סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור אויף רמב”ם הלכות חמץ ומצה, פרק ז’
—
כללי איבערבליק — דער רמב”ם’ס מהלך אין פרק ז’
דער רמב”ם איז “געגאנגען בעקווארדס” פון דער משנה. אין מסכת פסחים פרק י’ שרייבט די משנה כמעט א נוסח הגדה של פסח — “מוזגין לו כוס ראשון”, “הביאו לפניו”, “והכאן הבן שואל”, “לפי דעתו של בן”, “בכל דור ודור”, “לפיכך אנחנו חייבים”, “הלל” — אלעס כראנאלאגיש, אן קיין חילוק צווישן דאורייתא און דרבנן, אן קיין לאגישע סטרוקטור פון כללים און פרטים. ס’איז דא אזעלכע וואס דרוקן הגדות וואו די ערשטע זייט איז די משניות, ווייל דאס איז ממש “די הגדה של פסח פון דער משנה.”
דער רמב”ם האט צוטיילט דאס אין צוויי: פרק ז’ — די הלכות, די כללים, די יסודות פון דער מצוה פון סיפור יציאת מצרים; פרק ח’ — “סדר עשיית מצוה זו” — דער פראקטישער סדר ווי אזוי מען איז מקיים. דער רמב”ם האט מחליט געווען: קודם זאגן מיר די הלכות (כללים און פרטים), נאכדעם ווייזן מיר ווי אזוי מען איז מקיים. ער האט מתוך דער הגדה של פסח פון דער משנה ארויסגעצויגן אלע הלכות.
—
הלכה א’ — די מצוה פון סיפור יציאת מצרים
רמב”ם’ס ווערטער: מצות עשה של תורה לספר בנסים ונפלאות שנעשו לאבותינו במצרים בליל חמשה עשר בניסן… שנאמר “זכור את היום הזה אשר יצאתם ממצרים”… מצוה להודיע לבנים ואפילו לא שאלו… כל המרבה לספר ביציאת מצרים הרי זה משובח.
פשט
ס’איז דא א מצות עשה מן התורה צו דערציילן פון די נסים ונפלאות פון יציאת מצרים בליל ט”ו ניסן. מען דארף מודיע זיין די קינדער אפילו אויב זיי פרעגן נישט. און כל המרבה הרי זה משובח.
חידושים און הסברות
1. דער רמב”ם מאכט פון סיפור יציאת מצרים א באזונדערע מצוה — דער רמב”ם “כמעט מחדש” אז ס’איז דא אזא מצוה. ער האט עס געטראפן אין בה”ג (בעל הלכות גדולות), אבער ער מאכט פון דעם “אזויווי א מצוה” מיט א קלארע הגדרה.
2. די מצוה איז אינדעפענדענט פון בנים, שאלות, אדער ענטפערס — “די מצוה צו פארציילן האט גארנישט מיט קיין בנים, גארנישט מיט קיין שאלות, און גארנישט מיט גארנישט.” דאס איז דער יסוד פון הלכה א’. ערשט נאכדעם קומען בנים, שאלה ותשובה, וכו’ אלס פרטים ווי אזוי בעסער צו מקיים זיין.
3. “כל המרבה הרי זה משובח” — די מצוה האט א מינימום און א מאקסימום. דער רמב”ם זאגט נישט קלאר וואס דער מינימום איז, אבער אפשר דער מינימום איז בערך וואס שטייט אין די נעקסטע הלכות.
4. דער לשון “והגדת לבנך” — דער רמב”ם האט געוואלט אראפברענגען דעם לשון פון חז”ל ווי עס איז, ווייל ער פארשטייט אז “דאס איז די גאנצע הגדה.”
—
הלכה ב’-ג’ — בנים, לפי דעתו של בן, שאלה ותשובה, שינויים
רמב”ם’ס ווערטער: לפי דעתו של בן אביו מלמדו… ועושה שינוי בלילה הזה כדי שיראו הבנים וישאלו…
פשט
מען דארף דערציילן צו די קינדער לפי זייער דעת; מען דארף מאכן שינויים כדי זיי זאלן פרעגן.
חידושים און הסברות
1. בנים און שאלה ותשובה זענען צוויי באזונדערע “עקסטערע ענינים” — ביים רמב”ם’ס לאגישן סטרוקטור: (א) ס’איז דא א מצוה צו דערציילן; (ב) א פרט/תנאי — אויב ס’איז דא בנים, דארף מען עס טון צו זיי לפי דעתם; (ג) אין בנים — עס זאל זיין באופן שאלה ותשובה; (ד) ממילא דארף מען מאכן אז זיי זאלן פרעגן. “מ’קען מאכן איינס אדער די צווייטע, די בעסטע איז צו מאכן ביידע.”
2. די שאלה ותשובה איז “כמעט ווי פעיק” — אפילו ווען מען מאכט שינויים כדי דאס קינד זאל פרעגן, איז דאס “כמעט ווי פעיק די שאלה ותשובה” — מען ארראנזשירט עס, ס’איז נישט ספאנטאן.
3. שינויים אן קינדער — וואס טוט מען ווען מ’האט נישט קיין קינדער ביים סדר? די זאכן וואס מען פרעגט אין מה נשתנה טוט מען אויך אן קינדער, ווייל יענע זאכן האבן א טעם בפני עצמו. אבער זאכן ווי “גנב’ענען דעם אפיקומן” — “ווער גנב’עט דעם אפיקומן ווען מען זיצט אליין?” ס’איז דא א פלוגתא אין ביאור הלכה וועגן דעם.
—
הלכה ד’ — מתחיל בגנות ומסיים בשבח
רמב”ם’ס ווערטער: מתחיל בגנות ומסיים בשבח. כיצד? מתחיל ומספר שבתחילה היו אבותינו בימי תרח ומלפניו כופרים וטועין אחר ההבל… ומסיים בדת האמת… וכן מתחיל ומודיע שעבדים היינו… ומסיים בנפלאות ונסים שנעשו לנו ובחירותנו.
פשט
מען דארף אנהייבן מיט דער גנות (שאנדע/צרות) און ענדיגן מיט שבח.
חידושים און הסברות
1. דער מקור פון “מתחיל בגנות ומסיים בשבח” איז פון מזמורי הלל/הודאה — דאס איז א “פשוט’ע זאך” וואס מען זעט אין אלע מזמורים פון הלל: “מן המצר”, “בצאת ישראל” — אלעמאל רעדט מען פון ווי שלעכט ס’איז געווען, און ווי גוט ס’איז יעצט. אויך אין “הודו לה’” פון ערב שבת (תהלים ק”ז) וואו מען דערציילט פון פארבלאנדזשעטע, געפאנגענע, קראנקע — און דער אויבערשטער ראטעוועט זיי ארויס.
2. פארוואס דארף מען אנהייבן מיט גנות — דער יסוד פון הודאה — א מענטש וואס האט קיינמאל נישט געהאט קיין צער, הייבט ער נישט אן צו דאנקען, “ווייל עס איז ביי דיפאלט, אזוי קומט עס.” ערשט ווען דער אויבערשטער מאכט א חסרון, א צרה, פארשטייט מען דעם ווערט פון דער ישועה.
3. קרבן תודה און מזמור לתודה: ביי קרבן תודה זענען אלעמאל פריער געווען צרות — חולה שנתרפא, חבוש שיצא, יורדי הים, הולכי מדבריות. דאס איז דער מודעל פון מתחיל בגנות: ערשט דער גנות (צרה), דערנאך דער שבח (הצלה).
4. פארוואס דאנקט מען נישט פאר דעם “דיפאלט”? א שארפע קשיא: פארוואס איז נישטא קיין קרבן תודה פאר איינער וואס איז געווען געזונט א גאנץ לעבן? פארוואס נאר ווען ער איז קראנק געווען און געזונט געווארן? דאס שטימט לכאורה נישט מיט דער חסידישער השקפה אז מען דארף דאנקען פאר אלעס.
5. תשובה — עולם כמנהגו נוהג: ווען גארנישט איז נישט געשען, איז נישט געווען קיין שינוי, איז נישטא קיין דין הודאה. דער של”ה’ס פשט ווערט דערמאנט — אז מען האט נישט קיין “רעכט” צו עקספעקטן געזונט. אבער דאס ווערט אפגעחולק’ט: דער אויבערשטער האט די וועלט באשאפן “עולם כמנהגו נוהג” — מען האט יא א רעכט צו עקספעקטן דעם נארמאלן לויף. נאר ווען עפעס ענדערט זיך (צרה און הצלה), ערשט דאן איז דא א דין הודאה.
6. בריסקער הגדרה: אין בריסק’ער לערנען — א “דין הודאה” עקזיסטירט נאר ווען ס’איז געווען א צרה און מען איז ניצול געווארן. דאס איז א הלכתישע הגדרה, נישט בלויז א רגש. דער בריסקער רב ר’ חיים פלעגט אזעלכע הגדרות מאכן.
7. נס vs. הכרת הטוב: א חילוק צווישן “דין הודאה” (וואס פאדערט א צרה/הצלה) און “הכרת הטוב” (וואס איז עפעס אנדערש). דער חידוש שפירא ווערט דערמאנט — אז מען דארף מכיר טובה זיין אפילו פאר אן אנימאל, אבער דאס איז נישט דער זעלבער “דין הודאה.”
8. וואס מיינט “נס”? “נס” אין לשון הקודש מיינט אלעמאל א הצלה — ניצול געווארן פון עפעס. אפילו ביי “נסים שבכל יום” אין מודים — דארט מיינט מען אויך הצלות.
9. [דיגרעסיע: “גלה כבודך”] א דיסקוסיע וועגן דער נוסח “מי שיצא מן הנפיחה בשעת תפילה” — דארט שטייט “גלה כבודך לפניך, ברצוני נקבים נקבים.” דאס איז א בושה פאר א מענטש, און דאס איז אויך א מין “נס” — ניצול געווארן פון א בושה.
מחלוקת רב ושמואל אין מתחיל בגנות
צוויי שיטות וואס “גנות” מיינט: רב זאגט “מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו”, שמואל זאגט “עבדים היינו.”
– צוויי מינים גנות: ביי “ארמי אובד אבי” (רב’ס שיטה — עובדי ע”ז) איז דאס נישט א טראומא, נאר א גייסטיגע ירידה. ביי “עבדים היינו” (שמואל’ס שיטה) איז דאס א פיזישע צרה. דאס זענען צוויי פארשידענע מהלכים אין מתחיל בגנות.
– אויב אברהם, יצחק, יעקב וואלטן נאר געהאט צדיקים’דיגע קינדער אן קיין ירידות, וואלט מען אונז קיינמאל נישט אזוי מחשיב געווען. דער מתחיל בגנות גיט א טיפערע אפשאצונג פון דער עליה.
—
הלכה ה’ — רבן גמליאל: פסח, מצה, ומרור
רמב”ם’ס ווערטער: כל שלא אמר שלשה דברים אלו בליל חמשה עשר לא יצא ידי חובתו, ואלו הן: פסח, מצה, ומרור. פסח — על שום שפסח המקום על בתי אבותינו במצרים… מצה — על שום שנגאלו… מרור — על שום שמררו המצריים…
פשט
ווער עס האט נישט דערמאנט די דריי זאכן — פסח, מצה, מרור — האט נישט יוצא געווען.
חידושים און הסברות
דריי וועגן צו פארשטיין דעם דין פון רבן גמליאל אין שייכות צו די הגדה:
1. פאזיטיוו (פלוס): חוץ פון מתחיל בגנות ומסיים בשבח, דארף מען נאך דערצו אנטפלעקן דעם טעם המצוות. עס געבט צו א נאך א חיוב.
2. נעגאטיוו (מינוס): רבן גמליאל קומט צו מינערן — מ’דארף נישט אזויפיל רעדן, מ’איז אפילו יוצא אז מ’רעדט בלויז די דריי בעיסיקע זאכן.
3. אלטערנאטיוו: רבן גמליאל האט אפשר אן אנדערע הגדה ווי די פריערדיגע תנאים. די פריערדיגע תנאים האבן געזאגט הגדה מיינט מתחיל בגנות; רבן גמליאל זאגט, פון “והגדת” לערנט מען אז הגדה מיינט פסח, מצה, מרור — דאס איז אלץ.
ביי דעם רמב”ם אבער איז עס לכאורה נישט קיינע פון די דריי, נאר נאך א דין אין הגדה — “מדיני הגדה” אדער “דברים הנכללים בהגדה”. דער רמב”ם רעכנט עס ווי נאך איינע פון די זאכן וואס זענען אריינגערעכנט אין הגדה.
רבן גמליאל פארבינדט סיפור מיט מצוות הלילה: רבן גמליאל ווייזט אז סיפור יציאת מצרים איז נישט אפגעטיילט פון די מצוות הלילה. מען קען נישט מאכן סיפור יציאת מצרים ביי 9 אזייגער און דערנאך ביי 10 אזייגער זיך זעצן צום סדר — עס איז א חלק פון פסח, מצה ומרור.
רבן גמליאל לשיטתו? אפשר האט רבן גמליאל אן אנדערע יסוד פאר סיפור יציאת מצרים — נישט ווי דער רמב”ם וואס לייגט עס אריין אונטער “סיפור יציאת מצרים,” נאר אפשר איז עס א חלק פון דער עבודה פון קרבן פסח מיט מרורים.
די מחלוקת וועגן “לא יצא ידי חובתו”
רש”י’ס שיטה: “לא יצא” מיינט מ’האט נישט יוצא געווען די מצוות מצה ומרור — ד.ה. דער סיפור איז א תנאי אין אכילת מצה ומרור. דאס אימפליצירט אז קען זיין מאנכע ראשונים האלטן נישט אז ס’איז דא אן עקסטערע באזונדערע מצוה פון סיפור יציאת מצרים.
רמב”ן, ר”ן, ריטב”א: “לא יצא” איז לאו דווקא — ער איז טאקע יוצא, נאר ער האט נישט געטון ריכטיג.
קשיא אויף דעם “לאו דווקא” פשט: ווי קען מען זאגן אז “לא יצא” מיינט נישט “לא יצא”? ווען ס’שטייט אין גמרא “לא יצא”, וויאזוי קען מען דאס אוועקלייגן?
תירוץ: זיי פארשטייען אז “לא יצא” רעדט פון הלכות מצה ומרור — און דאס קען דאך נישט זיין אז מ’איז נישט יוצא מצה ומרור ווייל מ’האט נישט דערמאנט פסח מצה מרור. דערפאר מוז מען זאגן “לאו דווקא.”
אבער אויב מ’לערנט ווי דער רמב”ם אז “לא יצא” מיינט לא יצא עיקר חובת הגדה — דאס מינימום פון סיפור — דעמאלט קען “לא יצא” זיין כפשוטו. א מענטש וואס האט מאריך געווען אין אלע ענינים אבער האט נישט דערמאנט די בעיסיקס פון פסח מצה מרור, האט טאקע נישט מקיים געווען דעם עיקר חובת הגדה.
ראיה פון דעם הקשר אין משנה: די משנה זאגט “וכל המוסיף ומאריך הרי זה משובח” — ס’איז זייער חשוב צו זיין מרבה. אבער גלייך דערנאך קומט רבן גמליאל’ס דין: אפילו אויב דו ביסט מרבה, אויב דו האסט נישט דערמאנט די דריי בעיסיקע זאכן, האסטו נישט יוצא געווען. דאס פאסט בעסער מיט דעם פשט אז “לא יצא” איז כפשוטו.
קאונטער-טענה: אויב “לא יצא” איז לאו דווקא, וואלט די משנה געדארפט שרייבן בלשון חיוב: “כיון שאמר שלשה אלו יצא ידי חובתו” — נישט אין א לשון פון “לא יצא.” דער נעגאטיווער לשון פאסט בעסער מיט א ממש’דיגע “לא יצא.”
—
“ודברים אלו הן הנקראים הגדה” — סוף הלכה ה’ / הלכה ז’
רמב”ם’ס ווערטער: “ודברים אלו הן הנקראים הגדה”
פשט
דער רמב”ם פאסט צוזאם אז “הגדה” באשטייט פון די פאלגנדע עלעמענטן: (1) שאלות ותשובות מיט שינוי, (2) מתחיל בגנות ומסיים בשבח, (3) דערקלערן פסח, מצה ומרור.
חידושים
– “ודברים אלו” — וואס מיינט עס? דער רמב”ם מיינט אז די פיר הלכות (שאלה/תשובה, מתחיל בגנות, פסח/מצה/מרור) זענען די דעפיניציע פון הגדה. “ודברים אלו הן הנקראים הגדה” — דאס איז דער ענד פון הלכות הגדה. נישט א מינימום, נאר דאס איז וואס הגדה מיינט.
– “אויב דו ווילסט מאכן דיין אייגענע נוסח הגדה”: מ’דארף דריי (צוויי און א האלב) זאכן: (א) שאלה מיט תשובה מיט שינוי, (ב) מתחיל בגנות ומסיים בשבח, (ג) פסח מצה ומרור.
—
הלכה ו’ — בכל דור ודור חייב אדם להראות את עצמו
רמב”ם’ס ווערטער: בכל דור ודור חייב אדם להראות את עצמו כאילו הוא בעצמו יצא עתה משעבוד מצרים, שנאמר “ואותנו הוציא משם”. ועל דבר זה צוה הקב”ה בתורה “וזכרת כי עבד היית” — כאילו אתה בעצמך היית עבד.
פשט
אין יעדער דור מוז א מענטש זיך ארויסווייזן (להראות) ווי ער אליין איז יעצט ארויסגעגאנגען פון מצרים — נישט בלויז אלס א היסטארישע זכרון, נאר אלס א פרישע, לעבעדיגע דערפארונג.
חידושים און הסברות
1) גירסא “להראות” vs. “לראות”
דער רמב”ם’ס גירסא איז להראות את עצמו (אין אלע גירסאות), נישט לראות את עצמו ווי אין אנדערע נוסחאות. דער חילוק איז באדייטנד:
– לראות = א פנימיות’דיגע זאך, א געפיל, מ’טראכט זיך אריין, מ’נוצט דמיון.
– להראות = מ’דארף עס ארויסווייזן, עס מוז זיין אן אויסערלעכע מעשה.
דריי מעגליכקייטן: (א) דער רמב”ם האט געהאט א גירסא “להראות” אין משנה; (ב) דער רמב”ם האט געהאט “לראות” אבער פארשטאנען אז עס מיינט “להראות”; (ג) ער האט מכוון געווען צו מאכן קלאר דעם פשט.
2) דער פסוק “ואותנו הוציא משם”
דער רמב”ם’ס דיוק: “ואותנו” רעדט נישט נאר פון דעם דור פון יציאת מצרים. וויבאלד ס’איז א מצוה לדורות, מוז “אותנו” אייביג מיינען אונז — אין יעדער דור. דער פסוק קומט פון דברים ו’ (דער ענטפער צום בן חכם): “עבדים היינו לפרעה במצרים ויוציאנו ה’ ממצרים… ואותנו הוציא משם”.
3) דער פסוק “וזכרת כי עבד היית”
דער רמב”ם ברענגט דעם פסוק “וזכרת כי עבד היית” ווי א מקור. דאס איז א גרויסער חידוש, ווייל דער פסוק’ס פשט’ער הקשר (אין עשרת הדברות, לגבי שבת, אדער לגבי רחמנות אויף אן עבד) רעדט נישט פון ליל הסדר. דער רמב”ם האט אליין דעם פסוק צוזאמגעשטעלט מיט דעם ענין פון ליל הסדר.
פארוואס האט דער רמב”ם דוקא דעם פסוק אויסגעקליבן? ווייל דער פסוק’ס פשט איז אז מ’זאל ליטעראלי געדענקען אז מ’איז געווען אן עבד — נישט דער זיידע, נאר דו. דער פסוק זאגט “כי עבד היית” — דו ביסט נאך אלץ אין א מצב פון “עבד” אין א געוויסן זין.
דער רמב”ם לייגט אריין דעם ווארט כאילו — “כאילו אתה בעצמך היית עבד” — וואס שטייט נישט אין פסוק. דאס איז דער זעלבער דיוק ווי ביי “ואותנו הוציא משם” — דער פסוק רעדט פשט פון דעם ערשטן דור, אבער מיר זאגן עס כאילו עס רעדט פון אונז.
קשר צום רמב”ן: דער רמב”ן אויף דעם פסוק “וזכרת כי עבד היית” (ביי צדקה) זאגט אז די תורה וויל א מענטש זאל נוצן דמיון — זיך אריינשטעלן אין דעם עני’ס מצב, ווייל “דו ביסט געווען אן עני”. דאס ווייזט אז די תורה אליין רעכנט מיט דעם כח הדמיון — א מענטש וואס איז אליין נישט געווען אין מצרים (נאר זיין זיידע) קען דאך נוצן דמיון. דאס שטיצט דעם רמב”ם’ס “לראות את עצמו כאילו”.
4) “כאילו” — וואס מיינט דאס?
דער באגריף “כאילו” מיינט אז א מענטש נוצט זיין דמיון (אימאגינאציע) כדי זיך צו פילן ווי ער אליין איז ארויסגעגאנגען. דער רמב”ם פארשטייט אז דאס איז נישט בלויז א רעטארישע פיגור, נאר א ממש’דיגע חיוב צו נוצן דעם כח הדמיון.
א קשיא: אין דער הגדה אליין ווערט “ואותנו הוציא משם” געדרשנ’ט אז מיר זענען טאקע ארויסגעגאנגען (נישט כאילו). ווי שטימט דאס מיט דעם רמב”ם’ס “כאילו”? דאס בלייבט אלס א פראגע.
5) צי איז “כאילו” נוגע יעדע שבת?
אויב מ’דארף געדענקען יציאת מצרים יעדן טאג (און שבת), צי דארף מען יעדע מאל דעם “כאילו”? דער מסקנא איז אז דער “כאילו” איז ספעציפיש פאר ליל פסח, נישט פאר יעדע שבת.
6) די מקורות: משנה, גמרא, און הגדה — דריי לשונות
– די משנה (פסחים קט”ז ע”ב): “בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו” — אין מאנכע כתבי יד שטייט נישט קיין פסוק דערביי. אין אנדערע נוסחאות ווערט געברענגט דער פסוק “בעבור זה עשה ה’ לי בצאתי ממצרים” — דער דיוק איז פון דעם ווארט “לי” (צו מיר).
– רבא אין גמרא: “צריך שיאמר ואותנו הוציא משם” — דאס איז א לשון רבים, “אונז”.
– אונזער נוסח הגדה: ברענגט ביידע — ערשט “בעבור זה עשה ה’ לי” און גלייך דערנאך “לא את עצמו בלבד גאל הקב”ה אלא אף אותנו גאל עמהם, שנאמר ואותנו הוציא משם“.
דער חידוש איז אז אין אונזער הגדה זענען פאראייניגט ביידע לשונות — דער לשון יחיד (“לי”) און דער לשון רבים (“אותנו”).
7) וואס מיינט רבא?
