ס’איז נישט קיין שום פראבלעם, נישט קיין שום פראבלעם. ס’איז נישט קיין אלגאריטם [algorithm]. אלגאריטם אין די סענס [sense] וואס מ’קען פראגרעמען. אויב מ’קען יע, איז די קשיא איז אויב מ’קען פראגרעמען א קאמפיוטער צו טשוזן [choose] אין נאך מער מצבים ווי סתם א מענטש. ער זאל נישט פארשטיין בכלל. זיכער א פראבלעם.
א נארמאלער מענטש ווייסט בכלל נישט וואס איז גוט. ער ווייסט בכלל נישט וויאזוי צו טשוזן ריכטיג אין אלע מיני מצבים. אזוי ווי איך ווייס נישט וויאזוי צו טשוזן א שיינע קארפעט [carpet] פאר מיין הויז. אבער ער ווייסט יא, און ווען ער ווייסט – טשוזט ער. קענסטו נישט זאגן אז ער טשוזט נישט. ס’וואלט געווען משוגע’דיג מאדנע צו זאגן אז ער טשוזט נישט. ער מאכט עס אויטאמאטיש. ער מאכט עס אויטאמאטיש, אבער ער טשוזט אויטאמאטיש. קענסטו דאס זאגן. ער טשוזט זייער גוט אויטאמאטיש. און ווי מער ס’איז אויטאמאטיש, אין די סענס אז ער איז מער קלאר-זעענדיג, ער מאכט נישט קיין מיסטעיקס [mistakes] קיינמאל – איז עס מער טשויס, נישט ווייניגער.
די משל פון תפילין: אידענטיטעט קעגן ספקות
הרב: דו פארשטייסט וואס איך זאג? פארוואס איך זאג דיר דאס? ווייל דו זאגסט אז ס’איז אזוי ווי לייגן תפילין. דער רמב”ם האט נישט גערעדט פון לייגן תפילין. ס’איז נישט קיין שום פראבלעם. לאמיר טראכטן, וואס איז דער פראבלעם פון אים? וועלכע מידה, וואס איז די ענין פון לייגן תפילין? דער ארכיטעקט, ווען ער מאכט עפעס אויטאמאטיש, ער האט א בחירה צו מאכן פונקט פארקערט. ס’איז נישט אויטאמאטיש.
איך בין א תפילין לייגער, פארדעם לייג איך תפילין. ס’איז דאך די טעקסט [text/context]. איך דארף נישט קיין בחירה. איך האב א טשויס! יא צו ניין. און איך האב פארגעסן די אנהייב פון די שיעור, אז די choice דארף מען נישט מאכן יעדע מינוט. Choice איז נישט קיין זאך פון יעדע מינוט.
תלמיד: ווייל איך choose יעצט, איך choose ווי אזוי איך וועל זיך אפלאזן. נישט אז איך האב עפעס א זאך…
הרב: ניין, ניין, ניין, ניין, איך וועל דיר מסביר זיין בעסער. ניין, ניין, ניין, איך בין נישט מסכים, איך בין נישט מסכים. Choice איז נישט קיין זאך… איך בין נישט מסכים. ניין, איך בין נישט מסכים, איך וועל דיר מסביר זיין די גאנצע זאך.
ווען איך האב געזאגט אז די choice ליגט אין דעם וואס ער דארף גיין אין געשעפט און choosen במעשה – choice איז נישט טון די מעשה. Choice איז אז ער האט אין זיין קאפ א ריכטיגע הבנה פון וואס מ’דארף choosen. דו פארשטייסט? און דאס איז וואס מ’זעט דא. דאס איז א זאך וואס א מענטש פארשטייט וואס מ’דארף choosen.
תלמיד: דאס איז אן אנדערע פראבלעם, וואס איז די פראקטישע שאלה.
הרב: ניין, choice האט גארנישט מיט צוריקפאלן. That’s what I’m trying to keep on telling you. פארוואס האט עס גארנישט צו טון? אז איך קען מאכן שיינע ספרים האט נישט גארנישט צו טון מיט דעם אז איך קען ווערן אן עושר, איך קען קאלע [broke/bankrupt] ווערן. ס’איז יא! די שוואך פון א סופר… א גוטע סופר איז אזא סופר וואס ער קען ווייניגער צוריקפאלן, נישט אז ער קען מער צוריקפאלן.
יעצט בין איך א גוטע בייק ריידער [bike rider], א גאנץ לעבן בין איך א גוטע בייק ריידער. קען איך קיינמאל… [פארן] איז נישט אויטאמאטיש. נאר אויטאמאטיש מיינט אז ס’וועט מיר זיין גרינגער, ס’וועט מיר זיין מער געשמאק, איך דארף נישט טראכטן דערפון צו פיל, איך דארף נישט choosen א גאנצע… איך דארף יא choosen.
א skill איז א… יעדע skill איז נישט קיין שום זאך וואס מ’זעט. ס’איז א זאך וואס ליגט אין זיין קאפ. ס’ליגט אין מיין קאפ, אין דעם חלק וואס קען אזעלכע סארט זאכן. אלע מידות זענען פראקטישע זאכן אין געוויסע זאכן. ס’ליגט אין דעם חלק וואס קען אזעלכע סארט זאכן, אז ער קען עס טון. מיט אנדערע ווערטער, ער האט גע-choosed די ריכטיגע זאך לגבי די סארט נתונים.
