עפענען די אויגען צו זעהן וויפיל זאכן זענען לא תגנוב - רמב"ן שמשפטים הוא פירוש לא תחמוד | שמונה פרקים פרק ד' שיעור ט"ו
📖 מקורות לשיעור לחץ לפתיחה
YI אידיש לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור – פרשת משפטים און “לא תחמוד”
מהלך הטיעון הכללי
דער שיעור בויט אויף דעם רמב״ן׳ס חידוש אז פרשת משפטים איז א פירוש אויף “לא תחמוד”, און פון דארט ענטוויקלט זיך א ברייטע דיסקוסיע וועגן א פונדאמענטאלע פראבלעם: פרומע אידן זעען נישט די מאראלישע דימענסיע פון געוויסע סיטואציעס, נישט ווייל זיי זענען שלעכט, נאר ווייל זיי האבן נישט די “ברילן” צו זען. די תורה האט זיך “געמוטשעט” צו שרייבן אלע פרטים פון משפטים ווייל מענטשן כאפן נישט פון אליין וואס איז טאקע אסור.
—
חלק א׳: דער רמב״ן׳ס יסוד אויף “ואלה המשפטים”
די שיטה פון רמב״ן
דער רמב״ן זאגט אז נאכדעם וואס דער אייבערשטער האט געגעבן די עשרת הדברות, האבן די אידן נאך נישט געוואוסט וויאזוי למעשה מקיים צו זיין די מצוות. דערפאר איז געקומען פרשת משפטים – צו מסביר זיין וויאזוי מ׳איז מקיים “לא תחמוד”.
דער רמב״ן׳ס סברא: אויב א איד ווייסט נישט די משפטים פון בית, שדה, און ממון – וועמען עס באלאנגט צו – וועט ער מיינען אז ס׳איז זיינס, און וועט עס חמד׳ן און נעמען פאר זיך. דערפאר לערנט די תורה משפטים, כדי מ׳זאל נישט חמד׳ן וואס איז נישט זיינס.
א קשיא אויפן רמב״ן
פארוואס זאגט דער רמב״ן אז משפטים איז א פירוש אויף “לא תחמוד”? רש״י און רב סעדיה גאון האלטן אז משפטים איז פארבונדן מיט “לא תענה” (עדות שקר/דינים). דאס איז א מחלוקת צווישן רב סעדיה גאון/אבן עזרא און דער רמב״ן.
דער רמב״ן׳ס שיטה אין פרשיות
דער רמב״ן לערנט אז פון “אתם ראיתם” ביז “ואלה המשפטים” איז איין לאנגע דרשה – נישט אפגעטיילטע פרשיות. דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה רבינו אלעס אינאיינעם.
> הערה צדדית: דער מגיד שיעור האט אמאל געזאגט פאר א מחבר פון טאג: אנשטאט זאגן אז ס׳איז אסור צו קוקן א סמארטפאון, זאל מען בעסער זאגן אז מ׳דארף מאכן ברכות התורה פאר מען קוקט, ווייל אלע ספרים זענען דארט.
—
חלק ב׳: חילוקים בין סוגי גניבה – גניבה, גזילה, און עושק
די דריי קאטעגאריעס
– גניבה: ווען איינער גייט אריין אין א הויז בנאכט און נעמט עפעס בסתר
– גזילה: ווען איינער נעמט עפעס ביים טאג בגלוי, ביד חזקה
– עושק (“ווייט קאלער קריים”): ווען איינער האט באקומען יענעמ׳ס געלט בהיתר (חוב, פקדון, שכר שכיר) און צאלט נישט צוריק – א “שיינער” וועג פון גנב׳ענען
דער פסוק פון קהלת – “גזל ועושק במדינה”
“גבוה מעל גבוה שומר” – ווען מ׳זעט אין שטאט אז יעדער גנב׳עט פון יעדן, זאל מען זיך נישט וואונדערן. די גאנצע סיסטעם איז קאראפט פון אויבן ביז אונטן. דער עצה פון קהלת: “סוף דבר הכל נשמע את האלקים ירא” – שטיי אויף אינדערפרי און פרובירט צו זיין ערליך.
> א מעשה וועגן א רבי און א פרייז: א גרויסער תלמיד חכם האט דערציילט אז דער רבי האט צוגעזאגט א פרייז פאר ווער ס׳וועט חזר׳ן א גאנצע פרק. ער האט געארבעט א גאנצע וועקעישאן און עס געטון, אבער דער רבי האט נישט געהאט קיין פרייז צוגעגרייט. די ספר׳ל וואס ער האט סוף כל סוף באקומען ליגט נאך היינט אויף זיין שאנק – א זכר אז רבי׳ס דארפן האלטן זייער ווארט.