– אויב אין דער משנה שטייט נישט קיין פסוק (ווי אין מאנכע כתבי יד), איז רבא’ס פשט: דער וועג ווי מ’איז מקיים “לראות את עצמו” איז דורך זאגן דעם פסוק “ואותנו הוציא משם” — מ’זאגט נישט “ער האט ארויסגענומען אונזערע זיידעס”, נאר “ער האט אונז ארויסגענומען”. דאס איז דער פראקטישער אויסדרוק פון “כאילו”.
– אויב אין דער משנה שטייט יא דער פסוק “בעבור זה עשה ה’ לי”, דארף מען פארשטיין וואס רבא לייגט צו מיט “ואותנו”. דער רשב”ם לערנט אז רבא זאגט: דער פסוק “ואותנו הוציא משם” איז להראות את עצמו כאילו יצא — דאס איז דער ראיה.
8) דער רמב”ם’ס צוגאב פון “עתה” (אצינד)
דער רמב”ם שרייבט “כאילו הוא בעצמו יצא עתה” — ער לייגט צו דאס ווארט “עתה”, וואס שטייט נישט אין דער משנה. דער חידוש איז: נישט אז איך בין לעצטע יאר ארויסגעגאנגען, נאר יעצט, אקוראט אצינד, יעדעס יאר פריש.
ווי שטימט דאס מיט דעם פסוק? דער רמב”ם מיינט אז דורך דעם וואס א מענטש טוט פסח, מצה, און מרור — ער שפילט איבער דעם ערלעבניש — פילט ער עס “עתה”, יעצט. ביי מרור פילט מען דעם שלעכטן טעם, ביי מצה דעם חיפזון — דאס מאכט עס צו אן “עתה”-ערלעבניש. אפילו יענע דור האט דאס נישט ממש דערלעבט (זיי זענען געבוירן געווארן אין מדבר), נאר “עתה” מיינט אז יעדע דור דארף עס פריש מאכן.
9) “שעבוד מצרים” — נישט סתם “יציאת מצרים”
דער רמב”ם שרייבט “שעבוד מצרים” — נישט סתם “יציאת מצרים”. אפשר ווייל “שעבוד” איז גרינגער פאר א מענטש זיך פארצושטעלן — מ’קען זיך מצייר זיין שעבוד, מער ווי א ספעציפישע היסטארישע יציאה.
10) “כאילו” — א חסידות’דיגער פשט?
דער גאנצער ענין פון “כאילו” איז אייגנטלעך א ענין פון חסידות — נישט בלויז צו דערציילן אן אלטע סטארי, נאר עס זאל זיין באופן הודאה מיט התלהבות, ווי א מענטש וואס איז ממש יעצט געראטעוועט געווארן. נישט גענוג צו זאגן “פסח נאך מצה ומרור ווייל אונזערע זיידעס האבן געהאט אזא נס” — עס דארף זיין מיט א לעבעדיגן געפיל. דאס ווערט אבער באצייכנט אלס א “חסיד’ישער פשט” — מ’פרעגט צי דאס איז טאקע דער פשט פון דער משנה אדער א מוסר’דיגע צוגאב.
11) [דיגרעסיע: דער “אילו” — אלטערנאטיווע היסטאריע]
“אילו לא הוציא הקב”ה את אבותינו ממצרים” — אויב דער אייבערשטער וואלט אונז נישט ארויסגענומען, וואלטן מיר נאך אלץ משועבד געווען. דאס איז נישט בלויז א רעטארישע שאלה — עס רעדט פון דיר, נישט בלויז פון דיינע זיידעס. ווייל אויב זיי וואלטן נישט ארויסגעגאנגען, וואלסטו טאקע נאך דארט געווען. דאס איז אן ערנסטע טענה אז “כאילו” איז אפשר נישט אזוי “כאילו” — עס איז ממש א רעאליטעט אז דו ביסט א פראדוקט פון יציאת מצרים. דאס “אילו” שטייט אין אונזער הגדה ביי עבדים היינו, נישט ביי דעם שטיקל פון “בכל דור ודור” — וואס איז אינטערעסאנט סטרוקטורעל.
12) [דיגרעסיע: דער “דיינו” — אן “אילו’דיגע ווירטשאפט”]
דער גאנצער “דיינו” איז אויך געבויט אויף “אילו” — “אילו הוציאנו ממצרים ולא עשה בהם שפטים, דיינו” — א סעריע פון אילו’ס. דער גאנצער מגיד איז דורכגעדרונגען מיט דעם מאטיוו פון “וואס וואלט געווען אויב נישט”.
—
הלכה ז’ (סוף) — “ודברים אלו הן הנקראים הגדה” / לפיכך אנחנו חייבים
רמב”ם’ס ווערטער: לפיכך אנחנו חייבים להודות להלל לשבח… למי שעשה לאבותינו ולנו את כל הנסים האלו… ודברים אלו הן הנקראים הגדה.
פשט
דער רמב”ם פאסט צוזאם אז אלע דינים פון הלכות א’-ו’ — שאלה/תשובה, מתחיל בגנות, פסח/מצה/מרור, בכל דור ודור — דאס אלעס צוזאמען איז וואס “הגדה” מיינט.
—
הלכה ח’ — סטרוקטור פון ליל הסדר: ד’ כוסות, הסבה, חרוסת
דער רמב”ם’ס אייגענע צוזאמענשטעלונג
דער רמב”ם האט אין הלכה ה’/ז’ געענדיגט “הלכות הגדה”. פון הלכה ח’ אן גייט ער איבער צו אנדערע דינים פון ליל הסדר. דאס שטייט נישט אזוי אין דער משנה — דער רמב”ם האט אליין צוזאמגעשטעלט דעם סדר:
1. סיפור יציאת מצרים — מצוה דאורייתא
2. דרך חירות — עסן און טרינקען בדרך חירות
3. ארבע כוסות — מצוה דרבנן
4. הסבה — מצוה דרבנן
5. חרוסת — מצוה דרבנן
6. מרור — (ווערט דערמאנט)
אלזא: איין מצוה דאורייתא (סיפור) און עטלעכע מצוות דרבנן.
—
ד’ כוסות — שיעור, עני, תינוקות
שיעור כוסות
רמב”ם’ס ווערטער: “ושיעור כל כוס מהם רביעית”
אפילו עני שבישראל
רמב”ם’ס ווערטער: אפילו עני המתפרנס מן הצדקה לא יפחתו לו מארבע כוסות של יין.
חידושים:
1. חירות מיינט נישט רייכקייט. אלע אידן זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, אפילו ארעמע. א גביר עסט יעדן טאג פיר כוסות — דאס איז נישט קיין חידוש. דער חידוש איז אז אן ארעמאן טרינקט פיר כוסות. און אויב ער האט נישט — גייט עס פון צדקה. ווייל פיר כוסות איז נישט קיין לוקסוס, עס איז א חיוב. צדקה טיילט נישט לוקסוס, נאר חיובים.
2. פאראדאקסאלער חידוש: דער חיוב צו טרינקען פיר כוסות איז אייגנטלעך דער חלק עבדות (מ’קען זיך נישט ארויסדרייען), וועלט דער הסבה איז דער חלק חירות. דאס הייסט: דער חיוב אליין איז עבדות, אבער דער אופן ווי מ’טוט עס (בהסבה) איז חירות.
3. קשר צו “וזכרת כי עבד היית”: מ’קען זאגן אז דער דין פון העלפן דעם עני מיט ארבע כוסות איז פארבונדן מיט “וזכרת כי עבד היית” — געדענק אז דו ביסט געווען אן עבד, דעריבער זאלסטו מאכן זיכער אז דער עני האט. דאס מאכט עס אויך גרינגער פאר דעם עני צו פילן דרך חירות — ער איז ממש געווען אין א שלעכטן מצב, און יעצט האט מען אים געהאלפן, ער קען “ראות את עצמו כאילו יצא”.
4. משנת יעב”ץ ברענגט א חידוש: בכלל דארף מען נישט געבן צדקה פאר אן עני כדי ער זאל קענען מקיים זיין מצוות — נאר ער זאל האבן וואס צו עסן. אבער ביי פסח, וואו די סעודה גופא איז מיט וויין און הסבה (דרך חירות), גייט עס אריין אין צדקה פאר סעודה.
5. ערוך השולחן (ר’ בנימין אהרן פרענקל): “ומחייבין אותו ללוות או למכור כסותו לשתויי ארבע כוסות מדרבנן.”
ד’ כוסות — דאורייתא אדער דרבנן?
רמב”ם’ס לשון: “חייב בלילה הזה ארבע כוסות של יין” — אן ער זאגט נישט “מדברי סופרים” (בניגוד צו חרוסת וואו ער זאגט “מצוה מדברי סופרים”).
חידושים:
– דער רמב”ם’ס לשון קען משמע זיין אז ד’ כוסות האט א דאורייתא עלעמענט, פארבונדן מיט “חייב אדם לראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים”.
– דאגעגן: דער רמב”ם האלט נישט אז “לראות את עצמו” איז א באזונדערע מצוה דאורייתא. ער לערנט עס ארויס פון א פסוק, אבער ער ציילט עס נישט אלס א באזונדערע מצוה אין זיין מנין המצוות. עס איז א דין אין וויאזוי סיפור יציאת מצרים זאל צוגיין — אלע דינים (ד’ כוסות, הסבה, מצה) זענען הכנות און אופנים פון סיפור יציאת מצרים.
– בריסקער רב (ר’ יצחק זאב הלוי): דער עצם דין פון “לראות את עצמו כאילו יצא” איז מן התורה, אבער וויאזוי מ’איז מקיים עס למעשה (דורך וויין, הסבה) — דאס איז א דין דרבנן.
– משנת יעב”ץ ווערט דערמאנט אלס איינער וואס טרייט צו זאגן אז עס איז דאורייתא.
תינוקות און ד’ כוסות
דער רמב”ם זאגט נאר “אחד אנשים ואחד נשים” אבער לאזט אויס “תינוקות”, כאטש די גמרא (פסחים קח:) זאגט בפירוש “אחד אנשים ואחד נשים ואחד תינוקות.”
חידושים:
1. מחלוקת רמב”ם מיט תוספות: תוספות האלט אז אפילו תינוקות דארפן ד’ כוסות (ווי תנא קמא), אבער דער רמב”ם פסק’נט ווי רבי יהודה וואס זאגט “מה תועלת יש לתינוקות ביין? אלא מחלקין להם קליות ואגוזים בערב פסח כדי שלא ישנו וישאלו.” דער גור אריה ברענגט אויך צו אז תינוקות זענען נישט מחויב.
2. ווי אזוי דער רמב”ם לערנט די גמרא: רבי יהושע בן לוי זאגט “נשים חייבות בארבע כוסות הללו שאף הן היו באותו הנס” — ער דערמאנט נאר נשים, נישט תינוקות. דער רמב”ם פארשטייט אז ר’ יהושע בן לוי חולק אויף תנא קמא בנוגע תינוקות — ביי נשים איז דא א טעם פון “שאף הן היו באותו הנס,” אבער ביי תינוקות איז נישטא אזא טעם, און חינוך אליין איז נישט גענוג צו מחייב זיין וויין וואס איז נישט געאייגנט פאר זיי.
3. דער רשב”ם’ס פשט: “מה תועלת יש לתינוקות ביין” מיינט אז זיי זענען פטורים מן המצוות. אבער דאס איז שווער — אויב זיי זענען פטור מן המצוות, פארוואס זאגט ער “אלא מחלקין להם קליות ואגוזים”? דאס איז דאך אויך א מצוה-ענין!
4. דער “למטה אליעזר” פארענטפערט: דער פשט איז נישט אז זיי זענען פטור מן המצוות בעצם, נאר אז וויין איז נישט געאייגנט פאר קינדער — זיי האבן עס נישט ליב, עס פאסט נישט פאר זיי. אבער מ’וויל זיי מחנך זיין, סא זאל מען זיי מחנך זיין “על פי דרכם” — מיט קליות ואגוזים אנשטאט וויין.
5. דער מהרש”א’ס סברא: וויין מאכט קינדער איינשלאפן, וואס איז דאך דער היפוך פון דעם ציל — מ’וויל דאך אז זיי זאלן נישט איינשלאפן כדי שישאלו. פארקערט, מ’דארף זיי געבן זאכן וואס האלטן זיי אויף (קליות ואגוזים). ביי דערוואקסענע קענען זיי הענדלען וויין — עס מאכט זיי פרייליך, נישט מיד.
[דיגרעסיע: חינוך קטנים]
א קליין קינד וואס קען נישט עסן הארטע מצה (למשל אן אייניעריגער בעיבי) — וויאזוי מקיים מען חינוך? רבי יחיאל מאיר האט געטענה’ט אז מ’איז מחויב צו קויפן א ספעציעלע מצה וואס דאס קינד קען עסן (ווייכע מצה, אדער אריינווייקן). ער איז געגאנגען צו ר’ שמואל אויערבאך מיט דעם חידוש, וואס האט עס אפגעלייגט.
—
הסבה
אפילו עני שבישראל
רמב”ם’ס ווערטער: “ואפילו עני שבישראל לא יאכל עד שיסב”
פשט
אפילו דער ארעמסטער איד דארף הסבה. הסבה דארף נישט קיין ספעציעלע מעבל — מ’קען זיך אנלאנען אויפ’ן פלאר, אויף א בענקל, א.א.וו.
חידושים:
דער ארעמאן קען טענה’ן: “ביי מיר זעט עס נישט אויס ווי חירות בכלל!” דער חידוש איז אז אפילו ווען עס זעט נישט אויס ווי חירות, איז די הסבה אליין א מעשה חירות — “די גבירות איז נישט כאילו, די גבירות איז טאקע.” חירות איז נישט א דמיון פון רייכקייט, נאר אן אמת’ע מציאות פון פרייהייט וואס געלט אפילו ביי אן ארעמאן.
אשה און הסבה
דער רמב”ם פסק’נט אז א סתם אשה דארף נישט הסבה, אבער אן אשה חשובה דארף יא הסבה.
פשט
א רעגולערע אשה איז “בטלה לבעלה” — זי האט נישט דעם סטאטוס פון חירות וואס פאדערט הסבה. אבער אן אשה חשובה האט יא חירות.
חידושים:
1. דער רבינו מנוח’ס הגדרה פון “אשה חשובה”: ער זאגט אז עס מיינט אן אלמנה, א גרושה — אן אינדעפענדענטע פרוי וואס איז נישט אונטער א מאן’ס אויטאריטעט. אדער: “אשה יראת השם, בת גדולי הדור, כלולה בשבחי עצמה” — אויב אזא מציאות עקזיסטירט. אן אנדערע פשט: עס ווענדט זיך צו זי האט אייגענע פרנסה/ארבעט — דאס איז א מער ריזענעבל פשט.
2. פארגלייך צו עבד בפני רבו vs. תלמיד אצל רבו: דער רמב”ם זאגט שפעטער אז אן עבד בפני רבו דארף נישט הסבה, אבער א תלמיד אצל רבו יא. דער רבינו מנוח מוטשעט זיך מיט דעם חילוק: אן עבד דארף לפעמים עמידה בפני רבו, ער גייט נישט אן רשות — ער האט נישט קיין חירות. אבער א תלמיד האט מער פרייהייט אין זיין באציאונג צום רבי. אזוי אויך ביי אשה — זי איז ווי אן עבד אצל בעלה, נישט ווי א תלמיד.
3. **
ר’ בן ציון אבא שאול** (א שמש פון ר’ עזרא עטיה) האלט אז אויך א פרוי דארף הסבה.
עבד בפני רבו / תלמיד בפני רבו
רמב”ם’ס שיטה: א תלמיד בפני רבו דארף נישט הסבה (אויסער מיט רשות), און אן עבד בפני רבו אויך נישט.
חידושים:
1. חילוק צווישן א זון און א תלמיד: א זון האט נישט אזויפיל דיסטאנץ פון זיין טאטע ווי א תלמיד פון זיין רבי. עס ווערט געברענגט א ספר וואס איז מדייק פון יעקב אבינו אז קינדער רעדן צום טאטן מיט “דו” (נישט “איר”) — דאס איז מנהג אשכנז — ווייל זיי זענען נאנט מיט’ן טאטן. עשו האט געזאגט “קום אבי” און יעקב האט גערעדט דירעקט.
2. א טאטע האט הנאה ווען ער זעט דעם זון מסב זיין — ער בענקט זיך נישט נאך כבוד, פארקערט, ער ענדזשויט עס. אבער ביי א רבי איז אנדערש — מורא רבו איז דוחה הסבה. מורא רבו כמורא שמים.
3. ביי חסידים ווערט אנגעמערקט אז ביי גרויסע רבי’ס מאכט דער עולם נישט קיין הסבה, נאר דער וואס האט ספעציעל רשות.
4. וועגן עבדים: זיי זענען בכלל נישט מחויב אין ד’ כוסות, און די היתרים פון הסבה זענען נאר רעלעוואנט צו די ד’ כוסות. אן עבד קען נישט זיך שפירן קאמפארטעבל בהסבה ווייל עס איז נישט דרך עבדות.
הסבה על שמאל — נישט ימין
רמב”ם’ס לשון: הסבה איז נאר אויף לינקס, נישט אויף רעכטס.
חידושים:
1. די גמרא’ס טעם איז “שמא יקדים קנה לושט” (סכנה). אבער דער רמב”ם’ס לשון “אינה הסבה” משמע אז הסבה אויף רעכטס איז בכלל נישט די דרך פון הסבה — נישט ווייל עס איז א זייטיגע סכנה, נאר ווייל מ’קען נישט עסן מיט די רעכטע האנט ווען מ’ליגט אויף רעכטס. דאס איז דער אמת’ער פשט — הסבה קומט אזוי אז מ’ליגט אויף לינקס און עסט מיט רעכטס.
2. הגהות מיימוניות ברענגט ר’ אביה (פון חכמי לוניל) אז אין אונזערע צייטן איז ישיבה כדרכינו (נארמאל זיצן) שוין דרך חירות, און מ’דארף נישט ליגן. אבער דאס איז א שיטה יחידאה וואס ווערט נישט אנגענומען.
3. ר’ שרקי האט א ווידיאו וואו ער איז מדגים וויאזוי עכטע הסבה דרך חירות זעט אויס — מ’דארף זיין באקוועם, רואיג, מיט די הענט אויף’ן טיש.
ווען דארף מען הסבה?
רמב”ם’ס לשון: “אלו הן שצריכין הסיבה: בשעת אכילת כזית מצה, ובשתיית ארבע כוסות הללו. ושאר אכילתו ושתייתו, אם היסב הרי זה משובח, ואם לאו אינו צריך.”
פשט
לכתחילה דארף מען הסבה נאר ביי כזית מצה און ד’ כוסות. די רעשט פון סעודה — אויב יא, משובח; אויב נישט, אויך גוט.
חידוש
דער לשון “הרי זה משובח” איז ווי “כל המרבה הרי זה משובח” — עס איז בעסער צו עסן די גאנצע סעודה בהסבה, אבער נישט מעכב.
—
מזיגת ד’ כוסות
רמב”ם’ס לשון: “ארבע כוסות הללו צריכין למזוג אותן כדי שתהא שתייה עריבה.”
פשט
מ’דארף מישן די וויין מיט וואסער כדי עס זאל זיין א באקוועמע, אנגענעמע שתייה.
חידושים:
1. פון דעם לשון “שתייה עריבה” קען מען טראכטן אז גרעיפ דזשוס וואלט געווען גוט — אבער עס ווערט קלאר אפגעשטעלט: גרעיפ דזשוס איז נישט קיין יין. מ’דארף יין. גרינגע וויינען אדער קאקטעיל-וויינען זענען א שאלה, אבער גרעיפ דזשוס איז בכלל נישט יין (“יין וירטואלי”).
2. [דיגרעסיע: וויין vs. גרעיפ דזשוס פאר ד’ כוסות] — גרעיפ דזשוס פאר קידוש איז “ערגער ווי רעפארם” — “נישט דאס האט דער אייבערשטער געמיינט אין די געבאט פון תורה.” עס ווערט פארגליכן צו אנצינדן א מנורה מיט עלעקטרע. פראקטיש, גרינגע וויין (ווי בארטענורא, 5%) איז בעסער אנשטאט גרעיפ דזשוס — “גאנץ זיכער אז ס’האט א דין וויין.”
—
רביעית יין חי — שיעור היין בין ארבע כוסות
רמב”ם’ס ווערטער: רביעית יין חי צווישן אלע פיר כוסות.
פשט
דער שיעור פון א רביעית יין חי איז נישט פאר יעדע כוס באזונדער (דאס איז שוין פריער געזאגט געווארן — שיעור כל כוס מלא רביעית), נאר דאס רעדט פון דעם יין חי (אנגעמישטן יין) וואס מ’מישט אריין אין וואסער. סך הכל דארף זיין א רביעית יין חי צווישן אלע פיר כוסות צוזאמען.
חידושים:
1. דער חשבון: אויב מ’מישט א פערטל יין מיט דריי פערטל וואסער (וואס איז דער שיעור פון מזיגה), קומט אויס אז פון פיר כוסות צוזאמען איז דא איין רביעית יין חי. דאס מיינט אז יעדע כוס האט בערך א פערטל פון א רביעית יין חי.
2. פארוואס איז דא א שיעור פון רביעית יין חי בין ארבעתן? דאס איז נישט א באזונדער דין אין שיעור, נאר א פשוטע אויסרעכענונג — ווען מ’מישט לויט דעם פראפארציע פון מזיגה, קומט אויס א רביעית יין חי.
3. דער רמב”ם זאגט אין פרק ח’ הלכה א’ אז מ’מישט “לפי דעתו של השותה” — דער אורח האט אויך א דעה וויפיל וואסער ער וויל אריינמישן.
—
שתה ארבע כוסות שאינו מזוג — יצא ידי ד’ כוסות ולא יצא ידי חירות
רמב”ם’ס ווערטער: שתה ארבע כוסות אלו מיין שאינו מזוג — יצא ידי ארבע כוסות אבל לא יצא ידי חירות.
פשט
ווער עס טרינקט ד’ כוסות מיט אנגעמישטן יין איז יוצא די מצוה פון ד’ כוסות, אבער נישט דעם ענין פון חירות.
חידושים:
1. א גרויסער חידוש: דער רמב”ם דעקט דא אויף אז ד’ כוסות איז נישט בלויז א דין אין חירות — עס זענען צוויי באזונדערע ענינים: (1) די מצוה פון ד’ כוסות אליין, און (2) דער ענין פון חירות. מ’קען זיין יוצא איינס אן דאס אנדערע.
2. דער פארקערטער פאל: שותה ארבעה כוסות מזיגה בפני עצמה — יוצא ידי חירות ולא יוצא ידי ארבעה כוסות. דאס באווייזט קלאר אז “חירות” מיינט זיך אינדזשויען מיט דעם וויין (דער הנאה-אספעקט), און “ד’ כוסות” מיינט דער ספעציפישער וועג וויאזוי מ’דארף עס טאן (די סטרוקטור פון פיר כוסות מיט זייערע ברכות).