די אקטיווע בחירה אין יעדן מאמענט
תלמיד: איך זאג אז די געדאנק איז אז ס’זאל זיין אנדערע סיטואציעס און דו וועסט…
הרב: ניין, ס’וועלן נישט זיין קיין אנדערע סיטואציעס. דאס איז נישט די געדאנק. דאס איז נאר דיר צו ווייזן אז ס’איז א זאך וואס ער טוט. אבער אפילו ס’וועלן זיין יעדן טאג די זעלבע סיטואציעס, וועסטו יא ווייטער choosen יעדן טאג. איך זוך נישט קיין חידושים, דו זוכסט א גאנצע צייט חידושים. ס’איז נישט יא עכט. ווייל you’ll keep on going. און דו האלטסט אין איין פארמישן choice מיט being able to have done otherwise [די מעגליכקייט צו האבן געטון אנדערש], מיט choice אלס being something that I think that it should be done because of what I am.
תלמיד: אבער ער האט געטראכט, ער האט געטראכט, ווען ער האט אויפגעהערט טראכטן…
הרב: ער האט נישט אויפגעהערט טראכטן. פארוואס איז אזוי וויכטיג צו טראכטן?
תלמיד: ווייל ער דארף בוחר זיין.
הרב: ניין, איך בין נישט אינטערעסירט אין נאכאמאל בוחר זיין. ווער זאגט אז איך בין אינטערעסירט אין נאכאמאל בוחר זיין? איך האב שוין איינמאל געטשאוזט. איך טשאוז א גאנצע צייט. נישט ווייל איך טשאוז עס נאכאמאל א גאנצע צייט. ווייל אזויווי די choice איז געווען פלאט [flat], מיינט אז איך זאל זאכן אויך.
תלמיד: ניין, לא. אקעי, איך גיי זאגן פיר מאל, נאר ס’איז שוין געווען אז איך מיין נישט דאס.
הרב: ניין. איך זאג אז צו האבן א שכל מיינט צו האבן א גוטע דזשאדזשמענט [judgment], נישט ווייל איך דארף מאכן נייע. דאס איז וואס איך זאג דיר, אז ס’איז דא אסאך סיטואציעס זיך נאר דיר צו ווייזן אז דאס איז אן אקטיווע זאך, א זאך וואס איך טו, ס’איז נישט קיין זאך וואס געשעט צו מיר. ווען דו זאגסט אויטאמאטיש, you pretend that something happens to me, but that’s nonsense. Of course it doesn’t happen to me, and I’m the one doing it.
פארוואס טו איך עס? ווייל איך בין אזא סארט מענטש וואס האלט ביים לייגן תפילין. און וויפיל מער וואס דער וואס לייגט יעדן טאג תפילין אויטאמאטיש, איז ער מער א מענטש וואס האלט ביים לייגן תפילין, נישט ווייניגער.
“אויטאמאטיש” מיינט א העכערע מדרגה פון אידישקייט
הרב: איין מינוט, איך האב עס געהערט וואס איך האב געזאגט? איך בין נישט אינטערעסירט אין אזא מענטש וואס דארף זיך מיטשענען צו לייגן תפילין. איינער וואס דארף זיך מיטשענען צו לייגן תפילין איז א ווייניגער איד ווי דער וואס לייגט תפילין אויטאמאטיש. איך זאג נישט אז לייגן תפילין איז א מדת התורה, מיר דארפן רעדן צווישן א מדת התורה, אבער לאמיר זאגן אז א איד איז אזא סארט בריאה וואס לייגט תפילין. דער וואס לייגט תפילין אויטאמאטיש יעדן טאג, פארוואס לייגט ער תפילין? ווייל ער איז אזא סארט איד וואס לייגט תפילין, אזא סארט מענטש. א איד איז אזא סארט בריאה וואס לייגט תפילין יעדן טאג. און ווי ווייניגער ער טראכט דערפון איז ער מער אזא סארט מענטש, נישט ווייניגער. אויב ער דארף טראכטן, איז ער א חסרון, נישט קיין מעלה. ס’איז ווייניגער choice, נישט מער choice.
תלמיד: ווייל דער וואס דארף טראכטן יעדן טאג אויב ער זאל לייגן תפילין, פשט דו ביסט נישט קיין תפילין לייגער. תפילין לייגערס האבן נישט אזעלכע ספיקות. בחירה מיינט נישט אז דו האסט א ספק. ס’איז דא טעארעטיש א ספק, ווייל מען קען נישט לייגן תפילין.
תלמיד: אבער עפעס קומט נישט אריין.
הרב: ניין, איך זאג דיר אז איך בין בכלל נישט אין יענע סארט זאך. איך בין בכלל נישט קיין טראפ דערפון.
תלמיד: אבער עפעס קומט נישט אריין.
הרב: ניין, איך זאג דיר, ס’איז נישט קיין decision [באשלוס] און נישט קיין decision יא צו decision ניין. דאס איז אן אנדערע שאלה, פארוואס לייגט ער עס זיין גאנץ לעבן. ס’איז דא בעסערע reasons, נישט שוואכערע reasons, צו לייגן תפילין זיין גאנץ לעבן. אויב ווייל ער האט מורא זיך צו פילן עקלדיג נאכדעם, יא, קען זיין אז ס’איז א סארט איד. דאס איז פארט נאכאמאל, ס’איז דא אסאך levels, ס’איז דא אסאך כוונות אין לייגן תפילין. דאס זענען נישט קיין פראבלעמען.
