סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער חברותא-לערנונג: רמב”ם הלכות חמץ ומצה, פרק ח’ — סדר ליל הסדר
—
כללי’ע הקדמה: סטרוקטור פון הלכות חמץ ומצה
דער רמב”ם’ס הלכות חמץ ומצה האט דריי הויפט-פרקים פאר ליל הסדר: פרק ו’ (מצות אכילת מצה), פרק ז’ (מצות סיפור יציאת מצרים), און פרק ח’ (סדר הלילה). די פריערדיגע פרקים באהאנדלען מער די הכנות — בדיקת חמץ, ביעור חמץ, א.אז.וו.
דער רמב”ם האט דריי לעוועלס אין זיין באהאנדלונג פון ליל הסדר:
1. הלכות — די דינים אליין (פרקים ו’-ז’).
2. סדר — דער פראקטישער סדר וויאזוי צו טון (פרק ח’).
3. הגדה — דער טעקסט פון דער הגדה אליין (ביים סוף).
דער רמב”ם לייגט אריין אלעס כדי מען זאל נישט דארפן נאכזוכן אין קיין אנדער ספר.
—
הקדמה צו פרק ז’: פינף ענינים — סיפור, הסבה, ד’ כוסות, חרוסת, מרור
פרק ז’ אנטהאלט פינף זאכן: סיפור יציאת מצרים, הסבה, ד’ כוסות, חרוסת, מרור. דריי-פיר פון זיי (סיפור, הסבה, ד’ כוסות) זענען קלאר “נהרות של הסיפור” — כלים/אמצעים פון דער סיפור יציאת מצרים. חרוסת — דער רמב”ם זאגט עס איז א זכר לטיט, קען מען אויך רעכענען אלס טייל פון דער סיפור.
חידוש וועגן מרור — צוויי סארטן מרור
דער אויפפאלנדער חידוש: דער רמב”ם זאגט נישט אז מרור איז א זכר למרירות (אין פרק ז’). עס ווערט פארגעלייגט א חילוק צווישן צוויי סארטן מרור:
1. דער תורה’דיגער מרור — וואס קומט מיט דעם קרבן פסח (“על מצות ומרורים יאכלוהו”) — איז נישט בעיקר אן ענין פון ביטערקייט, נאר א תבלין, א מין וואס מאכט דעם עסן גוט (אזוי ווי מען עסט ביטערע קרייטעכץ מיט פלייש).
2. דער רבנן’דיגער מרור — וואס מען עסט היינט אן קרבן פסח — דאס איז נאר א זכר למרירות. די מרירות איז דאפלט: (א) דער חסרון פון קרבן פסח אליין — מען עסט דעם “סענדוויטש” אן דעם עיקר, דעם קרבן; (ב) די מרירות פון גלות מצרים. דערפאר קומט מרור אריין אין פרק ז’, דעם פרק פון סיפור.
פארוואס זאגט דער רמב”ם נישט “זכר לטיט” אויף מרור? ווייל “זכר לטיט” (=שעבוד) איז שוין פארטראטן דורך חרוסת. מרור אין דער תורה איז פשוט א מין גראז וואס מען עסט מיט דעם קרבן — נישט א סימבאל פון ביטערקייט. ערשט רבן גמליאל האט געזאגט “על שום מה? על שום שמררו המצריים” — דאס איז א דרשה, נישט דער פשט פון דער תורה’דיגער מצוה.
[דיגרעסיע: לשון “מרור” אין תנ”ך — קאנקארדאנץ-אנאליז]
דער שורש מ-ר-ר אין תנ”ך:
– “על מצות ומרורים יאכלוהו” — קומט נאר צוויי מאל (שמות און במדבר), ביידע מאל אויפ’ן קרבן פסח.
– “וימררו את חייהם” (שמות) — לשון פארביטערן.
– “וימררוהו ורבו בעלי חצים” (בראשית, אויף יוסף) — מרידה אדער פארביטערונג.
– “בכי תמרורים” (ירמיהו) — ביטערע וויינען.
– “אשכלות מרורות למו” (האזינו) — ביטערע טרויבן, ביי דער תוכחה.
– “ויאני במרורים” (איכה) — פארבונדן מיט תשעה באב, וואס קומט אויס דעם זעלבן טאג ווי פסח.
[דיגרעסיע: מור דרור]
עס ווערט אויפגעווארפן א שאלה וועגן “מור דרור” — די גמרא זאגט “מטבע מן התורה מנין? מור דרור.” אבער מור איז דאך א בושם, א זיסער ריח (“מור ואהלות קציעות”), נישט עפעס ביטערס. דאס בלייבט אן א קלארע תירוץ.
[דיגרעסיע: מרור דארף זיין געשמאק, נישט פייניגונג]
דער שולחן ערוך רעכנט אויס “צנונים וחזרת” — חזרת (לעטיס) איז ערשטע, כאטש מ’האט עס אייביג גע’enjoy’ט. מרור דארף זיין געשמאק — ס’איז נאר א ספעציפישע סארט טעם, נישט אז מ’זאל זיך פייניגן. שארפע זאכן (ווי חריף’ע טאמעיטאס) טויגן נישט ווייל מ’enjoy’ט זיי — ס’דארף זיין א ספעציפישע סארט enjoyment. רבינו הקדוש האט צוגעלייגט vegetables וואס ער האט געהאט (צנונים, חזרת) צום סדר — אויסער מצה און מרור האט ער צוגעלייגט נאך זאכן פאר א “שיינע סדר.”
[דיגרעסיע: פורים און ליל הסדר]
א פאראלעל צווישן פורים און ליל הסדר: פורים האט אויך א “סדר” — מגילה-ליינען אינמיטן טרינקען (ווי הגדה אינמיטן ד’ כוסות), משלוח מנות, משתה ושמחה.
[דיגרעסיע: די משנה איז געמאכט פאר גבירים]
די משנה’ס סדר (מיט א שמש וואס גיסט א כוס, א שולחן ערוך וכו’) איז געמאכט פאר עשירים/אריסטאקראטיע. רבי ינאי’ס אויסזאג “המשנה לא נתנה אלא לבעלי תרומה” — אז די משנה רעדט צו גבירים. “ווער זענען די עשירים? אונז!” — און אויב נישט, דארף מען תשובה טון.
[דיגרעסיע: יששכר-זבולון שותפות]
דער רמב”ם’ס ברודער (דוד) האט גענומען דעם רמב”ם’ס געלט און געמאכט ביזנעס דערמיט — א יששכר-זבולון שותפות. דער רמב”ם האט אים גערופן “זבולון” (דער רמב”ם אליין איז יששכר). דערפאר איז דער רמב”ם ברוגז קעגן ת”ח וואס נעמען געלט — ווייל ביי אים איז עס געווען א ריכטיגע שותפות, נישט סתם צדקה. “יששכר זבולון מיינט נישט אז מען געט געלט, יששכר זבולון מיינט אז מען נעמט אינוועסטמענט.” אין גור האט מען דאס איינגעפירט — דער רבי איז א שותף אין דעם בעל הבית’ס סטאר, מיט א פערצענט.
—
פרק ח’, הלכה א’: כוס ראשון — קידוש
דער רמב”ם’ס ווערטער: “סדר עשיית מצוות אלו בלילה הזה מסודר כך הוא. בתחלה מביאין כוס לכל אחד ואחד ומברך בורא פרי הגפן, ואומר עליו קידוש היום וזמן ושותהו.”
פשט: דער סדר הויבט זיך אן: מען ברענגט א כוס פאר יעדן איינעם, מאכט קידוש (בפה”ג, קידוש היום, שהחיינו) און טרינקט.
חידושים:
1. “מביאין” נישט “מוזגין”: דער דיוק איז אז יעדער איינער דארף האבן אן אייגענע כוס, ווייל יעדער איז מחויב אין אלע ד’ כוסות. מען קען אפשר יוצא זיין די ווערטער (ברכות, הגדה) דורך שומע כעונה, אבער דאס טרינקען קען מען זיך נישט יוצא זיין — יעדער דארף אליין טרינקען.
2. הסבה ביי כוס ראשון: דער רמב”ם זאגט נישט דא אז מ’דארף טרינקען בהסבה. דער תירוץ: ער האט שוין פריער געזאגט (אין א פריערדיגע הלכה) אז מ’דארף אנגעלענט זיין, דערפאר חזר’ט ער נישט איבער. אבער עס ווערט געפרעגט: ביי פראקטישע הלכות דארף מען עס ספעציפיש דערמאנען — ער דארף עס זאגן נאכאמאל.
—
הלכה א’ (המשך): נטילת ידים
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ואחר כך מברך על נטילת ידים ונוטל ידיו”
פשט: נאך קידוש וואשט מען זיך די הענט.
חידושים:
– “כוס לכל אחד ואחד” vs. נטילת ידים: דער רמב”ם זאגט “מוזגין כוס לכל אחד ואחד” — יעדער באקומט א כוס. אבער ביי נטילת ידים זאגט ער נאר “מברך על נטילת ידים ונוטל ידיו” אן צו זאגן “כל אחד ואחד.” עס ווערט משמע אז אפשר נאר דער גדול הבית (בעל הבית) וואשט — אבער עס בלייבט אן אפענע פראגע.
– דיוק אין לשון יחיד/רבים דורכאויס דעם סדר: דער רמב”ם איז זייער מדויק וואס דער בעל הבית אליין טוט און וואס אלע טוען. ביי “מביאין כוס” — “לכל אחד ואחד” (יעדער באקומט א כוס). ביי נטילת ידים — לשון יחיד (נאר דער בעל הבית). ביי כרפס — “הוא וכל המסובין עמו” (יעדער עסט א כזית). דאס ווייזט א באוואוסטזיניגע דיוק.
—
הלכה א’ (המשך): מביאין שולחן ערוך — וואס ליגט אויפ’ן טיש
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ומביאין שולחן ערוך — מרור וירק אחר, ומצה וחרוסת, וגופה של כבש הפסח… בשר חגיגה של יום ארבעה עשר. בזמן הזה — שני מיני בשר, אחד זכר לפסח ואחד זכר לחגיגה.”
פשט: נאך נטילת ידים ברענגט מען דעם שולחן ערוך מיט מרור, אן אנדער ירק (פאר כרפס), מצה, חרוסת, און דעם קרבן פסח. בזמן הזה לייגט מען שני מיני בשר אלס זכר.
חידושים:
1. סדר פון אויסרעכענען: עס ווערט געפרעגט פארוואס דער רמב”ם רעכנט קודם מרור און נאכדעם מצה — פארוואס נישט קודם מצה? עס בלייבט אן אפענע פראגע.
2. “ירק אחר” = כרפס: דער “ירק אחר” וואס דער רמב”ם דערמאנט איז דאס וואס מ’נוצט פאר כרפס.
3. “גופה של כבש הפסח” — א גאנצע בהמה: דער לשון “גופה” משמע אז מ’לייגט ארויף אויפ’ן טיש דעם גאנצן קרבן פסח. דאס שטימט מיט’ן דין אז דער פסח ווערט געבראטן גאנצערהייט — “על קרבו ועל כרעיו” — און אלע שטיקלעך ווערן אויפגעגעסן. אבער ביי חגיגה זאגט ער נאר “בשר חגיגה” (א שטיקל פלייש), נישט “גופה” — ווייל חגיגה ווערט נישט גאנצערהייט געבראטן, מ’נעמט א שטיקל, מ’עסט היינט, מ’עסט מארגן. דאס איז א דיוק אין לשון הרמב”ם — פסח = גאנצע בהמה אויפ’ן טיש; חגיגה = נאר א שטיקל.
4. בזמן הזה — שני מיני בשר (זרוע און ביצה): דער רמב”ם זאגט מ’לייגט שני מיני בשר. אין פראקטיק לייגט מען א בשר (זרוע) און א ביצה, נישט צוויי מיני בשר. דער רמ”א פסק’נט אז ביי אשכנזים איז דער מנהג צו נעמען א ביצה זכר לחגיגה, ווייל „נהגו להקל שקל לבשל ומצוי לכל” — ס’איז גרינגער און פשוטער. עס ווערט געפרעגט: א ביצה איז הלכה’דיג נישט פליישיג — ווי איז עס א זכר לקרבן חגיגה? דער חידוש: ביצה איז אייביג קאנסידערט אין דער קאטעגאריע פון בשר (פראטעין, קומט פון א הון), אפילו אויב הלכה’דיג נישט פליישיג. אבער דאס איז נישט אזוי פשוט — מילך קומט אויך פון א בהמה און איז נישט פליישיג.
5. מחלוקת רב יוסף און רב הונא: רב יוסף האלט מ’דארף צוויי מיני בשר, רב הונא האלט מ’דארף נישט. קיימא לן כרב הונא. פונדעסטוועגן, ס’איז דא א ענין פון „ברוב עם הדרת מלך” צו ברענגען מער.
6. רמזים אין זרוע: דער „גארגל” (neck/throat פון עוף) וואס מ’לייגט אויפ’ן קערה ווערט פארבונדן מיט „קול גדול” — דער קול וואס גייט אויפרייסן די וועלט, „קול גדול ולא יסף.” דער רמז איז „שמעני ורחם עלינו, הצילנו והעלנו מהגלות.”
7. ר’ אברהם בריינזדארפער’ס ספר „ערוב שמחה” (לאנצוט-בענדין): ער ברענגט א דיוק פון „מביאים” אין רמב”ם, און ער ברענגט אז דער רמ”א זאגט אז ביי אונז לייגט מען עס גארנישט (ד.ה. מ’טוט אנדערש), אבער ער מסיק אז ס’איז נישט קיין דיוק פון דעם רמב”ם אליין.
—
ווען ברענגט מען דעם שולחן / קערה — פאר אדער נאך קידוש?
דער רמב”ם’ס שפראך: „ומביאים לפניו השלחן” — מ’ברענגט דעם שולחן נאך נטילת ידים, נאך קידוש.
פשט: דער רמב”ם האלט אז מ’ברענגט דעם שולחן (מיט אלע זאכן) ערשט נאך קידוש און נטילת ידים. אונזער מנהג איז אבער אז מ’גרייט אן די קערה פאר’ן סדר.
חידושים:
1. סתירה צווישן דעם רמב”ם און דער משנה: אין דער משנה (פסחים) איז דער סדר: (1) “מזגו לו כוס ראשון” — קידוש; (2) “הביאו לפניו” — כרפס (ירקות); (3) ערשט דערנאך “הביאו לפניו מצה וחזרת וחרוסת” — מען ברענגט די מצה און מרור נאכ’ן כרפס. ביים רמב”ם זעט אויס אז מען ברענגט אלעס — כרפס, מצה, מרור, תבשילין — אויף איינמאל, נאך קידוש אבער פאר כרפס. דער רמב”ם האט משנה געווען דעם סדר פון דער משנה.
2. תוספות אויפ’ן בלאט: רשב”ם זאגט “הביאו לפניו” מיינט ירקות פאר כרפס. תוספות חולק: “הביאו לפניו” מיינט מען ברענגט דעם גאנצן שולחן, ווייל “אין מביאין השולחן עד אחר הקידוש” — מען ברענגט נישט דעם טיש ביז נאך קידוש.
3. דער רמ”א פסק’נט אז מ’זאל ברענגען דעם שולחן נאך קידוש און נטילת ידים — ווי דער רמב”ם. טור בשם רש”י זאגט פארקערט — מ’ברענגט עס פריער. שולחן ערוך שטייט ווי דער רמב”ם.
4. פראקטישער טעם: אמאל איז געווען א קליינע טישל וואס מ’האט צוגערוקט און אוועקגערוקט. ביי קידוש דארף מען נישט דעם טישל — מ’מאכט קידוש באקוועם. ערשט ווען מ’גייט שוין אנהייבן זיצן א גאנצע צייט ברענגט מען דעם טישל.
5. קשיא פון שהחיינו: דער רמב”ם זאגט אז דער שהחיינו אין קידוש גייט ארויף אויך אויף מצה, מרור, און ארבע כוסות. אויב אזוי, וואלט געווען מער פאסיג אז ביי קידוש זאלן שוין אלע זאכן זיין אויפ’ן טיש, כדי דער שהחיינו זאל ארויפגיין אויף אלעס. תירוץ: ווי מ’זעט ביי פורים, קען שהחיינו ארויפגיין אויף מצוות אפילו ס’איז נישט אין פראנט פון דיר. אבער פונדעסטוועגן וואלט געווען מער פאסיג אז מצה און מרור זאלן יא זיין ביים טיש.
6. פארוואס פסח נאכט ברענגט מען נישט מצה פאר קידוש: יעדע שבת ליגט אויפ’ן טיש ביידע — יין און פת — און דער מענטש קען מחליט זיין אויף וועלכן ער מאכט קידוש. אבער פסח נאכט האט מען נישט די אפציע מצד מערערע טעמים: (א) עס זענען דא ארבע כוסות של יין — א ספעציפישע מצוה מיט יין; (ב) אויב מען וואלט מקדש געווען אויף מצה (פת), וואלט עס צושטערט דעם גאנצן סדר פון ארבע כוסות; (ג) מען וויל אז דער מענטש זאל געדענקען אז ער האט נישט די רעגולערע שבת-אפציע — דערפאר ברענגט מען נישט די מצה צום טיש ביים קידוש.
7. חילוק צווישן “מוז ברענגען פאר קידוש” און “אויב מ’ברענגט, דארף מען צודעקן”: עס איז נישט דא א הלכה אז מען מוז ברענגען חלה פאר קידוש. די הלכה איז נאר: אויב מען ברענגט עס, דארף מען עס צודעקן. אבער אויב מען ברענגט די חלה נאך קידוש, איז עס אויך גוט.
8. מנהג טוישן: מ’קען נישט טוישן א מנהג אן וויסן דעם טעם פון יענעם מנהג — „מנהגי אבותינו בידינו.” מ’דארף אויסקוקן פארוואס מ’טוט אזוי איידער מ’טוישט.
[דיגרעסיע: דרך ארץ בסעודה — דער קערה און דרך חירות]
– פראקטישע פרוסטראציע מיט דער קערה: דער סימבאלישער קערה איז נישט באקוועם — מ’זאל אפשר קויפן א גרויסן טאץ וואו מ’קען ארויפלייגן אלע מאכלים פון דער גאנצער סדר, „אזוי ווי א נארמאלער מענטש.” אדער אפילו אריינברענגען א קליינע טיש.
– „אפילו עניי ישראל” — דער רמב”ם’ס יסוד אז אפילו אן עני דארף מאכן דרך ארץ בסעודה. דאס גילט פאר פסח ספעציעל — מ’דארף מאכן דעם סדר מיט דרך ארץ, נישט נאר ווי מ’איז באקוועם. ס’איז א ספעציעלער ענין פון חירות, און מ’דארף עס מאכן אז אלע זאלן זיין באקוועם.
– דרך חירות: „איין זאך וואס מען טאר זיכער נישט טוען איז אנטוען א שפינאהל (apron) ביים זיידן — דאס איז זיכער נישט קיין דרך חירות.” מ’דארף זיך פירן ווי בני חורין.