—
שיעור שתיית כל כוס — רוב רביעית
מ’דארף נישט טרינקען די גאנצע כוס, נאר רוב רביעית.
פשט
דער שיעור טרינקען פאר יעדע כוס איז רוב רביעית, וואס איז בערך 2-3 אונסעס לויט די מקילים.
—
ברכה בפני עצמה אויף יעדע כוס
רמב”ם’ס ווערטער: כל כוס וכוס מארבע כוסות מברך עליו ברכה בפני עצמה. כוס ראשון — קידוש היום. כוס שני — קורא עליו את ההגדה. כוס שלישי — ברכת המזון. כוס רביעי — גומר עליו את ההלל ומברך עליו ברכת השיר.
חידושים:
1. צי מאכט מען בורא פרי הגפן אויף יעדע כוס? דער רמב”ם זאגט נישט עקספליציט וועגן בורא פרי הגפן.
2. דער אור מנחם לערנט אז “ברכה בפני עצמה” מיינט טאקע בורא פרי הגפן אויף יעדע כוס — “בכל חד וחד מברכין בורא פרי הגפן.”
3. אבער מ’קען אויך לערנען אז “ברכה בפני עצמה” מיינט די ספעציפישע ברכה/ענין וואס געהערט צו יעדע כוס (קידוש, הגדה, בהמ”ז, הלל) — נישט בורא פרי הגפן.
4. עס בלייבט א שאלה צי די הגדה איז א הפסק צווישן די כוסות בנוגע בורא פרי הגפן.
—
בין הכוסות — שותה; בין שלישי לרביעי — אינו שותה
רמב”ם’ס ווערטער: “ובין הכוסות הללו אם רצה לשתות שותה, בין שלישי לרביעי אינו שותה.”
פשט
צווישן די ערשטע דריי כוסות מעג מען טרינקען, אבער צווישן דריטן און פערטן כוס טאר מען נישט.
חידושים:
1. דער טעם: כדי ער זאל נישט ווערן שיכור פאר מען ענדיגט הלל. מ’דארף זיין ביי קלארע זינען פאר הלל.
2. קשיא: פארוואס קען נישט דער עקסטרא וויין וואס ער טרינקט זיין דער פערטער כוס? ווייל ער דארף נאך זאגן הלל, און מ’וויל נישט ער זאל שוין זיין שיכור דערביי.
—
חרוסת — מצוה מדברי סופרים
רמב”ם’ס ווערטער: חרוסת מצוה מדברי סופרים, זכר לטיט שעבדו אבותינו במצרים.
פשט
חרוסת איז א מצוה דרבנן, א זכר צום לעם (טיט) וואס אונזערע אבות האבן געארבעט מיט אין מצרים.
חידושים:
1. דער רמב”ם זאגט נישט אז חרוסת איז דא כדי ממתיק צו זיין (אפצומילדערן) דעם מרור. ער ברענגט בלויז דעם טעם פון “זכר לטיט.”
2. דער מגיד משנה זאגט אז דער רמב”ם פסק’נט ווי רבי אלעזר בן צדוק וואס זאגט “מצוה” (אין דער משנה שטייט “אין חרוסת מצוה” לויט תנא קמא, אבער ר”א בן צדוק זאגט מצוה).
3. דער לחם משנה ברענגט א סתירה פון דעם פירוש המשניות: אין פירוש המשניות זאגט דער רמב”ם אז לויט ר”א בן צדוק איז חרוסת “צורך המרור מצוה” (א צורך פאר דעם מרור), און דא אין משנה תורה זאגט ער אז ס’איז א מצוה בפני עצמה.
4. צי מיינט ר”א בן צדוק אז ס’איז א מצוה דאורייתא? ניין — ווייל די גמרא פרעגט “מאי מצוה?” און ענטפערט אז ס’איז א תקנת חכמים (דרבנן). אויף דרבנן קען מען דאך אויך מאכן א ברכה.
וויאזוי מאכט מען חרוסת?
רמב”ם’ס ווערטער: תמרים וגרוגרות וצימוקים — מ’קאכט זיי, מ’צעדרייט זיי, און מ’לייגט צו תבלין (ספייסעס).
חידושים:
1. “תבלין” מיינט ספייסעס — דאס איז אזויווי דער “טייוול” (dip). די חרוסת איז דער טייוול אין וועלכן מ’איז מטבל.
2. וואס טוט מען מיט דער חרוסת? דער רמב”ם זאגט “זכר למקדש” — אין מקדש איז עס געווען געשטעלט אויפן טיש אזויווי אנדערע זאכן. מ’איז מטבל דעם כרפס אין דעם (נישט דעם מרור).
—
מרור — מצות עשה מן התורה בזמן המקדש
רמב”ם’ס ווערטער: אכילת מרור מצוה מן התורה בזמן שיש קרבן פסח, שנאמר “על מצות ומרורים יאכלוהו.” בזמן הזה מדברי סופרים.
פשט
מרור איז א מצוה מן התורה בזמן שיש קרבן פסח. בזמן הזה איז מרור מדרבנן, תלוי באכילת הפסח.
חידושים:
1. די מינים: מרורים זענען: חזרת, עולשין, תמכא, חרחבינא, ומרור.
2. לח אדער יבש: מ’קען עס עסן פריש (לח) אדער טרוקן (יבש — נאר דעם קלח/שטענגל).
3. געקאכט: אויב מ’האט עס געקאכט (שלקן, כבשן, בשלן) איז מען נישט יוצא, ווייל עס פארלירט זיין שארפקייט — דער ביטערער טעם איז דער עיקר פון דער מצוה.
תמלול מלא 📝
סיכום פרק ז’ פון רמב”ם הלכות חמץ ומצה — דער רמב”ם’ס מהלך אין סיפור יציאת מצרים
הקדמה — מסכם פון פרק ז’
Speaker 1:
רבותי, איז דען דא א חומר המצב? אה, אונז האבן געענדיגט די סיפור יציאת מצרים. אונז זענען פרק ז’. ער זאגט תלמידי.
Speaker 2:
זיי זענען מיר נישט צו זאגן רבותי.
Speaker 1:
אקעי, אקעי, אקעי. איך וואלט געוואלט ליבערשט זאגן טייערע חברים. תלמידים, תלמידים, ס’סאונדט שלעכט.
Speaker 2:
וואס איז? ס’איז א פאקט, נישט קיין דזשאדזשמענט. זיי הערן יעצט אויס דיין שיעור.
Speaker 1:
דער פאקט איז אז זיי זאלן מיך רופן חסידים, ווי דו האסט פריער געזאגט, אקעי? אזויפיל סעלף-רעספעקט האב איך אז איך וויל נישט אליין…
Speaker 2:
היינט האט מען אויסגערופן יחי אדוננו פאר’ן שיעור. ס’איז אמאל געווען פארדעם?
Speaker 1:
הונדערט פראצענט. די אונגארישע אידן האבן געוואוסט וויאזוי צו טון עס. און אנדערע האבן אזוי, אז זייערע אייניקלעך ווייסן וויאזוי צו רעספעקטן דעם רבי’ן.
Speaker 2:
אינטערעסאנט. אפילו סאמטיימס ס’איז זיך פאר’ן… אבער מער אונגארישע חסידים.
Speaker 1:
ברוך השם, דוד, ס’איז נישט דווקא. ס’איז נאר די אונגארישע חסידים וואס מען קען פון חתם סופר. די אונגארישע חסידים האבן א זאך אז מיין רבי איז געפארן א קעדילעק. וואס גייט מיך אן אז דיין רבי איז געפארן א קעדילעק? ער פארט אין א קעדילעק, ניין? וואס וויל ער אז זיין רבי זאל האבן זייערע חסידים? ווייל ס’פעלט אים סעלף-קאנפידענס?
Speaker 2:
ניין, איך האלט אז ס’איז דא א פלענער פאר גארנישטקייט אזא. פארשטייט זיך אז ס’קומט פון א געוואקסן מיט דעם.
Speaker 1:
נישט נאר. אין לעיקוואוד למשל, די ראש ישיבה זאל זיצן אויף א צובראכענעם בענקל. ער איז דאך א ראש ישיבה. יו לאוו אים, ניין? דו ווילסט נישט אז ער זאל האבן א קאמפארטעבל טשעיר?
עניוועי, ווען ס’קומט עס דא אריין, איך האלט אז חברים איז א גוטע ווארט. הלואי זאל איך זיין א חבר פאר אנדערע מענטשן, זאל איך זיין א חבר פאר מיר.
Speaker 2:
איך מיין אז זיי האלטן זיך פאר היי, כל שלושה דברים עלי.
Speaker 1:
ניין, זיי האבן שוין געלערנט.
Speaker 2:
אה, זיי האבן נישט געלערנט?
Speaker 1:
זיי האבן נישט געלערנט גענוג.
דער רמב”ם’ס מהלך — “בעקווארדס” פון דער משנה
Speaker 1:
אקעי, סאו לאמיר טרייען צו ענדיגן מסכם זיין וואס אונז קענען פארלערנען פון דא. וואס אונז קענען זאגן פון דא, ווייל איך דארף זיך האבן וואס צו זאגן.
וואס אונז האבן געלערנט איז אז דער רמב”ם, אקעי, געגאנגען בעקווארדס, דיס איז מיין סטארי. דער רמב”ם איז געגאנגען בעקווארדס.
די משנה און די הגדה של פסח
אין די משנה, ער שרייבט אין די משנה, אין די הגדה של פסח, אדער די הגדה של פסח איז על כל פנים. ניין, ניין, ניין, ווייט, ווייט, לאמיך דיר ערקלערן א סעקונדע.
ער שרייבט אין די משנה אין די הגדה של פסח, וואס איז אפשר עלטער ווי די משנה, איך ווייס נישט קלאר. ס’איז דא א חקירה צו די משנה אין מסכת פסחים, דארט איז דא א שטיקל הגדה, והיא שעמדה. משניות גייט נאך אלעם, משניות זענען אזויווי א סידור אזא זאך. און די שאלה צו די משנה איז געקומען אזוי נאך די הגדה של פסח, לאו דווקא איז געווען א הגדה, אבער עפעס א הגדה איז שוין געווען.
איך זאג די גאנצע משנה, קוק אריין אין ערבי פסחים, מוזטו זען אז ער גייט אזוי ערבי פסחים נאכט, און מ’גייט מוזגין לו, און דו האסט א משניות?
Speaker 2:
איך האב געזען, ער גייט אין די סדר הגדה.
Speaker 1:
נישט נאר מיט די סדר, ס’זעט אויס כמעט אז ער זאגט א נוסח הגדה. ס’איז אפילו א שטיקל נוסח הגדה האב איך געזען. ס’שטייט לפיכך אויך אין די…
Speaker 2:
יא, ס’איז דא?
Speaker 1:
יא. דא האסטו פסחים פרק יוד, יא. קוק.
Speaker 2:
אה, דאס הייבט זיך אן מיט מוזגין, די ד’ כוסות, מוזגין לו כוס ראשון, ניין, ס’שטייט נישט יין מזוג, מוזגין לו. הביאו לפניו, מוזגין לו, והכאן הבן שואל, לפי דעתו של בן, רבי אליעזר אומר, בכל דור ודור, לפיכך אנחנו חייבים, הלל.
Speaker 1:
מער ווייניגער די משנה שרייבט אראפ די הגדה של פסח. ס’איז דא אזעלכע וואס דרוקן הגדות, וועט זיין די ערשטע פעידזש וועט זיין די משניות. ווייל דאס איז אזויווי, ס’קען זיין אז ס’איז ליטעראלי די הגדה של פסח פון די משנה, און דאס איז די הגדה.
די משנה איז א סידור, נישט נאר הלכה
יעצט, וואס איך מיין צו זאגן מיט דעם, איז אז ס’איז שוין א שטיקל סידור, ס’איז נישט נאר אזויווי הלכה. די משנה גייט נישט אזויווי דער רמב”ם מיט די לאדזשיקעל סטרוקטשער, וואס איז די עיקר הדין, און וואס איז די כלל, וואס איז די פרטים, און אזוי ווייטער. די משנה פארציילט די מעשה. די צייט לויט וואס…
Speaker 2:
יא, אבער יעצט די משנה איז שוין א סידור כמעט.
Speaker 1:
ס’איז שוין די גאנצע מעשה. מ’אכט נישט קיין חילוק פון דאורייתא און דרבנן, מיט קומען ביי די… זאגט ער, ס’איז א מעשה, ס’איז א סיפור יציאת מצרים.
דער רמב”ם צוטיילט — פרק ז’ און פרק ח’
Speaker 2:
רייט. נאר דער הייליגער רמב”ם האט יא געוואלט צוטיילן די צוויי זאכן, רייט?
Speaker 1:
דער רמב”ם האט געשריבן פרק ז’, ער רעדט וועגן מצוות. ער רעדט וועגן די מצוה פון סיפור יציאת מצרים. זאגט ער, “אני מחדש כמעט אז ס’איז דא אזא מצוה”. איך מיין ער האט געטראפן אין בה”ג, אבער ער זאגט, ער מאכט פון דעם אזויווי א מצוה. און די מצוה איז, “והגדת לבנך”. דאס איז די לשון, דאס איז די גאנצע הגדה.
דער רמב”ם האט גענומען זייער ערנסט די לשון אראפצוברענגען. דער רמב”ם האט געוואלט זאגן אז ס’איז דא א מצוה, און ער זאגט אזויווי חז”ל זאגן אז ס’איז א מצוה. עקזעקטלי.
און נישט נאר דעם האט ער געטראכט, דער רמב”ם האט צוטיילט. אין פרק ח’ זאגט דער רמב”ם אז הגדה. דא, פרק ח’ זאגט דער רמב”ם, “סדר עשיית מצוה זו”, סדר, איז דא א רמב”ם סדר, ליטעראלי די סדר. אבער דא האט דער רמב”ם געטראכט, אויב ס’איז דא הלכות, לאמיר קודם זאגן די הלכות, די כללים און די פרטים פון די הלכות, נאכדעם וועלן מיר זען וויאזוי דאס מקיים צו זיין.
סא דער רמב”ם איז געגאנגען בעקווארדס, ער האט מחליט געווען מתוך די הגדה של פסח פון די משנה, אלע הלכות.
דער רמב”ם’ס לאגישע סטרוקטור
ווען מיר גייען אזוי ווי נישט ווי דער רמב”ם, וואלט מען געזאגט למשל אז די פסוק זאגט, דו גייסט טון די אלע זאכן און דיין קינד גייט דיך פרעגן. מ’נעמט נישט יעצט פון די פסוק, די לשון, מ’נעמט אויף די סיפור יציאת מצרים. פון די פסוק קען מען זיכער זאגן אז ס’איז א מעשה. די משנה זאגט אז ס’איז דא א משנה וואס זאגט אז מ’פירט זיך אזוי יעדע יאר, אבער די משנה פארציילט א מעשה וויאזוי מ’פירט זיך.
און ביי די רמב”ם האט ער געטראכט, אקעי, ס’איז דא געוויסע הלכות, געוויסע זאכן וואס מ’דארף קיום יוצא זיין, איך ווייס. למשל וואס מיר האבן געלערנט, ס’דארף זיין מספר זיין, און מ’דארף לפי דעת של בן, און מ’דארף מאכן א שאלה, און מ’דארף מאכן מתחיל בגנות. דאס זענען אזוי ווי הלכות וואס מ’דארף טון.
נאכדעם וויאזוי מ’איז מקיים די הלכות איז שוין אזוי ווי נאך פרטים. און דאס האט דער רמב”ם אנגעלייגט מיט דעם. איך ווייס נישט קלאר וויאזוי דער רמב”ם פארשטייט דאס, נאר דאס איז די ערשטע פינף הלכות אין דעם ספר, אין דעם פרק. ס’איז די כללי אין די אויגן פון די רמב”ם, אויב איך קען פארשטיין, איז דאס די כללים.
דו ווייסט וואס? דו ווילסט מאכן אן אייגענע הגדה של פסח? מאך זיכער אז ס’איז אינקלודעד די רעסיפי, די אינגרידיענטס, די יסודות. פונקטליך וויאזוי, אפשר איז נישט מעכב. און דאס איז בכלל יא מעכב. הגם איך האב געזאגט אז ס’איז אויך נישט מעכב, ס’איז אויך אן התחכמות וואס די משנה האט געזאגט, ווייל מ’מאכט אן קיין שאלה ותשובה, וואס איז געשען? ס’איז כמעט ווי פעיק די שאלה ותשובה.
חזרה אויף די פינף הלכות
Speaker 1:
סא, פאר די רמב”ם האט יא אזוי פארשטאנען. אויב מיר גייען מיט די רמב”ם, וואלט די רמב”ם געזאגט אזוי, לאמיר חזר’ן די פינף הלכות.
הלכה א’ — די מצוה פון סיפור יציאת מצרים
די ערשטע הלכה איז, ס’איז דא א מצוה וואס מ’דארף פארציילן בליל חמשה עשר. דאס איז די מצוה. ממילא איז פשוט אז ס’האט נישט מיט א בן, ס’האט נישט מיט א שאלה, ס’האט נישט מיט גארנישט. דאס איז די ערשטע מצוה.
אה, סא מוז מען אויך זאגן אז די בן איז אן אופן וויאזוי מ’זאל טון די מצוה. ס’איז דא א מצוה, און אויב איז יא דא א בן דארף מען מודיע זיין לפי דעתו. די ערשטע מצוה זאגט ער, מצוה להודיע לבנים אפילו לא שאלו. דו זאגסט מ’וועט מיינען אז ס’איז נאר א מצוה אויב מ’פרעגט, אבער דו זעסט אז אין אנדערע פלעצער שטייט סתם.
אבער דאס איז רעדי בעקווארדס, דאס איז א לשון אלץ געבויט אויף לשונות פון די משנה. אבער אויב איך גיי מיט די לאדזשיקעל סטרוקטור, איז עס אביסל אנדערש, ווייל דארט וואלט איך געדארפט זאגן אזוי:
ס’איז דא א מצוה צו פארציילן. די מצוה צו פארציילן האט גארנישט מיט קיין בנים, גארנישט מיט קיין שאלות, און גארנישט מיט גארנישט, אזוי ווי עס שטייט אין הלכה א’. די מצוה האט אזויווי א מינימום און א מאקסימום, כל המרבה הרי זה משובח. די מינימום זאגט נישט דער רמב”ם וואס ס’איז. אקעי, אפשר די מינימום איז בערך וואס שטייט אין די נעקסטע הלכות, וואס דאס זענען זיכער פרטים וויאזוי ס’איז בעסער עס צו טון, אדער וויאזוי איך דארף עס טון.
הלכות ב’-ג’ — בנים, שאלה ותשובה, שינויים
וויאזוי דארף מען עס טון? קודם כל דארף מען עס טון פאר די קינדער. אדער אויב זיי פרעגן נישט, ווי דעתם, אדער אויב זיי פרעגן יא. און מ’דארף מאכן זיי זאלן פרעגן, מ’דארף מאכן א שינוי כדי זיי זאלן פרעגן.
און ס’איז אלץ אינטערעסאנט, ווייל לכאורה האט מען געזאגט פונקט פארקערט, אז דו גייסט אין די אלע מצוות, און אזוי גייסטו אויך אין די מצוה. זאגט דער רמב”ם, ניין, מאך א שינוי. דאס איז דער ריכטיגער פשט אין די משנה.
איך קען ווייטער לערנען בעקווארדס. איך זאג, ביי די רמב”ם איז נישט אז ס’איז בעקווארדס, נאר ס’הייבט זיך אן מיט די מצות סיפור. די מצות סיפור האט, לאמיר זאגן, עפעס א פרט, אפשר א היתר, איך ווייס נישט וויאזוי מ’רופט עס, א תנאי, אז בנים, און אין די בנים איז דא נאך א… און די בנים זאל זיין באופן שאלה ותשובה.
Speaker 2:
עקזעקטלי.
Speaker 1:
און ממילא, אז ס’דארף זיין באופן שאלה ותשובה, וועט מען דארפן מאכן אז זיי זאלן פרעגן די שאלה. אבער טאמער נישט, איז אויך גוט, מ’קען מאכן שאלה ותשובה אן א בנים.
בנים און שאלה ותשובה — צוויי באזונדערע ענינים
סאו, ס’איז דא בנים און ס’איז דא שאלה ותשובה, וואס איז צוויי עקסטערע אזויווי ענינים. מ’קען מאכן איינס אדער די צווייטע, די בעסטע איז צו מאכן ביידע פארשטייט זיך. ווייל די אלע זאכן וואס מ’טוט, טוט מען לכאורה אויך ווען מ’האט נישט קיין בנים.
Speaker 2:
ניין, למשל די… ער איז שוין נישט כותב מצה, אבער למשל ער שטייט פלוצלינג, די זאכן וואס מ’פרעגט אין די מה נשתנה, טוט מען אויך ווען מ’האט נישט קיין בנים.
Speaker 1:
ווייל דו זעסט אזוי, יענע זאכן האבן יא א טעם בפני עצמו, אבער די זאכן וואס מ’כאפט נאך, איז דאך טאקע וועגן די קינד.
דיסקוסיע: שינויים אן קינדער
Speaker 2:
וואס איז די מנהג, אויב מ’זיצט ביי די סדר און מ’האט נישט קיין קינדער דארט, מאכט מען נישט קיין אפיקומן, ניין? מ’כאפט עס נישט.
Speaker 1:
וויאזוי איז מען גונב? איך פארשטיי נישט, איינער מאכט די סדר אליין, ווער גנב’עט די אפיקומן?
Speaker 2:
עניוועי, מ’גנב’עט נישט.
Speaker 1:
מ’קען עס גנב’ענען פון זיך אליין?
Speaker 2:
אפשר איז פשט אז מ’קען פרעגן פון זיך אליין, אבער מ’גנב’עט נישט פון זיך אליין.
Speaker 1:
ס’איז דא א פלוגתא אין די ביאור הלכה. עניוועי, ס’איז דא אזעלכע זאכן, און ס’איז שוין א חילוק.
הלכה ד’ — מתחיל בגנות ומסיים בשבח
Speaker 1:
אקעי, איז דאס הלכה ג’. נאכדעם איז דא הלכות פון וויאזוי דער סיפור גייט. וויאזוי דער סיפור איז, וויאזוי דארף מען עס טון. יציאת מצרים. אבער ס’איז דא א דין, א ספעציעלע דין, ווי אזוי איז די סדר. די דין הייסט מען קען נישט רעדן פון וואו מ’הייבט אן, פון וועלכע סארט זאך מ’דארף אנהייבן. און אין דעם איז דא א שאלה וועלכע מ’מיינט. דאס איז די שאלה פון וואו מ’הייבט אן. אבער ס’איז דא א דין “מתחיל בגנות ומסיים בשבח”. דאס האב איך גערעדט וועגן דעם ביי מיין דרשה וואס איז געווען לייוו.
Speaker 2:
נו פראבלעם, ס’איז וויכטיג צו וויסן.