אבער די נעכטן, דאס איז נישט… לאמיר זאגן אן אנדערע וועג. קיינער לייגט נישט תפילין ווייל ער האט געלייגט נעכטן. דו קענסט פרעגן דעם איד, “פארוואס לייגסטו תפילין?” ער גייט דיר נישט זאגן ווייל ער האט געלייגט נעכטן. דער קאצקער רבי זאגט: “איינער דאוונט ווייל ער האט געדאוונט נעכטן.” דו האסט אמאל געפרעגט איינעם פארוואס ער דאוונט, און ער האט דיר געזאגט ווייל ער האט געדאוונט נעכטן? דאס מאכט נישט קיין סענס. דאס איז נישט אמת. Where do you find this guy? What is he talking about?
איך לייג תפילין ווייל איך האלט אז א איד דארף לייגן תפילין. אה, ביסט גערעכט. ס’איז דא העכערע כוונות ווי סתם ווייל א איד דארף לייגן תפילין. ס’איז דא א איד וואס קען לייגן תפילין ווייל ס’איז דא אין דעם כוונות האר”י. ס’איז דא א איד וואס קען לייגן תפילין ווייל ער וויל מקיים זיין כוונת הרמב”ם. פארוואס נישט?
סיכום: וואס איך טו מער, האלט איך פאר בעסער
הרב: מענטשן טוען זאכן וואס זיי האלטן אז זיי זענען גוט. ווי מער א זאך קומט ארויס פון דעם וואס דו האלטסט אז ס’איז גוט, איז עס מער מיט בחירה. און וואס מיינט “איך האלט אז ס’איז גוט”? א זאך וואס איך טו מער מאל, אפנים [apparently] איך האלט אז ס’איז זייער גוט. ווייל איך קען קיין איין טאג זיך נישט פארגעסן דערפון, אמער, איך האלט אז דאס איז זייער בעיסיק [basic]. איך קען נישט קיין איין טאג אן לייגן תפילין. דאס איז פארט פון מיין איידיע [idea] פון וואס איז א גוט לעבן. איך קען עס מפרש זיין, צו איך האב אויף דעם א… איך קען דיר מסביר זיין א שטיקל תורה דערין? אפשר יא, אפשר ניין. אבער ס’איז נישט אויטאמאטיש. ס’איז בחירה. אף קורס [of course] ס’איז בחירה. ס’איז נאר, איך קען נישט טון אנדערש, ווייל איך בין אזוי גוט צוגעוואוינט אז איך קען שוין נישט טון אנדערש. סאו [so], דאס מאכט עס בעסער, נישט ערגער.
אין קורצן, סאו, אויב מען קען אפשרייבן פון די שולחן ערוך א רשימה פון מעלות… וואס איז די… איך האב ווייניגער און… איך האב געזאגט די רגלי אכילה פיר מאל, איך האב געזאגט די רגלי אכילה, איך זאג עס נאכאמאל, איך זאג עס…
בעזהשי”ת
שיעור ח’ – חלק ח: מדרגת הצדיק, רציפות ההיסטוריה והבחירה הבלתי-הפיכה
נושאים:
* האם הרגל מבטל בחירה? (ההבדל בין “יכול” ל”לא יכול” לחטוא)
* הצדיק הגמור מול הבינוני: מי בוחר יותר?
* ביקורת על תפיסת “לחיות את הרגע” (Living in the moment)
* האדם כיצור היסטורי: טעם מצוות תפילין וזכירת יציאת מצרים
* בחירה שאינה ניתנת לחזרה: המשל של הקופץ מהבניין (אריסטו וברסלב)
—
הרגל ובחירה: המעלה של “לא יכול אחרת”
איך קען איך עס מפרש זיין? איך וועל אפנעמען א… איך קען דיר מסביר זיין דאס שטיקל תורה. דו וועסט עס ענדזשויען [enjoy]? אפשר יא, אפשר נישט. אבער ס’איז נישט אויטאמאטיק. ס’איז בחירה, אוודאי איז עס בחירה. איז נאר, איך קען נישט טון אנדערש, ווייל איך בין אזוי גוט צוגעוואוינט אז איך קען עס שוין נישט טון אנדערש. סאו [so] דאס מאכט עס בעסער, נישט ערגער.
אוודאי, סאו איך וועל דיר אפשיידן פון די משנה “הרגל נעשה טבע”, וואס איז די ווייניגער… איך זאג דיר איין סארט הרגל, און איך זאג דיר אן אנדער סארט הרגל – וועלכע ווילסטו? אוודאי וועל איך דיר זאגן אז דער הרגל וואס איז “פארגעווארנט” [pre-warned/deliberate], ווייל איך באגער אז די זאך זאל נישט זיין קיין שום יצר הרע דערין, ער זאל נישט קענען טון אנדערש.
דער יסוד איז: וועלן “נישט קענען טון אנדערש”. אזוי ווי דו פארשטייסט אז איינער וואס קען רוצח’ן איז נישט מער “נישט-רוצח” ווי איינער וואס קען *נישט* רוצח’ן. וואס האט ער געזאגט? ניין, איך ווייס נישט וואס ער האט צו טון. קען זיין… קען זיין מען קען אזוי לערנען.
איך קען אזוי לערנען. אין די סענס [in the sense]… אוודאי, איך קען נישט… נישט אין די סענס אז ער… נאר אין די סענס… נישט אז די יצר… דו ווילסט נישט מאכן קיין סתירה.