[דיגרעסיע: צלי בזמן הזה]
מען קען נישט קויפן געבראטנס (צלי) פאר פסח, נאר מבושל (געקאכטס). די פראגע אויב דאס ווענדט זיך אויף יום טוב אדער שבת ווערט אנגערירט אבער נישט אויסגעלייזט.
—
הלכה ח’ (המשך): כרפס
דער רמב”ם’ס ווערטער: “מתחיל ומברך בורא פרי האדמה, ולוקח ירק ומטבל אותו בחרוסת, ואוכל כזית הוא וכל המסובין עמו.”
פשט: מען ברענגט ירק (כרפס), מאכט א ברכה בורא פרי האדמה, טונקט עס אין חרוסת, און עסט א כזית — ער און אלע מסובין.
חידושים:
1. “מתחיל” — וואס מיינט עס? עס ווערט געפרעגט צי מיינט עס אז מען נעמט ערשט דעם ירק (מתחיל) און דערנאך זאגט מען די ברכה, אדער מיינט “מתחיל” אז דא הייבט זיך אן דער סדר (ביז יעצט איז געווען קידוש, יעצט הייבט זיך אן דער אייגנטלעכער סדר). דער לשון “מתחיל” ווייזט אז דאס איז דער אנהייב פון דער סדר פראפער.
2. שיעור כזית ביי כרפס: דער רמב”ם פסק’נט אז מ’דארף א כזית. דער כלל איז: אויב ס’איז א מצוה, איז דער שיעור אכילה נישט פחות מכזית. אויב ס’איז נאר א הכנה צו מרור אדער צו שאלת התינוקות, וואלט מען געקענט זאגן אז כל שהוא איז גענוג. דער רמב”ם האלט אבער אז מ’דארף א כזית. דער חינוך און אנדערע ראשונים האבן אנדערע שיטות.
3. ברכת בורא פרי האדמה: מ’מאכט בורא פרי האדמה אויף דעם כרפס, און דאס פטור’ט אויך דעם מרור שפעטער.
—
הלכה ח’ (המשך): עוקרין את השולחן
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ואחר כך עוקרין את השולחן מלפני קורא ההגדה לבדו”
פשט: נאכן כרפס נעמט מען אוועק דעם טיש נאר פון דעם וואס זאגט די הגדה.
חידושים:
1. פארוואס נאר פון קורא ההגדה? האבן אלע זייערע אייגענע שולחנות? דער תירוץ: נאר דער בעל הבית האט אויף זיין טיש די גאנצע קערה מיט אלע זאכן. אלע אנדערע האבן נאר א קליין טישל פאר באקוועמליכקייט (אראפלייגן די הגדה, עסן כרפס). דעריבער איז נאר ביי אים שייך “עוקרין את השולחן.” דער לחם משנה זאגט “אין עוקרין אלא מלפני מי שאומר ההגדה” — דאס שטימט מיט דער גמרא.
2. טעם פון עוקרין את השולחן: דער צוועק איז כדי דער קינד זאל פרעגן (שינוי). מ’קען אויך יוצא זיין מיט’ן צוכאפן דעם אפיקומן (אוועקנעמען די מצה), ווי געוויסע שיטות האלטן.
3. שלא יראה פת בשתו: דער טיש איז אוועק בעת מ’רעדט פון גנות, ביז מ’ענדיגט דרש פרשת ארמי אובד אבי, ווייל מ’וויל נישט אז דער ברויט זאל זיין דא בשעת מ’רעדט פון שאנדע. ערשט נאכדעם — “מחזירין השולחן לפניו.”
—
הלכה ח’ (המשך): מוזגין כוס שני — מה נשתנה
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ומוזגין הכוס שני וכאן הבן שואל, ואומר הקורא מה נשתנה…”
פשט: מ’גיסט דעם צווייטן כוס, דער קינד פרעגט, און דער קורא הגדה זאגט מה נשתנה.
חידושים:
1. ווער זאגט מה נשתנה? א וויכטיגער דיוק: “כאן הבן שואל” — דער קינד פרעגט וואס ער וויל, לויט זיין חכמה (ווי דער רמב”ם האט פריער געזאגט — יעדע קינד לויט זיין מצב). “ואומר הקורא” — דער קורא הגדה אליין זאגט דעם פארמעלן נוסח פון מה נשתנה. דאס הייסט: דער קינד’ס פראגעס זענען ספאנטאן, אבער דער טראדיציאנעלער נוסח פון די פיר קשיות ווערט געזאגט דורכ’ן קורא הגדה, נישט דורכ’ן קינד.
2. פארוואס נישט שאלה ותשובה פארמאט? ס’וואלט געווען א “בעסערע פלעי” אז איינער זאל פרעגן דעם קורא און ער זאל ענטפערן ווארט אויף ווארט. אבער דער רמב”ם’ס סדר איז אז דער קורא אליין פרעגט און אליין ענטפערט.
—
די פינף קשיות (בזמן המקדש)
דער רמב”ם’ס ווערטער: חמש קשיות — טבילה, מצה, צלי, מרור, הסיבה
חידושים:
1. “שבכל הלילות אנו מטבילין פעם אחת והלילה הזה שתי פעמים” — דאס מאכט סענס ווייל מ’האט שוין איינגעטונקען איינמאל (כרפס), און מ’וועט נאך איינמאל טונקען (מרור אין חרוסת).
2. “והלילה הזה כולו צלי” — דאס גייט אויף בזמן שבית המקדש קיים, ווען דער קרבן פסח איז צלי. עס ווערט געפרעגט: דער רמב”ם האט דאך פריער געזאגט אז מ’ברענגט שני מיני בשר, אבער ער האט נישט ספעציפיש געזאגט אז עס מוז זיין צלי. אויב דער בשר איז נישט דווקא צלי, ווי קען מען זאגן “הלילה הזה כולו צלי”? דער תירוץ: דאס גייט נאר אויף בזמן המקדש ווען דער קרבן פסח איז דא.
3. “כולנו מסובין” — וואס מיינט “כולנו”? צי מיינט עס אלע מענטשן, אדער א גאנצע נאכט? דער מסקנא: “כולנו” מיינט אלע מענטשן — אפילו עני שבישראל. געווענליך זיצן נאר חשוב’ע מענטשן מסובין (עבד, אשה זיצן נישט מסובין), אבער הלילה הזה — אלע זיצן מסובין. דאס איז דער חידוש פון “אפילו עני שבישראל.”
—
מתחיל בגנות — סדר ההגדה
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ומתחיל בגנות וקורא עד שיגמור דרש פרשת ארמי אובד אבי כולה”
פשט: מ’הייבט אן מיט גנות און מ’לייענט ביז מ’ענדיגט דעם דרוש אויף ארמי אובד אבי.
חידושים:
– דריי מאל “מתחיל”: דער רמב”ם זאגט דריי מאל “מתחיל” אין דעם סדר: (1) מביאין לפניו, (2) מתחיל ומגביה את הקערה, (3) מתחיל בגנות. דאס ווערט פארבונדן מיט’ן ענין פון “סדר” — א סדר פאר’ן גאנצן יאר, ווי רבי אהרן קארלינער האט געזאגט אז ראש השנה מקראי קודש. אויך פארבונדן מיט “ציילן” און “דערציילן.”
—
הגבהת מרור ומצה — אבער נישט פסח
דער רמב”ם’ס ווערטער: “פסח זה שאנו אוכלין…” (אן הגבהה), “מגביה מרור בידו”, “מגביה מצה”
חידושים:
1. פארוואס קיין הגבהה ביי פסח? ביי פסח זאגט דער רמב”ם נישט אז מ’הייבט עס אויף, נאר ביי מרור און מצה. א פשוט’ער תירוץ: דער פסח (קרבן/בשר) איז א גרויסע שטיק וואס יעדער זעט, מ’דארף עס נישט אויפהייבן. מרור איז א קליין בלעטל אין א קליין טעלערל, מ’זעט עס נישט אזוי, דעריבער דארף מען עס אויפהייבן.
2. סדר פון פסח-מרור-מצה: דער רמב”ם שרייבט “פסח, מרורים, מצה” — ער הייבט אויף מרור פריער און מצה שפעטער. די ראשונים/מפרשים לייגן צו אז אין דער הגדה הייבט מען אויף מצה קודם, ווייל מצה איז דער עיקר מצוה. אבער דער רמב”ם האלט אז דער סדר איז “פסח, מרורים, מצה” — לאו דוקא מצה קודם.
3. דער חתם סופר’ס / ר’ אברהם אב”ד’ס פשט: דער רמב”ם שרייבט אויך אין פרק ז’ “פסח, מרורים, מצה” (כאטש די גמרא האט אן אנדערע נוסח). דער טעם: ס’זענען דא צוויי סארטן מרור — איינע וואס קומט צוזאמען מיט קרבן פסח, און איינע באזונדער. מרור איז נמשך נאך פסח ווייל זיי גייען צוזאמען. מצה דאקעגן איז אן אנדערע מצוה, נישט שייך צום קרבן פסח. דעריבער קומט פסח-מרור צוזאמען, און מצה באזונדער.
4. דער רבינו מנוח’ס הערה — חילוק צווישן בזמן המקדש און בזמן הזה: אין דער נוסח פון ר”ב אליין שפעטער אין סדר ההגדה שטייט יא מצה קודם. דער תירוץ: בזמן בית המקדש, ווען מרור איז דאורייתא (ווי מצה), איז דער סדר געווען פסח-מרור-מצה, ווייל מרור איז שייך מיט פסח. אבער בזמן הזה, וואס מרור איז נאר דרבנן און מצה איז דאורייתא, האט מצה מער חשיבות און קומט קודם. דאס איז א זייער שיינער פשט פון ר’ אברהם אב”ד.
—
נוסח “מצה זו שאנו אוכלים” און “פסח שהיו אוכלים”
דער רמב”ם’ס נוסח: “מגביה המצה בידו ואומר: מצה זו שאנו אוכלים, על שום שלא הספיק בצקם של אבותינו להחמיץ…” און ביי פסח: “בזמן הזה יאמר: פסח שאבותינו היו אוכלים בזמן שבית המקדש היה קיים…”
חידושים:
1. ביי מצה זאגט ער “שאנו אוכלים” (מיר עסן יעצט), אבער ביי פסח זאגט ער נישט “שאנו אוכלים” — ווייל מיר עסן יעצט נישט קיין קרבן פסח.
2. נוסח-חילוק: איינער פון די חברותא’ס האט אנגעוויזן אז ביי אים שטייט “בזמן שבית המקדש קיים” (הווה), נישט “היה קיים” (עבר). דאס איז א באדייטנדער חילוק אין נוסח.
—
נוסח “לפיכך אנחנו חייבים”
דער רמב”ם’ס נוסח: “להודות, להלל, לשבח, לפאר, לרומם, לגדל, להדר, ולנצח, למי שעשה לנו ולאבותינו… הוציאנו מעבדות לחירות, מיגון לשמחה, ומאבל ליום טוב, ומאפלה לאור גדול, ומשעבוד לגאולה.”
חידושים:
– ס’איז דא חילוקי נוסחאות אין דער סדר פון די לשונות פון שבח, און צי “ולאבותינו” שטייט אדער נישט (כתב יד האט איין גירסא).
– דער רמב”ם זאגט “לנו” — דאס שטימט מיט דעם עיקרון פון “להוציא את עצמו” — מ’דארף זיך אריינשטעלן אין דער יציאת מצרים.
—
“ונאמר לפניו הללוי-ה” — אנהייב הלל
דער רמב”ם’ס נוסח: “ונאמר לפניו הללוי-ה, הללו עבדי ה’ עד חלמיש למעינו מים.”
חידוש: דער רמב”ם מאכט “ונאמר לפניו” אלס אן איבערגאנג — יעצט גייען מיר זאגן הלל (די ערשטע צוויי פרקים). “ונאמר” מיינט “מיר וועלן זאגן” — ס’איז א חיוב צו טון אזוי.
—
ברכת “אשר גאלנו” — חתימת ההגדה
דער רמב”ם’ס נוסח: “וחותם: ברוך אתה ה’ אלקינו מלך העולם אשר גאלנו וגאל את אבותינו ממצרים, והגיענו ללילה הזה לאכול בו מצות ומרורים.”
חידושים:
1. “גאלנו” קודם “אבותינו”: מ’הייבט אן מיט “גאלנו” — אונז — און ערשט דערנאך “וגאל את אבותינו”. מ’שטעלט זיך אריין קודם.
2. נוסח-חילוק “הלילה הזה” vs. “ללילה הזה”: רב שרירא גאון זאגט “הלילה”, רבנו סעדיה אליין שטייט אויך “הלילה” אין משנה. דער חילוק איז אין דער טייטש פון “והגיענו” — צי “האט אונז אנגעברענגט צו דער נאכט” אדער “האט אונז דערגרייכט אין דער נאכט.”
3. “מצות ומרורים” (רבים): דער רמב”ם שרייבט “מרורים” (רבים) ווייל דאס גייט אויף “על מצות ומרורים יאכלוהו” — די מרורים פון קרבן פסח. אבער ווען מ’מאכט א ברכה אויף מרור אליין, זאגט דער רמב”ם “על אכילת מרור” (יחיד). דאס איז א חידוש: “מרורים” רעפערירט צו די מרור וואס קומט צוזאמען מיט קרבן פסח, און “מרור” (יחיד) איז די באזונדערע מצוה פון מרור.
—
תוספת “בזמן הזה” — תפילה אויף גאולה
דער רמב”ם’ס נוסח: “בזמן הזה מוסיף: קיינו ה’ אלקינו יגיענו למועדים ולרגלים אחרים… שמחים בבנין עירך וששים בעבודתך, לאכול מן הזבחים ומן הפסחים…”
חידושים:
1. שמחה בזמן הזה vs. לעתיד לבוא: ביז יעצט איז די שמחה א “מאכן זיך” — “להראות את עצמו כאילו יצא”, “להראות דרך חירות”. אבער ווען ס’וועט זיין די גאולה, וועט מען זיין עכט “שמחים בבנין עירך וששים בעבודתך”. בזמן הזה מאכט מען זיך פרייליך; דעמאלטס וועט מען נישט דארפן “להראות” ווייל ס’וועט זיין אמת’ע שמחה.
2. “זבחים” קודם “פסחים”: מ’עסט קודם זבחים (חגיגה), ווייל קרבן פסח עסט מען “על השובע” — מ’עסט פריער אנדער פלייש.
3. “שיגיע דמם על קיר מזבחך לרצון” — פארוואס “קיר”? ס’איז א לשון הפסוק, אבער א ווארט: “קיר” איז מרמז אויף “קערה” (דער סדר-טעלער), און “מזבח” איז ר”ת פון מרור, זרוע, ביצה, חרוסת (מזבח”ה). דאס ווערט געזאגט יעדעס יאר.
4. “ונאמר לפניו שיר חדש”: מ’בעט אז דעמאלטס זאל מען זאגן א נייע שיר — נישט די אלטע הלל פון דוד, נאר א נייע הלל פאר דער נייער גאולה.
5. “יגיענו למועדים ולרגלים אחרים” — וואס מיינט עס? צי מיינט “מועדים אחרים” נייע ימים טובים וואס וועלן קומען מיט דער גאולה, אדער מיינט עס די זעלבע ימים טובים נאכאמאל? דער פשט: עס מיינט דעם נעקסטן יום טוב (אפילו שבועות) — אזוי ווי שהחיינו, מ’דאנקט וואס מ’איז אנגעקומען ביז אהער, און מ’בעט אז דער נעקסטער יום טוב זאל שוין זיין מיט א גאולה שלימה. “נעקסטע מאל זאל עס נישט זיין מער מיט דעם ‘פעיק’ — נעקסטע מאל וועט מען טאקע מאכן א קרבן פסח.”
—
“ברוך אתה ה’ גאל ישראל”
חידוש: די ברכה “גאל ישראל” רעדט פון דער גאולה פון מצרים (עבר) — דאס זאגט מען אויך בזמן הזה. לעתיד לבוא וועט מען זאגן א שיר חדש מיט אמת’ע שמחה, נישט בלויז “להראות.”
—
כוס שני ושתייתו
דער רמב”ם’ס ווערטער: “בורא פרי הגפן ושותה כוס שני”
פשט: נאכ’ן פארענדיגן די הגדה מאכט מען בורא פרי הגפן און טרינקט דעם צווייטן כוס.
חידוש: דער רמב”ם זאגט „בורא פרי הגפן” (נישט „על הגפן”), וואס מיינט די ברכה ראשונה, נישט א ברכה אחרונה.
—
נטילת ידים שניה
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ואחר כך מברך על נטילת ידים ונוטל ידו פעם שניה”
פשט: מען וואשט זיך נאכאמאל די הענט פאר’ן עסן מצה, ווייל מען האט געהאט היסח הדעת בשעת קריאת ההגדה.
חידושים:
– עס איז פריער געטראכט געווארן אז דאס אוועקנעמען דעם שולחן (עוקרים את השולחן) האט אפשר צו טון מיט נטילת ידים — אז מען נעמט אוועק די אכילה כדי די זאכן זאלן נישט ווערן טמא. אבער ביי דער צווייטער נטילת ידים שטייט נישט אז מען נעמט אוועק דעם טיש — דער טיש איז שוין צוריק (מחזיר השולחן), און פונדעסטוועגן דארף מען וואשן. דאס באווייזט אז דער היסח הדעת איז דער גרונט פאר דער צווייטער נטילה, נישט דער שולחן.
—
יחץ — ברעכן די מצה
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ולכך שני רקיקין, חולק אחד מהם ומניח פרוסה לתוך שלם”
פשט: מען האט צוויי מצות, מען ברעכט איינע און לייגט דעם שטיקל אריין אין דעם גאנצן.
חידושים:
1. סדר פון יחץ: דער רמב”ם שטעלט יחץ נאך דער צווייטער נטילת ידים, נישט פאר מגיד ווי מיר טוען. אינטערעסאנט אז דער רמב”ם’ס סדר איז אנדערש.
2. „פרוסה לתוך שלם”: ביי ווייכע מצות פארשטייט מען גוט ווי מען קען אריינלייגן א שטיקל אין א גאנצע (אריינוויקלען). אבער דער רמב”ם נוצט דעם ווארט „רקיקין” וואס מיינט אויך הארטע, דינע מצות (קרעקערס), אזוי אז „בתוך” מוז נישט דוקא מיינען אריינוויקלען.
3. פארוואס צוויי מצות? אויב דער ענין איז „לחם עוני” — ארעמע ברויט — פארוואס נישט נעמען נאר איין פרוסה? פארוואס דארף מען אויך א שלם? עס בלייבט אן א תירוץ. „לחם עוני” קען מיינען נישט נאר א געבראכענע מצה, נאר אויך מצה אן קיין תבלין (נישט מצה עשירה), אדער א דערמאנונג אז מען איז געווען עניים.
—
ברכות אויף מצה ומרור — בזמן המקדש
דער רמב”ם’ס ווערטער: “כורך מצה ומרור כאחד ומטבל בחרוסת… ברוך אתה ה’… על אכילת מצות ומרורים”
פשט: בזמן המקדש מאכט מען כורך מצה און מרור צוזאמען, טונקט אין חרוסת, און מאכט איין ברכה אויף ביידע.