דער מקור פון “מתחיל בגנות ומסיים בשבח”
Speaker 1:
די זאך וואס איז די גוטע פשט וואס איך האב געזאגט איז א פשוט’ע זאך. די “מתחיל בגנות ומסיים בשבח” איז א זאך וואס מ’זעט אין אלע מזמורים פון הלל. ווען מ’זאגט א מזמור פון הלל איז דאך אלעמאל אזוי. לכאורה דאס איז די מקור, ס’איז נישט קיין… אלעמאל מ’רעדט פון ווי שלעכט ס’איז געווען, ווי אין דער ערד מ’איז געווען, און ווי נישט אין דער ערד מ’איז יעצט. דאס איז לכאורה פשוט פשט.
Speaker 2:
איך רעד נישט פון פסוקים, איך רעד יעצט פון סיפור יציאת מצרים. איך רעד פון די צרות און די ישועה.
Speaker 1:
יא, “מן המצר”, “בצאת ישראל”, אסאך פלעצער. ווען ס’איז דא אזא מזמור זעט מען דאס. סאו ס’מאכט סענס אז דערפאר האט די משנה עס גענומען.
Speaker 2:
צי ס’איז דא, מ’קען טרעפן אן דעם?
Speaker 1:
יא, איך האב געטראכט, למשל “מזמור לתודה” שטייט נישט…
Speaker 2:
אקעי, וואס איז דא? אופן גייט אזוי הודו.
Speaker 1:
סאו עניוועיס, ביי קרבן תודה זענען געווענליך די צרות וואס מ’האט געהאט פאר מ’זאגט די תודה. ווען מ’זאגט די קרבן תודה, מ’זאגט די “מזמור לתודה”. אבער ס’איז דא מזמורי הודאה. איך מיין, “הודו לה’” וואס מ’זאגט ערב שבת איז אויך א “מזמור לתודה” ניגון, די אלע צרות נאר.
Speaker 2:
אזוי שטייט, זיי זענען געווען אין די… איך האב געמיינט דו רעדסט פון די תודה וואס מ’זאגט ווען מ’ברענגט א קרבן תודה.
Speaker 1:
ניין, מ’זאגט נאר “לחייבים”.
Speaker 2:
אקעי, אבער דאס איז ממש א קורצע ברכה.
Speaker 1:
אבער דו זעסט א תהלים, למשל די “הודו” פון ערב שבת, קו”ז, יא, וואס שטייט עס? מ’איז געווען פארבלאנדזשעט אין דעם, און דער אייבערשטער האט ארויסגעראטעוועט. אלעמאל גייט עס אזוי, דאס איז “מתחיל בגנות”.
פארוואס מ’דארף אנהייבן מיט גנות
יעצט, אויף די “מתחיל בגנות”, דאס איז דאך בעצם די גאנצע נס, ווייל א מענטש וואס האט קיינמאל נישט געהאט קיין צער, הייבט ער נישט אן צו דאנקען, ווייל עס איז ביי דיפאלט, אזוי קומט עס. און איידער דער אויבערשטער מאכט אים א צרה, מאכט ער אים א רע, און איידער דער אויבערשטער מאכט אים א חסרון, פארשטייט ער נישט פארוואס.
אבער די פאקט איז אז מען דארף נישט דאנקען נאך א גרויסע הצלה. מען קען זיין אזא בריסקער, אזא דין, א דין שירה, א דין הודאה.
מתחיל בגנות ומסיים בשבח — הודאה נאר נאך צרה
דער ענין פון הודאה נאר נאך צרה
Speaker 1:
סאו עניוועיס, ביי קרבן תודה זענען געווענליך די צרות וואס מען גייט פאר מען זאגט די תודה. אזוי ווי מען זאגט ביי די קרבן תודה, ביי די מזמור לתודה, ווען מען ברענגט א קרבן תודה זאגט מען די מזמור לתודה. אבער דאס איז דא א מזמור אהער און אהין, איך מיין הודו לה’ וואס מען זאגט ערב שבת איז אויך א מזמור לתודה ניגון, א דאנק צו זאגן. איז דא שטייט אז זיי זענען געווען אין דער…
Speaker 2:
זאל גאר א בן תורה נישט קומען אין כלל תורה? ניין, מען זאגט נאר לחייבים.
Speaker 1:
אפשר ברענגט ער אריין… אקעי, ווען דו זעסט א תהלים, למשל די הודו פון ערב שבת, כי לעולם חסדו, וואס מען זאגט, וואס שטייט עס? זיי זענען געווען פארבלאנדזשעט און דאס, און דער אייבערשטער האט זיי ארויסגענומען. אלעמאל גייט עס אז דאס איז מתחיל בגנות.
יעצט, אויף דעם מתחיל בגנות? דאס איז דאך בעצם די גאנצע נס, ווייל א מענטש וואס האט קיינמאל נישט געהאט קיין צער הייבט נישט אן צו דאנקען וואס איז ביי דיפאלט. אזוי קומט דער אייבערשטער…
Speaker 2:
אבער דער אייבערשטער האט געגעבן אן עונש, איך פארשטיי נישט פארוואס.
Speaker 1:
אבער די פאקט איז אז מען דארף נישט זיין קיין נאס אין א צרה. קען זיין אז א בריסקער איז אזא דין, א דין שורה, א דין…
חז”ל האבן יא געמאכט ביים דאווענען די מודים דריי מאל א טאג, זאגט מען אז דאס איז א סארט הודאה, און דארט זאגט מען אז די חשוב’ע מנהיגים טייטשן אויף די נסים וואס איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וואס עס ליגט די פשט, ווייל איך טראכט אז נס מוז זיין א הצלה. די ווארט נס נוצט זיך געווענליך נישט אין לשון הקודש, און נס מיינט אלעמאל ווען א ניצול געווארן פון עפעס. איך ווייס אז דאס איז א פשט וואס מען זאגט אלעמאל, אבער איך טראכט יעצט אז איך ווייס נישט צו ס’איז…
אפילו די נס פון גילוי ידיעה בנחלת אביו, דארט זאגט מען אזוי כלאחר יד, ווען איך וואלט ווען… איך וואלט סתם געגאנגען אין ביזנעס, עס האט געדויערט א רגע, איך וואלט אפילו נישט געטראכט דערפון. אונז ווייסן דאך נישט גוט די פשטים.
Speaker 2:
דאס איז דער “גלה כבודך”. דאס איז א גוטע פשט. ס’איז דא אזא נוסח, יא.
Speaker 1:
אזוי ווי מיין פראוו איז, עקזעקטלי, מיין פראוו איז אז אין די אנדערע נוסחאות וואס זענען זייער ענליך צו דעם, “מי שיצא מן הנפיחה בשעת תפילה”, שטייט דארט אזוי: “גלה כבודך לפניך, ברצוני נקבים נקבים”. ס’זעט מיר אויס די זעלבע לשון. ס’איז א בושה פאר א מענטש צו דארפן גיין תדיר. א בושה של עולם.
איך ווייס אז אין די צעטלעך ברענגען זיי ארויס אויף די פשט וואס דו זאגסט, אבער איך זאג נישט אז ס’איז נישט אמת, איך זאג נאר אז מ’זעט אלעמאל אז א נס…
Speaker 2:
דו פרעגסט א שאלה אויף די נסיונות פון חיים: אפשר מיינט עס יא, אמאל איז געווען די קליינע צרות, איך ווייס נישט, די רויטע לייט איז געווען צו לאנג. קען זיין אז ס’איז א קליינע צרה, אבער דו זעסט אז די הלכה איז אזוי.
פארוואס דאנקט מען נישט פאר געזונט זיין?
Speaker 1:
וואס איז די פשט? די הלכה האלט נישט פון די חסידיש’ע ענין אז מ’דארף דאנקען דעם אייבערשטן פאר אלעס? פארוואס אויב איינער איז געווען געזונט א גאנץ לעבן ברענגט ער נישט קיין קרבן תודה, און איינמאל ער איז געווען קראנק ברענגט ער א קרבן תודה? ער איז געווען פריי א גאנץ לעבן, איינמאל ער איז געווען אין תפיסה, וואס גייט פאר? ס’זעט אויס אז ס’קומט זיך פאר א מענטש. מ’רעדט פון… ס’קען זיין אז מ’רעדט פון א מצב אז מ’דארף דאנקען דעם אייבערשטן. איך ווייס נישט, ס’איז א תלמוד, מ’רעדט זייער גוט. איך רעד פון די דעמאלטסדיגע ווען דער מענטש האט זיך אויפגעוועקט, ס’איז נישט אזוי פשוט.
אבער איך פרעג דיך, די תורה, די אמת, מבחינת הלכה, די הלכה איז דאך די אמת, ניין? אזוי רעדן מיר זיך איין, איך האלט. ס’קען זיין אז די הלכה איז נישט די אמת. אבער ס’איז דאך נישט קיין שום הלכה אז מ’דארף מאכן א ברכת הגומל ווען מ’איז געווען געזונט. אפשר יא, אפשר איז דא א חסידות אז מ’זאל מאכן א ברכת הגומל. אפשר איז דא א חסידות אז מ’זאל ברענגען א קרבן תודה יעדן טאג.
עולם כמנהגו נוהג — דער תשובה
Speaker 1:
אבער די ענטפער אויף דעם קען זיין אז ווען גארנישט איז נישט געשען, איז נישט געווען קיין עקסטרע, ס’איז נישט געווען קיין שום שינוי. עקזעקטלי, ס’איז דא א פשט דארט אין של”ה. דאס איז וואס די משגיחים זאגן, אז דו האסט נישט קיין רעכט צו עקספעקטן צו זיין געזונט. ס’איז נישט ריכטיג, מ’האט יא א רעכט. וואס הייסט? דער אייבערשטער האט די וועלט געמאכט “עולם כמנהגו נוהג”. ס’איז א רחמנות של עולם אז גערצי איז נישט סטאביל.
יא, אז מ’געווינט די לאטערי איז אויך דא א נס, אפילו ס’איז נישט געווען קיין צרה. אבער סתם אז מ’איז געגאנגען אין ארבעט און מ’האט געמאכט געלט אביסל, איז נישט קיין נס. מ’דארף נישט דאנקען דעם אייבערשטן. איך ווייס נישט, אפשר האסטו אן אנדערע פשט.
Speaker 2:
א גוטע פשט. קענסטו נישט פרעגן אויף מצרים אליין? טאקע די פופציג יאר ווען אידן האבן נישט געהאט קיין צרות, אבער יענע יארן דאנקט מען נישט. מ’דאנקט אבער דער… ווער ס’האט אונז אריינגעלייגט אין מצרים.
Speaker 1:
אריינגעלייגט האט ער אונז נישט, ווייל… ס’קומט דאך פון זיין… אבער דער ענין פון בחירה וכו’ און פרעה האט א שפיץ זאך.
בריסקער הגדרה פון דין הודאה
Speaker 1:
בקיצור, פאר סאמע ריזן, דער אייבערשטער דאנקט מען נאר. בפרט בריסק, ווייל איך האלט אז אין בריסק ווען זיי זאגן דעם חיים האט דער בריסקער רב ליב געהאט צו זאגן אזעלכע זאכן הגדרות. אויב מ’וויל זאגן א למד’ישע הגדרה, א דין הודאה איז נאר דא ווען ס’איז געווען א צרה און מ’איז ניצול געווארן. דער דין, דער דין וואס שטייט אין פסוק… אבער די זאכן איז עפעס אן אנדערע.
אהיי, עס האט א חידוש שפירא געזאגט, איך האב עס געהערט שטייט דארף מען מכיר טובה זיין פאר אן ענימל. דאס איז נישט דין הודאה, דאס איז עפעס אן אנדערע.
אהיי, איך קען זאגן, ווייל א מענטש פילט נישט. איך קען נישט זאגן א מענטש דאנקט. איך מיין לעבן. אזוי מענטשן, מען רעדט א קאמאנטאר. אויב דעם שטייט נאך טאקע, א מענטש זאל זיך מתבונן זיין אין די טובות של הקדוש ברוך הוא, יא, … איז דא אויב נישט מיט נישט.
אקעי, דאס איז דער לכאורה דין פון מתחיל בגנות, און דער דין, ס’איז אינטערסאנט, ווייל דער מתחיל בגנות איז נישט קיין, לויט וואס איך זאג, עס איז א דין אין הודאה, נישט סיפור, מ’דארף עס זאגן אפשר, מ’דארף וויסן צו דער סיפור לשבח שבחו של מקום, אדער עס איז א סיפור לבנים.
מחלוקת רב ושמואל — צוויי מינים גנות
Speaker 1:
עס איז אינטערסאנט אז ווען די מתחיל בגנות האט עס אויך אביסל די וועג, עס פאסט אזוי, ווען שם, יא שם וואלט זיך געווען א צדיק איינגעפירט, עס איז א חלוקת יחיד, ווען ער וואלט נאר געהאט וואוילע קינדער ביז היינט, וואלט ער אונז אויך נישט געהאט א ירידה און עליה, דא דעמא מתחילים בגנות האט עס געהאט ארמי אובד אבי, וואס אונז זענען מחשיב די חשוב’ע זיידעס, אפשר וואלט מען אונז בכלל נישט אזוי באוואוסט געווארן, אלע אונזערע זאכן וואלטן אנגעהויבן אזוי ווי אברהם יצחק יעקב, וואלט מען אונז קיינמאל נישט מחשיב געווען, און ס’איז אינטערסאנט, ווייל עס איז אן אנדערע מין מתחיל בגנות. ווייל מתחיל בגנות, עס איז נישט קיין… אויב זאגט מען מתחיל בגנות אז עס איז געווען א טראומא, ממילא בין איך מער עווער… דארט מיינט מען, עס איז נישטא קיין טראומא אז מ’זאגט מ’גייט אין ארמי אובד אבי.
על כל פנים, אין דעם ענין פון גנות ושבח איז דא צוויי מחלוקת אמוראים, רב און שמואל האבן זיך גע’דינג’ען צו ס’מיינט מתחילה עובדי עבודה זרה, צו ס’מיינט עבדים היינו. דארט האלטן אונז.
“ודברים אלו הן הנקראים הגדה” — הלכה ז
Speaker 1:
נאכדעם ברענגט דער רמב”ם “ודברים אלו”. אונז ווייסן נישט וואס איז פשט פון “ודברים אלו”. לכאורה מיינט דער רמב”ם צו זאגן אז חוץ פון די אלע זאכן וואס איך האב יעצט געזאגט, חוץ פון די ענין פון שאלה און פון די ענין פון מתחיל בגנות, איז דא נאך א תנאי אין די הגדה, אז מ’דארף רעדן פון די טעמים פון די דריי מצוות, פסח, מצה און מרור.
סאו בקיצור, אויב דו ווילסט מאכן דיין אייגענע נוסח הגדה, געדענק צו טון די צוויי און א האלב זאכן, אקעי? א שאלה מיט א תשובה, מיט א שינוי, און מתחיל בגנות ומסיים בשבח, נאמבער טו, און נאמבער טרי, פסח, מצה און מרור.
דאס גייט דער רמב”ם קאנעקטן, דאס לייגט נישט דער רמב”ם אריין אלס א פארט פון די הגדה. איין מינוט, איין מינוט. דער רמב”ם פירט אויס “ודברים אלו הן הנקראים הגדה”. דאס איז די ענד פון די הלכות הגדה. אזוי קוק איך עס אן. “ודברים אלו”, אין אנדערע ווערטער, די הגדה וואס דו קענסט איז צוזאמגעשטעלט פון די פיר הלכות.
Speaker 2:
אבער דו זעסט אויס ווי דאס איז סך הכל א מינימום, אויב האסטו נישט די מתחיל בגנות.
Speaker 1:
ניין, איך זאג דיר, איך בין נישט מסכים. דא זעט דער רמב”ם נישט אויס אזוי. דער רמב”ם זעט אויס, אקעי, איך ווייס נישט וואס דער רמב”ם האט אין זיין זינען. ער זאגט צו יעדע זאך איז מעכב, איך ווייס נישט. אבער ס’זעט אויס פון דער רמב”ם אז די פיר הלכות זענען די הלכות הגדה. “ודברים אלו הן הנקראים הגדה”. אין אנדערע ווערטער, מאכן שאלות ותשובות, מאכן מתחיל בגנות, מאכן פסח, מצה ומרור, דאס הייסט הגדה. דאס זענען הלכות הגדה. ס’האט אן ענין, הגדה קומט פון “והגדת לבנך”. אבער דאס הייסט הגדה. אזוי וואלט איך פארשטאנען.
Speaker 2:
וואס טוסטו מיט די פלעצער וואו ס’שטייט אין פסוק “והגדת לבנך”? איינמאל שטייט דאס אויף…
Speaker 1:
ס’מאכט נישט אויס. “והיה כי יאמרו אליכם בניכם מה העבודה הזאת לכם ואמרתם זבח פסח הוא לה’”. סאו מ’קען ענטפערן אויף דעם פסח. דאס זענען די מקורות וואס דער רמב”ם ברענגט. “ולא יאכלו חכמה עצמות יאכלו”, “והגדת לבנך בעבור זה עשה ה’ לי”. קען זיין גייט דאס ארויף אויף מצה. איך ווייס נישט, אבער אויב ס’איז… אקעי, יעצט שוין, מיר קענען גיין ווייטער.
רבן גמליאל — דריי וועגן צו פארשטיין
Speaker 1:
אקעי, בכל דבר וענין. סאו, איי דאונט נאו, איך וויל… ווייל דו קענסט איינער זאגן אויך, ס’איז דא, איך האב גערעדט אמאל, איך געדענק נישט וואס די פוסקים זאגן וועגן דעם רבן גמליאל. ס’איז דא וואס זאגן אז ס’איז טאקע, חוץ פון די גאנצע הגדה דארף מען דאס זאגן, וואס דו מענטשן וואס זענען זייער מקפיד, זיי זענען זייער מרבה צו זאגן דעם רבן גמליאל, ווייל זיי זאגן אז דאס איז די עיקר פשט.
Speaker 2:
יא, דער רבן גמליאל טוט דא אויך נאך עפעס א זאך, אז די סיפור איז נישט אפגעטיילט פון די מצוות הלילה. ס’איז דא די דריי מצוות הלילה פון פסח, מצה און מרור. יא יא, ס’איז א שיינע רבן גמליאל. ניין, מ’דארף טראכטן צו דאס איז זיין אויפטו, אז סיפור יציאת מצרים איז נישט אפגעריקט. דאס הייסט, לאמיר זאגן אז א מענטש וועט מאכן ניין אזייגער צו מאכן מצוות סיפור יציאת מצרים, צען אזייגער גייט מען זיך זעצן צום סדר. ער זאגט אבער דער רבן גמליאל אז דאס איז נישט דער וועג ווי מ’טוט עס, ס’איז א חלק פון די פסח, מצה און מרור.
Speaker 1:
אקעי, באט דער רמב”ם איז דער וואס האט אריינגעלייגט דאס אונטער די קאטעגאריע סיפור יציאת מצרים. ס’קען זיין אז רבן גמליאל האט געזאגט אנדערש. ס’קען זיין אז רבן גמליאל בכלל, אפשר ברענגט ער בכלל אן אנדערע מקור פאר די גאנצע ענין פון סיפור יציאת מצרים. אפשר איז דאס פשוט א מקור אז דאס איז א חלק פון די עבודה פון פסח, מרורים, איי דאונט נאו, וויאזוי מ’האט דאס פארשטאנען.
“מה תעשה משנה גאולה”, איך ווייס אויך נישט אין אנדערע נוסחאות וויאזוי ס’איז דא, באט יו’ר רייט, “מה תעשה משנה גאולה” איז אויך א פסוק למעשה. יא, ווייל אזוי פיל איז עס א בצעק, וואטעווער.
סאו, ס’קען זיין אז פשוט רבן גמליאל ברענגט נאך א… אפשר איז רבן גמליאל לשיטתו. מיט אנדערע ווערטער, די שאלה איז וואס רבן גמליאל איז. ס’קען זיין צו לערנען רבן גמליאל דריי וועגן. האסטו שוין געהערט פון דעם אמאל? מ’קען לערנען רבן גמליאל דריי וועגן:
איינס איז בבחינת תוספת צו די עיקר הגדה. “לא די שאתה מתחיל בגנות ומסיים בשבח” און אלעס, דארפסט נאך אויך אנטפלעקן די טעם המצוות.
נאמבער טו, בבחינת… מ’דארף, אזויווי דו האסט געזאגט, ס’איז פלאס, ס’גיבט צו א חיוב. די צווייטע זאך קען מען זאגן אז ס’איז א… מ’דארף נישט אזויפיל רעדן, מ’איז אפילו יוצא אז מ’רעדט די דריי בעיסיק זאכן. פארשטייסט וואס איך זאג? איך מיין עס.
אדער קען מען זאגן אלטערנעטיוו. פאזיטיוו, נעגאטיוו, אלטערנעטיוו. אז די מנהלת האט עס געהאט א איינע פלאס.
דיני הגדה: רבן גמליאל’ס דין און בכל דור ודור
הלכה ה’ (המשך) — דריי וועגן צו פארשטיין רבן גמליאל’ס דין
Speaker 1:
איינס, עס איז בבחינת “סטעי סעיף” פון די הגדה. “לא ידעת” האט ער מתחיל בגנות ומסיים בשבח און די אלע זאכן. מ’דארף נאך אויך געטון האבן די טעם המצוות.
נאמבער טו, בבחינת… מ’דארף, אזויווי דו האסט געזאגט, ס’איז פלאס, ס’געבט צו א חוב.
די צווייטע זאך קען מען זאגן אז ס’איז א נעגעטיוו. ער זאגט, מ’דארף נישט אזויפיל רעדן, מ’איז אפילו יוצא אז מ’רעדט די דריי בעיסיק זאכן. דו פארשטייסט וואס איך זאג? א מיינוס.
אדער קען מען זאגן אלטערנעטיוו. פאזיטיוו, נעגעטיוו, אלטערנעטיוו. אז רבן גמליאל האט געהאט אן אנדערע הגדה. די פריערדיגע תנאים האבן געזאגט הגדה מיינט מתחיל בגנות, הגדה מיינט דאס. ער זאגט, איך ווייס נישט, הגדה מיינט אהא, אפשר איז דאס די מקור. וויבאלד ס’שטייט “והגדת”, וואס שטייט? זאגט ער, רבן גמליאל האט געזאגט, ס’שטייט דאך, “כל שלא אמר”, זאגט ער דאך פסח. אין אנדערע ווערטער, וואס איז די מעשה דא? דאס איז א פסח, דאס איז א מצה, דאס איז א מרור. דעטס אלל. סאו דאס איז אן אלטערנעטיוו הגדה.
דאס איז די דריי וועגן וואס איך טראכט מ’קען לערנען. על כל פנים, ס’איז דא נאך וועגן אין די מפרשים.
וואס דו קוקסט אין ספר המפתח, דו וועסט זען אז סתם אזוי ברענגט ער פיר-און-צוואנציג פירושים אויף די מתחיל בגנות. אבער דאס איז א… ביי די רמב”ם זע איך נישט אז מ’קען עפעס מיט דעם טייטשן. חוץ פון דעם, ביי די רמב”ם איז עס לכאורה נישט אלטערנעטיוו, נישט פאזיטיוו, נישט נעגעטיוו, נאר נאך א דין אין די הגדה. נאך א זאך. איך האב זייער אסאך ספר המפתח מיט אים יעדע הגדה, יעדע לאנגע נאכט פאר פסח.