הצדיק הגמור בוחר יותר מהבינוני
איך וויל נישט… די סיבה פארוואס איך בין נישט מסכים צו דיין לשון איז, ווייל ווען מענטשן זאגן דאס… אקעי, ס’איז דא אסאך גוטע אידן וואס האבן געזאגט דאס. ס’שטייט אפילו אין חסידות ספרים: “תכלית הבחירה שלא יבחר” (אדער ענליך). אקעי, אבער דעמאלטס טייטשן זיי, אז דו זאגסט אז “בחירה” איז ווען מ’טשוזט [choose], אבער סאמהאו [somehow] די תכלית איז נישט דוקא צו זיין א “בעל בחירה”; די תכלית איז צו זיין א צדיק גמור וואס האט נישט קיין יצר הרע.
איך זאג נישט דאס. איך זאג אז דער צדיק גמור איז מער בעל בחירה ווי דער בינוני.
ווייל דער בינוני טשוזט נישט אינגאנצן דאס. אדער ס’איז מער קאמפליצירט:
* דער בינוני טשוזט יא, אבער א רשע למשל טשוזט נישט אלעמאל.
* דער בינוני טשוזט אמאל נישט ריכטיג.
* דער בינוני איז איינער וואס טשוזט יא ריכטיג, אבער ער פילט עס נישט. ס’איז אן אנדערע פראבלעם.
אבער איך זאג אז דער צדיק גמור איז דער וואס טשוזט *מער* ווי דער בינוני. ווי דער וואס קען אים אנדערש. אז דו קענסט אים אנדערש, די פשט – at least [לכל הפחות] איז די פשט – אז דיין מידה, דיין אהבה, דיין תענוג איז נישט קאנעקטעד [connected] מיט דיין בחירה. דו האסט ליב זאכן וואס דו טשוזסט נישט. זייער א מאדנע זאך.
עס איז נאך א נקודה, זיי האבן שוין גערעדט וועגן דעם, אז לויט דעם רמב”ם: דו טשוזסט נישט קיינמאל צו זיין שלעכט. דו קענסט טשוזן נאר צו זיין גוט, ווייל “טשוזן” מיינט אז עס מאכט סענס [makes sense]. חוץ ביי אן ערנסטע רשע גמור, וואס מאכט זיך נישט. איך רעד נישט פון א רשע גמור. א רשע גמור טשוזט צו זיין שלעכט ווייל ער האלט אז ס’איז שלעכט (אדער האלט אז ס’איז גוט פאר אים).
אבער א בינוני האלט אז ער טשוזט צו זיין גוט, אבער למעשה זיין טשויס [choice] ארבעט נישט for some reason. ער דארף אויספיגערן וואו איז די לאך. ערגעץ איז דא א לאך אז ס’ארבעט נישט. אזוי פארשטייסטו וואס איך זאג?
די מעלה פון דער וואס קען קיינמאל נישט מאכן קיין מיסטעיק [mistake], ווען ער פעינטס [paints] איז עס אלעמאל פערפעקט – איז נישט ווייל ס’איז necessary [הכרחי] צו אים; ס’איז ווייל he chooses that, ווייל ער פארשטייט ריכטיג וואס צו טשוזן.
קעגן “לעבן אין די מאמענט”: האדם כיצור היסטורי
און נישט צו מישן – איך ווייס אז ס’איז נישט דירעקט די שאלה, איך גיי צו תפילין, נישט ווייל מ’האט געברענגט די עקזעמפל. ווען איך לייג תפילין היינט, ווייל נעכטן האב איך געלייגט – נעכטן האב איך פארשטאנען פארוואס איך לייג. היינט לייג איך ווייל נעכטן האב איך געלייגט, און איך געדענק נאך פארשטאנען אז ס’איז נישט קיין שטותים וואס איך טו. איך טראכט נישט, איך לייג, פיין, איך לייג תפילין.
Yes, but that’s just a problem. That’s just… no, but that’s just a very weird… like he said, that’s just like another issue where you don’t realize that human beings are not things that live moment by moment.
איך בין קעגן “לעבן אין די מאמענט”. א חיה לעבט אין די מאמענט. א מענטש לעבט מיט א היסטארי [history], מיט א פעסט [past], מיט א פיוטשער [future]. ס’איז דאך שטייט אין די תורה: קוק וואס גייט זיין, קוק וואס איז געשען (“זכור ימות עולם”). א מענטש קען נישט לעבן אין די מאמענט. איך פארשטיי דיר, ס’איז נישט קיין סתירה וואס דו זאגסט.
ניין, but that’s… דער אייבערשטער זאל העלפן. איך גיי נישט צוריק. פארוואס זאל איך גיין נעכטן א מינוט צוריק? Why is that a problem? That’s not really relevant צו מיין נקודה, ס’איז just another נקודה.
איך זע נישט וואס איז די פראבלעם אז איינער טוט ווייל ער האט ווייטער געטון. מענטשן זענען אזעלכע זאכן אז ס’איז דא א המשך. מיין זיידע איז פארט [part] פון מיר. ס’איז נישט אירעשענעל [irrational], ס’איז נישט אויטאמאטיק, ס’איז נישט מלומדה. ס’איז נאר מיט די “מלומדה” אויב דו קוקסט אויף א זייער אטאמיק און אינדיווידואליסטיק איידיע [atomic and individualistic idea] פון א מענטש – אז א מענטש איז א זאך וואס איז היינט געבוירן און דארט הייבט זיך אן און ס’איז נישט דא מער. אונז זענען נישט אליינס, אונז זענען פארט פון א לאנגע מעשה.