חידושים:
1.
1. נוסח הברכה — „מצות ומרורים” אדער „מצה ומרורים”? אין איין נוסח שטייט „מצה ומרורים” (יחיד), אבער עס ווערט אנגעוויזן אז עס שטייט „מצות ומרורים” (רבים). דאס שטימט מיט לשון הפסוק „על מצות ומרורים יאכלוהו” (במדבר ט:יא).
2. „היו אוכלים בפני עצמן”: דער רמב”ם זאגט אז אויב מען וויל, קען מען עסן מצה און מרור יעדע בפני עצמו מיט עקסטערע ברכות. עס ווערט געפרעגט פארוואס דאס איז נאר אן אפציע און נישט א חיוב. דער ענטפער: דאס איז די מחלוקת פון הלל — הלל האט געכורכ’ט צוזאמען, און אנדערע האבן געגעסן בפני עצמו.
—
ברכות אויף חגיגה און פסח — בזמן המקדש
דער רמב”ם’ס ווערטער: “מברך ‘על אכילת הזבח’ ואוכל מבשר חגיגה תחילה, ואחר כך מברך ‘על אכילת הפסח’ ואוכל מגופו של פסח… ולא ברכת הפסח פוטרת של זבח ולא של זבח פוטרת של פסח, לפי שזו מצוה בפני עצמה וזו מצוה בפני עצמה”
פשט: מען מאכט א באזונדערע ברכה אויף חגיגה און א באזונדערע ברכה אויף פסח, ווייל יעדע איז א מצוה בפני עצמה.
חידושים:
1. „מבשר חגיגה” לעומת „מגופו של פסח”: א באמערקנסווערטער דיוק אין לשון — ביי חגיגה זאגט דער רמב”ם „מבשר” (א שטיקל פלייש), אבער ביי פסח זאגט ער „מגופו של פסח” (נישט „מבשר הפסח”). דאס שטימט מיט דעם פריערדיגן דיוק אז פסח איז א גאנצע בהמה אויפ’ן טיש (“גופה של כבש הפסח”), בעת חגיגה איז נאר א שטיקל.
—
בזמן הזה — סדר האכילה
דער רמב”ם’ס ווערטער: “בזמן הזה שאין לנו קרבן, אחר שמברך המוציא לחם חוזר ומברך על אכילת מצה ומטבל מצה בחרוסת ואוכל. חוזר ומברך על אכילת מרור ומטבל מרור בחרוסת ואוכל, ולא ישהה אותו בחרוסת שמא יבטל טעמו. וזו מצוה מדברי סופרים. וחוזר וכורך מצה ומרור ומטבל בחרוסת ואוכלן בלא ברכה, זכר למקדש.”
פשט: בזמן הזה מאכט מען המוציא, דערנאך על אכילת מצה מיט טונקען אין חרוסת, דערנאך על אכילת מרור מיט טונקען אין חרוסת, דערנאך כורך אן א ברכה — זכר למקדש.
חידושים:
1. מצה אין חרוסת: דער רמב”ם זאגט אז אויך די מצה ווערט געטונקט אין חרוסת — „מטבל מצה בחרוסת”. „אינטערעסאנטע זאך, אלעס איז מען טובל.”
2. טעם מרור: „ולא ישהה אותו בחרוסת שמא יבטל טעמו” — דאס איז די ערשטע מאל וואס מען זעט אז מרור דארף האבן א שארפקייט/טעם, מען זאל עס שפירן. דאס שטימט מיט דעם פריערדיגן חידוש אז מרור דארף זיין געשמאק, אבער מיט א ספעציפישן טעם וואס מען דארף שפירן.
3. „וזו מצוה מדברי סופרים”: דער מרור בזמן הזה איז נאר מדרבנן (אן קרבן פסח). דאס שטימט מיט דעם גאנצן יסוד פון צוויי סארטן מרור — דער תורה’דיגער מרור איז נאר מיט קרבן פסח, און אן קרבן פסח איז מרור נאר דרבנן.
—
אפיקומן — טעם בשר הפסח / מצה
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ובאחרונה אוכל מבשר הפסח ולו כזית ואין טועם אחריו מאכל אחר כלל. בזמן הזה אוכל כזית מצה ואין טועם אחריה כלום, כדי שיפסיק סעודתו בטעם בשר הפסח והמצה, שאכילתן היא המצוה.”
פשט: מען ענדיגט מיט אפיקומן — בזמן המקדש א כזית פון קרבן פסח, בזמן הזה א כזית מצה — און מען עסט נישט מער דערנאך.
חידושים:
– „שאכילתן היא המצוה”: דער עיקר מצוה פון דער נאכט איז די אכילה פון פסח/מצה — נישט דאס „אוכל כל מה שירצה” וואס דער רמב”ם האט פריער דערמאנט. מען וויל ענדיגן מיט דעם טעם פון דער מצוה אליין, נישט מיט סתם עסן.
—
כוס שלישי — ברכת המזון
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ואחר כך נוטל ידיו [מים אחרונים] ומברך ברכת המזון על כוס שלישי ושותהו.”
פשט: מען וואשט מים אחרונים, מאכט ברכת המזון אויף דעם דריטן כוס, און טרינקט אים.
—
כוס רביעי — הלל
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ואחר כך מוזג כוס רביעי וגומר עליו את ההלל ואומר עליו ברכת השיר, והיא ‘יהללוך ה’ אלקינו כל מעשיך’ וכו’. ואין טועם אחר כך כלום כל הלילה חוץ מן המים.”
פשט: מען גיסט דעם פירטן כוס, ענדיגט הלל, זאגט ברכת השיר (“יהללוך”), און טרינקט. דערנאך עסט/טרינקט מען נישט מער (אויסער וואסער).
—
כוס חמישי — הלל הגדול
דער רמב”ם’ס ווערטער: “ויש לו למזוג כוס חמישי ולומר עליו הלל הגדול, והוא מ’הודו לה’ כי טוב’ עד ‘על נהרות בבל’. וכל זה אינו חובה כארבע כוסות.”
פשט: מען קען גיסן א פינפטן כוס און זאגן הלל הגדול — פון “הודו לה’ כי טוב” ביז “על נהרות בבל.” אבער דאס איז נישט א חיוב ווי די ערשטע פיר כוסות.
חידושים:
1. כוס חמישי ≠ כוס של אליהו: דער רמב”ם’ס כוס חמישי איז נישט דער „כוס של אליהו” וואס מען שטעלט אוועק — דער רמב”ם רעדט פון א כוס וואס מען טרינקט און זאגט דערויף הלל הגדול. „דאס איז נישט די וואס מען טרינקט נישט.”
2. רשות, נישט חובה: „וכל זה אינו חובה כארבע כוסות” — דער חמישי כוס איז א רשות.
3. גומרין את ההלל — אפילו שלא במקום סעודה: דער רמב”ם זאגט ויש אומרים לגמור את ההלל בכל מקום שירצה. דערפון לערנט מען אז דער חלק פון גומרין את ההלל איז נישט אזא וויכטיגער חלק פון דער סדר אז מען מוז עס דווקא טון ביים סדר-טיש. מען קען עס טון אפילו שלא במקום סעודה — למשל, מען קען גיין צום רבי’נס טיש און דארט זאגן הלל הגדול כהלכה. דאס ווייזט אז דער הלל הגדול און כוס חמישי האבן א באזונדערן דין פון די הויפט-סדר, און זענען נישט געבונדן צום מקום סעודה.
—
[דיגרעסיע: ענין פון גאולה דורכגעצויגן אין דער סדר]
דער סדר ליל פסח איז דורכגעצויגן מיט דער תקוה אויף גאולה — „לשנה הבאה בירושלים”. דער ערשטער קידוש נעמט מען אוועק דעם שולחן (אן פלייש), אבער ביים צווייטן קידוש רעדט מען שוין וועגן קרבנות, ווייל מען דערמאנט די גאולה — „נעקסטע מאל וועט מען טאקע מאכן א קרבן פסח, מען וועט נישט עסן די דרבנן’דיגע מרור, מען וועט עסן די דאורייתא’דיגע מרור.”
תמלול מלא 📝
סדר עשיית המצוות בליל ט”ו — הלכה א’: הקדמה לסדר הלילה
הקדמה: סטרוקטור פון הלכות חמץ ומצה
Speaker 1:
אויב מען וויל מאכן אזוי ווי א הקדמה צו די סדר פון די אלע הלכות, איז לכאורה די עיקר פרקים דארפן זיין פרקים ו’, ז’, ח’, אמת? ווייל חמץ ומצה איז ווייניגער נוגע. דאס הייסט, הלכות חמץ ומצה איז ווייניגער נוגע. די הלכות וויאזוי צו מאכן…
פאר דעם איז די הלכות וואס איז נוגע פאר דעם, די שלשים יום קודם החג, די וואטעווער, די ענינים, בדיקת חמץ, און אלע אנדערע הכנות. ביעור חמץ, מושבתים געוויסע חמץ. אבער די סדר איז דאך די מצוות הסדר. מענטשן האבן דאך פשוט ליב מצוות ליל הסדר. איז לכאורה די פרק ו’ מצות אכילת מצה, און פרק ז’ מצות סיפור יציאת מצרים, פרק ח’ מצות סדר הלילה.
פינף ענינים אין פרק ז’
Speaker 1:
ס’איז אינטערעסאנט, טאקע, מ’קען זאגן אזוי ווי דו זאגסט אז מרור… ווייל מרור ווייסטו דאך וואס נישט, אבער הסבה און ד’ כוסות… אין פרק ז’ שטייט אזוי ווי סיפור יציאת מצרים, הסבה, ד’ כוסות, חרוסת, מרור. פייוו טינגס. און דריי, פיר פון זיי זיכער קען מען זאגן אז ס’איז אזוי ווי פארט פון די סיפור. דאס הייסט, די סיפור יציאת מצרים, די הסבה און די ד’ כוסות זענען אלע אזוי ווי פארט פון די סיפור, און די נהרות של הסיפור. קענסטו עס רופן נהרות? לויט די רמב”ם זיכער מסתמא. די חרוסת האט די רמב”ם געזאגט אז ס’איז א זכר לטיט. קען מען אויך זאגן אז ס’איז פארט פון די נהרות. אזוי ווי דו זאגסט אויף די מרור האט ער נישט געזאגט.
חידוש: צוויי סאָרטן מרור
Speaker 1:
ס’איז אינטערעסאנט, דיין חידוש וואס דו זאגסט אויף פורים איז אינטערעסאנט, ווייל דיין מין פורים איז זייער ענליך צו די סדר. דיין מין פורים פון א משתה ושמחה וואס איז דא א מגיד און ס’איז דא אין דעם א משלוח מנות איש לרעהו, איז אזא מין סדר הלילה, א סדר היום, וואטעווער. אקעי. לויט מעשיות איז אז מ’דארף ליינען די מגילה אינמיטן דאס טרינקען. די פשט איז, איך זאג, טאקע, ס’איז אזוי וועג געשטעלט. אזא הייליגע מגילה ליינט מען אינמיטן טרינקען. ס’שטייט אין מדרש, די הגדה זאגט מען אינמיטן טרינקען, אמת? אבער די הייליגע פורים קען דאס זיין קל וחומר, מה דברים קל וחומר.
סאו…האט עס גערעכט. אבער די איינציגסטע זאך וואס ער זאגט נישט איז אויף די מרור, איז אינטערעסאנט. ווייל מ’קען איינער טענה’ן, אפשר טאקע יא. אז לכאורה ווי די רעיון פון מרור קומט מיט די פסח, פארוואס האבן זיי טאקע געגעבן מרור? אפשר איז דאס טאקע געווען אלס א ציפור מרור דרור, אזויווי תות, אזויווי זייכער לתות.
Speaker 2:
זייער גוט. לויט דעם קען מען פארענטפערן פארוואס די רמב”ם זאגט נישט עניטינג זייכער לתות, ווייל זייכער לתות זאגט ער איז לכאורה וואס די אידן האבן געהאט. זייער גוט. ווייל ס’שטייט נישט דאס, ס’שטייט נאר “מרור”. זייער גוט. רבן גמליאל האט ערשט געזאגט, רבן גמליאל האט געזאגט א טרעש, “המרת חיים” לשון מרור. אהא. זייער אינטערעסאנט. לאמיר טשעקן ווי ס’שטייט דאך די לשון “המרת חיים” לשון מרור. לאמיר געבן א טשעק אין די קאנקארדענץ אין דעם.
אנאליז פון לשון “מרור” אין תנ”ך
Speaker 2:
“מרור”. “כי מר לי, אל תקראנה לי נעמי קראן לי מרה”. ס’שטייט נישט “מרור” שטייט דארט. “מרור” איז אן אייגענע ווארט. די ווארט “מרור”, אויב ס’איז א שם דבר, א מעשה, ס’שטייט נאר דריי מאל אין די גאנצע תורה. ס’שטייט “על מצות ומרורים יאכלוהו”. איינס איז איינס. וואו איז די דריטע מאל? לאמיר זען צו איך קען צוגעסן א דריטע מאל. צוויי מאל ביי מצות. און נאך איינמאל? איך געדענק נישט נאך איינמאל ביי פרשת שמות. “וימררו את חייהם”.
“על מצות ומרורים יאכלוהו”, “על מצות ומרורים יאכלוהו”, דאס איז די זעלבע פסוק אין פרשת בא. “וימררו את חייהם” איז אין תהלים. “וימררו” איז אין תהלים? ניין, אין איכה. “לענה וראש”. ניין, ניין, ניין. “לענה וראש” איז נישט “מרור”. איך מיין, קען זיין מ’איז יוצא מרור מיט לענה וראש, איך ווייס נישט. אבער “לענה וראש” איז אין איכה. ניין, ניין, אין איכה שטייט עס, “ויאני במרורים”, און “ויאני לענה”. ס’איז אן עקסטערע פסוק. אבער ס’איז די זעלבע עת בעת, איך מיין, ס’איז די זעלבע צייט. אז וואס? די זעלבע טאג וואס קומט אויס פסח, קומט אויס אויך תשעה באב.
דאס איז די ווארט “מרור”. און די קאנקארדענץ מאכט עקסטער. דארט זעט מען קלאר אז ס’איז ביטערע גראזן. יא, לענה איז אויך א ביטערע גראז. ס’איז פשוט, פשוט פשוט לענה. ס’שטייט טאקע אז… איך ווייס נישט וואס איז לענה, ראש ולענה. פארוואס איז מען נישט יוצא מיט ראש ולענה? אבער בסדר. אויב איז עס עני מין מרור, איז לכאורה זיכער. יא, מוצא, יוצא. אבער איך מיין דער מענטש האלט אז מרורים מיינט אז דאס איז א דבר מר, אדער ס’איז א שם דבר פון א מין גראז. אבער די עצם שורש מר, אה, “כמרור המים” שטייט אויף די וואסער, “וימררו את חייהם”, אזוי ווי געמאכט ביטער. אבער מ’זעט “כהמר אסון עלי מאד”, אז ס’איז א לשון צו מיר ביטער, נישט שווער אסאך.
מ’זעט “וימררוהו ורבו” אויף יוסף. שטייט “וימררוהו ורבו בעלי חצים”. אבער ווי שטייט “וימררוהו” אויף יוסף? ער ברענגט דאך די פסוק, דער מענטש ברענגט דאך די פסוק “אל תמר בו”. איך האב געמיינט אז ס’מיינט “אל תמר בו” אויף דעם מלאך אין ירושלמי, “אל תמר בו” איז אזוי ווי מרידה, ניין? מלשון אזוי ווי “שמעו נא המורים”. אזוי ווי איך האב אויך געמיינט. בקיצור, ס’שטייט נישט קיין סאך מאל אין חומש, למשל, ס’שטייט נאר די צוויי מאל. דאס הייסט, מרורים ביי יוסף, “וימררוהו ורבו”, לכאורה אשר דארט מיינט עס אויך לשון מרידה, ניין? אז ער איז געווען דער חשוב’ער פון די ברידער, האבן זיי מורד געווען אין אים? ניין, ס’איז נישט געווען קיין מרידה, ער איז געווען דער קליינער ברידערל. זיי האבן אים פארביטערט און זיך געקריגט מיט אים.
ס’איז דא נאך ווערטער וואס מ’קען אריינטייטשן, אקעי, ס’איז נישט אזוי וויכטיג. אה, “בכי תמרורים”, וואס שטייט “קול ברמה נשמע נהי בכי תמרורים”. דאס מיינט הויך, אזוי ווי “מר”, איך ווייס נישט, ס’איז דא אסאך פשטים דארט, נישט קלאר. “אשכולות מרורות למו”, שטייט אין… אה, ביטערע גראזן, א סעקונדע… ביטערע… ביטערע… אין “ויראש”, ס’גייט ארויף אויף די… ברוך השם, הלל רחל פלחל. יא. אין “ויראש”, “אשכולות מרורות למו”. איך מיין ער זאגט ביידע. ביי אונז זאגט מען מער גייט מער, אבער מ’זעט אויך… ניין, דארט איז יא. איך ווייס נישט וואו זיי האבן עס געברענגט. “אשכלות מרורות”, “מרורות”, “מרורים”. “מרורות יאכילנו”. “אשכלות מרורות” דארט שטייט “הזיאנו ומרורים”, דער עסן וואס מ’ברענגט. אבער ס’שטייט אויך “אשכלות מרורות למו”, ס’שטייט ביי די תוכחה, ניין? אין “האזינו”. קען מען געבן דאס אלס נאמנות? איך קוק אריין, איך וויל נישט קיין דבר שקר זאגן. “אשכלות מרורות” מיינט ביטערע טרויבן.
“ענבי רוש”. “ענבי זעם”. דו ווייסט דאך די לשון, “ענבי זעם”. ס’איז אזא מין געדאנק. “ענבי רוש, אשכלות מרורות למו”. דאס הייסט, די רוש איז אזויווי די רוש פון נחש, די זעלבע זאך. ביטערע, ביטערע זאכן, יא.
חידוש: מרור דאורייתא איז תבלין, מרור דרבנן איז זכר למרירות
Speaker 2:
און אפשר וועגן דעם טרינקט מען דעם וויין, ביטערע וויין. אבער טרינקט מען דאך א רוב, דאס איז דאך דעם רמב”ם להפוקי. דאס איז וואס איך מיין, אז נאך א וועג פון עסן מרור.
אקעי, צו לייגן צו די ענין וואס איך האב געוואלט זאגן, אז די טייטש איז אזוי, אז די רייסנדיגע מרור וואס קומט אויף די פסח איז נישט דער ענין צו זיין ביטער. איך מיין, ס’איז ביטער, אבער ס’איז נישט קיין שמאלץ. דער ענין איז צו מתבל זיין, ס’זאל זיין גוט. אבער ס’קען זיין די רבנן’דיגע מרור וואס גייט נישט מיט גארנישט. ממילא, יענע מרור איז נאר א זכר למרירות.