Speaker 2:
שטומט.
Speaker 1:
ביי די רמב”ם קומט אויס אז ס’איז נישט א פארט נעגעטיוו, נישט א פאזיטיוו, נישט אן אלטערנעטיוו, נאר נאך א דין. דא קען מען זאגן “מדיני הגדה”, אדער אזויווי “דברים הנכללים בהגדה”, אזויווי ער זאגט “דברים הנקראים בהגדה”, איז דאס נאך איינע פון די זאכן. כך היא הנראה לי.
Speaker 2:
אקעי.
דיסקוסיע: די מחלוקת וועגן “לא יצא”
Speaker 1:
ס’איז דא א מחלוקת. ער ברענגט דא אז ס’איז דא א מחלוקת צי ער האט יוצא געווען זיין חובת סיפור. ער ברענגט די מחלוקת?
Speaker 2:
יא, ער ברענגט עס. עקזעקטלי.
Speaker 1:
ס’איז ידוע אז די רמב”ם האלט אז ער האלט דא אינמיטן רעדן די סיפור יציאת מצרים, איז ווי ער זאגט, ס’איז דא א מחלוקת. וואס איז די מחלוקת? וואס איז די טייטש פון די ווארט “לא יצא”. ער ברענגט די רש”י. ס’איז דא וואס זאגן אז “לא יצא” מיינט אז מ’האט נישט יוצא געווען די מצה און מרור, וואס דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך. ער פארשטייט אז די סיפור איז עפעס א תנאי אין די מצה ומרור, אז קען זיין אנדערע ראשונים האלטן נישט אז ס’איז דא אן עקסטערע מצוה פון סיפור יציאת מצרים.
סא בכלל, דער אופן האכילה פונעם מצה, אז מ’זאל עסן די מצה, ראשונים אין די גמרא, זאכן וואס מ’טוט… אבער נאך א זאך איז ער ברענגט דעם רמב”ן, דעם ר”ן, און דעם ריטב”א, די אלע זאגן אז די ‘לא יצא’ איז לאו דווקא.
Speaker 2:
וויאזוי מ’איז יוצא? אה, לא יצא. איך האב דאס אייביג… די ראשונים אזוי פארשטאנען. ווען ס’שטייט אין גמרא ‘לא יצא’? לא יצא? לא יצא, קראו. יא, ער האט נישט געטון ריכטיג. לא יצא. העלא. רואיג. בארואיג דיך. מ’איז יוצא.
Speaker 1:
פארשטייסט, פאר דעם דארף דאס הייסן ‘שום משמעות’ כחכמים. וויאזוי ווייסט איינער גייט מיט די לשון? ס’שטייט ‘לא יצא’. אה, לא יצא מיינט נישט לא יצא. אה, כאילו, זיי האבן אלע בגלל פארשטאנען אז… פארוואס זאגן זיי דאס? ווייל זיי פארשטייען אז ‘לא יצא’ מיינט ער צו זאגן ‘לא יצא’ הלכות מצה ומרור.
דאס קען דאך נישט זיין. מוז מען זאגן אז ‘לא יצא’ איז לאו דווקא. אויב מ’לערנט אז ס’מיינט ‘לא יצא’ עיקר חובת הגדה, דעמאלטס קען עס יא זיין. דאס איז די מינימום פונעם סיפור. אבער דעמאלטס קען יא זיין ‘לא יצא’ כפשוטו.
דארף מען יא וויסן, ווייל וואס איז געשען אויב ער האט יא געזאגט די גאנצע זאך פון תרח ביז קבלת התורה? אבער ער האט ארויסגעלאזט די טעקניקעל פון די נסים וואס איז געשען אין מצרים, די דעטאלן פון פסח, מצה, ומרור. אויף דעם קען טאקע זיין ‘לא יצא’. ס’איז טאקע ‘פארציילן’ זיין א ‘דערציילער’, אבער ער האט נישט דערציילט. לדעתי איז פשוט אז מ’איז יא יוצא. ווייל ס’מאכט נישט קיין סענס.
מ’זאגט אז די ‘לא יצא’ דא זאל מיינען נאר א לשון, ווייל ס’איז פשט אזוי. מ’זאגט דאך ‘כל המרבה הרי זה משובח’, מ’זאגט ‘מתחיל בגנות’. אבער זאגט ער, די בעיסיק בעיסיק איז אבער דאס. נישט ער מיינט צו זאגן אז ס’איז נישט מקיים די מצוה. אגעין, אז דו לערנסט אזוי ווי מיר, פשט אז ס’איז א מינימום. ס’איז א ‘הסבר’. יא, ער זאגט, ער האט טאקע געטון זייער א סאך משובח זיין זאגן. דאס איז אבער נישט… דאס איז אבער נישט… דאס מאכט נישט קיין סענס. דאס איז נישט זיין לשון.
אגעין, ס’ווענדט זיך וויאזוי מ’לערנט ארום די אנדערע חלקים פון די משנה. איינער קען זאגן אז… איך זאג אויך… סיי אין די הגדה און סיי דא אויך אין די עמוד. עס איז געקומען גלייך נאך די ווארט “וכל המוסיף ומאריך הרי זה משובח”. ס’איז טאקע זייער חשוב אז דו זאלסט מרבה זיין, אבער מרבה זיין איז נישט גענוג. אויב אין דיין מרבה זיין האסטו גערעדט אלע מיני מדריגות, אבער דו האסט נישט דערמאנט די פשוט’ע בעיסיקס, דאס איז די עיקר. ער מיינט נישט דא צו קוועטשן אויף די…
Speaker 2:
אבער דעטס נאט… ס’איז צו באקלערן, דעטס נאט האו יוזשעלי די רידינג פון די ווארט “לא יצא” וועלכע וואס ער… ער איז נאך פאנימט. זאג, פארוואס דא קען מען מער עס באשטיין אז עס זאל מיינען דא? ווייל דו קוקסט דא אויף די הקשר. איך האב דיר געזאגט אז דו זאלסט מאריך זיין, דו זאלסט טון אלע מינים, רעדן וועגן די אייבערשטער אלע מיני זאכן. אויב ער קומט צו ענטפערן די אלע זאכן, און ער ווייסט, אויך וואלט נישט געדארפט צו זאגן “לא יצא”. ער האט געזאגט, עס וואלט געמאכט מער סענס אז עס זאל שטיין אין די לשון המשנה אז עס זאל שטיין “כיון שאמר שלשה אלו יצא ידי חובתו”, נישט “לא יצא”. ס’איז נישט… ס’שטימט נישט אזוי גוט יענער פשט אין די לענגווידזש פון די רבי.
Speaker 1:
ער קען ענטפערן אז ס’איז נישט דא. ער וויל דיך יא, ער איז עקסייטעד פאר די “כל המרבה”, און ס’איז זייער חשוב. ער וויל נישט זאגן אז ס’איז נישט. ער וויל זאגן אז ווען דו ביסט מרבה, זאלסטו אבער געדענקען אז די מרבה זיין איז נישט גוט…
Speaker 2:
טאקע, וואס טוט זיך איינער האט נישט געזאגט די דריי זאכן, אבער ער האט יא מאריך געווען, און ער איז א משובח, אבער ער איז אזוי ווי א חסיד שוטה וואס האט נישט געהיטן קיין מלאכות, ווייל ער איז א גרויסער עובד השם, און ער טוט אלע מצוות און אלע חומרות.
Speaker 1:
אקעי, לאמיר גיין ווייטער.
הלכה ו’ — בכל דור ודור חייב אדם להראות את עצמו
Speaker 1:
דאס איז דער הייליגער רמב”ם, הלכה ו’.
בכל דור ודור, דאס איז די נעקסטע משנה ביי די וועי, אקעי, יא, נישט ערשט, חיים, די נעקסטע משנה נאכן גמול דיל. אינטערעסאנט, אויב איך קען פארשטיין די סדר המשניות און די סדר הרמב”ם. אקעי. בכל דור ודור חייב אדם להראות את עצמו, איך זע אין אלע גרסאות איז להראות את עצמו פון די רמב”ם, ס’איז זייער אנדערש ווי לראות את עצמו. לראות את עצמו איז עפעס א פילינג אזוי ווי דו טראכסט. ס’קען זיין אז דער רמב”ם האט פארשטאנען, ס’קען זיין אז דער רמב”ם האט געהאט א גרסא להראות, ס’קען זיין אז ביי די רמב”ם האט פארשטאנען אז לראות מיינט להראות, ער האט פשוט קלאר געמאכט.
Speaker 2:
ניין, לפיכך, די נעקסטע, דו ווייסט דאך, ס’איז דאך אסאך ווערטער וואס האבן אסאך זאכן. אה, מ’האט אזוי געלערנט, אז לויט די רמב”ם אויך ווען איינער זאגט לראות מיינט דאס. ס’איז זייער קלאר אז לראות מיינט עפעס א פנימיות’דיגע זאך.
Speaker 1:
ווייל אין די נוסח ההגדה, דער רמב”ם ברענגט נישט די גאנצע נוסח, איז “אראנו בענינו ובנינו ובני בנינו”. אויף דעם שטיקל?
Speaker 2:
ניין, ס’איז נישט אויף דעם. ניין, סאו אין אונזער הגדה איז אביסל צעמישט. דו וועסט באלד זען די רמב”ם’ס הגדה. אין אונזער הגדה, לאמיר טרייען צו זען ווי איך געדענק. לאמיר לערנען די רמב”ם.
Speaker 1:
אקעי. להראות את עצמו כאילו הוא בעצמו יצא עתה, אויך נאך אן אינטערעסאנטע זאך, כאילו ער איז יעצט ארויסגעשפרינגען פון מצרים. אקעי. שנאמר, אה, ס’איז דאך גאנץ פשוט, לויט די רמב”ם פארשטייט מען פארוואס איז די דגוש אויף בכל דור ודור, אפילו ס’איז שוין יעצט אפאר הונדערט יאר אדער אפאר טויזנט יאר נאך יציאת מצרים, אהי, אלעמאל איז א שיינע יסוד. אקעי. שנאמר “ואותנו הוציא משם”, די “אותנו” גייט דאך נישט ארויף נאר אויף די דור פון יציאת מצרים, נאר ס’שטייט דאך אז ס’איז א מצוה לדורות, מוז דאך אייביג זיין “אותנו הוציא משם”. אזוי זאגט דא דער רמב”ם א שיינע זאך, “ועל דבר זה צוה הקב”ה בתורה”. עבד היית. עס שטייט אין די תורה, וזכרת כי עבד היית. וואס איז די הקשר? וואס שטייט גלייך נאכדעם און פארדעם?
Speaker 2:
קודם, דער רמב”ם איז זייער העפי מיט זאגן די פסוקים. כאילו אתה בעצמך היית עבד. וזכרת כי עבד היית, זאלסט געדענקען אז דו אליין… נאכאמאל, כי תשלח עבדך חפשי, ווייל… סאו דער רמב”ם וואלט געזען פון וואו דאס קומט. פשט, וזכרת כי עבד היית, לייגט ער אריין אין דעם א ווארט כאילו עבד היית, רייט? דאס איז זייער ענליך צו וואס ער האט געטון פריער. עס שטייט ביי אותנו הוציא משם, האט דער רמב”ם געזאגט, פשט איז נישט אמת, נאר כאילו אותנו הוציא משם, רייט? סאו ווען עס שטייט אין די פסוק, קען מען פשוט לערנען און ער רעדט פון די ערשטע דור וואס זענען טאקע ארויסגעגאנגען, אבער אונז זאגן מיר די פסוק כאילו, ממילא דארף מען טון כאילו. עס איז זייער פאני. וואס איז די רעיון?
Speaker 1:
אה, דו מיינסט אין די הגדה פירט ער עס נישט אויס, ווייל דארט זאגט ער דאך פארוואס דו ביסט טאקע ארויסגעגאנגען, ווייל די נוסח פון די פסוק… ניין, ניין, נישט אין די נוסח פון די הגדה. איך מיין די מקור פון די רמב”ם, וואו ער האט עס גענומען אין די משנה און אין אנדערע פלעצער. מיר וועלן זען וואס גייט דא פאר. ס’איז דא מורא’דיגע רבנוביץ’ קארטס וואס ברענגען שיינע ראיות.
Speaker 2:
אה, דאס שטייט לגבי שבת. דאס שטייט אין עשרת הדברות, דאכט זיך. לגבי שבת, יא. אין עשרת הדברות, יא. די פוינט איז נישט… באט די פוינט איז נישט לגבי… אגעין, דאס איז נאר א דיוק וואס עס שטייט א ווארט כי עבד היית. ווער איז דער היית? דארט זאגט די תורה אין הקשר אז דו זאלסט רחמנות האבן אויף אן עבד, ווייל דו ביסט אויך אליין אמאל געווען אן עבד. זייער גוט. נו? וואס איז די פראבלעם?
Speaker 1:
אה, איך וואלט פארשטאנען מער אז א מענטש קען האבן די… נוצן די דמיון כאילו ער איז און דאס איז וואס דער רמב”ם. אגעין, דאס איז די דיוק, רייט? דאס איז די דיוק. כאילו האט זיך אן יוסף ווי קדושה לכבוד יום העשייה. דאס איז די דיוק, אמת?
Speaker 2:
סאו, אבער זאלן די זאך פארשטייט מען, יעדער שבת דארף זיין די כאילו… נישט יעדער שבת! אגעין!
בכל דור ודור – דער ענין פון “כאילו” און די מקורות אין משנה, גמרא און הגדה
דער רמב”ם’ס לשון: “כאילו הוא בעצמו יצא עתה”
Speaker 1:
איינמאל דו פארשטייסט מער אז א מענטש קען נוצן די דמיון כאילו ער איז… דאס זאגט דער רמב”ם. עגען, דאס איז די דיוק, רייט? דאס איז די דיוק. כאילו האט זיך נישט… “עבדים היינו לפרעה במצרים”, דאס איז די דיוק. אמת?
סאו, אבער איז נאך דא א זאך. פשט אז יעדער שבת דארף זיין די כאילו? נישט יעדער שבת. עגען, דער רמב”ם איז מסביר וואס איז די טייטש פון געדענקען יציאת מצרים, פון געדענקען פון כאילו הוא. איך ווייס נישט פארוואס ער ברענגט דאס, ווייל דאס איז דאך דאס וואס דער רמב”ם אליין האט געברענגט.
אנאליז פון די מקורות: משנה, גמרא און הגדה
די משנה און די פסוק “בעבור זה עשה ה’ לי”
Speaker 1:
וואס זאגן די מקורות ותיקים? לאמיר קודם זען וואס איז די מקור, אפשר וועט אונז העלפן. די משנה שטייט “בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו”, און רבא שטייט “אמר רבא צריך שיאמר ואותנו הוציא משם”. קוק אין די פסוק “ואותנו הוציא משם”. אויך, און דארף זען. ער זאגט אז עס זעט אויס אז דער רמב”ם האט פארשטאנען אז די “ואותנו הוציא משם” איז… און די משנה זעט עס נישט ארויס.
און וואס זאגט די הגדה? אליהו, זאלסט אונז רשות נעמען? “בעבור זה עשה ה’ לי”. איך ווייס נישט, וואס זאגט די הגדה? ווען דו זאגסט כאילו, האסטו א הגדה? דו האסט נישט. וואס מיינט וואס זאגט די הגדה? וואס איז די טייטש וואס זאגט די הגדה? וואס זאגט אונזער נוסח הגדה? “בכל דור ודור חייב אדם לראות את עצמו כאילו הוא יצא ממצרים, שנאמר…”
ברענג א הגדה וואס וועט דמיונ’ען. ס’איז דא הגדות אויף די וועלט. בעבור זה עשה ה’ לי בצאתי ממצרים. וויאזוי זאגן מיר אין אונזער נוסח ההגדה? אבער מיר זאגן דאך ווייטער “לא את עצמו בלבד גאל הקב”ה אלא אף אותנו גאל עמהם, שנאמר ‘ואותנו הוציא משם’”. אה, ביידע. אין אונזער נוסח ההגדה שטייט ביידע לשונות. מיר האבן “בעבור זה עשה ה’ לי”, די “לי”, און מיר האבן “ואותנו”.
רבא’ס מאמר אין גמרא
Speaker 1:
סאו בעסיקלי, אין אונזער הגדה, און אפשר אויך אין אונזער גירסא אין די משנה, שטייט אז ס’דארף זיין די דיוק “לי”, ווייל ס’שטייט “בעבור זה עשה ה’ לי”, די דיוק איז לכאורה פון די ווארט “לי”. און גלייך נאכדעם שטייט “לא את עצמו בלבד גאל הקב”ה אלא אף אותנו גאל עמהם, שנאמר ‘ואותנו הוציא משם’”. דארף מען פארענטפערן פארוואס מ’זאגט די צווייטע פסוק. דאס שטייט אין אונזער הגדה, און דאס קומט פון די גמרא. אמר רבא, דו האסט א גמרא? מ’דארף נעמען א גמרא פסחים. אין די גמרא אויף די משנה שטייט, יא? אין די גמרא, ס’איז דא א גמרא? אין די גמרא שטייט אין מסכת פסחים, מ’דארף ברענגען א גמרא צדיק, אדער א קאמפיוטער וואס ברענגט גלייך די גמרא. נו? אקעי.
איך וועל מיר דאס דערמאנען. ס’איז עפעס אריין אין מיין קאפ. די שלוש מצות, די כלל הדבר איז אזוי, ער דרוקט די משנה און ער קופירט עס אריין מיט וויאזוי ס’ווערט געברענגט אין די משנה. און די גמרא איז… די גמרא האט ברכות וועגן… אז ס’וועט זיין… אמר רבא, “בעבור זה עשה ה’ לי בצאתי ממצרים”. רבא אמר… אה, ניין. אמר רבא, “צריך שיאמר ‘ואותנו הוציא משם’”. דו זעסט דאס? גלייך די ערשטע שטיקל נאך די משנה. איך האב עס נישט געזען. אה, שוין. עד כאן. וואס איז די פשט פון דעם שטיקל רבא? איך גיי פארשטיין.
דער רשב”ם’ס ביאור
Speaker 1:
סאו די רשב”ם זאגט אז רבא זאגט פסוק זה, “ואותנו הוציא משם”, להראות את עצמו כאילו יצא.
סאו, אז אין דעם פסוק שטימט עס בעסער? ניין, ניין, לויט ווי דער רמב”ם לערנט.
פארשידענע גירסאות אין די משנה
Speaker 1:
די משנה, just to be clear, ס’איז נישט קלאר אז די משנה ברענגט דא א פסוק. אין די הגדה ברענגט. ס’איז דא נוסחאות אין די משנה, און אין אנדערע פלעצער אין די משנה ברענגט נישט קיין פסוק. דאס איז number one.
Number two, יא, ס’זענען דא אין כף מן כתבי יד און אזוי ווייטער שטייט נישט די שנה, שטייט סתם חייב אדם לראות את עצמו. יעצט, אדער לראות את עצמו, דאס איז אפשר די גירסא פון רמב”ם. אקעי.
פארשטאנד פון רבא’ס מאמר
Speaker 1:
יעצט, אבער אויב שטייט נישט אין די משנה דאס, איז לכאורה וואס רבא זאגט איז, אז די וועג וויאזוי מ’איז מקיים לראות את עצמו איז דורך זאגן דעם פסוק. לכאורה, לכאורה דאס איז די פשט, לכאורה דאס איז פשוט פשט. אז רבא זאגט, צריך שיאמר “ואותנו הוציא משם”. דאס הייסט, וואס מיינט לראות את עצמו? ער זאגט, מ’זאגט נישט דער אייבערשטער האט ארויסגענומען די זיידעס פון מצרים, ער זאגט ער האט אונז ארויסגענומען. אה, ס’איז נישט אונז? אקעי, די גמרא איז נישט מסביר וואס איז די פשט. אה, דאס איז לראות את עצמו, כאילו.
אבער אויב שטייט יא אין די הגדה, אויב איז יא די נוסח אז ס’שטייט שוין די לשון המשנה דעם פסוק, דארף מען פארשטיין רבא. זעט אויס אז דאס איז נישט, אז דאס איז די תירוץ.
דער רמב”ם’ס שיטה אין צוזאמשטעלן די מקורות
Speaker 1:
אדער קענסטו גיין אז איינער ברענגט, די רמב”ם האט פארשטאנען אביסל אנדערש. די רמב”ם האט אדער נישט פארשטאנען, אדער האט ער אזוי צוזאמגעשטעלט אליינס, האט ער צוזאמגעשטעלט אז דער פסוק איז די מקור פון די משנה. ס’שטייט דאך “ואותנו הוציא משם”, איז משמע אז מ’דארף מאכן “אותנו”. איי, ס’איז נישט “אותנו”, ס’איז יא “אותנו”.
דיסקוסיע: פארוואס “ואותנו” און נישט “בעבור זה עשה ה’ לי”?
Speaker 2:
פארוואס שטייט נישט “בעבור זה עשה ה’ לי”?
Speaker 1:
דאס איז א צווייטע גירסא געטראפן אין דעם פסוק. איך האב אלעמאל געטראכט, פארוואס זאל מען נוצן א לשון יחיד אדער א לשון רבים? “לי” אדער “אותנו”? איך ווייס נישט.
By the way, איך מוז אייך זאגן, איך שטעל מיך אפ מיט די אלע דרשות, איך פארשטיי זיי נישט. איך פארשטיי נישט קיין איינס פון די דרשות, במחילת כבודם. אלע פסוקים… מען רעדט פון די דור פון יעצט.
Speaker 2:
יא, וואס ווילסטו פון מיין לעבן יעצט?
Speaker 1:
אקעי, אבער פארשטייט זיך אז די תורה איז לדורות. סאו וויאזוי קען עס זיין? ס’איז כאילו… כאפסטו די אפיקורסות פון די גמרא? ס’איז נישט כאילו, ווייל ס’איז דאך אילו לא הוציא וואלט מען דאך טאקע געווען. נאר וואס זענען מיר געקומען נישט ווייל אילו הוציא.
דיגרעסיע: דער ענין פון “אילו לא הוציא”
Speaker 2:
די אילו הוציא איז you invented, נישט דיך, נאר א גוי. איך ווייס נאך נישט דערפון. דו האסט געזען אין די ראם די אילו? אויך די אילו איז נאנסענס. אילו הוציא… עפעס וואס איז געשען צו דיין זיידע איז געשען צו דיר?
Speaker 1:
נו נו, פרעג דיך נאך אין די מפרשים, און דו וועסט זען די אלטערנאטיווע היסטארי. נו, אויב נישט, וואלט געווען בבל, וואלט געווען נוי. איך ווייס נישט וואס וואלט געווען נוי.