טעם המצוות וההקשר ההיסטורי
פארוואס לייגט א איד תפילין? ווייל דער איד זאל… וואס שטייט אין די וואכעדיגע סדרה? פארוואס לייגט א איד תפילין? ס’שטייט וועגן תפילין. פארוואס לייגט א איד תפילין? פארוואס מאכט ער פטר חמור? ווייל מ’איז ארויס פון מצרים.
קענסטו מיר מסביר זיין די טעם? איינער האט דא געוואלט פארשטיין די טעם פון די תורה. אקעי, אונז זענען… פארוואס לייגט מען תפילין? לאמיך דיר מסביר זיין. די קשיא איז, וואס איז די תירוץ?
אקעי, און ווען דו… די מצוות אפעלירן דא זייער צו די חושים, מ’זאל געדענקען. אקעי. פארדעם איז געווען א ריזן [reason] פארוואס דער אייבערשטער האט געהייסן לייגן תפילין.
* שאלה א’: פארוואס לייגסטו תפילין? (די קשיא פון די אינגל איז געווען פארוואס דער אייבערשטער האט געהייסן לייגן תפילין). די קשיא איז, וואס איז די טעם פון די מצוה? פארוואס האט דער אייבערשטער געגעבן די מצוה? אמת, צו געדענקען.
* שאלה ב’: די קשיא איז, פארוואס לייגסטו תפילין? ווייל אונז זענען ארויס פון מצרים.
אקעי. “על כן אזבח לך ה'” (שמות יג, טו). ס’איז דא אנדערע פסוקים וואס שטייט נישט אין דעם פסוק. “על כן”, פארוואס? דער אייבערשטער האט ארויס… איך קען דיר מסביר זיין די תירוץ.
די פארט פון די תירוץ וואס מ’דארף מסביר זיין פאר דיר איז: אז וויסן זאלסטו אז דו ביסט נישט היינט געבוירן. דו ביסט נישט געבוירן ווען דו ביסט געבוירן. דו האסט אסאך זאכן וואס די תורה וויל אז דו זאלסט טון, אזוי ווי ס’מאכט סענס פאר א מענטש צו טון א זאך.
ווייל יעדער נארמאלער מענטש פארשטייט אז איינער וואס לעבט נאר אין די מאמענט איז נישט קיין אפילו א ראט [rat], איז נישט קיין אפילו א שוטה, איז נישט קיין נארמאלער מענטש, רייט?
פארוואס האב איך געגעסן… נאך א משל, גיב מיר אן עקזעמפל, א פשוט’ע זאך וואס מענטשן טוען. פארוואס בין איך געגאנגען צו די גראסערי? ווייל איך בין געווען אינדערהיים, איך האב געזען אז ס’פעלט עסן אין פרידזשידער, בין איך געגאנגען אין גראסערי.
אקעי, דו האסט געגעסן פאר פינף מינוט צוריק. וואס טוסטו יעצט? אה, די ריזן איז, פארט פון די ריזן איז צו האבן א פעסט [past], יא? איך געדענק, און אויך האב איך א קלארקייט אז איך גיי צוריקקומען און איך גיי אריינלייגן די עסן פון די גראסערי אין פרידזש. רייט? דאס הייסט לעבן די מאמענט? גייט אריין, קומט צוריק. קענסטו מיר געבן די מאמענט, ענימאר [anymore]?
און די זעלבע זאך, אביסל ברייטער: פארוואס לערנסטו מסכת בבא קמא? וועלכע מחלוקת איז געווען אנהייב זומער, און מען גייט דערמאנען לערנען בבא קמא. און פארוואס איז נישט קיין בחירה יעצט? מענטשן זענען נישט אזעלכע זאכן וואס האבן לאנג-טוירם פלענס [long-term plans], רייט?
יעצט קומט דער טאטע און ער זאגט, איך האב טענות פאר די חינוך. ווייל אמאל דארף מען זיך איבערטראכטן, עס איז געווען א טעות, מען דארף טוישן אינמיטן מיין דרך הישר. נאו פראבלעם [no problem]. איך זאג נישט אז מען מוז זיין סטאק [stuck] אין וואס ער האט געמאכט. איך זאג נאר אז עס איז נישט אירעשענעל. עס איז נישט אויטאמאטיק. עס איז נישט אנטי-היומען [anti-human].
עס איז נישט אנטי-היומען. Remember, why do we care about בחירה? Because it’s what makes it human. רייט. Choice. Choice means human.
א human activity איז די קיינד אוו טינג [kind of thing] וואס דו מאכסט עס אפ איינמאל, און ס’גייט ווייטער ווייטער ווייטער ווייטער. און א טשויס, ס’איז א גאנצע צייט אין א געוויסע זין. ווייל choice מיינט אז ער פארשטייט דאך אלעמאל אז ס’איז גוט. עס איז גערעכט. אויב ער קומט נייע פאקטן און ער זעט אז ס’גייט אים נישט – איך וויל נישט זאגן אז מען זאל זיין סטאק. איך וויל נישט קיין ענין צו זיין סטאק.
דער אייבערשטער האט ארויסגעגעבן די אידן פון מצרים, און דארט האט זיך אנגעהויבן די מצוה פון פטר חמור. זיי דעמאלטסט טון אונז עס. און דארף נישט קיין נייע טעם פון מען. עס איז טייל מיט געווען דעמאלט. דער בחירה איז געווען דעמאלט. עס געבט נאך אן. די גאנצע זאך וואס זאגט אז די זכרים איז דער יתגופה. און אונזער פארט פון די היסטארי וואס גייט אדער אויך אסאך דורות.