ס’שטימט גאנץ גוט, ווייל ס’שטימט דא מרירות. די מרירות איז אז ס’איז דא א חסרון פון קרבן פסח. ווען א מענטש עסט די גאנצע סענדוויטש אבער ס’פעלט די גאנצע קעניג, דער קרבן פסח, איז עס ביטער אויף אים. און די מרירות איז די מרירות פון גלות מצרים, און וועגן דעם קומט עס אריין אין דעם פרק, וואס איז דער פרק פון די סיפור.
דיגרעסיע: מור דרור
Speaker 2:
מ’דארף מיר יעצט וויסן ווי קומט אריין מור דרור מיט די זאך. ווייל די גמרא זאגט, “מטבע מן התורה מנין?” מור דרור. אבער מור דרור איז דאך א סארט אן בושם, ניין? ס’איז דאך א סארט… “ששנתן ריחו”, “שנתת ריח טוב”. “מור ואהלות קציעות”. ס’איז נישט די זעלבע מין… “מור ואהלות קציעות”. מור איז נישט ביטער. מור איז נישט ביטער, ס’איז זיס. איך ווייס נישט וואס ס’שמעקט. מארק, מערלי. ס’איז נישט ביטער. חמר מר. איך מיין איך ווער איינגעקלעמט, איך ווייס נישט. אקעי.
דריי לעוועלס אין רמב”ם’ס באהאנדלונג פון ליל הסדר
Speaker 2:
שוין, נחזור לענינינו. גיי מיר גיין ווייטער לערנען. עד כאן האט דער רמב”ם געטון אזוי: די משנה זאגט נאר די סדר, אבער דער רמב”ם האט יעצט געענדיגט לערנען די הלכות, יעצט גייט ער זאגן וואס מ’זאל טון. וואס פעלט אויס די גאנצע פארקערטע סדר, ווייס איך נישט, אבער אזוי זאגט ער. די שאלה איז אויף וואס די משנה פעלט עס אויס. דער רמב”ם גייט ווייטער מיט די סדר, אבער די משנה גייט אייביג אזוי. נישט דווקא נאר יענץ, מ’גייט. ווייל דער רמב”ם האט דאך שוין געזאגט אלע הלכות, יעצט פיגער אויס אליין וואס דו דארפסט טון. וואס דארף זיך דער רמב”ם מוטשען? אבער מ’האט דאך שוין געשמועסט אז דער רמב”ם וויל אז מ’זאל נישט דארפן נאכזוכן אין זיין ספר קיין שום ספר. ער לייגט אריין א הגדה של פסח, אזויווי ער לייגט אריין אין אנדערע פלעצער אנדערע זאכן. אה, ביי די ענד וועט מען דאך עקסטער נוצן א הגדה. דאס איז נאך א זאך, ס’איז דא דריי זאכן: ס’איז דא די הלכות, ס’איז דא די סדר, און ס’איז דא די הגדה. ביים רמב”ם זעסטו דריי אנדערע לעוועלס פון רמב”ם, אינטערעסאנט.
רייט. ס’איז שוין זייער קאלט. יא, דו זאגסט גוט. מ’דארף עס ארויפריקן די טעמפ. אינטערעסטינג. ס’איז אינטערעסאנט, איך ווייס נישט.
הלכה א’: אנהייב פון סדר הלילה
Speaker 2:
אקעי, זאגט דער הייליגער רבי: “סדר עשיית מצוות אלו בלילה הזה מסודר כך הוא”. אקעי, דאס איז די סדר וויאזוי צו טון די מצוות. “בתחלה מביאין כוס לכל אחד ואחד”. ס’איז דא א דיוק אז יעדער זאל האבן, יא? ס’שטייט “מביאין”, נישט “מוזגין”. פארוואס? ווייל יעדער איינער איז דאך מחויב מיט אלע כוסות. רייט. מיט אלע כוסות? יא. יא. יא. שטימט דאס איבער מען קען יוצא זיין. מען קען אפשר יוצא זיין די ווערטער, אבער דער טרינקען קען מען זיך נישט יוצא זיין, אז יעדער דארף האבן א כוס.
אויב אזוי גוט.
“תחילה נותנים כוס לכל אחד ואחד, ומברך בורא פרי הגפן.” ער מיינט דא צו מרמז זיין אז דער מנהג אז
הלכה ח’: סדר עשיית מצוות הלילה
דיגרעסיע: די משנה איז געמאכט פאר גבירים
Speaker 1: ניין, נאר דאס איז דער סדר וואס שטייט אזוי מלמעלה. אה, מוזגין לו כוס ראשון. איז דא איינער, איז דא דער שמש, דא אן עבד. די משנה איז געמאכט פאר גבירים, איך האב געזען אזוי. רבי ינאי האט געזאגט, “המשנה לא נתנה אלא לבעלי תרומה”. דו האסט נישט מסכים געווען.
דער סדר איז אז די וואס טוען די משנה דארפן זיין גבירים מיט שמשים, איך ווייס נישט וואס דו ווילסט. אויב ס’איז נישט אזוי, די וועלט איז נישט ארג.
איך האב שוין געהערט מיין דרשה ערב ראש השנה, וואס דו דאווענסט ראש השנה? וואס איז דאס, מ’דאווענט אויף “כח שמעון”? וואס איז דאס “כח שמעון”? קיינער ווייסט נישט וואס ס’מיינט. ס’מיינט אז די תלמידי חכמים זאלן זיין גבירים. “יראו צדיקים וישמחו”, וואס איז דאס “יראו צדיקים”? “צדיקים” איז די רבי’ס. “מחתי רשעה ועלזה”. דאס איז וואס מ’דאווענט, מ’דאווענט אז דער פאלשער רבי זאל נישט האבן קיין חסידים, און דער אמת’דיגער רבי זאל האבן אסאך חסידים. די פראבלעם איז אז יעדער איינער דאווענט עס.
יעצט גייט נישט כדי. יא, יא, יא. איך זאג דיר נאר פשוט פשט, ממילא די זעלבע זאך, אלע משניות זענען געמאכט פאר אריסטאקראטיע, פאר די עשירים. ווער זענען די עשירים? אונז! נישט בפועל ממש, און אויב ס’איז נישט, דארף מען תשובה טון, דארף מען מער ארבעטן.
דיגרעסיע: מרור דארף זיין געשמאק, נישט פייניגונג
Speaker 1: א קליינע הערה, נישט נוגע דא. אבער דו האסט פריער געפרעגט וויאזוי מ’איז יוצא מיט זאכן וואס איז נישט ביטער. רבי פוסק’נט אין שולחן ערוך “צנונים וחזרת”. וואס מיינט דאס? ער האט אייביג גע’enjoy’ט חזרת, און דאך רעכנט ער אויס חזרת די ערשטע. איך פארשטיי נישט!
איך בין דיר מסכים אז מ’דארף עס enjoy’ן. ביטער מיינט נישט אז מ’דארף זיך פייניגן. דאס איז נישט קיין שום ספק. נאר וואס איז געווען? אייביג האט מען געגעסן ביטערע זאכן. א ביטערן פיקל אדער א שארפע… וואס איז דער עיקר? די שארפע טאמעיטאס איז נישט… חריף, whatever. פארוואס? ווייל מ’enjoy’ט עס. ס’איז אן הנאה. ס’דארף זיין די סארט enjoyment.
קיינער עסט נישט עפעס וואס ער האט פיינט. איך מיין, כלל נישט. ס’איז נישט קיין שום ספק אז די מרור דארף זיין געשמאק. ס’איז נאר וועלכע סארט געשמאק. די וואס זאגן אז מ’דארף האבן דווקא ביטער, זיי זאגן נאר אנדערש אז מ’דארף די סארט געשמאק. זיי זאגן נישט אז מ’זאל זיך פייניגן. די וואס זאגן אז מ’דארף זיך פייניגן, איך ווייס נישט וואס.
ס’איז אביסל אינטערעסאנט, ווייל די זאכן וואס די כרפס, צנונים וחזרת… basically, רבינו הקדוש האט ערגעץ געהאט vegetables. ער האט געוואלט מאכן א שיינע משנה, א שיינע סדר, האט ער צוגעלייגט. אויסער די מצה און מרור, האט ער צוגעלייגט נאך זאכן וואס ער האט געהאט. ער האט געהאט זיינע אייגענע צנונים וחזרת, האט ער צוגעלייגט כרפס מיט… איך ווייס נישט פונקטליך וויאזוי ס’איז געווען.
Speaker 2: ניין, דו האסט געזאגט אז די משנה איז זיין אנטאלאגישע…
Speaker 1: די משנה איז באמת תורה שבעל פה, און דו זעסט עס. אויך די גמרא, אלע חכמי ישראל זענען געווען גבירים. וואס איז דאס שוין געווען?
נאר די גמרא איז דווקא דא דער דיון. רב שיזבי איז געווען א גרויסער עני, און די גמרא האט דא געשמועסט וועגן דעם.
Speaker 2: יא, דו האסט טאקע א קשיא, איך האב שוין קיין תירוץ. וואס זעסטו דא? אז ער מאכט נישט זיכער אז די אויבערשטער זאל אים מאכן פאר א גביר. ער וואלט געווען וויליג געווען א גביר, אמת?
Speaker 1: ניין, ביז ער איז נישט געקומען צו זיין הויז האט ער גארנישט געזאגט.
Speaker 2: אבער דו זעסט יא, אברהם גמליאל איז יא געווען א גביר, right? און דער נשיא, יא, יא, יא.
Speaker 1: ס’איז א גוטע געלעגנהייט צו mention’ען די QuickPay address.
Speaker 2: אקעי. והכל לפי כוחו של כל אחד ואחד.
דיגרעסיע: יששכר-זבולון שותפות
Speaker 1: ניין, א גביר מיינט נישט געדליין, דאס איז טעות. א גביר מיינט… איך מיין פארקערט, אויב איז עס א צייט פון כבוד התורה איז עס ממש גילוי. פארקערט. ווען מען קוקט אראפ אויף צדיקים און מען קוקט אראפ אויף ביזנעס, לאזט מען אים מאכן אליין ביזנעס. אבער ווען ס’איז עולם כתיקונו, וואס ס’דארף זיין איז, עולם כתיקונו איז אז דער רבי מאכט ביזנעס מיט’ן רבי’ן. זיי מאכן ביזנעס און מאכן א שותף, נעמען אביסל אינוועסטמענט.
Speaker 2: ניין, איך האב אים געזאגט, ער וואלט נישט געוואלט שפילן עס גייט נישט דעם רבי’ן א שותף. קיינער האט נישט געוואלט דעם רבי’ן’ס געלט מאכן א שותפות.
Speaker 1: דער רמב”ם’ס ברודער האט געדארפט דעם רמב”ם’ס געלט, ער האט נישט געוואלט דער רמב”ם זאל האבן די השפלה אז ער נעמט. האט ער גענומען דעם רמב”ם’ס געלט און ארומגעגאנגען דערמיט, ווייל דער רמב”ם האט אים געהאלטן פאר א יששכר. דער רמב”ם האט דערמאנט אויף אים אז ער איז יששכר, אז ער איז זבולון.
און דערפאר איז דער רמב”ם אליין זייער ברוגז קעגן תלמידי חכמים וואס נעמען געלט, ווייל ס’איז געווען גענוג אויפן כבוד התורה. ס’איז געווען גענוג אויף אויסצוהאלטן. יששכר זבולון מיינט נישט אז מען געט געלט, יששכר זבולון מיינט אז מען נעמט אינוועסטמענט.
אבער דו פארשטייסט, דער זבולון האט זיך ארומגענומען מיט א באנטש זבולונים, יא? ער קען אין א רגע באקומען פון עניבאדי הונדערט אלפים דאלער, פארוואס דארף ער דיינע צוויי טויזנט דאלער? ווייל ער וויל דיך…
אזוי זאגט דער רמב”ם’ס ברודער, ער האט נישט געוואלט דער רמב”ם זאל האבן די טעם פון אז ער איז נתלה על רבנות. ער האט גענומען פון אים געלט, אבער…
Speaker 2: איך בין נישט מסכים, ס’איז נישט פעיק, ס’איז זייער עכט. אטמאל, אז איינער האט נגיעות און ער נעמט א ברודער און געט אים א דזשאב, איז עס פעיק? ער ארבעט טאקע פאר אים. ער נעמט מיין געלט און ער מאכט נומבערס, איך מאך נישט אליין, איך בין מסכים אז כולי… ס’איז א געלט שותפות נאר. איך בין נישט קיין… אפשר גיט ער מיר אמאל אן עצה, איך ווייס נישט, אבער איך בין נישט קיין פראקטישע שותף.
Speaker 1: נו פיין, עניכנום, דאס איז פארט פון די שטיץ, אבער ס’איז נישט אז… ער זאגט, איך וואלט דיר געוואלט געבן געלט, איך מאך כולי מיט דיר א שותפות.
Speaker 2: ניין, ער איז טאקע א שותף.
Speaker 1: איך פארשטיי דיך, אז איינער קודם האט ער צוויי טויזנט דאלער פון איינעם, נאכדעם האט ער צען טויזנט דאלער, און נאכדעם קען ער פון די נעקסטע, ביז ער קען טאקע זיין א שותף. איך פארשטיי דיך. אבער איך רעד יעצט, יעדער ביזנעס האט זיך אזוי אנגעהויבן, אמת? ער האט זיך אנגעהויבן, ער האט גע’ירש’נט פון טאטע, פון ערגעץ האט ער זיך אנגעהויבן, אמת? סאו, דאס איז די בעסטע, א בעסערע וועג. איך פארשטיי.
און ער קען פארלירן אויך. אויב יענער איז נישט געראטן אין די ביזנעס, נו, איז דער רבי אויך נישט דא. ס’איז נישט… היינט גייט עס אויך אזוי עניוועי, רייט? און ער געט נאר נישט. אז דער רבי גלייבט, ס’איז נישט מיין די גאנצע געים.
אבער די אמת, היינטיגע צייטן שטיצן דעם רב איז אויך נישט סתם צדקה. מ’רופט דעם רב פרעגן אינפארמאציע פאר דיר פאר א שידוך, דער רב איז ביזי, ער געבט דרשות ביי א בר מצוה, ביי א שבע ברכות, ער געבט דיר אטענשאן, ער איז דא פאר דיר אין דיינע דעילי לייף.
Speaker 2: איך בין מסכים.
Speaker 1: דאס איז נישט אהער און נישט אהין. איך בין מסכים. נישט א גרעסטע סעלערי, נאר פלעין א האלב מיליאן דאלאר א יאר פאסט פאר א רב.
מיט סעלערי קען מען אויך יוצא זיין כרפס, דאס איז א געוואלדיגע זאך.
צוריק צו די נושא: דער מנהג אין גור
Speaker 1: צוריק צו די נושא דא. וואס איך מיין אז דו זאגסט, אין גור האבן זיי דאס איינגעפירט, דו ווייסט? ביי מדות?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: וואס מיינסטו אז זיי האבן געמאכט ביזנעס? אז די בעלי בתים האבן אריינגענומען דעם רבי’ן אלס א שותף. ס’האט געהייסן אזוי אין גור. דער רבי איז א שותף אין מיין סטאר. ס’איז געווען אז מען האט געמאכט פערצענט, און ס’מאכט ערליך. איך האב געהערט די וואך, האבן זיי געהאט א גור’ע פירער.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: יא.
Speaker 1: לאמיר גיין. דא גייט עס.
“סדר עשיית מצות הלילה על לחם משנה סדורות כהלכה. בתחילה מוזגין כוס לכל אחד ואחד ומברך בורא פרי הגפן, ואומר עליו קידוש היום וזמן ושותהו”.
שטומט. פשוט. “ואחר כך” — קודם קידוש היום, נאכדעם זמן, ושותהו, מ’טרינקט עס.
דיון: הסבה ביי כוס ראשון
Speaker 1: “ואחר כך” — מ’טרינקט עס אנגעלענט. איך מיין פריערדיגע זאגן מ’טרינקט עס אנגעלענט, ניין?
Speaker 2: יא, אבער דא שטייט נישט.
Speaker 1: פריערדיגע זאגן אז ס’דארף זיין אנגעלענט.
Speaker 2: פריערדיגע זאגן עס אנגעלענט. וואס זאגט ער נישט דא?
Speaker 1: ווייל ער האט שוין געזאגט.
Speaker 2: אקעי, אבער ער דארף עס זאגן נאכאמאל.
נטילת ידים — ווער וואשט?
Speaker 1: “ואחר כך מברך על נטילת ידים ונוטל ידיו”.
אינטערעסאנט, ווייל ער זאגט “כוס לכל אחד ואחד”, אבער “מברך על נטילת ידים” זאגט ער נישט. לכאורה קען מען דא משמע זיין אז נאר דער גדול הבית, רייט? איך ווייס נישט. ער זאגט נישט “וכל המברכים”, אזויווי ער זאגט…
Speaker 2: ווייל ער רעדט אויך משום היסח הדעת צווישן די טרינקען. ער האט שוין מסביר געווען מיט די מביאים לכתחילה דא ועוד כוסה.
Speaker 1: וואס ווייס איך, עפעס איז א רמז.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: אקעי.
וואס ליגט אויפ’ן טיש
Speaker 1: “ואחר כך מברך על נטילת ידים ונוטל ידיו, ומביאין שולחן ערוך”.
ואולי, וואס ליגט אלץ אויף די טיש? ער זאגט די סדר, ער רעכנט אויס קודם מרור, פארוואס זאגט ער נישט קודם מצה?
Speaker 2: אקעי, ליין. נישט אזוי וויכטיג.
Speaker 1: מרור וירק אחר, אן אנדערע ירק וואס מ’זאל נוצן פאר… מ’איז געוואויר געווארן אז די אנדערע ירק נוצט מען פאר כרפס. ומצה וחרוסת וגופה של כבש הפסח, מ’רעדט ווען ס’איז דא א קרבן פסח.
ער זאגט די סדר וויאזוי מ’דארף עס טון. מ’דארף ברענגען א קרבן פסח, דו האסט נישט קיין פסח.
Speaker 2: ניין, אפשר…
Speaker 1: אה, בזמן הזה, זאגט ער, אזוי גייט ער, בשר חגיגה של יום ארבעה עשר. בזמן הזה וועט מען לייגן שני מיני בשר, אחד זכר לפסח ואחד זכר לחגיגה.
דיון: שני מיני בשר — וואס איז דער מנהג?
Speaker 1: סאו איך געדענק נישט אז ביי אונז זאל זיין שני מיני בשר. מ’קען דא משמע זיין אז ס’איז גוט צו האבן שני מיני בשר אויף די קערה. אה, א ביצה, ווייל מ’האט די חשש פון קדשים בחוץ. למעשה דארף מען קוקן אין די מפרשים. אונז ברענגען מיר אויך, אונז ברענגען צוויי תבשילין, אבער אונז ברענגען א בשר וביצה. קענסט קוקן אין רמב”ם ווי ער פארשטייט. למעשה איז נישט דא פשט, דארף מען זען וואס איז די סדר פון די קערה פון די רמב”ם. די רמב”ם האט געקוקט וואס איז די תורה אמת.