די דיוק פון כאילו וואס דו שטעלסט ארויס איז א פאני דיוק, ווייל ס’רעדט זיך טאקע פון יענע מענטשן.
סאו אויב דו ווילסט עס אראפברענגען אין דיין פלעין, קענסטו זאגן אז דו מוזט עס זאגן מיט א סלענג אז ס’זאל זיין אז כאילו ס’זאל נישט טאנקען כאילו עפעס אן אלטע נס, נאר מ’זאל עס ממש פילן די נס. ס’זאל נישט זיין פארציילן עפעס אן אלטע סטארי, נאר ס’זאל זיין באופן מיט התלהבות אזויווי א מענטש איז געראטעוועט געווארן.
א חסידישער פשט אין “כאילו”
Speaker 1:
אבער דאס איז א חסיד’ישע פשט. איך גלייב אז די משנה מיינט צו רעדן פון חסידות.
Speaker 2:
פארוואס חסידות?
Speaker 1:
ווייל דו זאגסט עס מיט א געשמאק. ס’איז נישט גענוג אז דו זאגסט פסח נאך מצה ומרור, ווייל אונזערע זיידעס האבן געהאט די און די נס, נאר ס’זאל זיין באופן הודאה, ממש ווי דו… וויאזוי הייסט עס אויף טייטש?
צוריק צו די מקורות: וואו שטייט “אילו לא הוציא”?
Speaker 1:
בקיצור, די משנה איז א שמאלץ, און אין דעם שטיקל אילו לא הוציא שטייט ביי אונז ביי עבדים היינו, נישט ביי דאס. ס’איז זייער אינטערעסאנט, וויאזוי קומט עס בכלל דארט אריין? ווייל מיר זאגן דארט די פסוק ואותנו הוציא משם, רייט?
Speaker 2:
יא.
Speaker 1:
שטימט?
Speaker 2:
יא.
Speaker 1:
וואס יא?
Speaker 2:
ווייל עבדים היינו לפרעה במצרים ויוציאנו ה’ משם ביד חזקה ובזרוע נטויה, ואילו…
Speaker 1:
ניין.
Speaker 2:
…צאנו, אונז.
Speaker 1:
צאנו איז אויך א לשון פון אונז.
Speaker 2:
נישט עקזעקטלי. בקיצור, איך ווייס נישט פארוואס אונז…
Speaker 1:
ס’איז נישט אותנו ואותי, נאר אותנו. אזויווי ואותנו הוציא משם.
דער פסוק פון דברים – ענטפער צום בן חכם
Speaker 2:
איך הער. דאס איז דאך יענע פסוק, אבער… ווייל… just to be clear, ס’מאכט יא א סענס, ווייל די פסוק וואס דער רב ברענגט, דאס איז די פסוק פון די בן החכם, right? “ושאלך בנך מחר לאמר מה העדות והחקים… ואמרת לבנך עבדים היינו לפרעה במצרים ויוציאנו ה’ ממצרים… ויתן ה’ אותות ומופתים… ואותנו הוציא משם”.
סאו אונזער הגדה מאכט א paraphrase פון דעם. ס’איז נישט די לשון הפסוק, אבער ס’איז געבויט אויף דעם פסוק. סאו בעיסט אויף דעם מאכט ער אזא פשט, זאגט ער איבער דעם פשט פון ווער, אלי? אקעי.
דער ענין פון “דיינו” – אן “אילו’דיגע ווירטשאפט”
Speaker 1:
נו נו. דו ווייסט ווער, אין פסח’דיגע מצוות איז דאך דא אזויפיל זאכן וואס זענען טאקע אכטונג צו געבן אילו מ’וואלט אריינגעגאנגען, די גאנצע אילו הוצאנו ממצרים ולא עשה שפטים, די גאנצע דיינו איז דאך אילו אילו. כאילו מ’איז מקיים צו זיין די אילו. כאילו אילו צו אילו אליין? אילו, יא, זיי זאגן אילו ס’וואלט נישט געווען, אילו און אילו אהין און אילו אהער. דו פארשטייסט, מגיד איז דאך מגיד. אונז האבן א מגיד, אונז זענען אין מצרים, ווייל אילו מ’וואלט נישט געווען… ס’איז אן אילו’דיגע ווירטשאפט, און מ’טראכט אזוי, אילו וואלט געווען אזוי קען זיין.
Speaker 2:
אילו אילו אילו, חיר. אילו איז רשות אויסצוהערן. ס’רעדט פון דיך. דאס איז שוין בית חורין’ס.
דער רמב”ם’ס צוגאב: “עתה” – יעצט, פריש
Speaker 1:
Anyways, דער רמב”ם זאגט אויך די ווארט “כאילו הוא יצא אתה”. ס’איז אינטערעסאנט, ער לייגט צו די ווארט “אתה”. נישט אז איך בין לעצטע יאר ארויסגעגאנגען, דאס איז דער חידוש. כאילו יעדע יאר זאל מען פריש. אה, אפשר ביי די רמב”ם האט דאס געענטפערט מיין דיוק. אבער איך פרעג דיך, וויאזוי קען מען דאס מדייק זיין פון די פסוק, וואס לכאורה רעדט פון יענע דור? אבער אפילו יענע דור איז דאך נישט געווען “אתה”. אלא מאי, מ’דארף זאגן “אתה”. ווי איז דער דיוק פון די פסוק? יא. דער יענטער איז אראנגען,
דער פסוק “וזכרת כי עבד היית” און דער רמב”ם’ס צוזאמענשטעל פון ליל הסדר
דער דיוק אין דעם ווארט “עתה”
Speaker 1: ס’איז אינטערעסאנט, ער לייגט צו דאס ווארט “עתה”. נישט אז איך בין לעצטע יאר ארויסגעגאנגען? דאס איז א חידוש. ס’איז דאך יא, כאילו יעדע יאר זאל מען פריש. אן אנדערע ווערטער, אפשר ביי דעם רמב”ם פארענטפערט מען דעם דיוק. אבער אזוי, איך פרעג דיך, וויאזוי קען מען דאס זאגן אויף דעם פסוק? ער רעדט דאך פון יענעם דור. אבער אפילו יענעם דור איז דאך נישט געווען “עתה”. על כרחך מוז מען זאגן “עתה”. ווי איז דער דיוק אין דעם פסוק?
Speaker 2: ווי זאגסטו? ווי שטייט דער דיוק אין דעם פסוק “עתה”?
Speaker 1: ווייס איך נישט. אבער מ’קען עס הערן, ווייל איינמאל דער מענטש טוט פסח, מצה און מרור, ער האט דאך געזאגט אז ער שפילט יעצט איבער. יא, איך פיל יעצט… ווען מ’טוט מרור זאגט מען, מ’פילט א שלעכטן טעם. די צוויי זאכן זענען אפשר קאנעקטעד. דו לייגסט אריין די גאנצע הדגשה אריין.
איך טראכט אז ס’האט מער צו טון מיט דעם וואס איך האב געזאגט, אז דא דארף מען נישט קיין פעולות. דא דארף מען א סעודה, און מ’דארף זאגן אז כאילו, און נישט די ברכה לבטלה, די הלל. וואס זאגסטו אין הלל? דאס הייסט אז די אכצנטע איז די זאך אז ס’איז איין טאג וואס ער איז געווען טמא אחר העגל, און נאכדעם איז ער געווארן מתקרב לה’ יתברך.
דער פסוק “וזכרת כי עבד היית” – דער רמב”ם’ס אייגענער צוזאמענשטעל
Speaker 1: ס’איז אינטערעסאנט, דער פסוק פון “זכרת כי עבד היית” זעט אויס אז דער רמב”ם האט אליינס צוזאמגעשטעלט. איך זע נישט אז קיינער האט א מקור פאר דעם. ס’איז א גרויסער חידוש, ווייל ער צייכנט אן אין דער בעק, איינער פרעגט אז ס’שטייט קיינמאל נישט אויף עני מצוה פון יציאת מצרים איבער “זכרת”. ס’שטייט אייביג פאר שבת, אויף אנדערע מצוות שטייט עס, אויף צדקה. ס’שטייט קיינמאל נישט אויף פסח פונקט דער פסוק “זכרת כי עבד היית במצרים”. וואס איז די פראבלעם ביי דעם? ווייל מ’קען זאגן, “זכרת כי עבד היית במצרים”, ממילא זאלסטו היטן שבת, ממילא זאלסטו העלפן דיין עבד.
אבער דער רמב”ם איז מדייק דא די ענין פון “כאילו”. די זאך אז א מענטש קען זיך מצייר זיין “כאילו”. רייט. און אפשר, איך וויל וויסן אויב ער ברענגט א מקור פאר דעם רמב”ם.
Speaker 2: דו קוקסט גלייך אין מקורות וציונים, ער ברענגט דאך א מקור פון חז”ל פאר אריינברענגען דא דעם “זכרת”.
Speaker 1: ווייל דאס איז זייער אינטערעסאנט, דאס מאכט סענס אז דער רמב”ם האט ליב געהאט דעם פסוק. ווייל דער פסוק האט געזאגט אלפי פשט אז מען זאל געדענקען ליטערעניג, ווייל ער זאגט אז מען זאל רחמנות האבן פאר דא רמאן, וויבאלד ווי זכרת. יא. עובד, דעותי, ס’איז דאך משמעות אז עס איז נישט געזאגט ווי זכרת, און וואס עס איז א וויכער בעלמען. נאר, איך ווען עמען זעהן אז די ביסט אויך אין זיין עובד.
Speaker 2: עקזעקט, אויב נישט איז נישט אן עובד יעצט א גוטן טאג, עס זאל גייען גיין דערהיים.
Speaker 1: ניין, דו ביסט נאך אלץ עובד יעצט, די נעכטן איז דער געווען. שטימט?
Speaker 2: יא. א שטיקל דיאג.
Speaker 1: אה. אזוי איז עס איז אויך א דיאגע, ווייל דא רעדט מען זיך זיכער אין די דורות. איז ווייער גוט. אזוי אין אנדערע ווערטער, דעראם דעראם זאכט, די פוסנו יוצא משאן איז א דראש. אבער ווייל דא וואס איז דער ציבור בתורה בפירוש איז זכרת, מען רעדט דאך שוין נישט…
Speaker 2: אקעי, אויכער די אידזא. ציבור בתורה און כללי, איך האב נישט אזוי פיל גרעסער ווען נעקרעכט. טיפסט אזוי, רייט?
Speaker 1: אקעי, ליסט, עס זעהסטו קלאר אז דער תורה וויל אז מען זאל כסדר טראכטן תשעו אירי. שטימט אזוי, איך זאג? עפעס איז אזא זאך. א טרעף פון דער פשט דא, אז ס’איז טאקע דער פשוט’ער פשט אז מען דארף געדענקען אז און מען איז געווען עובדים אזוי קען איך טראכטן.
פארוואס “שעבוד מצרים” און נישט סתם “יציאת מצרים”?
Speaker 1: פארוואס אויך האט דער רמב”ם אריינגעלייגטע וואלט מען שבעת מצרים? נישט סתם, כולו יצנו מצרים, מיט די לישנות אין זילן.
Speaker 2: אה, ווייל וויל עס וואוינען אין מצרים האט דער רמב”ם אויך געוואוינט.
Speaker 1: דער רמב”ם איז וואס גרינג אזוי. מען רעדט נישט פון עיידזשעפט, מען רעדט פון שבעת מצרים. אפשר וועגן דער…
Speaker 2: ניי, איך טראכט דער רעכט. דער איז שוין גרינגער פאר א מענטש. איך מיט צעריר זיין אז ער וואלט זיך געקענט זיין אליין אין א תורה, נישט די וואס נישט פון אליין.
Speaker 1: ניי, נען, נעמען זיין שבעת מצרים. עס וועגן דער רמב”ם.
Speaker 2: אקעי. זייער גוט.
קשר צום אמורא וואס האט געזאגט פאר זיין עבד
Speaker 1: שוין, לאמיר גיין ווייטער. קודם וועגן דעם, האט יענער אמורא וואס דו האסט נעכטן געברענגט די גמרא געזאגט פאר זיין עבד, ווייל מיט דעם איז דאס די קיום היעוד אסאך גרינגער. ס’איז נאך אלץ אן ענין פון “שובע תאכל ושבעת”. דאס איז די רמב”ם, יא, און דו האסט גוט געזאגט. יא, איינער פון זיי.
הלכה ז’ – דרך חירות, הסבה, און ארבע כוסות
דער רמב”ם’ס צוזאמענשטעל פון ליל הסדר
Speaker 1: אקעי, לאמיר קאנטיניוען ווייטער. אבער א מינוט, דו טראכסט אז ס’איז שווערליך צו זאגן אז דאס איז קאנעקטעד מיט פסח, מצה, ומרור, ווייל ביי פסח, מצה, ומרור שפילט מען אויס אן ענין?
Speaker 2: ניין, ניין, ניין. אפיה טראכט. אפיה טראכט. אפיה טראכט. די פסח גייט אויף שפעטער, פארגעס פון דעם.
Speaker 1: לפיכך, ווייל איך האב געזען זיי זאגן, ווייל דא האט ער געענדיגט הלכות הגדה, האט דער רמב”ם געענדיגט אין הלכה ה’. ער האט געזאגט “דברים אלו נקראים הגדה”. יעצט זאגט מען נישט וועגן די הגדה, יעצט זאגט מען וועגן עפעס אנדערש. און וואס ער זאגט איז יא אין די נעקסטע הלכה. וויאזוי טוט מען די ליל הסדר? איז אפאר זאכן. איינס, “צריך אדם בלילה הזה לאכול ולשתות”, ווי דו מיינסט, “דרך חירות”. מיט די דרך חירות ווייסט ער אז ער איז יעצט נפדה, ער איז יעצט א בן חורין. נאך א זאך… אקעי, נישט עכט. די צווייטע זאך איז אז מ’טרינקט כוסות אליהן, אז ס’איז געווען א צווייטע ווייל…
חינוך קטנים – א שאלה
Speaker 1: אבער וואס איז דאס חינוך? איך האב געזען רבי יחיאל מאיר, זיי האבן זיך שטארק געמוטשעט וועגן די ענין פון חינוך קטנים. מ’זאגט, ווייל וואס איז א קטן למשל וואס ער קען נישט עסן די הארטע מצה? אן אייניעריגער בעיבי, ער קען נישט ברויט, ער קען נישט עסן קיין מצה. זאגט דער רמב”ם אז מ’איז מחויב צו געבן מצה. וויאזוי טוט מען עס? וואס שטייט איז דיין פראבלעם?
Speaker 2: מ’זאל אים ווייקן, ווייל מ’זאל אים געבן אן אנדערע מין מצה.
Speaker 1: עקזעקטלי. האט ער גע’טענה’ט אז מ’דארף קויפן… אז מ’איז מחויב צו קויפן. אזוי האט רבי יחיאל מאיר אויפגעקומען עקזעקטלי מיט דיין חידוש, אז ס’איז א חיוב. און ער איז געגאנגען צו שמואל אויערבאך און געזאגט אז דיין חידוש איז נישט קיין קאפ.
Speaker 2: אקעי. ער עסט נישט לעכערדיגע מצות.
Speaker 1: ניין, איך האב געזען אין די וועבסייטס, און דו ווייסט איך וואונדער מיך אויף דיין חידוש. און די… ווייל מ’וועט זיך דארט צוטון.
אפילו עני המתפרנס מן הצדקה – ארבע כוסות
Speaker 1: ווייסט ער וואס, קענסט עס שרייבן, אפילו עני המתפרנס מן הצדקה לא יפחתו לו מארבע כוסות יין. דאס הייסט אז אפילו דער עני דארף זיך זען כאילו יצא, דאס איז די ווארט. אבער עס איז נאר א שיעור. אבער עס קען אויך זיין אז עס האט צו טון מיט די “וזכרת כי עבד היית”, דו געדענקסט אז דו ביסט געווען אן עבד, זאלסט געבן צדקה, מאכן זיכער אז דער עני האט.
Speaker 2: איך הער. ס’איז זיכער אז דער רמב”ם וואלט זיכער געווען העפי מיט וואס דו זאגסט, דו מיינסט די עצה.
Speaker 1: סאו, דער רמב”ם האט אריינגעלייגט, ס’איז זייער אינטערעסאנט, דאס שטייט נישט אין די משנה. מ’דארף לערנען דעם פרק ערבי פסחים, אבער דער רמב”ם, דאס האט דער רמב”ם אליין לכאורה צוזאמגעשטעלט, אז ס’איז דא סיפור יציאת מצרים, ס’איז דא דרך חירות, און דברי רבנן. צוויי מצוות דרבנן. אין דעם פרק בעצם, אויב איך וויל מאכן א סיכום, באשטייט איין מצוה דאורייתא פון סיפור יציאת מצרים, און אפאר מצוות דרבנן. די ערשטע מצוה דרבנן איז הסבה, די צווייטע איז די ארבע כוסות, און דערנאך גייען מיר זען חרוסת און מרור. סאו, פיר מצוות דרבנן. און… יא, ס’איז אינטערעסאנט.
שיעור כוסות
Speaker 1: וואס איז די שיעור פון די כוסות? ער זאגט, “ושיעור כל כוס מהם רביעית”.
דער דין פון עני – קשר צו “וזכרת כי עבד היית”
Speaker 2: דער עני, איך ווייס, וואס איז די דין פאר די עני, פאר די… פאר די גבאי צדקה?
Speaker 1: ס’איז דא א חיוב אזוי ווי “וזכרת כי עבד היית”, אז אפילו עני שבישראל… אה, ער גייט צוריק צו די ארבע כוסות. איין מינוט, ער גייט צוריק צו הלכות הסבה. רייט? “מדיני הסבה”. אקעי.
אויב מ’טוט דאס מיט די עני, מ’העלפט אים, איז עס אים נאך גרינגער די דרך חירות, ווייל ער איז ממש לרע, ער איז אן עני, ער האט נישט געהאט, און יעצט האט מען אים געהאלפן, האט מען אים געברענגט וויין, ער איז רואה את עצמו… אקעי.
הלכה ח’ – דיני הסבה
אפילו עני שבישראל – דער חידוש פון חירות
Speaker 1: אקעי, סאו לאמיר גיין לערנען הלכות הסבה. “אשה, אפילו עני שבישראל…” אז אפילו… איך מיין אז די חידוש איז אפילו עני שבישראל. לכאורה גייט דאס ארויס די חירות, רייט? חירות מיינט נישט נאר רייך. רייך איז אן אנדערע זאך. אזוי ווי דער רמב”ם זאגט אין אנדערע פלעצער, ווען א מענטש עסט נאר פאר זיך, הייסט עס נישט…
Speaker 2: ניין. איך האב דיר געזאגט אז דער רמב”ם וואלט געווען העפי מיט וואס דו זאגסט, אבער איך רעד יעצט נישט פון דעם. איך זאג אז דאס איז א דין אין דעם איד, און די… אלע מענטשן זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, און אין דעם זענען זיי בני חורין, נישט ווייל זיי זענען גבירים. אפילו דו ביסט א גביר, דארפסטו עניוועיס עסן דרך חירות. א גביר עסט יעדער טאג פיר כוסות? נישט קיין חידוש. א חידוש איז אז אן ארעמאן עסט פיר כוסות. איי, ער האט נישט? גייט די צדקה. יעדער סאטמארער חסיד לערנט. ווייל די צדקה… פארוואס טיילט די צדקה? ווייל א איד דארף האבן פיר כוסות פסח. ס’איז נישט קיין לוקסוס. לוקסוס טיילט נישט די צדקה.
און אין דעם זעט מען די חירות פון א איד איז אז ער איז מחויב צו טרינקען פיר כוסות. ער קען זיך נישט ארויסדרייען. אדרבה, די חיוב איז די חלק עבדות, נישט די חלק חירות. די הסבה איז די חירות, די חיוב צו טרינקען איז די עבדות. נו שוין. אקעי.
וועלכע מצוות שטייט דער פסוק “זכרת כי עבד היית”?
Speaker 1: אבער ס’איז אינטערעסאנט, אויב די פסוק זכר ליציאת מצרים שטייט אויף שבת און אויף אנדערע מצוות, וועלכע נאך מצוות שטייט עס? דאכט זיך די מצוה פון צדקה, ניין? די פסוק זאגט דאך “כי עבד היית בארץ מצרים”, “על כן אנכי מצוך לעשות את הדבר הזה”. זאגט דער רמב”ן אזוי, אז מ’זעט אין די תורה א זאך אז ס’איז נישט קיין דמיון אז א מענטש זאל זיך… נישט אז ס’איז נישט קיין דמיון, אז מ’דארף געדענקען אז דו ביסט דאס. נישט אז ס’מאכט נישט קיין סענס. די סברא פון שבת וואס די פסוק זאגט איז נישט א מצוות אמירת יציאת מצרים. די פסוק וויל דיך מעורר זיין אז דו זאלסט נעמען קער פון דיין עני, ווייל דו ביסט געווען אן עני. ס’איז נישט מוחלט אז די תורה מיינט אז דו זאלסט פילן פאר דיין עני, ווייל דו זאלסט וויסן וואס ס’פילט זיך צו זיין אן עני. וויאזוי ווייס איך? איך בין דאך נישט געווען, מיין זיידע איז געווען. נאר מ’זעט אז א מענטש קען נוצן דמיון, און א מענטש קען… זיי דערלייגן נוצן דמיון, און דאס לייגסטו אריין. זעט מען אז לראות את עצמו כאילו יצא. איך בין נישט מחולק מיט די דמיון, אבער דער רמב”ן זאגט נישט די ווארט דמיון דא.
חילוק צווישן “לראות” און “להראות”
Speaker 2: לראות את עצמו איז דמיון, להראות איז נישט דמיון, איז מער… ארויסווייזן עפעס. אקעי. אממממ.
דרך חירות – הסבה וד’ כוסות (המשך)
תינוקות און ד’ כוסות – מחלוקת רמב”ם מיט תוספות
Speaker 1:
זעט מען אז להראות איז מען כמעט יוצא. איך בין נישט מחולק מיט די דמיון, אבער דער רמב”ם זאגט דאס ווארט דמיון דאס אליין. לראות עצמו איז דמיון, להראות איז נישט דמיון, איז מער ווייזן עפעס, ארויסווייזן עפעס.
Speaker 2:
אקעי.
Speaker 1:
אה, די גמרא שטייט, ארבע כוסות הללו צריכין שיטעום בהן כדי רביעית, אחד אנשים ואחד נשים ואחד תינוקות. דער רמב”ם זאגט נאר… דו רעדסט? די גמרא זאגט, תנו רבנן, ארבע כוסות הללו, אין קידושין ח’ עמוד ב’, צריכין שיטעום בהן כדי רביעית, אחד אנשים ואחד נשים ואחד תינוקות. דער רמב”ם זאגט נאר אחד אנשים ואחד נשים, ער לאזט אויס די תינוקות. וואס איז פשט? והא מחלקים לתינוקות ביין, דאס איז נישט… ער קריגט זיך מיט די גמרא? וואס טוט ער דא?
Speaker 2:
נא, וואו האסטו געטראפן אז דאס איז א גמרא?