אסאך זאכן וואס דו טוסט מאכן נישט קיין סענס. עס איז דא קיין תירוץ. אויב עס וואלט נישט ארויסגעגאנגען פון מצרים, וואלט עס נישט געמאכט קיין סענס. עס מאכט סענס ווייל אינדערויס פון מצרים. מען דעמאלט איז געווען דער מעשה. און יעצט פרעגסטו דעמאלט, פארוואס וועט מען דעמאלט סטאקן מיט דער היסטארי? טאקע, און וואלט די איבערשטארט געוואלט מען זאל געדענקען, וואטעווער דער רעיזן איז.
אבער די פארשטייסט וואס ער זאגט… ווער… נאר די מענטש… [אומקלאר]… ווער עס איז א זארטע טעסט. מען פארגעסט. דעם בדרך הטוב, פארגעסט מען. ניין, עס איז קיין פראבלעם, עס איז קיין מערין פראבלעם. מען פארגעסט! ס’קומט א נייע דור. זיי געדענקען נישט! “אשר לא ידע את יוסף”! ס’דארף מען זיי דערמאנען. דאס איז דאך דער פסוק. וויאזוי געדענקען, ווי לעבט מען אין די מיתוס? ווייל מען פארציילט דיך ביים סדר? וויאזוי מיינסטו דאס האט זיך אנגעהויבן? וויאזוי האט זיך דאס אנגעהויבן? אוודאי דארף מען מאכן געוויסע זאכן.
און נישט פארגעסן, ס’איז דא זאכן וואס זענען געווען, און ס’איז דא אסאך זאכן וואס אדם הראשון האט געטון, אדער וואס די אבות האבן געטון, וואס אונז זענען נישט ממשיך, יא? יעקב האט חתונה געהאט מיט צוויי שוועסטערס. דאס טאר מען נישט, שטימט? ס’איז געווען א היתר פאר דעמאלטס, וואס איז געשען.
בחירה בלתי הפיכה: המשל של הקופץ מהבניין
אבער וואטעווער איז, איך געדענק אלס בחור איז געווען א גרויסע דעבאטע אין ברעסלאוו, איינער האט גערעדט וועגן דעם, צי ס’איז דא בחירה צי נישט, ווייל א מענטש קען זיך יעדע מינוט זיך טוישן.
און איינע פון די גרויסע ראיות וואס איינער האט געברענגט אז ס’קען נישט זיין [אז מ’קען זיך שטענדיג טוישן], אפילו ס’איז אמת אז מ’קען זיך יעדע מינוט זיך טוישן, אבער ווען א מענטש שפרינגט אראפ פון א בילדינג – ס’נעמט אים א מינוט אראפצופליען צו די פלאר [floor], האט ער זיך נישט קיין בחירה אין די לעצטע מינוט. ער איז געשטארבן אן קיין בחירה.
וועגן דעם טאקע באגראבט מען נישט אין בית הקברות, ווייל די פחד גייט נאכ’ן טאנצן. די פוסקים זענען עמעיזינג. א אידישער פוסק טרעפט וועגן צו זאגן אז א איד איז א געוואלדיגע [זאך]. איך פארשטיי טאקע דאס איז פאר פוסקים.
אבער אריסטו זאגט דעם משל, זיי האבן גערעדט וועגן דעם, אז נישט איד בחירה, דאס איז נאך א הקדמה. ער זאגט אן אנדערע הקדמה, איך האב געטרייט צו מאכן אן דעם. ער זאגט אן אנדערע הקדמה: אז בחירה מיינט נישט אז מ’קען עס אלעמאל צוריקנעמען.
אזוי ווי א מענטש איז געווארן קראנק, און יעצט איז ער קראנק, זאלן מיר זאגן אז א מענטש וואס איז געווארן קראנק, זאגן אבער יעצט איז ער נישט בעל בחירה, ווייל ער קען נישט צוריק ווערן געזונט אן עפעס א גאנצע פראסעס, אדער ער קען זיך היילן צי נישט. ס’איז אמת אז ס’איז דא זאכן וואס ס’איז אמת. דאס איז א פשוט’ערע זאך. אבער איך וויל מער ארויסברענגען א פשוט’ערע זאך.
וואס? ווען ער האט ארויסגעטאנצט פון פענסטער? די טראכט איז געווען אן ענדערונג. אבער די מענטש וואס האט נישט געוואלט זיך היילן, ער שפערט דארט זיך ארום. לאמיר זאגן ער האט דאך געטון. ס’איז אן אנדערע ענין. ס’קען זיין צו זיך ווערן, אבער נישט די פרייע.
סיכום: “משובח” – להיות אדם מסוג מסוים
אבער קען “משובח” זיין א מענטש אז זיין זיידע האט געטון? יא, ווייל דו דענקסט אז משובח מיינט אז ער איז מער מענטש. פארקערט, משובח מיינט נישט אז דו ביסט א קונץ צו מאכן. משובח מיינט אז דו ביסט בעצם א מענטש, א גוטע סארט מענטש.
דאס גייט זיך צוריק צו די בעיסיק אנדערע זאך. פאר דעם, אין א געוויסע זין, זענען בקשות אויך די שלימות פון א מענטש, נאר ס’פעלט זיך, מ’דארף עפעס טון דערמיט. אבער משובח, אז דו ביסט אזא סארט מענטש, איז א שבח. נישט אז דו האסט עפעס געטון יעצט, אדער האט זיך עפעס אנגעהויבן יעצט, האט זיך געמאכט א קונץ.