חידוש: “גופה של כבש הפסח” — א גאנצע בהמה
Speaker 1: ס’איז אינטערעסאנט, “גופה של כבש הפסח”, דאס זעט אויס אז מ’מיינט די גאנצע זאך, מ’פאקט ארויף אויפ’ן טיש א גאנצע בהמה’לע. און פון די חגיגה איז גענוג אז מ’לייגט א שטיקל, “בשר חגיגה”, ער זאגט נישט אז מ’לייגט די גאנצע קרבן חגיגה.
אה, אויף פסח איז דא די זאך פון מ’בראט עס גאנצערהייט, און נישט רוב, על קרבו ועל כרעיו. די חגיגה איז אזויווי אייביג, מ’נעמט א שטיקל, ס’איז נישט דא די ענין פון דאס וואס איז א גאנצע בהמה וואס מ’לייגט אויפ’ן טיש.
Speaker 2: יא, ס’איז אביסל מדויק אין די לשון.
Speaker 1: די פסח איז די איינציגסטע זאך וואס מ’בראט גאנצערהייט, סאו מ’לייגט עס ארויף גאנצערהייט אויפ’ן טיש, ווייל אלע שטיקלעך ווערן זיך אויפגעגעסן. מה שאין כן חגיגה, נעמט מען א שטיקל דערפון, מ’עסט היינט, מ’עסט דערפון מארגן.
אחד זכר לפסח ואחד זכר לחגיגה.
דער ראב”ד’ס מחלוקת
Speaker 1: דער ראב”ד דארט אין ספר, פון אים איז א היפוך. עורב שמחה, און ער זאגט אז ס’איז נישטא קיין דיוק פון די נביאים, און ער ברענגט אז דער רמ”א זאגט טאקע דער מנהג אז מ’ווייזט די לבנה פאר די גבאים, אבער ער זאגט אז ס’איז נישטא קיין דיוק פון די נביאים.
הלכה ח’ (המשך): שני מיני בשר, זמן הבאת השולחן, ודרך ארץ בסעודה
שני מיני בשר — זרוע און ביצה
Speaker 1:
מה שאין כן חגיגה נעמט מען א שטיקל דערפון, מ’עסט היינט, מ’עסט דערפון מארגן, א חלק זכר לפסח און א חלק זכר לחגיגה.
אין רבי אברהם בריינזדארפער’ס ספר ברענגט ער דעם זיידנ’ס טאטע’ס “ערוב שמחה”, און ער זאגט דארט אן דיוק פון די מביאים, און ער ברענגט אז דער רמ”א זאגט טאקע די מנהג אז ביי אונז לייגט מען עס גארנישט, אבער ער זאגט אז ס’איז נישט קיין דיוק פון דעם רמב”ם. ס’איז א גוטע ספר, די “ערוב שמחה”, לאנצוט-בענדין, ער האט גוטע הערות. יא, ער זאגט דארט אלעס וואס זיי האבן געזאגט, סאו ס’מאכט סענס. געוואלדיג. אקעי, מסכים.
איך האב געוואלט זען וועגן די שני מיני בשר. שני מיני בשר איז, נאר וואס זאגן די פוסקים אויף די זרוע? דער רמ”א זאגט שוין אז מ’ברענגט א ביצה זכר לחגיגה, ונהגו להקל שקל לבשל ומצוי לכל, ס’איז פשוט גרינגער. אה, אבער ס’איז אן עניות. ס’איז נאך דא די ענין פון “ברוב עם הדרת מלך”.
סאו אויב איינער וויל קען ער יא ברענגען צוויי מיני פלייש, נישט? דער רמ”א האט אפילו גארנישט געשריבן. ער האט נאר געזאגט פשוט אז ביי אונז איז די מנהג בשר וביצה. רב יוסף האט געזאגט אז מ’דארף האבן צוויי מיני בשר, און רב הונא האט געזאגט אז מ’דארף נישט, קיימא לן כרב הונא. על כל פנים, ס’איז דא וואס זאגן אז מ’דארף יא ברענגען צוויי סארט פלייש. אבער ס’איז נאך אלץ דא אן ענין פון ברענגען “ברוב עם הדרת מלך”, סאו מ’זאל לייגן אויך דאס. אקעי, מ’קען זאגן בשר איז יבשת רנו וסירה טובה, מ’קען, אלעס האט א רמז, אבער ס’איז אינטערעסאנט ווייל די גמרא האט אפאר אזעלכע רמזים אויף ליל פסח, בשר חמור עלה, און דא איז זרוע.
דער רמז פון זרוע — “גארגל” און קול גדול
אוי, דער רבי זאגט א גארגל פון די פאריגע פאריגע פון די הויזן, און ער פארקויפט דאס אלס… איז נאך א גארגל, וואס איז גארגל? מ’מיינט נישט די הענט, מ’מיינט די קול גדול וואס גייט אויפרייסן די וועלט, מ’זאגט עס דורך די גארגל. קול גדול איז גענוג, קול גדול ולא יסף.
שמעני ורחם עלינו, הצילנו והעלנו מהגלותי. דאס איז דער רמז טאקע, וואס דו זאגסט זרוע, מ’לייגט א גארגל פון א מאכל עוף, וואס איז טאקע די פשט פון דעם? איך ווייס אז די ציונים האבן עפעס א ווארט פארוואס מ’לייגט ביצה, אבער ס’איז נישט… יא. ביצה? אזויווי וואס? נישט, אקעי. וואס זאגן זיי? ס’איז אן ענין, נו? וואס? ניין, ניין, ניין, ס’איז אן אמת’ע דזשאוק, ווייל פטירת מצרים, קריעת ים סוף, יא, האסטו מיר געהערט? ס’קען זיין ס’איז ריעלי א ווארט, אקעי. אקעי. איך קען נישט די דזשאוקס נישט. יא, ס’גייט אזוי.
זמן הבאת השולחן — פאר אדער נאך קידוש?
Speaker 1:
על כל פנים, סאו וואס זאגסטו אזויווי וואס? יא, ס’איז אינטערעסאנט, מ’ברענגט די שולחן נאכ’ן זיך וואשן, יא, רחץ און נטילת ידים, און נאכדעם ברענגט מען שולחן מיט אלע זאכן. ס’איז אינטערעסאנט, אונז טוען נישט אזוי, אונז גרייטן אן די קערה פאר’ן סדר. דער רמ”א האט א פסק אז מ’זאל עס ברענגען ווערן, אבער מ’זאל עס טון נאך קידוש, נאך קידוש און נטילת ידים. נאכאמאל, מדין שולחן ערוך, יא, ווען דארף עס געברענגט ווערן? פארוואס איז טאקע די פשט? פארוואס ברענגען אונז דאס שפעטער?
Speaker 2:
ניין, איך מיין אז טעכניש, אמאל איז געווען א קליינע טישל וואס מ’האט צוגערוקט און אוועקגערוקט, סאו ביי קידוש דארף מען נישט דעי טישל, מ’מאכט קידוש און מ’איז באקוועם. אזוי. ווען ברענגט מען די טישל? ווען מ’גייט שוין אנהייבן זיצן א גאנצע צייט. אבער איך ווייס נישט, טאקע די קערה זאל מען ברענגען נאך קידוש?
Speaker 1:
איך ווייס נישט, ס’איז דא וועגן דעם… איין מינוט, לאמיר זען. איך גלייב אז ס’איז א לשון “עומר עולה וארבע כוסות”, ניין? איך גלייב אז ס’איז דא א משנה. איך האב עס אין די עבודה פון אים. ער ברענגט עס. אנו מסדרים לפניו. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וואס די פשט איז. ער זאגט נישט. ער זאגט נאר אז מ’מאכט די קערה. אבער פארוואס ברענגט מען עס נישט נאך קידוש טאקע?
דער רמב”ם, טור, תוספות און שולחן ערוך
אה, ער זאגט אזוי: “ומביאים לפניו השלחן”. דער טור בשם רש”י זאגט טאקע פארקערט, אפילו דער רמב”ם אליין. אה, יא. אזוי שטייט אין תוספות, אז מ’ברענגט די שולחן נאך קידוש. שולחן ערוך שטייט טאקע אזוי ווי דער רמב”ם.
אה, “מביאים” שטייט נאכדעם? שולחן ערוך שטייט שפעטער, אין שולחן ערוך הרב שטייט דא. דאס מיינט נישט די שולחן, דאס מיינט דאס.
בקיצור, ס’איז נישט קלאר. ס’איז דא וועגן דעם שיטות. אבער דער רמב”ם זעט עס האלט טאקע אזוי. ער זאגט אז דער מנהג איז נישט אזוי, פארוואס נישט. ער זאגט מ’זאל טון אזוי ווי דער רמב”ם.
Speaker 2:
נו, מסכים. ניין, מ’דארף אויסקוקן פארוואס מ’טוט אזוי. מ’קען נישט טוישן א מנהג אן ווייסן די טעם פון יענע מנהג. און קוקן אריין אין מנהגי אבותינו בידינו, וואס טוט זיך דא.
Speaker 1:
איי איי איי איי איי איי איי איי איי. וואס האבן אונז שוין א גדלות? וואס האבן מיר גייען זיין אונזערע שכל צו זאגן פארוואס מ’טוט אזוי אונזער סדר. איי איי איי איי איי איי איי איי איי.
קשיא פון שהחיינו — פארוואס נישט אלעס ביים קידוש?
הקערה. איך האב נאך א קשיא. איך זע אז דער רמב”ם זאגט אז די קידוש גייט ארויף אויך אויף למצה ולמרור וארבע כוסות, ניין? דאס איז נישט די קידוש, דאס איז די שהחיינו קידוש. אה, די קידוש. שהחיינו, שהחיינו. און סאו איז דאך יא אן ענין אז ס’זאל אלעס זיין אויפ’ן טיש, ניין? ס’וואלט געווען מער פאסיג אז ביי קידוש זאל שוין זיין אלע זאכן. אזוי אז די שהחיינו גייט ארויף אויך אויף אלע מצוות נאכדעם.
Speaker 2:
אה, דווקא? איך מיין מ’זעט דאך פורים אז די שהחיינו קען ארויף גיין אויף מצוות אפילו ס’איז נישט אין פראנט פון דיר. אבער אויף די שהחיינו מיינט מען די מצה און די מרור, וואלט געווען מער פאסיג אז ס’זאל יא זיין ביים טיש.
Speaker 1:
אונז מאכן אלע די קערה פאר די… פאר די… פאר די…
אשריכם. מ’דארף טאקע טון נישט אזוי. מ’דארף מאכן עפעס אזא מעמד, א ווילע פאר א ברכה, ס’איז א הוה.
Speaker 2:
אזוי ווי חמץ.
Speaker 1:
יא, די קינדער… יאכלו ענווים וישבעו.
ער איז מדייק אז אין אנדערע פלעצער שטייט אז מ’מאכט ביום, וועגן די… אין שולחן ערוך, ביום, און דאס איז אן אנדערע דיוק. איך ווייס נישט. איך ווייס נישט.
דרך ארץ בסעודה — די קערה און דרך חירות
Speaker 1:
איך בין זייער נישט העפי מיט אונזער קערה סיטואציע. איך זוך אלעמאל עפעס אן עצה וויאזוי דאס צו פיקסן. איך האב שוין אפילו געטראכט דעם יאר צו קויפן אזא ריזיגן טאץ, מ’זאל קענען ארויפלייגן אויף דעם אלע מאכלים פון די גאנצע סדר, אזוי ווי א נארמאלער מענטש. די סימבאלישע קערה האב איך זייער נישט ליב. איך בין נישט באקוועם. מ’דארף זיך דערמאנען אז איך האב שוין געלערנט אינמיטן פארן פאר די… אפשר זאל מען קויפן א גרויסן טאץ. פארשטייסט וואס איך זאג? אזא גרויסע טאץ, ארויפלייגן אלעס.
Speaker 2:
אקעי. אפשר א טאקע א טיש. אפשר זאל מען אריינברענגען א טיש. וואס איז שלעכט?
Speaker 1:
יא.
Speaker 2:
א קליינע טיש, אזא… ס’איז דא קערות וואס שטייען אויף א סטענד, האסטו אמאל געזען?
Speaker 1:
יא, א זעקסטל פון א גרויסע קערה.
Speaker 2:
און זילבער.
Speaker 1:
מ’רעדט פון אן עניו, נישט פון אן עושר.
Speaker 2:
דרך ארץ. אפילו עניי ישראל, זיי האבן דרך ארץ. אפילו אן עני זאל מאכן דרך ארץ. אקעי, נו נו.
Speaker 1:
I hear. I hear what you’re saying.
אפילו אן עני זאל מאכן דרך ארץ. אקעי, נו נו. אנטשולדיגט, קום, קום, עס איז געשען. נייך, דאס איז נישט איין פראגע, עס איז א פיוטשער. איך מיין אז אונז דארפן נישט טוישן אונזער דרך ארץ בסעודה, די בעיסיק. נייך דארף יא. נייך, פרייטאג צונאכט שטייט דאך אויך אין די גמרא, איך מיין אז אין די גמרא שטייט פארשידענע מאל דרך ארץ בסעודה. אבער ס’איז נאר ווייל מען האט דעם סייד ענין וויאזוי ס’איז. דאס איז נישט פרייטאג צונאכט, מיר רעדן דאך יעצט פון פסח. וואס זאל ספעשיל זיין? ביסט דאך אויך גערעכנט, ווייל דאס וואס אונז לערנען זיך אן איז דאך אויך נישט אונזער וועג פון דווקא עסן א סעודה. אלא מאי, אונז טוען דאס נישט דווקא וויאזוי אונז זענען באקוועם. דארף מען וויסן. נאכאמאל, מיר דארפן עס מאכן זיי זאלן זיין באקוועם. מען קען נישט יפשי לכייוו שנייען. וואס איז אויספיגורן וויאזוי דו טוסט דאס? וויאזוי די זאך? געשמאק. איין זאך וואס מען טאר זיכער נישט טוען איז אנטוען א שפינאהל ביים זיידן. דאס איז זיכער נישט קיין דרך חירות. איך וועל זיך קויפן אזא שיינע היטל, אזוי… פון אמאל געצייטן. כמנהג אבותינו. זאל איך זינגען דעם? זאל איך זאגן מיין זיידעס מנהג? וועלכע זיידעס? איך האב אזעלכע זיידעס וואס האבן זיך אזוי געפירט. העלא, דו ביסט ערגעץ געגאנגען. יא יא, איך בין מיט דיר. ניין, דו ביסט נישט. ווען דו זאגסט אזוי עס איז מיט מיר, ביסטו עס נישט. ביי מיר. וואו ביסטו געגאנגען? ענטפערסט מיר נישט. יא, געגאנגען ערגעץ, נאר פראבירט צו זאגן ווען דו קומסט צוריק. עס קען זיין אז די ענין פארוואס מען ברענגט עס נאך קידוש האט עפעס א טעם מיט דעם וואס מען ברענגט דעם קרבן פסח. קרבן פסח קאכט מען ממש בשעת דעם סטאפ ענין ווען מען זאל אנהייבן קאכן דעם קרבן פסח. נאך די שחיטה קומט די ברוטוס, אבער די ברוטוס איז שוין יום טוב אדער וואס? ניין, בכלל נישט. עס מיינט עפעס צו שבת יא אדער ניין? איך ווייס נישט. אקעי. לאמיר גיין ווייטער.
הלכה ח’ (המשך): סדר הבאת השולחן וכרפס
דיסקוסיע וועגן קויפן מבושל פאר פסח
Speaker 1: ניין, מ’קען נישט קויפן פסח. מ’קען קויפן מבושל. מבושל.
Speaker 2: אבער מבושל ווענדט זיך שוין יום טוב אדער וואס?
Speaker 1: ניין, ס’ווענדט זיך נישט. ווענדט זיך אויב ס’איז שבת, יא, אבער אין יום טוב נישט.
Speaker 2: אה, נאר אויב ס’איז שבת.
Speaker 1: איך ווייס נישט. אקעי, לאמיר גיין ווייטער.
פארוואס א ביצה אויף די קערה? — זכר לקרבן חגיגה
Speaker 1: און נישט אזוי פשוט, די סיבה וואס מ’מאכט א בשר אויף ביצה איז א זכר לקרבן חגיגה. ווייל דער רמב”ם שטייט אז קרבן חגיגה… ניין, ס’איז נישט קיין בשר. דער רמב”ם שטייט אז אפשר איז אן אנדערע זאך, אבער ביצה איז נישט קיין בשר.
אבער ביצה איז עפעס א… איך ווייס טאקע נישט פארוואס, ווייל ביצה איז נישט אפילו הלכה’דיג פליישיג, אבער דא האבן מיר א חידוש, ס’איז עפעס קאנעקטעד. איך קען דיר זאגן אז ס’איז מער נאנט צו בשר ווי… ניין, א פאטעטא האט נישט מיט בשר. ס’איז א תבשיל של… איך ווייס נישט, ס’איז פראטעין. ביצה איז אייביג קאנסידערט אין די קאטעגאריע פון בשר, אפילו אויב נישט הלכה’דיג, ווייל ס’איז נישט קיין פליישיג. ס’איז פראטעין, ס’איז א זאך וואס קומט פון א טשיקען. ס’איז א חידוש אז ס’איז נישט פליישיג. ס’איז א חידוש אז ס’איז נישט פליישיג, דאס מאכט נישט קיין סענס.
Speaker 2: ניין, איך בין נישט מסכים מיט דיר. מילך קומט אויך פון א בהמה, דו ווייסט.
Speaker 1: אן נכון. די מילך אליינס וואס מ’רעדט אין די תורה קומט אלעמאל פון א בהמה. ס’איז נישט קיין חידוש אז ס’איז נישט פליישיג. ס’איז א ביצה. אקעי, לאמיר גיין ווייטער.
Speaker 2: אזוי? יא. דו ווייסט? יא, האסטו פארשטאנען אלעס?
Speaker 1: ניין.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: איך ווייס נישט.
דער רבי זי”ע וועגן די צייט פון בראטן
Speaker 1: איך זע אז דער רבי זי”ע זאגט “וטוב הדבר שלא לתלות הבשר אלא אחר ו’ שעות שהוא אחר אכילת פסח”. וואס הייסט “אלא אחר ו’ שעות”? אחר ו’ שעות מיינט פון ערב פסח?
Speaker 2: ניין, איך האב געטראכט אפשר איז דאס “במבואי השלחן”, ווייל מ’האט ממש יעצט געענדיגט דאס בראטן, אבער איך זע נישט פארוואס. מ’האט א גאנצע טאג וואס צו בראטן.
Speaker 1: יא. אבער איך ווייס נישט וואס איז דער… איך ווייס נישט.
די קערה סיטואציע — ווען ברענגט מען דעם שולחן?
Speaker 1: די קערה סיטואציע שטערט מיך. מ’דארף ברענגען א שולחן, אדער וואס אדער נישט. וויאזוי גייט מען דאס טון? אפשר ברענגט מען די שולחן נאר נאכדעם וואס מ’איז זיך נוטל ידיים, ווייל ס’זאל נישט צורירן די מצה פאר נטילת ידים?