Speaker 1:
קידושין ח’ עמוד ב’, נאר ער ברענגט עס, אבער ער זאגט עס אזוי, און ער לערנט עס אפ, און ער גייט ווייטער.
Speaker 2:
הלו?
Speaker 1:
דער רמב”ם זאגט דאך א ווארט, נו?
די גמרא אין פסחים – ר’ יהושע בן לוי
Speaker 1:
נאכדעם זאגט די גמרא, אמר ר’ יהושע בן לוי, נשים חייבות בארבע כוסות הללו שאף הן היו באותו הנס.
אה, ס’איז דא איינער וואס לערנט אז ר’ יהושע בן לוי קריגט זיך מיט די תנא קמא. די תנא קמא זאגט אחד אנשים ואחד נשים ואחד תינוקות. ר’ יהושע בן לוי זאגט נאר נשים חייבות שאף הן היו באותו הנס, אבער תינוקות נישט. חינוך איז נישט דא.
דער גור אריה און תוספות
Speaker 2:
דער גור אריה גופא ברענגט טאקע צו אפילו תינוקות, פירוש שאינם צריכים, ארבע כוסות ויין, שטייט אין תוספות. ס’איז דא א מחלוקת רמב”ם מיט תוספות. אז וואס? אז צו קינדער, דו געסט זיי די קינדער תינוקות די ארבע כוסות ויין? יא, אזוי איז דאך אנגעפירט.
Speaker 1:
יא, אבער דו פארשטייסט וואס איך מיין צו זאגן. און רבין זאלן כאפן שמועסן, ס’איז נישט קיין דרך ארץ. נו נו, בי ריעל, אבער קיינער האט נישט גארנישט פון די געפיל קויסעס, און קיינער האט נישט פאר זיי קיין דרך ארץ. ווייל מענטשן האבן נישט ליב וויין, האבן זיי נישט פאר זיי קיין דרך ארץ. עכט, ס’איז נישט אמת. פשוט מענטשן זענען בטל בדעתם, ס’איז נישט קיין נארמאלע מענטשן.
דער רמב”ם’ס שיטה – מחלוקת רבי יהודה מיט תנא קמא
Speaker 1:
יא, אבער איך זאג אז ס’איז א מחלוקת הרמב”ם מיט תוספות. און דער רמב”ם האט פארשטאנען אז ס’איז א מחלוקת רבי יהודה מיט תנא קמא. ווייל רבי יהודה זאגט “מה תועלת יש לתינוקות ביין?” אבער לגבי סתם צו טרינקען, אדער לגבי ד’ כוסות? ער האט זיך דאך געזאגט, איך דארף וויסן צו ער רעדט פון ד’ כוסות אדער ער רעדט פון יין. אבער רבי יהודה זאגט “מה תועלת יש לתינוקות ביין? אלא מחלקין להם קליות ואגוזים בערב פסח כדי שלא ישנו וישאלו”.
דער רשב”ם און דער למטה אליעזר
אזוי אז דער רשב”ם זאגט “ולא פטורים מן המצוות”, “מה תועלת יש לתינוקות ביין?” זענען זיי פטורים מן המצוות, ס’ממילא… פארוואס? ווען ער זאגט “מה תועלת”, אז קינדער קענען נישט, ס’איז שווער ביי קינדער, ס’איז נישט קיין עונג פאר קינדער, נאר קליות ואגוזים איז שטימט פאר זיי. אבער… ווייל “אלא מחלקין להם קליות ואגוזים”, וואס פאר אן ענטפער איז דאס? אז זיי זענען פטור מן המצוות, זענען זיי אויך פטור פון די מצוה פון קליות ואגוזים?
ער מיינט צו זאגן, אה, די שטענדערע ווארט איז, “למטה אליעזר” מיינט צו זאגן אזוי, ס’איז האבן נישט ליב, ס’איז נישט געאייגנט פאר זיי וויין. נאר וואס דען? זאגט ער, ס’איז א מצוה איז א מצוה, זיי זענען דאך נישט מחויב במצוות. נאר וואס דען? מ’וויל זיי מחנך זיין, מ’וויל זיי מחנך זיין, זאלן זיי מחנך זיין על פי דרכם מיט קליות ואגוזים. נו נו.
זענען זיי מיר מסביר אז ס’איז א מחלוקת, און דער רמב”ם האט גע’פסק’נט ווי רבי יהודה, און די אנדערע צדיקים האבן גע’פסק’נט ווי די תנא קמא. אהא, דאס איז די נקודה דא. און די שאלה איז צו דו רעדסט מצד חינוך, צו דו רעדסט מצד…
Speaker 2:
אקעי, לעטס קאנטיניו. נאך אביסל גיי איך גיין שלאפן. אקעי, I’ll try. אקעי. אממ… נאר איך טריי צו ענדיגן די פיר קושיות.
Speaker 1:
די גמרא זאגט אז די רמב”ם האט געלערנט אנדערש ווי תוספות, און ער פסק’נט אז די קינדער זענען פטור. זיי האבן א מחלוקת וויאזוי זיי האבן געפסק’נט. זיי האבן ביידע געלערנט דאס זעלבע, די שאלה איז נאר וואס איז דא געווארן דער פסק. אקעי, דאס מאכט סענס. מ’דארף אריינגיין, אפשר זאל מען לערנען אנדערש די גמרא אויך. אקעי.
דער מהרש”א – פארוואס נישט וויין פאר קינדער?
Speaker 1:
שוין, לאמיר… ואפילו עני… איך פארשטיי אז די ווארט מיט די קינד איז עפעס אנדערש, ווייל מיר האבן דאך שוין געלערנט אז מ’זאל נישט, די קינד זאל נישט איינשלאפן. סא זאגט די מהרש”א, וואס גייסטו אים געבן וויין? ער גייט דאך גלייך איינשלאפן פון די וויין. אלא מאי? נאר פארקערט, געבן זאכן וואס זאל אים האלטן אויף. דאס הייסט, די אדאלטס קענען הענדלען וויין, זיי גייען נישט גלייך איינשלאפן. פארקערט, ס’איז צו מאכן פרייליך. די קינד גייט דיר איינשלאפן, דו געסט אים נישט. סא קענסטו זיך קלארן אז ער זאל זיך האלטן אויף.
איז די שאלה, אפשר פלעגט מען יא געבן פאר תינוקות יין אין יענע צייטן? אזוי ווי ר’ נחמן האט געזאגט, “מיינע מעשיות זענען אויפציוועקן, נישט איינצושלאפן.” דא… איך ווייס נישט. איך ווייס נישט. יא, מיר גייען ווייטער.
הלכה ח – אפילו עני שבישראל לא יאכל עד שיסב
Speaker 1:
זאגט די רמב”ם, “אפילו עני שבישראל…” אפשר וויל ער זאגן אפילו דער גרעסטער עני פון אידן, יא, עני שבישראל, הכי עני, “לא יאכל עד שיסב”. אקעי, ער גייט צוריק צו הסבה. אפילו אן ארעמאן דארף הסבה. דא שטייט נישט אז מיר דארפן צושטעלן הסבה. הסבה דארף נישט קיין קאוטש אדער עפעס. מ’קען זיך אנלאנען אויפ’ן פלאר, מ’קען זיך אנלאנען אויף די בענקל, און אזוי ווייטער. סא מיר דארפן נישט.
דער חידוש פון הסבה ביי אן עני
דער חידוש איז נאר אז… וואס איז דער חידוש בעצם? איך האב עס דיר געפרעגט פריער, I never understood this. וואס מיינט “לא יאכל”? איך וועל אים געבן א נאזל? נאר וואס דען? פארוואס לערנט מען זיך ארויס פון הסבה אז ער איז אן ארעמאן? ווייל ער קען זיך זאגן, “מיר איז חירות דאס?” ס’זעט נישט אויס חירות בכלל. די חירות איז נאר ווען ס’זעט אויס אזוי, דאס איז נישט כאילו. די גבירות איז נישט כאילו, די גבירות איז טאקע. דאס איז וואס ער זאגט. אפילו ווען ס’זעט נישט אויס אזוי, איז עס עכט מעשה חירות, איז די הסבה א מצוה.
Speaker 2:
וואלט די קינד באשטאנען צו זיין א בעסערע פשט. אקעי. מ’קען נאך מער טראכטן. תוספות זאגט טאקע, מיינסט צו זאגן אז אפילו ער איז יוצא הסבה אן האבן א שיינע בעט און ד’ כוסות? I don’t know, it’s weird. אוקעי.
אשה און הסבה – בטלה לבעלה
Speaker 1:
אשה, איינער זאגט זי דארף הסבה, איינער זאגט זי דארף נישט. אבער אשה חשובה דארף זי יא, אזוי ווי נשים שלנו וואס זענען חשובות. אוקעי. ד’ כוסות דארף יעדע אשה האבן מיט חשיבות. יא. איך ווייס נישט וואס דאס איז, I don’t know exactly. ר’ בן ציון אבא שאול איז א שמש פון ר’ עזרא עטיה. יא, די ווייב מאכט הסבה, זי איז אן אשה חשובה? ניין, דער רב האט שוין געזאגט אז מען ווערט זיך נישט. אוקעי, anyways, שוין, לאמיר גיין ווייטער.
דיגרעסיע: וויין און גרעיפ דזשוס פאר ד’ כוסות
Speaker 2:
ד’ כוסות טרינקט זי אויך, זי טרינקט אויך גרעיפ דזשוס, למעשה. נו, ר’ בן ציון אבא שאול, ר’ בן ציון אבא שאול איז א שמש פון ר’ עזרא עטיה, ער זאגט אז אויך זי דארף הסבה. איך מיין אז יעדער איינער זאל טרינקען פיר כוסות וויין קען עס מזיק זיין, אזוי ווי די עיקר הדין, נאר א פערטל וויין און דריי פערטל וואסער, אדער גרעיפ דזשוס, whatever. פארשטייסט?
איך קען נישט טרינקען וויין בכלל, סתם איך מאך פורים פון די מענטשהייט. איך האלט אז טרינקען גרעיפ דזשוס פאר קידוש אדער ביי ד’ כוסות איז ערגער ווי רעפארם. וואס דו זאגסט, איך מאך קידוש פאר קידוש. ס’איז אזוי ווי אנצינדן א מנורה מיט עלעקטרא. העלאו? נישט דאס האט דער אייבערשטער געמיינט אין די געבאט פון תורה.
אה, ווייסט, איך האב אמאל געזען איינער זאגט, אויב מען גייט א שייטל צו צודעקן די האר, קען מען טאקע טרינקען גרעיפ דזשוס אויך פאר קידוש. פארשטייסט? ס’איז די זעלבע איידיע, ס’מאכט נישט קיין טראפ סענס, אבער אפשר איז מען יוצא אין דעם ענין. שוין, איך ווייס נישט.
Speaker 1:
ס’איז מער אזוי ווי “ודרשת לא תשכח תורת יין”. איך קען נישט נעמען קיין וויין. קענסט טרינקען גרינגע וויין. איך האב איך געקויפט א באנטש פון קענס פון די בארטענורא, דו ווייסט די בארטענורא האט נישט קיין… בארטענורא האט נישט קיין תורת היין. לכל הפחות, יא. איך האב נישט געקויפט צו טרינקען ביי הבדלה, whatever. ביי קידוש קען איך טרינקען וויין, אבער ביי הבדלה האב איך נישט, איך האב געקויפט עכטע וויין, א משוגענער. זאל ער טרינקען דאס, ס’איז גאנץ זיכער אז ס’האט א דין וויין, ס’איז פינף פראצענט, פארוואס זאל עס נישט זיין קיין דין יין? גאנץ זיכער אז ס’איז יין. איך טרינק נישט אפילו א שליק דערפון, איך וועל דארפן טרינקען צוויי דריי באטלעך.
Speaker 2:
ווייסטו וואס איך זאג דיר? ס’איז גוט, ס’איז גוט, ס’איז גוט.
Speaker 1:
אקעי, אקעי.
צוריק צו אשה חשובה – דער רבינו מנוח’ס פשט
Speaker 1:
אשה היינו, אקעי, ומי שהיא חשובה צריכה עירוב. ווייל איישעס, ניין, סאו סאו סאו ס’איז בטלה לבעלה, אזוי מיינען איך איז די פשט. ס’איז בטלה לבעלה. אשה האט נישט קיין חירות, אן אשה האט נישט קיין חירות, אן אשה האט נישט קיין חירות.
אבער אן אשה חשובה האט יא חירות. דו זעסט אז די ארוכות שיער זענען אויך איינס פון די דרכי חירות. רייט? וואס איז די טעם? אפילו אויב ס’איז דאך די מצוה פון בין אדם לחברו, איז וויכטיגער. א עבד אצל רבו אדער א תלמיד אצל רבו? וועלכע איז א תלמיד אצל רבו? ממילא איז דאס נישט אויך קיין דרך חירות, ס’איז אויך קיין דרך חוצפה. ס’איז אויך קיין דרך חירות, דאס הייסט נישט חירות. פרעגסט א שאלה, א תלמיד אצל רבו.
קוק אין די רבינו מנוח, ער זאגט אזוי גוט. יא, דו ווייסט, איין מינוט, וואס דארף איך זען? וואס איז א חשובה? א חשובה מיינט אן אשה וואס איז נישט… די רבינו מנוח זאגט אז ער מיינט אן אשה אלמנה, א גרושה, אן אלמנה, עפעס אזא… אן אינדעפענדענט וואומען. אמאל איז נישט געווען קיין אינדעפענדענט פרויען. ס’איז געווען א גביר, און ס’איז געווען אן עני, און ס’איז געווען אן יתומה.
וכן אשה חשובה לפני השם, אשה יראת השם, בת גדולי הדור, כלולה בשבחי עצמה, וכל כיוצא באלו, אם אין לה מציאות… אויב ס’איז דא אזא זאך. אויב ס’איז דא. אז ס’איז אן אנדערע פשט, אז ס’ווענדט זיך צו זי האט ארבעט צו זי זאל קענען מאכן איר… דאס איז מער א ריזענעבל פשט.
דער רבינו מנוח’ס קשיא – עבד בפני רבו
פרעגט ער די קשיא, וואס די תורה זאגט אז אן עבד… עבד שמשה פטור מן המצוות, וואס מיינט ער? אן עבד עברי? יא, ער איז פטור ווייל ער איז דאך ביזי יעצט. אבער פרעגט ער די קשיא, וואס איז אן עבד? ער זאגט אז מורא רבו איז מער… ער זאגט אזוי, די רבינו מנוח, ער מוטשעט זיך אויף אונזער פראבלעם. ער זאגט אז אן עבד בפני רבו, אונז לערנען דאך אביסל ווייטער, יא, עבד בפני רבו, לפעמים צריך לעמוד בפני רבו, דארף מען יא, אבער תלמיד אצל רבו נישט. יא, עבד גייט נישט אן רשות. דאס הייסט, א טאטע, א זון האט אזויפיל רעספעקט פאר זיין טאטע ווי אן עבד, א תלמיד פאר זיין רבי.
אדער אזוי ווי דער תלמיד האט געזאגט, יא, אזעלכע אידן זענען נאנט מיט’ן טאטן און דארפן נישט זיין אזוי דיסטענס. אבער יא, ווייסט וואס איך מיין? וואס זאגט דער… וואס איז דער ספר? ער זאגט פארוואס א קינד דארף דאווענען פאר’ן טאטן און נישט פאר’ן מיניסטער? יא, עס וואלט געווען א גרויסע גאווה אז דו דאווענסט נישט פאר’ן מיניסטער און דו דאווענסט פאר’ן טאטן.
עבד בפני רבו / תלמיד בפני רבו
יא, עבד בפני רבו. ווען רעדט מען דא? ווען רעדט מען דא פון א רבי? דארף מען יא, אבער תלמיד בפני רבו נישט.
יא, עבד בפני רבו איז נישט אזוי ווי א טאטע. א זון האט נישט אזויפיל רעספעקט פאר זיין טאטע ווי אן עבד תלמיד פאר זיין רבי. און ממילא, אדער אזוי ווי דער ספר זאגט, יא, אז אידן זענען נאנט מיט די טאטע און דארפן נישט זיין אזוי דיסטענסד.
אבער, יא, דו ווייסט וואס איך מיין? ווער איז דער ספר? ער זאגט פארוואס א קינד זאגט “דו” פאר’ן טאטן, נישט “איר”. יא, עס איז מנהג אשכנז, מנהג אונזערע זיידעס איז געווען אז מ’זאגט “דו” פאר’ן טאטן, מ’זאגט נישט “איר” פאר’ן טאטן. עס זענען דא מענטשן וואס פירן זיך יא אזוי. אבער, נו, דער ספר זאגט אז ס’איז מדוקדק אין יעקב אבינו. יעקב אבינו האט געזאגט, עשו האט געזאגט “קום אבי”, און יעקב האט געזאגט “יעקב”, ער האט געזאגט אזוי דירעקט. זיי זענען נאנט מיט די טאטע, זיי זענען נישט צוקריגט מיט אונזערע טאטעס. זאגט ער אזוי אין דעם ספר.
ס’קען זיין וועגן דעם, יא, א טאטע, איך קען זיין א חבר מיט מיין טאטע, אבער ס’שטערט אפשר אפילו נישט קיין סתירה. א טאטע האט הנאה ווען ער זעט מיר הסבה. עקזעקטלי, א טאטע איז נישט, דער כבוד, ער בענקט זיך נישט נאך מיין כבוד. פארקערט, ער ענדזשויט זיך.
אבער א תלמיד איז אנדערש. איז דא א רבי וואס געבט רשות? אפשר איז דאס אן ענין אז דער רבי זאל געבן רשות אדער נישט. ביי די חסידים למשל, נאר רבי שלמה, רבי שלמה, רבי שלמה… ביי די גרויסע רבי’ס, דער עולם מאכט נישט קיין הסבה, נאר דער וואס האט געוואלט. דעמאלטס איז ער די רבי פון די רבי’ס. דער רבי דארף נישט מוחל זיין אויף זיין כבוד פאר אים. אבער באופן כללי, דער תלמיד דארף הסבה.
קיצור, ער זאגט אז מורא רבו איז דוחה די ענין פון הסבה. ס’איז אינטערעסאנט. מורא רבו כמורא שמים, איז דא הסבה? מורא רבו כמורא שמים. דו קענסט פארשטיין, אבער מ’דארף שוין אריינגיין אין די פונקטליכע הגדרות פון מורא רבו.
אבער, קיצור, עבדים איז אויך נישט געשטאנען לגבי ד’ כוסות. זיי זענען נישט מחויב אין ד’ כוסות, און די ד’ כוסות איז נישט געשטאנען אכל על הכוסות. די אלע היתרים זענען נאר די היתרים פון די ד’ כוסות, נישט פאר די ד’ כוסות. ממילא קען מען זאגן עבד איז בכלל נשים. יא, ס’קען זיין אפשר, ס’קען זיין אזוי אויך. ס’קען נישט זיין אז דער עבד ער גייט מסב זיין, גייט ער זיך שפירן קאמפארטעבל, ווייל ס’איז נישט קיין דרך עבדות עניוועיס. אפשר דאס איז דער פשט.
דיסקוסיע: ד’ כוסות – דאורייתא אדער דרבנן?
Speaker 1: קען זיין?
Speaker 2: זעסט דא “חייב אדם לראות”, “חייב בלילה הזה ארבע כוסות של יין”, זאגן זיי אז לגבי חרוסת זאגט ער מצוה מדרבנן, און דא זאגט ער נישט מצוה מדרבנן. אה, חרוסת איז מצוה מדברי סופרים. אבער ער זאגט נישט אז די מעשה פון די ארבע כוסות איז א דרבנן.
Speaker 1: ווי?
Speaker 2: “חייב בלילה הזה ארבע כוסות של יין”, אבער ער זאגט נישט “חייב מדברי סופרים”, אז ער וועט נישט זאגן אז ס’איז לגבי חרוסת.
Speaker 1: אפשר איז עס א שטיקל דאורייתא, ווייל דאס איז דאך “כאילו הוא יצא”.
Speaker 2: זיכער נישט. ווער רעדט פון דעם? ציצי אליעזר, משנת יעב”ץ.
די זאך איז אז ער זאגט בשם “בכלל המצוה לראות את עצמו כאילו יצא ממצרים”. דער רמב”ם האלט נישט אז דאס “לראות את עצמו” איז א דאורייתא. ער לערנט עס טאקע ארויס פון א פסוק, אבער ער זאגט נישט אז ס’איז א מצוה דאורייתא. אפשר איז עס א דין אין די סיפור יציאת מצרים.
Speaker 1: ער זאגט אז ס’איז א דאורייתא “חייב אדם לראות את עצמו”, אפילו ער לערנט עס ארויס פון א פסוק.
Speaker 2: איך וויל זאגן אז ס’איז אזא דין אזויווי מעשה למלך נכנס, אלעס איז א הכנה וויאזוי צו זאגן די הגדה. אלע דינים וויאזוי די סיפור יציאת מצרים זאל צוגיין, וויאזוי מ’זאל זיך דערמאנען יציאת מצרים. ער זאגט נישט אז ס’איז דא אן עקסטערע מצוה.
דער רמב”ם זאגט נישט, ווען ער זאגט וויפיל מצוות ס’איז דא, זאגט ער נישט נאך א מצוה פון “לראות את עצמו כאילו יצא”.
Speaker 1: אפשר איז עס מדרבנן.
Speaker 2: איך זע אז דער משנת אליעזר טרייט צו זאגן אז ס’איז א דאורייתא.
די קשיא קען זיין אז דער בריסקער רב זאגט, ר’ יצחק זאב הלוי, אז מן התורה איז מען חייב “לראות את עצמו כאילו יצא”. אבער וויאזוי מען זאל עס טון אויף למעשה, דאס איז א דין אין די רבנים זאלן עס טון, דורך וויין, דורך הסבה. סאו, אקעי, א בריסקער תורה. סאו, דער עצם דין איז… סאו, נישט א דין, סאו, אזוי ווי דיינס א תורה וואס דו האסט ליב, און איך האב נישט ליב, איך האב ליב זייערע דעת התורה’ס. ניין, אזוי ווי בטנים און די אלע זאכן. אבער וואס איך האב נישט ליב, און אזוי ווי דו זאגסט אז דער רמב”ם האט נישט ליב עניות. סאו, ס’שטימט נישט מיט דיין… איי דאונט נאו.
עני און ד’ כוסות / צדקה פאר מצוות
אקעי, אפילו עני יש לו חשיבות, יא, א בן דארף יא, א תלמיד נישט.
און ער ברענגט אן אנדערע שאלה, אין הלכות חנוכה זאגט דער רמב”ם “שואל ומוכר כסותו”, דאס הייסט, אפילו ער איז נישט געווען קיין גוטער בעל צדקה וואס האט אים געברענגט דאס, פארוואס דא איז נישט דא דער דין? אפשר איז יא דא. ער איז פארנומען ווייל דארט זאגט מען אז ס’איז גענומען פון דא דארט דורך. אפשר איז יא דא.