אוודאי, אומות העולם זענען זייער happy מיט זייערע אידן. וואס האסטו צו זיין unhappy? האסטו נישט פריער געווען. מאכסטו אן עוורידזש [average]. ס’איז נישט קיין שום מעלה, ס’איז נישט קיין מענטשלעכע מעלה.
איך ווייס אז דער מענטש, איך ווייס שוין מיין בצור [ציור?]. בצור מיינט דאך נאר אז דאס איז א פערפעקשאן [perfection] פון א מענטש. דאס איז די זאך, ס’איז נישט קיין קונץ, ס’איז די רעכטע זאך דא.
די שלימות פון א מענטש און דער קשר צו די דורות
די מהות פון שלימות און שכר
פאר דעם, אין א געוויסע זין, זיינע בקשות איז אויך פאר שלימות פון א מענטש. נאר, עס פארשטייט זיך וואס מען דארף עפעס טון דערמיט. אבער, מ’איז משבח אז דו ביסט אזא סארט מענטש, א “רודף שלום”. נישט אז דו האסט עפעס געטון יעצט, אדער האט זיך עפעס אנגעהויבן יעצט, וואס עס האט זיך געמאכט א “קונץ”.
אוודאי, אוודאי מיר זענען זייער “העפי” [happy] מיט זיינע ענינים. וואס הייסט דו ביסט נישט “העפי”? דו האסט נישט פארשטאנען וואס איך האב געזאגט. איך האלט נאר אז דאס איז נישט קיין מענטשלעכע מעלה. איך ווייס אז דו מענטש, איך ווייס שוין, מען באצאלט. “באצאלט” מיינט נאר אז עס איז א “פערפעקשאן” [perfection] פון א מענטש, און דו דארפסט געדענקען אז דער רבונו של עולם איז נישט קיין קענדיס און דריידלעך וואס ער טיילט אויס פאר גוטע קינדערלעך.
דער רבונו של עולם איז דאך אזוי ווי עס שטייט אין אלע ספרים, עס איז א “קריעטיוו’דיגע” [creative] זאך. ווייל פון זיין א גוטער מענטש ווערט מען גוט. ווייל אויב ס’איז גוט, אוודאי, ס’איז דאך תענוג, ס’איז דאך תענוג.
דער קשר צווישן דורות נאכן טויט
דו ביסט גערעכט אז די דרך הטבע איז אז חסד ענדיגט זיך “עט סאם פוינט” [at some point], ווייל ס’בלייבט נישט אויף אייביג, ווייל מענטשן שטארבן. זייער גוט. איז טאקע וועגן דעם, ווייל ביי די יארצייט ווערן די עלטערן “עלעוועיטעד” [elevated] טאקע וועגן דעם! ווייל דערפאר קומען זיי צו די חתונות איז וועגן דעם! ער איז דא אין א געוויסע פונקט, אמת, נישט נאר ביי די חתונה, א גאנץ לעבן אויך. ער מיינט דער זון. דו ביסט נישט נאר דו, דו ביסט אויך… איך האב געזאגט שוין א גרויסע חידוש וואס איך האב געזאגט, ווייל אוודאי איז אוודאי.
אריסטו’ס בליק אויף אושר נאכן טויט
דערפאר, אפילו אריסטו זאגט אז ווען ער רעדט אנהייב פון זיין “בוק” [book] וועגן זיין א “העפי” מענטש, ווען ער איז משלים, זאגט ער אז א טאטע’ס שלימות הענגט פון זיינע קינדער אויך. ער רעדט פון די שאלה, ער זאגט: צו מ’איז “העפי” נאכן שטארבן? ער זאגט אוודאי, ווי לאנג מען געדענקט דיך, און ווי לאנג א מענטש האט א השפעה. ער זאגט אויך, צו מ’איז… קען זיין אז ס’גייט נישט אויף אייביג, אבער אפילו אריסטו, דער גרויסער אפיקורס כביכול, האלט אויך אז דער טאטע איז געקומען צו זיין קינד’ס חתונה.
ער זאגט אזוי, ער זאגט: אז נישט, קענסטו דיך שטעלן [פאר]? שטעל דיך פאר, טראכט אריין, ער איז געווען א גוטער מענטש, און יעצט, ווייל ס’איז שוין דאך נישט געווען אין גוף [?], איז ער יא, און יעצט זיין זון האט א צרה, און ס’גייט אים נישט אן? אויך איז ער א גוטער מענטש. נישט וויסן אז ער איז א גוטער מענטש, “אין סאם סענס” [in some sense] ארבעט עס נישט.
און פון די אנדערע זייט איז עס נישט קיין שייכות נאר אז “עט ליסט” [at least] לגבי באגלייט די חיים, און די עיקר די חיים, די “פארט” [part] פון דעם וואס איך בין צופרידן איז אז איך שטעל זיך פאר אז מיין טאטע איז צופרידן אין גן עדן, איך ווייס נישט וואס איך זאל דיר זאגן.
עס וואלט געווען זייער מאדנע אן דעם, ווייל דאס איז נאטירליך.
איך רעד נישט פון דעם וואס דער טאטע לעבט, ער איז “עקזיסט” [exists] אמת’דיג.
עס קען זיין אז אן דעם וואלט עס נישט געמאכט קיין “סענס” [sense], איך ווייס נישט, מיר דארפן דן זיין אין דעם, דאס איז אן ענין אין די מחלוקת.