געווען איין מינוט, איך פארשטיי נישט עפעס. די מצה… איך פארשטיי נישט, יעדע מאל, יעדע שבת ברענגט מען זיך די עצביך צומישט. יעדע שבת מאכט מען קידוש פאר… קידוש איז פאר נטילת ידים, יא, אבער יעדע שבת ברענגט מען א חלה, מ’לייגט עס אראפ אויפ’ן טיש פאר קידוש, מ’דעקט עס צו לכבוד די… ווייל צו ווארטן אז די קידוש גייט אויף די פת, ניין? ס’איז דא אזא זאך.
Speaker 2: רייט, סא וואס איז די… ניין, ס’גייט נישט אויפ’ן פת.
Speaker 1: פארוואס ברענגט מען עס?
Speaker 2: איך ווייס נישט.
קשיא: פארוואס ברענגט מען די קערה מיט מצה פאר קידוש?
Speaker 1: פארוואס ברענגט מען יעדע מאל די… די קערה האט דאך אויך מצה. ס’שטייט “מביאין לפניו מצה”.
Speaker 2: יא, מביאין לפניו מצה. איינע פון די זאכן איז דאך מצה, יא.
Speaker 1: סא וויאזוי מאכט מען נישט קידוש אויף די מצה? מ’דארף דאך קידוש מאכן אויף מצה, ניין?
Speaker 2: פאני, ניין?
Speaker 1: וויאזוי קען זיין? מ’דארף נישט ברענגען די מצה ביים מאכן קידוש?
איך פארשטיי נישט מצה. פארוואס זאגסטו ס’שטייט מצה? ס’שטייט נישט. “ירק אחר אין מצה וחרוסת”?
Speaker 2: ניין, ס’שטייט נישט פון דיין.
Speaker 1: יא. איך האב געמיינט ס’שטייט עס פיין?
Speaker 2: ניין, ס’שטייט מרור ומצה?
Speaker 1: ס’איז דאך א פאני דעמאלטס. ניין? נישט פאני? צו יא?
לכאורה, יעדע מאל מאכן אונז קידוש אויפ’ן מצה. מ’דארף קוקן, סתם אין די גמרא שטייט דאס עקזעקטלי. לאמיר זען. פארוואס מאכט מען יעדע מאל קידוש אויף די חלה, אויף די המוציא? פארוואס ברענגט מען אריין די חלה פאר קידוש? איך ווייס נישט.
Speaker 2: נו, קוק עס נאך ביז שבת.
Speaker 1: איך וועל זען אין דא צו “מביאין השולחן” שטייט אין די גמרא די לשון. ס’איז נישט? אבער יא, “מביאין לפניו”, אה. אבער אין די משנה שטייט אז מ’ברענגט עס נאך נטילת ידים. דאס איז דאך די משנה. מ’גייט יעצט קוקן.
קוקן אין די משנה — סדר הבאת השולחן
Speaker 1: מזגו לו כוס ראשון… הביאו לפניו…
ס’איז נישט אזוי קלאר. ס’שטייט אבער יא אין די משנה. כ’האב געמיינט ס’שטייט. אין די משנה זאגט, “מזגו לו כוס”, און די נעקסטע שטייט “הביאו לפניו”. “הביאו לפניו” שטייט מצה?
Speaker 2: ניין.
Speaker 1: “הביאו לפניו מטבל בחזרת”. “הביאו לפניו הירקות”, אזוי זאגט רש”י אויפ’ן פלאץ. אז די נעקסטע זאך נאך כוס ראשון הייבט מען אן רעדן וועגן די… אה, “הביאו לפניו מטבל בחזרת עד שמגיע לפרפרת הפת”, און נאכדעם “הביאו לפניו מצה וחזרת וחרוסת”.
חידוש: דער רמב”ם האט משנה געווען דעם סדר פון דער משנה
Speaker 1: אינטערעסאנט. אין די משנה זעט אויס אז מ’ברענגט די מצה דעיס ברענגט מען נאכ’ן ענדיגן די כרפס. דא שטייט אז מ’ברענגט עס פאר די כרפס. יא? יא? אין די סדר המשנה זעט אויס אז מ’ברענגט די טיש פון מרור און מצה מיט פלייש נאך די כרפס. און דער רמב”ם זעט אויס ווי מ’ברענגט עס נאך קידוש פאר כרפס. און די משנה זאגט, יא, מזגו לו כוס שני, די נעקסטע משנה, והביאו לפניו, ער ברענגט כרפס. און דא שטייט הביאו לפניו מצה וחזרת ושני תבשיל. דער רמב”ם זעט אויס אז ער האט געטוישט די סדר, און מ’ברענגט כרפס צוזאמען מיט די, יא, וירק אחר. ס’איז טייטש מ’ברענגט איינמאל, מ’ברענגט די כרפס מיט אלעס. ס’איז אינטערעסאנט, ס’האט משנה געווען די סדר פון די משנה. דארף מען וויסן פארוואס די משנה זאגט עס די וועג, און פארוואס…
תוספות: אין מביאין השולחן עד אחר הקידוש
Speaker 1: אה, איך זע תוספות אויפן בלאט זאגט, הביאו לפניו, זאגט דער רשב”ם, זאגט ירקות פאר כרפס, ואין נראה, נאר הביאו לפניו מיינט מ’ברענגט די גאנצע טיש, שאין מביאין השולחן עד אחר הקידוש. אבער פארוואס? פארוואס זאל מען נישט ברענגען די טיש פאר קידוש? איך ווייס נישט.
ברירור: ס’איז נישט דא קיין הלכה אז מ’דארף ברענגען חלה פאר קידוש
Speaker 1: פשטייט, ס’איז נישט דא אזא הלכה אז מ’דארף שבת ברענגען די חלה פאר קידוש. ס’איז דא א הלכה, אויב מ’וועט עס ברענגען דארף מען עס צודעקן, אבער… ס’איז נישט דא קיין הלכה אז מ’דארף, יא. אויב מ’ברענגט די חלה נאך קידוש איז עס גוט, אזוי מיינט מען לכאורה.
פשטייט, שו”ע אורח חיים, וואס איז אזא זאך? אפשר פון דעם קומט עס? דער רמ”א זאגט בכלל די זאך אז מ’דארף ברענגען שבת און מ’דארף צודעקן די חלה. ס’איז נישט דא אזא הלכה אז דער רמב”ם זאגט פאר קידוש, דף ר”ע. ער זאגט נישט געהעריג. ער זאגט נישט ווען מ’דארף עס ברענגען.
ניין, ס’שטייט נישט אז מ’דארף צודעקן, אז מ’דארף עס ברענגען. פורת’ס מאפע שטייט וועגן דעם, אז מען האט שטארק געהארגעט עס. יא, אויב מען האלט אינמיטן די סעודה. פורת’ס מאפע מקומות הדתא. אקעי, איז דעמאלטס איז פשוט. ס’שטייט שוין א גאנץ יאר גייט מען חושש זיין וויאזוי די סדר איז.
חידוש: פארוואס פסח נאכט ברענגט מען נישט מצה פאר קידוש
קען זיין דאס איז טאקע די ענין
Speaker 1: קען זיין דאס איז טאקע די ענין, ווייל אז יעדער שבת קען מען מחליט זיין מען וויל מקדש זיין אדער אויף די יין אדער אויף די פת. פסח האט מען נישט די אפשען. מען וויל אז דער מענטש זאל געדענקען ער האט נישט די אפשען. סאו אויף די טיש איז נאר דא יין, ווייל יעצט איז מצוות יין אן אנדערע מין מצוה. אבער אניש וואלט דער מענטש געטראכט אז ס’איז ווי יעדער שבת, און ער וואלט געקענט מאכן קידוש אויף די מצה. ס’וואלט געווען דא א גאנצע דיזעסטער. נישט קיין שלעכטער פשט.
Speaker 2: יעדער שבת ליגט אויפן טיש ביידע, און ער קען דיסיידן וועלכע ער נעמט.
Speaker 1: איך ווייס נישט פארוואס ער קען נישט. ער דארף נאר מאכן פיר כוסות.
Speaker 2: ניין, אבער היינט קען מען נישט, ווייל מען הייבט אן, קודם כל, ווייל אויף די… ס’איז דא פיר כוסות, און ס’איז דא א סדר, און ס’וועט שטערן דיין סדר. ס’איז דא ארבע כוסות של יין. אז דו מאכסט קידוש אויף פת, האסטו יעצט צו ווארפן די גאנצע סדר. יעצט וועט מען דארפן פרעגן א דיין וויאזוי ס’איז פריש די סדר. אקעי, ס’איז א גוטער פשט?
Speaker 1: אקעי, מעיבי.
הלכה ח — כרפס
Speaker 1: אקעי, מתחיל ומברך. איך האב איבערגעהופט סעיף ב’. מתחיל ומברך בורא פרי האדמה. א מינוט. מתחיל… מתחיל… דא הייבט מען אן די סדר. דאס הייסט, ביז יעצט איז געווען קידוש, יעצט הייבט זיך אן די… די לשון מתחיל…
וואס מיינט “מתחיל”?
Speaker 1: מקדמישן מיין איך, מתחיל הייסט קודם נעמט מען עס, און נאכדעם זאגט מען די ברכה. נישט מען זאגט די ברכה און נאכדעם נעמט מען עס. דאס איז וואס דאס מיינט? איך ווייס נישט. דו ווייסט? ווייסטו? איך ווייס נישט.
די הלכה פון כרפס
Speaker 1: מברך בורא פרי האדמה. וילקח ירק ויטבל אותו בחרוסת, ואוכל כזית הוא וכל המסובין עמו. קאנפירמד. דו זעסט ביי מביאים כוס לחולה בשבת, האט ער געזאגט קלאר,
הלכה ח’ (המשך): עוקרין את השולחן, מה נשתנה, והגבהת מצה ומרור
דיוקים אין רמב”ם’ס לשון: יחיד און רבים
Speaker 1: דו ווייסט? איך ווייס נישט. מ’מאכט בורא פרי האדמה.
Speaker 2: ולוקח ירק ומטבל אותו בחרוסת, ואוכל כזית הוא וכל המסובין עמו.
Speaker 1: אה, זעסטו אז ער איז מדייק. דו זעסט, ביי “מביאין כוס לכל אחד ואחד” האט ער געזאגט קלאר. ביי נטילת ידים האט ער נאר געזאגט א לשון יחיד. און דא ווייטער, יעדער איינער עסט. סאו מ’קען דא זען אז דער רמב”ם האט גאנץ גוטע דיוקים וואס דער בעל הבית טוט און וואס דער גאנצער עולם טוט. מ’קען מדייק זיין זיינע ווערטער, יא? “מביאין כוס לכל אחד ואחד” האט ער נישט געזאגט אז יעדער דארף זאגן די ברכות, מ’הערט פון די בעל הבית, און ס’איז גענוג אז נאר דער בעל הבית איז נוטל ידים. און דא זאגט ער שוין, יעדער איינער עסט, “וכל המסובין עמו”, כל אחד ואחד, ווייל איינער עסט פחות מכזית.
עוקרין את השולחן – נאר פון קורא ההגדה
Speaker 2: ואחר כך עוקרין את השולחן מלפני קורא ההגדה לבדו. מ’נעמט אוועק די שולחן נאר פון דער וואס איז קורא ההגדה.
Speaker 1: יעדער איינער האט נישט קיין שולחן?
Speaker 2: ניין, לכאורה נאר ער האט באקומען א שולחן, פון אים קען מען נאר זיין שולחן אוועקנעמען.
Speaker 1: דאס איז דאך די גמרא, “מלפני קורא ההגדה לבדו”. דאס איז די הגדה וואס מ’האט גערעדט וועגן פריער, יא.
Speaker 2: זעסט, דער רמב”ם אליין זאגט דא אז אונז האבן שולחנות גדולות, אונז האבן גרויסע טישן, און ס’איז גענוג אז הגבהת הסל.
דיסקוסיע: פארוואס נאר פון קורא ההגדה?
Speaker 1: אבער פארוואס איז דער רמב”ם מדייק “מלפני קורא ההגדה לבדו”, און די לחם משנה, “אין עוקרין אלא מלפני מי שאומר ההגדה”? רבינו מביא קערה מלפני מי שאומר ההגדה.
Speaker 2: דאס איז דאך די גמרא.
Speaker 1: וואס איז אינטערעסאנט איז, פארוואס, יעדער האט א שולחן?
Speaker 2: זעט אויס אז יא. ס’איז אפשר נאר אויף די מעין שולחן… אה, אפשר דאס איז טאקע די ווארט, ווייל נאר דער בעל הבית האט אויף די שולחן די גאנצע קערה מיט אלע זאכן, פאר דעם נעמט מען עס אוועק. אלע אנדערע האבן נאר א שטיקל טיש צו קענען זיך מאכן באקוועם, צו קענען אראפלייגן די הגדה און עסן די שטיקל כרפס. עוקרין את השולחן איז כדי דער קינד זאל פרעגן. ניין, נישט אזוי שטייט אין די גמרא. דער קינד זאל פרעגן, אקעי, אפשר פאר דעם, ס’זאל זיין א שינוי, ס’זאל זיין… דעם מאכט עס מתמיה, פארוואס פונקט פון די ראשי הבית נעמט מען אוועק די שולחן.
Speaker 1: ואחר כך עוקרין את השולחן מלפני קורא ההגדה לבדו. ס’קען זיין אז אונז זענען מיר יוצא די עוקרין את השולחן מיט’ן צוכאפן די מצה, כאפן אפיקומן. דער רב האט געהאלטן, חלילה, דו זאגסט אז דאס איז נישט דער סדר פון די שולחן, אבער ער האט זיך געהאלטן אז ער איז יוצא מיט’ן אוועקנעמען די שטיקל מצה.
מוזגין הכוס שני – שאלת הבן
Speaker 2: אקעי. ומוזגין הכוס שני, וכאן הבן שואל. דא קען מען אויסבעטן קינדער. ואומר הקורא מה נשתנה הלילה הזה מכל הלילות, שבכל הלילות אנו מטבילין אפילו פעם אחת. מען דארף עסן א כזית פון די כרפס, ס’איז זייער ריכטיג. אה, וכו’ מסובין, אה, אין אוכלין אפילו פחות מכזית. און אויך מאכט מען בורא פרי האדמה. אה, דאס איז זיכער, יא, אויף די מרור שפעטער.
דער רמב”ם פסק’נט אז אויב ס’איז דא א מצוה, איז אזוי ווי יעדע מאל א שיעור אכילה איז נישטא קיין פחות מכזית. אויב ס’איז נישט ממש א מצוה, ס’איז נאר עפעס א הכנה צו מרור אדער א הכנה צו שאלת התינוקות.
ווער זאגט מה נשתנה?
Speaker 1: ומוזגין הכוס שני, וכאן הבן שואל, ואומר הקורא. ס’איז נישט דער קינד הייבט אן פרעגן. כאן הבן שואל, וואס וואטעווער דער קינד קען פרעגן, אזוי ווי מ’האט שוין פריער געהאט, יעדע קינד לויט זיין מצב, וואס זיין חכמה. ואומר הקורא, ס’מיינט אז אויסער דעם וואס דער קינד פרעגט, זאל מען נאך זאגן דעם לשון, זעט אויס.
זעט אויס אז דער בן שואל איז נישט נאר מיט דעם לשון, נאר וואס מ’האט אים געלערנט צו פרעגן. רייט, בן שואל, וואטעווער ער פרעגט. אבער נאכדעם זאל נאך זיין א שאלה פון די טראדיציאנאלע נוסח, די פיר שאלות. ס’זעט אויס, מען קען אפילו זאגן, אבער דווקא נישט דער קינד זאל זיין דער וואס פרעגט די מה נשתנה, נאר הקורא, דער קורא הגדה איז דער וואס זאגט די מה נשתנה. און וואס זענען די שאלות פון דער היינט ביים סדר?
ס’איז נאר אינטערעסאנט אז מ’זאל נישט מאכן אז דאס זאל זיין באופן שאלה ותשובה, אז איינער זאל פרעגן פון דעם קורא. ס’וואלט געווען א בעסערע פלעי, אז דער קורא הגדה זיצט און איינער פרעגט אים, און ער ענטפערט אים א ווארט אויף א ווארט. אבער דא שטייט אז דער קורא אליין איז דער וואס פרעגט.
די פינף קשיות (בזמן המקדש)
קשיא ראשונה: טבילה
Speaker 2: “מה נשתנה הלילה הזה מכל הלילות, שבכל הלילות אנו מטבילין פעם אחת, והלילה הזה שתי פעמים.” יא, דאס איז די ערשטע. שבכל הלילות אנו… ס’מאכט סענס ווייל מ’האט שוין איינגעטונקען איינמאל. יא, ביי די סדר איז נישט אפגעפרעגט די… מ’פרעגט דאס די ערשטע קשיא. מ’האט יעצט געענדיגט עסן כרפס.
קשיא שניה: מצה
די צווייטע שאלה איז, “שבכל הלילות אנו אוכלין חמץ ומצה, והלילה הזה כולו מצה.”
קשיא שלישית: צלי
די דריטע שאלה, “שבכל הלילות אנו אוכלין בשר צלי שלוק ומבושל, והלילה הזה כולו צלי.” ס’איז אינטערעסאנט, אונז האבן נאך נישט געזאגט… אקעי, אונז ווייסן שוין, אונז האבן נישט געזאגט קלאר אז די הלכה איז אז מ’זאל נישט… אז די נאכט זאל נישט זיין קיין שלוק ומבושל. אה, ס’מיינט ווייטער, ווען ס’איז דא קרבן פסח. אקעי.
קשיא רביעית: מרור
“שבכל הלילות אנו אוכלין שאר ירקות, והלילה הזה מרור.”
קשיא חמישית: הסיבה
“שבכל הלילות אנו אוכלין בין יושבין ובין מסובין, והלילה הזה כולנו מסובין.” ס’איז אינטערעסאנט, “כולנו מסובין”. “כולנו מסובין” מיינט יעדער איינער, אדער ס’מיינט מ’איז א גאנצע נאכט אין מסובין? ווייל דער רמב”ם האט דאך פריער געזאגט נאר געוויסע צייטן איז צורך הסיבה. אקעי. “כולנו” מיינט נישט א גאנצע נאכט, “כולנו” מיינט אונז אלע. יא, יא, אונז אלע.
אה, “בין יושבין ובין מסובין” מיינט אזוי, די חשוב’ערע… ביי יעדע סעודה איז דא יושבים און מסובין. די עבד, די אישה וואס זיי זיצן, און די מסובין. והלילה הזה, אלע זיצן מסובין.
Speaker 1: זייער גוט. אזוי ווי אפילו עני שבישראל. אפילו די עני שבישראל, דאס איז די חידוש. זייער גוט. געווענליך איז די ארימאן זיצט נישט מסוב, און היינט ביינאכט מוז יעדער איינער זיצן מסוב. וועגן דעם איז דא די קשיא. זייער גוט.
דיסקוסיע: פארוואס “כולו צלי” אויב ס’איז נישט נאר צלי?
איין אומר, והלילה הזה כולו צלי, פארוואס שאינו נקרב. ס’האט דאך גארנישט מיט אים אליין.