א משנת יעב”ץ, ער האט אסאך מאל גוטע תורות דער משנת יעב”ץ, דזשולטיג, אסאך מאל זיינע זאכן זייער שיינע למדנות. ער זאגט אז ס’איז דא א דין אז מען דארף נישט געבן צדקה פאר אן עני כדי ער זאל קענען מקיים זיין מצוות, מען דארף נאר געבן פאר אן עני ער זאל האבן וואס צו עסן, מען דארף נישט געבן פאר אן עני ער זאל קענען מקיים זיין מצוות. דא אבער דאס איז דאך א סעודה, היינט נאכט צו סעודה איז מיט יין און מיט די אלע זאכן, אזוי אז דו געסט אים די סעודה קען עס אריינגיין אין דעם. אפשר דאס איז דער ענין פון דרך חירות, וואס טאקע מען דארף אים יא געבן. ער זאל היינט עסן א סעודה ווי א בן חורין.
מיין איך אז ס’איז א מצוה, און וואס איז די ענין פון חירות? יא, איי דאונט נאו. ס’האט צו טון מיט די חירות, ס’האט צו טון מיט די… דער מהר”ם האט פארענטפערט אז ווען מען געבט די צדקה דארף מען זיך נישט מתכוון זיין דרך חירות, נישט מתכוון זיין מצות צדקה. פארשטייסטו דאך אזוי? וואס זאגט ער לשם מה? ער זאגט ער געבט אים צדקה. איי דאונט נאו.
רבי בנימין אהרן פרענקל האט אן ערוך השולחן, “ומחייבין אותו ללוות או למכור כסותו לשתויי ארבע כוסות מדרבנן”. יא, פאר דעם האבן זיי זיכער געגעבן פדיון שבויים. אויך אויב דו וועסט פרעגן, ער וועט ברענגען גרעיפ דזשוס.
און דאס איז די חודש פון מצה, און מ’כאפט אים צו צו זיין מצה. דו טראכסט נישט קיין ארבע כוסות, און מ’קויפט נישט קיין מצה. איך מאך נישט קיין ברכה אויף די ד’ כוסות צו אונז טרייען די רבנים און די טרייען חכמים צו לערנען.
הלכה ח: דיני הסבה – קיצור
אקעי, ווארט מיר, לאמיר לערנען אביסל ווייטער. איך וויל ענדיגן די הלכות פון הסבה און די עירוב אפשר. אקעי. מ’דארף נישט. אקעי.
בקיצור, אפילו אן ארעמאן דארף הסבה. א פרוי דארף נישט, חוץ אויב זי איז חשוב. א בן, א קינד אדער א שמש דארפן. א תלמיד דארף נישט, חוץ אויב ער האט רשות.
הסבה על שמאל – נישט ימין
וויאזוי מאכט מען הסבה? נישט אויף ימין. איינע הסבה.
די גמרא זאגט אז ימין וועגן ס’קען זיין א סכנה. דא זאגט דער רמב”ם אז דאס איז דער וועג וויאזוי הסבה קומט. די גמרא זאגט “שמא יקדים קנה לושט”. יא, אבער איך מיין אז דער לשון “אינה הסבה” שטייט ער גוט. דו פארשטייסט וואס איך זאג? “אינה הסבה” איז לכאורה די פשט אז אזוי קומט הסבה. דער דרך ארץ פון הסבה איז די מין הסבה. נישט אז דארט איז א זייטיגע סכנה וואס מ’דארף מורא האבן פון ארום.
די גמרא זאגט “מראה הסבה מהו?” דאס איז א לשון פון גמרא, “הסבה שאין שמה הסבה”. “ולא עוד אלא שמא יקדים קנה לושט”. ניין, דאס איז די סדר. ס’איז נישט אמת’דיג וועגן דעם.
Speaker 1: נישט וועגן “שמא יקדים קנה לושט”?
Speaker 2: ניין, ניין. ס’איז ווייל… איך מיין אז די ריזען איז ווייל מ’קען נישט עסן, מ’דארף דאך עסן מיט די רעכטע האנט. אויב דו לייגסט זיך אויף דיין לינקע האנט… פארשטייסט וואס איך זאג?
Speaker 1: ניין, ס’איז נישט קיין געשמאקע געגעס.
Speaker 2: עקזעקטלי. הסבה קומט אזוי, פארשטייסט וואס איך זאג? יא. דעמאלטס קענסטו טרינקען מיט’ן רעכטן האנט. אבער נישט אז ס’איז א…
הסבה אצל השולחן כמו שלנו
אקעי, מ’דארף מעיין זיין צו הסבה אצל השולחן כמו שלנו שמה הסבה. רוב פון אונז דארפן הסבה צו די רעכטע.
די הגהות מיימוניות ברענגט ר’ אביה קאזש, איינער פון די חכמי לוניל, אז ער איז געווען בן חורין איינער פון די מסובים, ואדרבה, ישיבה כדרכינו איז דרך חירות. אבער ס’איז א שיטה יחידאה. ער נעמט אים נישט אן. אבער ס’איז דא אזא זאך, ס’איז דא ר’ אביה. ער זאגט… יא, איך האב געדארפט אריינקוקן אין די רמב”ם, איך האב אים נאר געוואלט זען די וועג פון טראכטן. לאנדאן איז גערעכט.
און אויב מען קען, ברענגט מען א שטיקל קאוטש, עפעס, מען טרייט עס צו מאכן… א פילאו אויף א קאוטש דארף מען דאך אפילו נישט. און… פיגער עס אויס. אבער ער… אקעי. ווער איז ער? ר’ שרקי האט א ווידיאו וויאזוי ער איז מדגים וויאזוי דרך חירות, וואס מיינט עכט הסיבה דרך חירות. ס’איז קיצור, מ’דארף זיין גוט באקוועם אויף די בענקל, נישט קיין מעשיות. און נאר אז מ’איז אזוי, ער האט געהאט זיינע הענט אזוי אויף די טיש, אה, רואיג. אקעי, נאר וואס איז די פראבלעם?
ווען דארף מען הסבה?
לכתחילה עכשיו, וואס שטייט אין רמב”ם, “שלא הרבה צריכין הסיבה”. אה, יא, מ’זאגט. אקעי. “לכתחילה אין מסיבין אלא על אכילת כזית מצה ועל שתיית ארבע כוסות הללו”. פארשטייסט אויך? יא, מ’דארף נישט קיין… “ואלו הן שצריכין הסיבה: בשעת אכילת כזית מצה, ובשתיית ארבע כוסות הללו”. ווען טוט מען די הסיבה? בשעת אכילת כזית מצה, און די ארבע כוסות. די רעשט פון דעם… “ושאר אכילתו ושתייתו, אם היסב הרי זה משובח”. דאס איז די לשון פון די רמב”ם, “אם היסב הרי זה משובח, ואם לאו אינו צריך”. אויב האסטו געטון, איז דאך גוט. טאמער נישט, אויך, ס’פעלט נישט אויס. איך ווייס נישט פארוואס ס’פעלט נישט אויס. ס’איז א פאני לשון.
לכתחילה איז אזוי, לכתחילה איז בעסער יא. “הרי זה משובח”, אזויווי כל המרבה הרי זה משובח. ס’איז בעסער צו עסן די גאנצע סעודה בהסיבה. אזוי דארף מען זיך טרייען צו פירן. ווער ס’האט א גוטע הסיבה וועג, ווער ס’האט אויסגעפיגערט וויאזוי ס’איז צו טון, זייער גוט.
הלכה ט: מזיגת ד’ כוסות
“ארבע כוסות הללו צריכין למזוג אותן כדי שתהא שתייה עריבה”. ס’דארף זיין געשמאק, ס’דארף זיין גרינג.
פון דא אפשר זעט מען אז מ’קען יא גרעיפ דזשוס פאר דעם. גרעיפ דזשוס איז נישט קיין יין. מ’דארף יין, אבער… עסקים וואס קויפן גרינגע וויין, קאקטעיל פאר יין, פיר דעות השוות. אבער גרעיפ דזשוס איז נישט קיין יין. נו נו. איך ווייס נישט וואס ס’איז. יין וירטואלי. נו נו.
ס’איז דא, איך האב געזען, אורי האט געשריבן וועגן דעם שיינערהייט אין זיין וועבסייט אויך. אה, אז ס’איז נישט וויין. ס’איז קעגן גרעיפ דזשוסן. איך מיין ער איז גערעכט.
הלכה ט (המשך) — רביעית יין חי, ד’ כוסות, חרוסת, ומרור
רביעית יין חי — שיעור היין בין ארבע כוסות
Speaker 1: א קאלעגע פון דו אפשר זעט מען אז מען קען יא גרעיפדזשוס. גרעיפדזשוס איז נישט קיין יין, מען דארף יין, ערבא, מעשיות, א קומסט קיין גרינגע וויין – אבער גרעיפדזשוס איז נישט קיין יין.
Speaker 2: נו נו. ווייסט נישט וואס עס איז? יין א גוטער.
Speaker 1: נו נו. ס’איז דא א… איך האב געזען… אורי האט געשריבן צו די שיינע דערהייט אין זיין מיטסייטאט קאפ אריין. דאס איז קעגן… ניין, קעגן גרעיפדזשוס, איך מיין אז ער האט געלאכט. עס מאכט עס יין א גוטער, אבער ס’איז פשט… איך מיין אז ער האט געלאכט. ס’איז אומזיסט, ער קען נישט… ער פוצט זיך אהער נישט, אבער מען דארף טון פאני זאכן. אזוי ווי, אזוי ווי מען האלט נישט ביים צודעקן די האר, דאס איז א פוץ. וואס דארף מען קויפן א שייטל וואס איז מער, מער דאס ווי דאס, און זיך חר’ן אז מען דעם איז מען מכיר? א קשיא קאפ אריין.
Speaker 2: נו נו.
Speaker 1: דאס איז פארט פון דעם שקר, פארשטייסט? ער קען נישט… ער קען נישט אפפארדן א קאר, ער קויפט איר א גרויסן ווילאם וואס זעהט אויס ווי א קאר. וואס טראכסטו א קאפ אריין? האט ער מיר ווינדערט א בועה?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: אבער אונז זעהן דאך די אילן מיט שווארן דאך ווי נערסט איז עצמה כאילו. פאר די אלעס איז כאילו. ניין, גרעיפדזשוס איז די רויעה האט מען כאילו. ס’איז אבער נישט! כאילו איז ווען עס טוט עפעס אויף, איך ווייס נישט.
Speaker 2: יא. אקעי. ממממ. אקעי.
Speaker 1: דאס קענטייניאלט. אמממ… ולא יפחות בארבעתן מרביעית יין חי. וואס טייטשט ווען מ’איז מוסיף, עס איז פשט אז ס’גייט זיין א סאך גרעסער ווי א רביעית. ווייל א רביעית דעפיניטלי איז א מאן.
Speaker 2: דאס וואס עס זא?
Speaker 1: אדער פארס.
Speaker 2: סייע.
Speaker 1: מען דארף זיין באארבעטן אינע איטש וואן, אדער אלע צוזאמען?
Speaker 2: ניין, לכאורה אין יעדע איינס. מען דארף זיין א רביעית יין חי.
Speaker 1: ניין. איבעריטאטש. וואס זאגן די ענטעמענטשן וואס זאגן איבעריטאטש דא?
Speaker 2: אבער רביעית מיינט, יא. מיט אלע פיר, אזוי זאל יעדע איינס האבן א פערטל וויין.
Speaker 1: יא, אזוי קומט אויס.
פריער האט ער געזאגט אז יעדע איינס פון די פיר דארף זיין א רביעית, יא, שיעור כל כוס מלא רביעית. יעצט זאגט ער אז די גאנצע זאל זיין א רביעית.
Speaker 2: ניין, רביעית איז נאכן מוזג זיין.
Speaker 1: אבער פארן מוזג זיין, עפעס וויין דארף דאך זיין אין דעם גאנצן מעשה. ס’איז נישט פשט אז די אלע פיר, ווייל צווישן די אלע פיר טרינקסטו א גאנצע רביעית יין, רייט? נאר אז א יין מזוג הייסט ווי יין, די גאנצע זאך הייסט ווי יין, דארף זיין א רביעית יין.
פארוואס איז די ענין פון דעם שיעור בין ארבעתן? איך ווייס נישט, אפשר איז דא א מסביר וויאזוי ס’קומט אויס.
Speaker 2: ניין, ס’קען זיין אז דאס איז פשוט א שיעור אז ס’זאל זיין א פערטל, ביז א פערטל הייסט מזוג, און נישט צו… אפשר דאס מיינט ער. אן ערך, אן ערך אזוי גייט עס, א דריי… צוויי דריטל.
Speaker 1: זייער גוט, ס’קומט אויס… דער רמב”ם רעדט דאך אז א פערטל, נישט צוויי דריטל, נאר דריי פערטל. קומט אויס סך הכל איין רביעית.
Speaker 2: ער מאכט פשוט די מער פאר דיר.
Speaker 1: ס’איז נישט קיין דין פון א שיעור רביעית סך הכל. ס’איז אן ענין אז ער דארף אריינמישן וואסער, ער זאגט דאך אין ח’ פרק א’.
Speaker 2: איין רביעית סך הכל, און ער קען אריינמישן.
Speaker 1: ניין, לפי דעתו של השותה, אויב דער אורח האט ליב אנדערש.
Speaker 2: דער אורח האט אויך א דעת.
Speaker 1: איך פרעג א מחותן.
Speaker 2: איך ווייס נישט, דרך ארץ אפשר יא.
אקעי, זייער גוט.
שתה ארבע כוסות שאינו מזוג — יצא ידי ד’ כוסות ולא יצא ידי חירות
Speaker 1: שתה ארבע כוסות אלו מיין שאינו מזוג, יצא ידי ארבע כוסות, די מצוה פון ארבע כוסות, אבל לא יצא ידי חירות. וואס הייסט דאס? דער רמב”ם דעקט אונז דא אויף די ערשטע מאל אז די ארבע כוסות איז נישט א דין אין חירות, נאר ס’איז אן עקסטערע זאך. ס’איז ביידע.
Speaker 2: פריער האט ער געזאגט חירות.
Speaker 1: לפיכך, זייער גוט, אבער ס’מיינט נישט אז ס’איז דא הונדערט פראצענט, אבער ס’איז דא. ס’קען זיין די ארבע כוסות אן חירות, למשל אז איינער טרינקט עס לא מזוג, פאר דעם טאקע איז ער נישט יוצא בעיסיקלי. וואס מיינט בכלל יוצא ידי ארבע כוסות ולא יצא ידי חירות? איך מיין אז ס’זאל זיין צוויי מצוות. די נפקא מינה איז אז יוצא ידי… איך ווייס נישט. אפשר אז ער קען יעצט נאכדעם טרינקען נאך יעצט קען מען טרינקען איין כוס פאר חירות’ס וועגן.
Speaker 2: ניין, ניין, לאמיר זען.
Speaker 1: שותה ארבעה כוסות, מזיגה בפני עצמה, יוצא ידי חירות, ולא יוצא ידי ארבעה כוסות. אה, פשט איז, כביכול, חירות מיינט זיך אינדזשויען מיט די וויין. ד’ כוסות מיינט אז ס’איז דא א וועג וויאזוי מ’זאל עס טאן.
שיעור שתיית כל כוס — רוב רביעית
Speaker 1: ומוזגין לו כל כוס ומברכין עליו, אויך יוצא. מ’דארף נישט טרינקען די גאנצע כוס. מ’דארף נישט טרינקען אזויפיל וויין אין די ענד. ס’איז א פערטל וויין, און מ’דארף אפילו נישט טרינקען די גאנצע רביעית. רוב רביעית. א רביעית איז צוויי-דריי אונסעס, לויט די מקילים.
ברכה בפני עצמה אויף יעדע כוס
Speaker 1: כל כוס וכוס מארבע כוסות, מברך עליו ברכה בפני עצמה. יא. אז וואס? כוס ראשון אומר עליו קידוש היום. כוס שני קורא עליו את ההגדה. כוס שלישי מברך עליו ברכת המזון. כוס רביעי גומר עליו את ההלל ומברך עליו ברכת השיר. ובין הכוסות הללו, אם רצה לשתות, שותה. אבל בין שלישי לרביעי…
דיסקוסיע: זאגט דער רמב”ם אז מ’מאכט בורא פרי הגפן אויף יעדע כוס?
Speaker 2: דער רמב”ם זאגט נישט צו מ’מאכט א הגפן אויף איטש וואן.
Speaker 1: אה, ברכה בפני עצמה מיינט מ’מאכט א בורא פרי הגפן? וואו שטייט דא ברכה בפני עצמה? דא שטייט אז מ’מאכט פיר הגפנ’ס?
Speaker 2: ניין, אדער ער גייט שוין יעצט זאגן וואס די ברכה בפני עצמה איז. די ברכה בפני עצמה איז די קידוש היום. די צווייטע איז די ברכה בפני עצמה איז די הגדה.
Speaker 1: וואס שטייט אבער? ס’שטייט נישט… איך ווייס נישט. סאו, וואס איז מיט די בורא פרי הגפן? דאס האט צו טאן מיט די הלכות פון הפסק, איך ווייס נישט וואס. דער רמב”ם זאגט נישט וועגן דעם גארנישט.
Speaker 2: ניין, די ברכה בפני עצמה זאגט ער אז דאס איז אליין.
Speaker 1: איינער רעדט וועגן דעם דא אין די זייט? דער אור מנחם זאגט, בכל חד וחד מברכין בורא פרי הגפן. ער לערנט אז דאס איז וואס דער רמב”ם מיינט. די ברכה בפני עצמה מיינט בורא פרי הגפן?
Speaker 2: נישט קלאר וואס ער מיינט. ס’איז א שאלה צו די הגדה איז א הפסק. איך ווייס נישט.
בין הכוסות — שותה; בין שלישי לרביעי — אינו שותה
Speaker 1: אקעי, נאר אויב איינער וויל טרינקען צווישן די כוסות, קען ער טרינקען, אבער בין שלישי לרביעי אינו שותה. פארוואס? ווייל… אממ, ברענגט מען שלשול טאקע, און זאל נישט ווערן שיכור פאר מען ענדיגט הלל.
אקעי. דו גייסט נישט שוין יעצט טרינקען א פערדע נאך פאר די הלל דארטן.
Speaker 2: פארוואס קען נישט יענער זיין די פערדע?
Speaker 1: איי, איך וויל נישט זאלסט זיין שיכור ווייל ער דארף זאגן הלל.
חרוסת — מצוה מדברי סופרים
Speaker 1: אקעי. א חרוסת, מצוה מדברי סופרים, זכר לטיט שעבדו אבותינו במצרים. ער זאגט נישט אז ס’איז ממתיק צו זיין די מרור?
Speaker 2: ניין, ער זאגט נישט.
אקעי.
Speaker 1: סאו די משנה זאגט אויך נישט “אין חרוסת מצוה”, בלוז וצרוד כומר מצוה, נאר מרור און פסח איז א מצוה.
Speaker 2: מצוה? ניין, נישט קיין מצוה.
Speaker 1: יא, דער רמב”ם זאגט חרוסת מצוה מדברי סופרים.
Speaker 2: מצוה מיינט ער נישט מדברי סופרים.
Speaker 1: יא, הלכה כמותו, אזויווי רבי אלעזר בן צדוק וואס זאגט מצוה.
Speaker 2: ווער זאגט אזוי?
Speaker 1: אזוי זע איך אין מגיד משנה.
Speaker 2: אה, איך מיין נישט אזוי. איך מיין אזוי זאגט ער. איך זע נישט וואס…
Speaker 1: אינטערעסאנט. איך ווייס נישט.
דער לחם משנה ברענגט א סתירה פון די פירוש המשניות. ער זאגט אז אין פירוש המשניות זאגט דער רמב”ם אז לויט רבי אלעזר בן צדוק איז צורך המרור מצוה, און ער זאגט אז הלכה כמותו. און דא זאגט ער אז ס’איז א מצוה.
Speaker 2: סאו אפשר, ניין, אפשר קען מען פארשטיין אז רבי אלעזר בן צדוק מיינט אז ס’איז א מצוה דאורייתא.
Speaker 1: איי, מדרבנן מאכט מען נישט קיין ברכה?
Speaker 2: ניין, ווייל די גמרא פרעגט “מאי מצוה?”, איז א חז”ל רבנן. אויף דרבנן קען מען דאך אויך מאכן א ברכה.
Speaker 1: רייט. סאו לכאורה, סאו וואס איז די מנהג איז א חזקה, א ממשיך קדושה. ווערט צוריקגעצויגן אז מען דארף מאכן א ברכה.
Speaker 2: יא, יענער זאל עס טון מער אפט.
וויאזוי מאכט מען חרוסת?
Speaker 1: אקעי, לאמיר גיין ווייטער. אקעי, בקיצור, דאס איז די חרוסת. לאמיר גיין שנעלער.
בקיצור, דאס איז די חרוסת. לחם צמר וגרוגרות וצימוקים.
Speaker 2: וואס מאכט דער רמב”ם’ס חרוסת? ער זאגט נישט געהעריג.
Speaker 1: צמר וגרוגרות וצימוקים, אז ער קען נעמען אלע דריי, און ער קאכט און מען צעדרייט עס, און מען לייגט צו עפעס. און מ’איז מטבל אין די תבלין, כמו תבלין מיינט די ספייסעס.
Speaker 2: ניין, ניין, תבלין מיינט די ספייסעס. חזרת ספייסעס איז דאך נישט קיין גלוטן, ס’איז דאך א… דאס איז אזויווי די טייוול, די תבלין איז אזויווי די טייוול.
Speaker 1: ווי רואים לעשות זכר למקדש, ווארט, דאס איז פאני, ווי רואים לעשות זכר למקדש, און וואס טוט מען דערמיט? מ’טוט גארנישט מיט דעם. אבער ס’איז געווען נאר א זייכר לתבלין, ס’איז געווען געשטעלט אויפן טיש אזויווי אנדערע זאכן וואס זענען געשטעלט אויפן טיש.
Speaker 2: ער גייט דאך שפעטער מטבל זיין אין דעם.
Speaker 1: אבער נישט אין די מורר, ער גייט מטבל זיין אין די כרפס.
מרור — מצות עשה מן התורה בזמן המקדש
Speaker 1: איז דא א מצוה מן התורה בזמן הזה, תלוי באכילת הפסח. איז דא א מצות עשה, “ואכלו את הבשר בלילה הזה על מצות ומרורים”. ווען מ’האט געגעסן דעם קרבן פסח האט מען געגעסן לחם עוני לבד, נאר מ’האט עס געגעסן לשם קרבן פסח.
וואס איז מרורים? מרורים זענען חזרת ועולשין ותמכא וחרחבינא ומרור. כל אלו נקרא מרור, און מ’מעג עס עסן אויב ס’איז נישט גע’שארפט, כזית יוצא בו אפילו לח.
זאגט ער, די קלח יוצא בו אפילו יבש. ואם שלקן או כבשן או בשלן, אין יוצא בהן, ווייל ס’איז נישט שארף.