די ראציאנאלע און עגאיסטישע מאטיוואציע
אבער עס איז זיכער, איך ברענג נאר ארויס די ראציאנאל, די עגאיסטישע “בעיסיק לעוועל” [basic level] פון דעם, אז וואס איך בין איז נישט נאר וואס איך שפיר גוט מיט מיר, נאר אויב ס’גייט מיר גוט, איז עס א געוויסע נגיעה גייט צו מיינע עלטערן, צו לעבן יאריך ימים.
אפילו ווען זיי לעבן יאריך ימים, איז מען מסכים אז דו האסט א זאך ווי נחת פון די קינדער, פארוואס?
וואס האט עס צו טון?
וואס האט עס צו טון?
וואס איז די חילוק אז ער איז געשטארבן?
איז ער שולדיג?
ער ווייסט נישט.
די פראבלעם פון “ידיעה” און אושר
אגב, ער האט א קליינע פראבלעם, ער ווייסט גארנישט.
ער ווייסט נישט.
ניין, ניין, איך מיין אמת’דיג.
ניין, ניין, דו געדענקסט אונזער “אבדזשעקטיוו” [objective].
דאס וואס א טאטע האט א גוט לעבן ווען זיין זון גייט גוט, איז נישט נאר ווייל ער ווייסט.
תלמיד: ניין, נישט דאס.
רבי: ניין, נישט דאס.
תלמיד: ניין, בחייו.
רבי: ווייל אפילו ווען ער ווייסט נישט איז אויך אזוי.
תלמיד: אפשר ווייסט ער נישט.
רבי: ער ווייסט נישט אז ער איז “העפי”, אבער ער איז די עצם “העפי”.
נאר לאמיר פארגעסן פון די מעשה שדים וואס מ’דארף נישט וויסן אז מ’איז “העפי”.
“העפינעס” [happiness] האט גארנישט מיט וויסן.
ס’איז בעסער אז מ’ווייסט, אבער אז מ’ווייסט נישט איז אויך גוט.
א מענטש קען נישט שפירן “העפי”.
ניין, דאס איז נישט די זאך.
ס’קען זיין אבער, ס’קען זיין, ער קען נישט שפירן, אבער ס’קען זיין.
ער האט נישט קיין “אווערנעס” [awareness].
קען זיין, דאס איז אן אנדערע הכרה.
יא, אפשר נישט, דאס איז אן אנדערע הכרה, צו די טויטע ווייסן אדער נישט.
מחלוקת אין די גמרא.
ס’איז דא א מחלוקת.
ס’איז אויך א מחלוקת צו זיי זענען דא.
ס’איז אויך א מחלוקת צו זיי זענען דא איבער די צדיקים.
נישט נאר אויף די טויטע, אויף די צדיקים איז דא א מחלוקת.
אמת?
נישט אויף מיין צדיק.
ס’איז דא יודן וואס זענען “אווער” [aware] אז די נשמה איז דא, און ס’איז דא יודן וואס זענען נישט “אווער”.
סיכום: די מענטשליכע און ראציאנאלע זייט
ס’איז דא מענטשן וואס זאגן אז…
ווער?
יא, די חיים, איך טו נישט פארשן אויף השארת הנפש [?].
די תולדות איז נישט די תולדות.
ס’איז דא מענטשן וואס זאגן אז יעדער מענטש איז א ברכה אויף זיינע קינדער.
רוב מענטשן. האסטו מענטשן וואס נישט? יא! און אויך איז ביי די אור-אייניקלעך רוב מענטשן קיין שטער נישט. יא! און דער שטייט אפילו ער לעבט נאך, “עד כאן רחמי אב על הבן”. יא? ווייל דו זעסט דאס איז נישט געווען, אפילו פאר אן עלטערן מענטש, דאס איז נאך א פרעג וואס דאס איז. יא, דאס מאכט אפשר אויף קיין מינוט, יא?
און די עלטערע אור-אייניקלעך, די אלע זיידעס וואס האבן אור-אייניקלעך, איך זאג זיי קומען “עט ליסט” [at least]. עה, טאקע, טאקע נישט, זעען זיי דאס נישט? יא, דאס איז שוין גרויסע [?] אייניקלעך. יא, דאס איז שוין גרויסע אייניקלעך. ניין, איך מיין קען פירן.
בקיצור, עס איז אן אמת’דיג ווארט. נאך, עס קען רעכט. ניין, עס איז איינער ווערסט דערעהיג, עס קען זאגן. איז געווען פארבעס איבער זיין, אז ער זעהענט פון עס זעהן. ער איז געווען א פרעגן. ער טרייט זיין אז עס איז ראציאנעל. צו זאגן בתור אמונה, קען יעדער זאגן. חכמה אז ער זאגט בתור שכל. דאס איז א “מיינדסעט” [mindset] זיין. יעדער צו זייט האט עפעס א ענין מיט די טויטות, איז דא קיין שום מענטשליכע. ניין, גארנישט. שוואכע מעשיות. אן אנדערע מעשיות. אקעי.
בקיצור א מעשיות, דאס איז דער מסכים. ווער? ס’איז געווען… ניין, עס איז נישט מיט שוין מיט דער. האבן עס נישט “עני אדער” [any other]. לאמיר זאגן א… אה, איך האב… אקעי, איך האב דיך פארפירט [?]. די זאגן מיט דיך! האבן עס נישט “עני אדער”. ביי דיך האבן מער ליב ווי דיך וועגן דעם. אקעי, שיין. אונז וועט שטיין. יא.