Speaker 2: ניין, ס’איז דאך געזאגט מביאין שני מיני בשר, אבער א גאסט, די בשר איז לאו דווקא צלי. ניין, איך זאג די בשר וואס דער רמב”ם האט פריער געזאגט אז מ’האט נישט געזאגט צלי, סאו מ’ברענגט זיך עניוועי, אמאל איז עס צלי, אמאל איז עס שלוק או מבושל, סאו מ’קען נישט זאגן הלילה הזה כולו צלי.
מתחיל בגנות – ביז סוף ארמי אובד אבי
Speaker 1: ומתחיל בגנות, וקורא עד שיגמור דרש פרשת ארמי אובד אבי כולה, ביז מ’ענדיגט די חלק הגדה וואס דרש’נט די פסוקים פון ארמי אובד אבי. דאס הייסט, ביז מ’ענדיגט גאנץ איז מען נאך אין די גנות טעריטאריע, מ’איז נאך ביזי מיט גנות. זעט אויס בסוף אז די ענין איז אז די שולחן זאל נישט זיין דארטן ווען מ’רעדט פון גנות, שלא יראה פת בשתו, ווייל יעצט גייט מען צוריק ברענגען, מחזירין השולחן לפניו. סאו ביז מ’ענדיגט די גנות איז די שולחן אוועקגעגאנגען.
מתחיל בגנות ומסיים בשבח. יא, אבער ווי לאנג ס’איז גנות איז נישטא די טיש דארטן. זאגט ער, דא הייבט מען אן. דאס איז די דריטע מתחיל ביי די וועי, דו שטייסט דא, דו באמערקסט? דא איז דא אסאך השכלות. בכלל השכלות קשות. ער זאגט דא, תחילה מביאין לפניו, מתחיל ומגביה את הקערה, ומתחיל בגנות. ער הייבט אן די הגדה, דאס איז די עיקר די זאך.
וואס איז די סדר דאך די השכלה פון די גאנצע יאר, ראש השנה מקראי קודש, ווי די הייליגע רבי אהרן קארלינער האט געזאגט. ער זאגט דא א סדר, א סדר, א סדר. דאס איז דאך די מתחיל. ער זאגט אויך אז ס’האט צוטון מיט ציילן, מ’ציילט, מ’דערציילט.
מחזירין השולחן – פסח, מרור, מצה
Speaker 2: אקעי, און נאכדעם ברענגט ער, ואומר פסח זה שאנו אוכלין על שום שפסח הקב”ה על בתי אבותינו במצרים, שנאמר ואמרתם זבח פסח הוא לה’. און דא זאגט ער אויף פסח זאגט ער נישט א הגבהה. נאר אויף מרור זאגט ער “מגביה מרור בידו”. אקעי, ס’איז צו גרויס אויפצוהייבן. רייט. וואס ווערט סתרי, זאגט מען ברענגט די גאנצע בהמה אויפאמאל. איך ווייס טאקע נישט.
וואס זאגן די צדיקים פון די זאך? זיי ווילן נישט, זיי זענען העפי.
אגב, ס’איז נישט נוגע צו די קרבן וואס מ’טונקט אין חרוסת. ער ברענגט א באנטש ראשונים אויף דעם.
Speaker 1: יא, אבער ער ברענגט אזויפיל ראשונים, בעלי התוספות, אלע האבן געהאט אנדערע… ווען נישט דאס, זאגט רבי יחיאל, אקעי.
אה, און אגב, ער קריגט זיך אויך אויף די כזית פון כרפס, סתם א גדולה כל שהיא, וואס די חנוך לשון הרע האט אן ענוות.
דיסקוסיע: פארוואס הגבהה ביי מרור און נישט ביי פסח?
אבער וואס איז טאקע די ענין אז די מרור דארף מען אויפהייבן, און ער האט עס נישט געזאגט אויף די פלייש? וואס איז די ענין אז די פלייש האט ער נישט געזאגט אויפהייבן, און אויף די מרור האט ער געזאגט אויפהייבן?
Speaker 2: אקעי, מיר קענען הערן אז די פסח איז דאך א גראבע שטיק, ס’ליגט א גרויסע חפץ, ס’ליגט, יעדער זעט עס. די מרור איז א קליין בלעטל, אדער עפעס א קליינע מרור אין א קליינע טעלערל. מ’ווייסט עס, מ’זעט עס נישט אזוי אביעס.
Speaker 1: אקעי. און אזוי אויך זאגט ער אויף די מצה, “מגביה מרור, מגביה מצה”. די ראשונים דא לייגן גלייך צו, איך מיין די מפרשים דא לייגן גלייך צו אז אין די הגדה איז די סדר קודם הייבט מען אויף די מצה. און אזוי דארף דאך זיין, ווייל מצה איז דאך די עיקר מצוה. זאגן זיי אז ס’איז לאו דווקא. אזוי זאגן זיי, ער האט עפעס פון משנה, און… וואס? ער זאגט עפעס אויף שטאט, לאמיר זען אים. אזוי…
הלכה ח’ (המשך): נוסח ההגדה, ברכת “אשר גאלנו”, ותפילה על גאולה
נוסח הרמב”ם: “פסח, מרורים, מצה”
Speaker 1: די מרור איז א קליין בלעטל אדער עפעס א קליינס, און א קליינע טעלערל, און מ’ווייסט עס, מ’זעט עס נישט, ס’איז נישט obvious.
אקעי. איז אבער זאכן מיט די מצה, מגביה מרור, מגביה מצה. די ראשונים דא לייגן גלייך צו, איך מיין די מפרשים לייגן גלייך צו אז אין די הגדה איז די סדר קודם הייבט מען אויף די מצה, און אזוי דארף דאך זיין ווייל מצה איז דאך די עיקר מצוה. דער רמב”ם איז לאו דוקא. אזוי זאגט ער, ער האט עפעס…
פשט פון חתם סופר / ר’ אברהם אב”ד: מרור איז נמשך נאך פסח
די חתם סופר… וואס? ער זאגט עפעס א פשט… לאמיר זען. אז וואס? דער רמב”ם פריער האט אויך געזאגט “פסח, מרורים, מצה”. אזוי האט דער רמב”ם אויך געהאט אין פרק ז’, די גמרא האט געהאט אן אנדערע נוסח דארט, אבער ער זאגט אויך “פסח, מרורים, מצה”. און ער זאגט ווייל לכאורה זייער גוט, ווייל ס’איז דאך דא צוויי מרורים, האבן מיר דאך יעצט געלערנט. מרור קומט דאך וועגן צוזאמען מיט פסח. מה שאין כן מצה איז אן אנדערע מצה, נישט די מצה וואס קומט צוזאמען מיט פסח. ממילא פסח און מרור גייט צוזאמען, פארשטייסט? מרור קומט דאך… איז די ענין האבן א מרור אויף די אנדערע… אה, ממילא איז נמשך די מרור נאך די פסח.
Speaker 2: פארוואס שטייט אין די משנה אנדערש?
Speaker 1: אקעי, דער רמב”ם האט פארשטאנען אזוי. ער זאגט עפעס א פשט אויף דעם אויך, לאמיר זען. ער זאגט עפעס א פשט אויף דעם אויך. ניין, ער זאגט אז מ’שטימט צו מיט נוסח הר”ב. זאגט דער רבינו מנוח אז אין די נוסח פון די ר”ב אליין שפעטער שטייט יא די סדר קודם מצה. אין סדר הגדה. אבער ס’קען זיין ווייל ס’מאכט סענס, ווייל אונז טוען דאך נישט די מרור פון די פסח.
Speaker 2: אה, דו מיינסט צו זאגן בעצם וואלט געדארפט זיין אזוי, ווייל ס’איז נאכגעשלעפט נאכדעם.
Speaker 1: ווייל דער רמב”ם שרייבט דאך דא כולו, בזמן שבית המקדש קיים, אפשר דעמאלטס האבן זיי געמאכט אויף דעם סדר טאקע, וואלט געקומען די מרור צוזאמען מיט די… פארשטייסט וואס איך זאג? אבער היינט וואס מ’טוט אנדערש, ווייל היינט האט עס הייסט א חשיבות, כאילו מצה איז מער חשוב ווייל ס’איז דאך דאורייתא.
Speaker 2: אה, רייט. בזמן בית המקדש איז געווען מצה, מרור דאורייתא, מרור שייך מיט פסח. שטימט?
Speaker 1: יא. מאכט זייער גוט סענס. דאס איז דער ר’ אברהם אב”ד’ס פשט, ס’איז זייער א שיינע פשט.
Speaker 2: פארוואס ביסטו נישט אזוי העפי דערמיט?
נוסח “מצה זו שאנו אוכלים” און “פסח שהיו אוכלים”
Speaker 1: אקעי. מצה זו שאנו אוכלים, על שום מה? ומגביה המצה בידו ואומר: מצה זו, יא, מה זאגט ער? ער זאגט מכאן. מגביה המצה בידו ואומר: מצה זו שאנו אוכלים, על שום שלא הספיק בצקם של אבותינו להחמיץ עד שנגלה עליהם מלך מלכי המלכים הקדוש ברוך הוא וגאלם, שנאמר “ויאפו את הבצק אשר הוציאו ממצרים עוגות מצות כי לא חמץ, כי גורשו ממצרים ולא יכלו להתמהמה וגם צידה לא עשו להם”. בזמן הזה יאמר, בזמן הזה איז די זמן וואס מ’האלט יעצט ביים פסח, פסח שאבותינו היו אוכלים בזמן שבית המקדש היה קיים, על שום שפסח הקדוש ברוך הוא על בתי אבותינו במצרים. ער זאגט נישט “שאנו אוכלים”, יא.
Speaker 2: ער זאגט נישט “בזמן שבית המקדש היה קיים”, ער זאגט “בזמן שבית המקדש קיים”.
נוסח “לפיכך אנחנו חייבים להודות”
Speaker 1: אקעי, און נאכדעם זאגט ער, וואס זאגט ער? לפיכך אנחנו חייבים להודות, להלל, לשבח, לפאר, לרומם, לגדל, להדר ולנצח. נעם, יא, די לשונות פון שבח, למי שעשה לנו ולאבותינו.
Speaker 2: ביי מיר שטייט: להודות, להלל, לשבח, לפאר, להדר, לרומם, לגדל, לנצח. ביי מיר שטייט נישט אבותינו.
Speaker 1: ביי מיר שטייט לרומם, לגדל, להדר, לנצח אין זיין נוסח.
Speaker 2: יא, איך ווייס נישט, איך גיי מיט מיין נוסח.
Speaker 1: טו וויאזוי ס’ארבעט פאר דיר.
למי שעשה לנו, בקיצור, למי שעשה לנו ולאבותינו.
Speaker 2: ביי מיר שטייט נישט קיין אבותינו.
Speaker 1: יא, ניין, דא ברענגט ער לנו ולאבותינו, וכתב יד אפס קאפף איז דא איין מילתא זו. כל הנסים האלו.
Speaker 2: ס’איז גאנץ גוט, די לנו פארשטיי איך וואס איז מיט די להוציא את עצמו מן הכלל, יצא ממצרים.
Speaker 1: ניין, הוציאנו מעבדות לחירות.
Speaker 2: מעבדות לחירות, מיגון לשמחה, ומאבל ליום טוב, ומאפלה לאור גדול, ומשעבוד לגאולה.
Speaker 1: אה, די אלע, ער לאזט ארויס די אלע לשונות. דער רמב”ם זאגט אזוי, אז מ’דארף עס אונז האבן, און יעצט קוקן מיר אין אונזער הגדה, “ונאמר לפניו הללוי-ה”.
“ונאמר לפניו הללוי-ה” — אנהייב הלל
“ונאמר לפניו” – מ’הייבט אן צו זאגן, “ונאמר לפניו הללוי-ה הללו עבדי ה’ עד חלמיש למעינו מים”. מ’הייבט אן צו זאגן, וואס שטייט? “ונאמר לפניו הללוי-ה הללוי-ה”. לא, איך האב עס שוין געזאגט. סאו דער רמב”ם מאכט עס אזוי, “ונאמר לפניו” און מ’זאגט הלל, די ערשטע צוויי שטיקלעך הלל.
Speaker 2: אה, “ונאמר לפניו” איז יעצט גייען מיר זאגן, נישט?
Speaker 1: יא יא, על פי חנוך לנער, יא. מ’איז מחויב צו טון אזוי און זאגן אזוי. “וחותם” – און דו זעסט טאקע ווי איך האב עס יעצט געענדיגט זאגן, און מ’זאגט טאקע די גאנצע הלל. ס’איז אביסל אינטערעסאנט אז מ’האט געהייסן זאגן, און אה, איך האב עס יעצט טאקע געזאגט, און “ונאמר”, מיר וועלן זאגן.
Speaker 2: אה, “ונאמר לפניו הללו עבדי ה’”, אקעי, זייער גוט.
ברכת “אשר גאלנו וגאל את אבותינו”
Speaker 1: “וחותם ברוך אתה ה’ אלקינו מלך העולם”, און מ’זאגט, און מ’חותם, די חתימה פון די הגדה איז “אשר גאלנו וגאל את אבותינו ממצרים”. די הגדה און די הלל, יא, איז “אשר גאלנו וגאל את אבותינו”, יא. אבער אויך, מ’הייבט אן מיט “גאלנו”, אינטערעסאנט, “וגאל את אבותינו ממצרים”. “והגיענו ללילה הזה”. “הלילה הזה” שטייט ביי מיר. “ללילה הזה” שטייט דא אין זיין נוסח.
Speaker 2: ווער?
Speaker 1: איך נישט, איך האב נישט שוין פרענקל, איך האב אן ענגלישע.
Speaker 2: יא, ס’איז נאך אלץ פעיק.
Speaker 1: איך ווייס, איך דארף קוקן אין רב שרירא’ס הגהות. איך האב א דזשעראוזעלעם עדישן, איך דארף קוקן, איך האב עס דארט, דאס איז א געדרוקטע ווערסיע. עניוועיס, רב שרירא זאגט “הלילה”. אה, יא.
Speaker 2: “ונאמר לפניו הללוי-ה”.
Speaker 1: און מ’זאגט ווייטער, ער זאגט אז רבנו סעדיה אליין שטייט “הלילה” אין משנה. ס’איז אן אנדערע, ס’טייטשט אנדערש איבער די ווארט “והגיענו”. “והגיענו ללילה הזה”, אדער “והגיענו” האט אונז אנגעברענגט.
Speaker 2: איי, די זעלבע זאך בעצם.
Speaker 1: אה, דער רבונו של עולם האט אונז געברענגט צו דער נאכט. אונז געברענגט צו עסן.
“לאכול בו מצות ומרורים” — מרורים ברבים
לאכול במצות ומרורים. דער רמב”ם גייט אז ס’שטייט מצות ומרור, ווייל מרור איז דאך ממילא אלעמאל א רבים, ס’איז נישטא קיין מרור.
Speaker 2: אהא.
Speaker 1: לכאורה ביי די ברכה זאגט ער אויך אזוי, “על אכילת מרורים”. ווי שטייט זיין ברכה? מ’וואלט געדארפט זען.
Speaker 2: יא, ער זאגט “על אכילת מצה ומרורים” זאגט ער ווען ער זאגט די…
Speaker 1: יא, אבער נישט ווען ער מאכט א מרור אליין.
Speaker 2: אה, א מרור אליין איז “על אכילת מרור”.
Speaker 1: אהא. זעט מען אז די מרורים גייט אויף די “מרורים יאכלוהו”, די מרורים פון די קרבן פסח. אז די מרור איז מרור אליין. דאס איז א חידוש וואס מ’זעט דא.
תוספת “בזמן הזה”: תפילה על גאולה
בזמן הזה מוסיף “קיינו ה’ אלקינו”, וואס מ’דארף נישט מתפלל זיין פאר אן actual גאולה, זאגט מען “קיינו ה’ אלקינו יגיענו למועדים ולרגלים אחרים”, אבער דעמאלטס זאל עס שוין זיין בשלימות, זאל זיין “שמחים בבנין עירך וששים בעבודתך, לאכול”. ס’איז זייער אינטערעסאנט, ווייל ביז יעצט האבן מיר נישט געזען, ס’איז געווען א גאנצע שמחה. מ’דארף זיך מאכן מ’מוז זיין בשמחה. ווען ס’וועט זיין די גאולה, דעמאלטס וועט זיין עכט שמחים וששים. ביז דעמאלטס מאכט מען זיך, מ’טרייט די בעסט. “שמחים בבנין עירך וששים בעבודתך, לאכול”.
“ונאכל שם מן הזבחים ומן הפסחים”. שטייט “ונאכל שם” ביי דיר? דא נעבן מיר שטייט “ונאכל שם”, יא.
Speaker 2: ביי מיר שטייט “לאכול”.
Speaker 1: אה, “לאכול”. וואס זאגט ער דארף מען זאגן? ס’איז “יגיענו” גייט ארויף אויף די “לאכול”. “יגיענו לאכול”, כאילו. “לאכול מן הזבחים ומן הפסחים”. די זבחים איז לכאורה די חגיגה, יא? און מ’עסט קודם זבחים, מ’עסט פסח על השובע, מ’עסט קודם פלייש. “שיגיע דמם על קיר מזבחך לרצון”.
דיוק: “קיר מזבחך” — רמז אויף קערה
ס’איז אן אינטערעסאנטע לשון “קיר מזבחך”. פארוואס זאגט מען דא “קיר מזבחך”? מ’שפריצט דאך על גבי המזבח. מ’וואלט געדארפט זאגן “קיר המזבח”.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: ניין, “קיר” איז מרמז אויף קערה.
Speaker 2: אקעי, ס’שטייט אין פסוק.
Speaker 1: ס’איז א לשון הפסוק, אבער פארוואס האט מען דאס גענומען דא?
Speaker 2: אקעי, אנדערע טייטשן אז “קיר” איז מרמז אויף די קערה, און “מזבחך” איז אותיות מרור, זרוע, ביצה, חרוסת. ווייסט פון דעם? כרפס, מזבחה.
Speaker 1: דו וועסט וויסן יעצט. מיין טאטע זאגט עס יעדע יאר. קער איז מרמז אויף די קערה, מזבחה איז מרור, זרוע, ביצה, חרוסת, כרפס. ס’שטימט, שיין. לרצון.
“ונודה לך שיר חדש” — נייע שיר לעתיד לבוא
ולא אדלג על שיר חדש אגיל אתן עליו הודות נפשינו. דעמאלטס, פונקט דעמאלטס דארף מען דאך טאקע זאגן א שיר חדש. אבער וואס איז דאס וואס מ’איז נוהג צו זאגן די שיר פון דוד? די אלטע שיר. די פריערדיגע שיר. אדער נישט פון דוד, ס’איז נאך פריער פון דוד, אבער… א נייע שיר, “אגיל אתן עליו הודות נפשינו”. אבער מ’דארף טאקע מאכן דעמאלטס… דעמאלטס דארף מען דאך טאקע מאכן א נייע הלל. איך ווייס נישט ווער, מ’דארף זיין א גאנצע תורה ווער ס’מאכט עס, די אשכנזישע, אדער די ספרד’ישע, אדער די ליטווישע.
אגיל אתן עליו הודות נפשינו, ברוך אתה ה’ גאל ישראל, וברוך אתה ה’ אשר גאלנו. איינער, לכאורה די ברוך אתה ה’ גאל ישראל זאגט מען אויך בזמן הזה, רייט?
Speaker 2: וואס? די ברוך אתה ה’ גאל ישראל, דאס איז…
Speaker 1: האט אויסגעלייזט.
Speaker 2: ניין, ניין, דאס רעדט פון מצרים. אויסגעלייזט פון מצרים.
Speaker 1: אה, און לעתיד לבוא גייט מען עס זאגן…
Speaker 2: האט מען געזאגט בזמן המקדש זכר… נאר די שטיקל קיים ביז פדית השבויים האט מען זיך געזאגט.
דיון: שמחה בזמן הזה vs. לעתיד לבוא
Speaker 1: אבער לעתיד לבוא, מיין תורה איז, בזמן הזה מאכט מען זיך פרייליך, און דעמאלטס גייט זיין ענליך צו מהיכן. וואס מ’זעט מ’איז נישט געזען, מ’איז געזען להראות את עצמו כאילו יצא, להראות דרך חירות. דעמאלטס גייט מען זיין עכט פרייליך, און דעמאלטס גייט מען נישט דארפן מאכן…
Speaker 2: אבער דאך להראות איז אויך בזמן הגאולה. ס’שטייט נישט אז ס’איז א חיוב בזמן הגאולה.
Speaker 1: דעמאלטס גייט שוין נישט אויספעלן להראות, ווייל ס’וועט זיין עכט פרייליך. ווען מ’איז עכט פרייליך, וועט נישט אויסווייזן גארנישט.
Speaker 2: יא… אקעי, נאו פראבלעם.
“יגיענו למועדים ולרגלים אחרים” — וואס מיינט עס?
Speaker 1: וואס הייסט “שהגיענו מעתה ועד עולם”? מיינט עס אז ס’גייט געשען נייע ימים טובים, אדער ס’מיינט די זעלבע ימים טובים נייע, כאילו נאך פון די זעלבע ימים טובים וואס מ’האט שוין? איך מיין אז פשוטו של מקרא מיינט די נעקסטע יום טוב, ס’מיינט אפילו שבועות. אזוי ווי שהחיינו, מ’דאנקט דעם אייבערשטן וואס איך בין אנגעקומען ביז אהער, און מ’בעט דעם אייבערשטן אז די נעקסטע יום טוב זאל שוין זיין א גאולה. אזוי ווי. נעקסטע מאל זאל עס נישט זיין מער מיט די פעיק וואס דו זאגסט, נעקסטע מאל וועט מען טאקע מאכן א קרבן פסח.
Speaker 2: זייער גוט. מ’וועט נישט עסן די רבנ’ישע גמראות, די רבנ’ישע גמראות.
Speaker 1: סא ס’קען זיין אז דאס איז אפשר די ענין אז די ערשטע קידוש, ס’האט נישט קיין פשט אז ס’זאל זיין פלייש וואס דערמאנט פון קרבן פסח און מ’זאל מאכן קידוש און מ’זאל יעצט דאנקען דעם אייבערשטן. ס’איז א מורא’דיגע זאך.
הלכה ח’ (המשך): כוס שני, נטילת ידים שניה, יחץ, וכורך
כוס שני
Speaker 1:
מיינט פשוט, נעקסטע יום טוב זאל שוין זיין די גאולה, אזוי ווי ס’שטייט “לשנה הבאה בירושלים”, דאס סארט זאך. נעקסטע מאל זאל מען שוין נישט זיין מער מיט דעם פעקל, אזוי ווי דו זאגסט. נעקסטע מאל וועט מען טאקע מאכן א קרבן פסח.
מען וועט נישט עסן די דרבנן’דיגע מרור, מען וועט עסן די דאורייתא’דיגע מרור. ס’קען זיין אז דאס איז אפשר דער ענין אז דער ערשטער קידוש… ס’האט נישט קיין פשט אז עס זאל זיין פלייש וואס דערמאנט פון קרבן פסח און מ’זאל מאכן א קידוש, און מ’זאל יעצט דאנקען דעם אייבערשטן מיט א מורא’דיגע צער. פארוואס נעמט מען אוועק דעם שולחן פאר’ן ערשטן קידוש? ווייל ביים צווייטן קידוש איז שוין דא דאס פלייש! ס’רעדט מען וועגן דעם פלייש! “בן שופר”, קוק אן, איך וועט, איך ברענג שוין די גאולה, אז מ’זאל נאך כחצות קענען ברענגען עכטע פלייש.
חסידות תורות? ביסלעך ווארט מען מיט די גוטע זאכן, יא. ניין, איך ווארט פאר’ן שולחן, פאר’ן אוועקנעמען דעם שולחן. און דא קען מען שוין לאזן דעם שולחן, ווייל ביי דעם קידוש דערמאנט מען טאקע די קרבנות. אקעי. ווען מען רעדט דאס שטיקל, קען מען שוין זאגן אז עס איז תורה’דיג, ווייל אלעס איז תורה’דיג. דאס איז דאך די ארבעט פון די הגדה, עס איז תורה’דיג. נישט שוואכער תורה’דיג ווי די הגדה.
Speaker 2:
יא, יא, אמת, אמת.
Speaker 1:
אקעי. לאמיר גיין ווייטער. יא, מיר האלטן דא אין די הגדה, האלטן דא זייטל… “בורא פרי הגפן”, נישט “על הגפן”, ער מיינט צו זאגן “בורא פרי הגפן” פון היינט. “ושותה כוס שני”, יא. סוף פ”ט. “בורא פרי הגפן ושותה כוס שני”, יא.
ס’קומט דאך עפעס צו טשעקן דעם צווייטן כוס. דער צווייטער כוס. דארף טשעקן, ממש א רגע, דארף טשעקן וויפיל צייט ס’איז. אה, מיינט ביז די הגדה, מען האלט שוין אין די צווייטע העלפט פון דעם פאראגראף. אה, מיינט ביז… אה, נאר מען האלט דא, יא, יא, האמיר נאך זיכער צייט. ביז סעיף ד’. סעיף ד’? איך וועל זען וואס דא איז? ס’איז נאך א הלכה, “מקום שנהגו לאכול צלי”, אנדערע הלכות, יא.
נטילת ידים שניה
Speaker 1:
אקעי, לאמיר זען. “ואחר כך מברך על נטילת ידים”, ונוטל ידו פעם שניה. צווייטע מאל. פארוואס? ס’איז דאך… וואו שטייט דא די מראה מקום? שוין, איך דארף דאס טשעקן. האב איך מיר נישט גערעכנט. מיין תורה איז סתם געווען דאס אויסגעטראכט, ווייל ווייל ווייל מ’זאגט די זאכן, אה יא, עס איז נאך מחזיר השולחן, דער טיש ליגט יא דארט.
ניין, איך האב פריער געטראכט אז אפשר דאס נישט האבן די טיש האט צו טון מיט נטילת ידים, די זאכן זאלן נישט ווערן טמא, אבער לאו דוקא, ווייל דא שטייט נישט אז מ’נעמט אוועק נאכאמאל די טיש פאר די צווייטע נטילת ידים. איך האב פריער געטראכט אז אפשר די אוועקנעמען די טיש האט עפעס צו טין מיט וואסער נטילת ידים, אבער ס’זעט נישט אויס אזוי, ווייל דא איז נאכאמאל מברך נטילת ידים, און די טיש ליגט דארט.
אה, מ’נוטל ידיו שנית. פארוואס דארף מען טאקע שורף סיח הדעת בשעת קריאת ההגדה? דאס סיח הדעת איז געווען מיינט פון די נקיות הידים. ולכך שני רקיקין, צוויי מצות’לעך.
יחץ — ברעכן די מצה
פארוואס צוויי מצות?
Speaker 1:
פארוואס פעלט עס אויס? אה, יא. פארוואס רוקט מען צו די רקיקין? איך מיין ווייל ער וויל דא זאגן, קודם לאמיר זיך זארגן וועגן די לחם משנה. חולק אחד מהם ומניח פרוסה לתוך שלם. יעצט, מ’רעכטס, ער זאגט אז מ’טוט רעכטס נאך פאר די ברכה. יחץ, יא. אונז טוען יחץ פאר מגיד. ער האט מחמיר געווען יחץ פאר מגיד. אינטערעסאנט.
“ומברך המוציא לחם”. “חולק אחד מהם ומניח פרוסה לתוך שלם”. ס’איז אינטערעסאנט, ווען מ’האט ווייכע מצות פארשטיי איך אז ס’איז “בתוך שלם”, אזוי ווי ס’איז געדרייט, מ’נעמט עס ארום מיט די שלם. אבער ס’זעט נישט אויס, ווייל “רקיקין” מיינט אויך קרעקערס, “רקיקין” מיינט הארטע מצות’לעך, ס’איז נישט קיין פראבלעם.
“ומברך המוציא לחם מן הארץ”. “אין אומרים ברכת שתי ככרות כשאר ימים טובים, נאר על אכילת מצה ברכה אחת. מה לחם עוני בפרוסה, אף כאן בפרוסה”.
אבער פארוואס צוויי? פארוואס זאל מען… פארוואס וואס? פארוואס… ס’איז דאך יא דא א שלם אויך. פארוואס זאגט מען נישט איינס איז גענוג, אז ס’זאל זיין די ענין פון עוני? נאר האלב אדער… יא, אויב ס’איז דא אן ענין פון פריסה זאל זיין ביידע פריסה.
וואס איז די תירוץ? איך האב נישט קיין תירוץ דערווייל. איך וויל מיר יא לחם עוני, נישט די גאנצע. אבער ס’איז… אהא.
ס’קען זיין אויך לחם עוני, דהיינו מיט דעם אז מ’לייגט גארנישט צו, ס’איז נישט קיין מצה עשירה, נאר ס’איז לחם עוני. פארוואס פעלט אויס די תורה פון עוני ופריסה? מ’וויל אפשר מיט דעם אויך מרמז זיין די ענין פון מצרים אדער עפעס? איך זאג לחם עוני, דהיינו מיט דעם וואס מ’לייגט נישט קיין שום תבלין, מיט דעם וואס ס’איז נישט קיין מצה עשירה. ניין, נאר ס’איז דא אפשר אן ענין אז מה עני, אז מ’זאל זיך דערמאנען אז מ’איז געווען עניים, אדער מ’זאל זיך דערמאנען אז די מצה איז געווען דרך עוני.
כורך מצה ומרור
נוסח הברכה — “מצה” אדער “מצות”?
Speaker 1:
ואחר כך כורך מצה ומרור כאחד ומטבל בחרוסת, מ’טונקט איין די גאנצע סעט טונקט מען איין אין חרוסת, אדער אפשר מיינט ער די מרור דערפון? איך ווייס נישט, ער זאגט נישט קלאר. און “ברוך אתה ה’ אלקינו מלך העולם אשר קדשנו במצותיו וצונו על אכילת מצה ומרורים”. פארוואס איז מצות? מ’עסט נאר איין שטיקל מצה.
סעקונדע. העלא? יא. יא. אקעי. די מעשה איז אזוי, איך גיי אוועק פון דא, מ’איז נישט ביזי מיט די אייבערשטער, מ’איז א גאנצע טאג ביזי מיט עבודת השם. אבער וועגן דעם טאקע שטייט אין די תורה די חילוקי דינים. זייער גוט. איך גיי… יא, ס’איז דאך שוין לענגער ווי די גאנצע שעה. אקעי.
Speaker 2:
“מצה ומרורים” שטייט ביי מיר. דו זאגסט ביי דיר שטייט “מצות ומרורים”?
Speaker 1:
אה, ער זאגט אזוי דיר שטות. אקעי, איך ווייס. ס’איז נאר אז ס’זאל שטימען מיט די לשון הפסוק “על מצות ומרורים יאכלוהו”, על אכילת מצות ומרורים. אקעי.
“היו אוכלים בפני עצמן”
Speaker 1:
“היו אוכלים בפני עצמן”. מען מאכט עקסטערע ברכות על אכילת מצה, אכילת מצה בפני עצמה, מרור בפני עצמו. פארוואס זאגט ער “היו אוכלים”? פארוואס איז דאס א אפשען? יא, ער זאגט “כורך מצה ומרור”. אזוי טוט מען. מען מוז נישט. אזוי שטייט דא. איך מיין אז דו ווילסט… וואס ווילסטו פון פשט? וועגן קוקן אין מפרשים? ער האט שוין אויסגעפונען. און דא שטייט אזוי אז מען מוז נישט.
קודם כל, מען וואלט געדארפט זאגן “היו אוכלים”, נישט “היו אוכל”. מען דארף עס שרייבן אין פאסט טענס, רייט? אבער ס’איז די זעלבע זאך, ס’איז נאר א וועג פון שרייבן אויב יענער האט אזוי געטון.
מען דארף פארשטיין די סוגיא דארט פון כורך. ס’איז דאך א מחלוקת פון הלל. די עבדים האבן געגעסן אויך בפני עצמו.
ברכות אויף חגיגה און פסח — בזמן המקדש
“מבשר חגיגה” לעומת “מגופו של פסח”
Speaker 1:
אזוי, קודם כל, “מברך ‘אשר קדשנו במצוותיו וציוונו על אכילת הזבח’, ואוכל מבשר חגיגה תחילה. ואחר כך מברך ‘אשר קדשנו במצוותיו וציוונו על אכילת הפסח’, ואוכל מגופו של פסח”. דער סידור רוב מאל זאגט די ווארט “גופו של פסח”. ס’איז אן אינטערעסאנטע לשון, “מגופו של כבש הפסח”. וואס איז די חילוק? “גוף” און “כבש”? איך ווייס נישט. בשר חגיגה זאגט ער “מבשר”, און דא זאגט ער “מגופו של”. ער זאגט נישט “מבשר הפסח”.
“ולא ברכת הפסח פוטרת של זבח, ולא של זבח פוטרת של פסח, לפי שזו מצוה בפני עצמה וזו מצוה בפני עצמה”. זייער גוט.
בזמן הזה — סדר האכילה
מצה אין חרוסת
Speaker 1:
“בזמן הזה, שאין לנו קרבן, אחר שמברך ‘המוציא לחם’, חוזר ומברך ‘על אכילת מצה’, ומטבל מצה בחרוסת ואוכל”. אינטערעסאנטע זאך, אלעס איז מען טובל. “חוזר ומברך ‘על אכילת מרור’, ומטבל מרור בחרוסת ואוכל, ולא ישהה אותו בחרוסת, שמא יבטל טעמו”. דאס איז די ערשטע מאל וואס מען זעט אז ס’דארף האבן עפעס א טעם, ס’דארף האבן א שארפקייט. “וזו מצוה מדברי סופרים”, אזוואס ס’זאל זיין שארף. ניין, א מרור. אה, די גאנצע מצה מרור, אהא. וחוזר וכורך מצה ומרור ומטבל בחרוסת ואוכלן בלא ברכה, זכר למקדש.
ואחר כך נמשך בסעודה
Speaker 1:
ואחר כך נמשך בסעודה, ער מיינט צו זאגן ממשיך בסעודה, יא. נמשך מיינט ער ווערט אריינגעצויגן. ער שרייבט דאס אזוי ווי דער אוכל כל מה שירצה לאכול ושותה כל מה שירצה לשתות. אזוי ווי עס שטייט אין די הגדה, ער לאזט זיך וואוילגיין. אה, יא, וואוילגיין. אוכל כל מה שירצה לאכול ושותה כל מה שירצה לשתות.
אפיקומן — טעם בשר הפסח / מצה
Speaker 1:
ובאחרונה אוכל מבשר הפסח ולו כזית, ואין טועם אחריו מאכל אחר כלל. בזמן הזה טוט מען אנשטאט דעם אוכל כזית מצה ואין טועם אחריה כלום. כדי שיפסיק סעודתו בטעם בשר הפסח והמצה, בפירש שאכילתן, וואס שטייט דא, שאכילתן היא המצוה? אה, שאכילתן, דער עיקר פון די מצוה פון די לילה איז די אכילה, די אכילה איז א מצה אדער א פסח. מען וויל מיט דעם ווייזן אז ס’איז וויכטיגער ווי די אוכל כל מה שירצה. יא, ער האט פריער געזאגט אוכל כל מה שירצה, אבער די עיקר מצוה פון די נאכט איז נישט דיין וואטעווער, נאר די מצוה אליין, די עסן א מצוה. די מצוה איז דאס.
כוס שלישי, רביעי, און חמישי
כוס שלישי — ברכת המזון
Speaker 1:
ואחר כך נוטל ידיו, מים אחרונים, יא. ומברך ברכת המזון על כוס שלישי ושותהו. נאכ’ן בענטשן.
כוס רביעי — גמר ההלל
Speaker 1:
ואחר כך מוזג כוס רביעי וגומר עליו את ההלל ואומר עליו ברכת השיר, והיא, די ברכת השיר איז יהללוך ה’ אלקינו כל מעשיך וכו’ וואס ער גייט שפעטער ברענגען. ואין טועם אחר כך כלום כל הלילה, חוץ, ער האט שוין פריער געזאגט מ’טאר נישט, און ער האט אבער געזאגט אז מ’טרינקט אבער די צוויי כוסות. אה, אויסער די צוויי כוסות טרינקט מען נישט גארנישט אויסער מים.
כוס חמישי — הלל הגדול (רשות)
Speaker 1:
ויש לו למזוג כוס חמישי ולומר עליו הלל הגדול. דאס הייסט ער מעג. אה, ויש לו, ער מעג, און זאגן אויף דעם הלל הגדול. דאס איז נישט די כוס של אליהו. והוא יודה לשם כי טוב.
Speaker 2:
מיינסטו נישט כוס של אליהו? דאס איז נישט די וואס מען טרינקט. יעצט רעדט מען פון טרינקען א פיפטע כוס.
Speaker 1:
אקעי.
והוא יודה לשם כי טוב, עד על נהרות בבל. די גאנצע קאפיטל איז דא.
Speaker 2:
אה, איין קאפיטל.
Speaker 1:
יא. וכל זה אינו חובה כארבע כוסות.
הלכה ח’ (סיום): כוס חמישי, הלל הגדול, וכוס של אליהו
Speaker 1:
אבל יש אומרים כן, ואומרים עליו הלל הגדול, וזהו כוס של אליהו, והוא הודו לה’ כי טוב עד על נהרות בבל. וכל זה אינו חובה כמו ארבע כוסות.
זאגט ער, ויש אומרים לגמור את ההלל בכל מקום שירצה. די גומרין את ההלל איז נישט אזא וויכטיגע חלק פון די סדר אז מ’זאל עס נאר קענען טון דארטן, נאר מ’קען עס טון סייווי, אפילו שאינו מקום סעודה. מ’קען גיין צום רבי’נס טיש און טון די הלל הגדול כהלכה.
Speaker 2:
אקעי, געוואלדיג. יישר כח.