פארוואס אזוי פיל פרטים אין תורה?
די קשיא: “לא תגנוב” איז דאך פשוט – פארוואס דארף די תורה שרייבן אזוי פיל פרטים?
דער תירוץ: די תורה האט נישט קיין איבעריגע אותיות. מענטשן פארשטייען נישט אליין אז געוויסע זאכן זענען אויך גניבה. מ׳דארף “א געוויסן דעת” – א רעאליטי טשעק – צו כאפן וואס איז טאקע אסור. די תורה האט זיך “געמוטשעט” צו שרייבן אלע פרטים ווייל מענטשן כאפן נישט פון אליין.
—
חלק ג׳: פראקטישע דוגמאות – ריעל עסטעיט און “לא תחמוד”
די מעשה מיט הייזער קויפן
גוים קאמפלעינען אז ריעל עסטעיט אגענטן קלאפן ביי זייערע טירן און פרעגן צי זיי ווילן פארקויפן. די מענטשן ווילן נישט פארקויפן – דאס איז נישט עומד למכירה. דאס איז לכאורה א בעיסיק קעיס פון “לא תחמוד” לויט חושן משפט.
די הלכה׳שע יסודות
– לא תחמוד: אויב איינער האט עפעס און מ׳בעט זיך שטארק ער זאל פארקויפן – איז דאס אן איסור, אפילו ער פארקויפט נאכדעם און מ׳צאלט אים
– עומד למכירה vs. נישט עומד למכירה: א סטאר איז עומד למכירה, אבער א פריוואטע הויז וואס איינער וויל נישט פארקויפן – איז נישט
– לויט דער מחבר ספר החינוך: אפילו ביי א גוי איז דא אן איסור פון “לא תחמוד” (מקור: “ולא תחנם”)
די “בלינדשאפט” ביי פרומע אידן
ערנסטע, פרומע אידן וואס זענען מדקדק אין אלע חומרות – ווען עס קומט צו ריעל עסטעיט, פאלט זיי בכלל נישט איין אז עס איז א שאלה. פארוואס?
– מ׳רעדט נישט וועגן דעם אין ישיבות
– חושן משפט איז נישט איינגעפירט ביי “מקווה אידן”
– די דוגמאות אין שולחן ערוך זענען אנדערש – מ׳כאפט נישט אז עס רעדט פון אונז
די פסיכאלאגיע פון דעם בעל הבית
א מענטש וואוינט פופציג יאר אין זיין הויז – “היער בנה וזרע אכל”. ווען מ׳קומט און מ׳זאגט אים “פארקויף!”, איז עס עקלדיג – נישט ווייל ער וויל נישט געלט, נאר ווייל עס איז זיין הויז. “עס זענען דא זאכן וואס זענען נישט געלט.”
—
חלק ד׳: דער הויפט חידוש – מוסר דארף “ברילן” צו זען
שכל מעשי – די פראקטישע וויסנשאפט
– מוסר איז נישט נאר “זיין אן ערנסטער מענטש” – עס דארף אויך שכל מעשי (ווי אריסטו רופט עס)
– מ׳דארף האבן ספעציעלע “ברילן” צו זען די מאראלישע דימענסיע פון א זאך
– א מענטש קען וויסן אלעס באופן שכלי מופשט – אבער נישט זען דעם פראקטישן מוסר אין א קאנקרעטע סיטואציע
– די פראבלעם איז נישט נגיעות אליין – עס איז טיפער: מ׳זעט נישט בכלל אז דא איז א מאראלישע שאלה
וויאזוי באקומט מען די “ברילן”?
– עקספיריענס: ווען מ׳איז אויף די אנדערע זייט פון א סיטואציע
– לערנען תורה: די תורה קען עפענען די אויגן צו זען נושאים וואס מ׳האט פריער נישט באמערקט
– דאס איז נישט נאר “סענסיטיוויטי” – עס איז א מידה, א שכל
צווייטע דוגמא: הטרדות (האראסמענט)
פרויען קאמפלעינען וועגן מענער וואס “רודפ׳ן” – רעדן שדכנות ווען די פרוי וויל נישט. דער מאן זעט נישט די פראבלעם – ער האט נישט די ברילן. “אונז זעען מיט אונזערע פירושים” – נישט מיט די אויגן, נאר מיט וואס מיר האבן אין קאפ.
אפליקאציע צו תורה לערנען
“מ׳לערנט נישט די תורה” – מ׳לערנט, אבער מ׳זעט נישט וואס די תורה וויל אונז ווייזן. א מענטש קען זיין פרום, דעדיקעיטעד, האבן סעלף-קאנטראל – און נאך אלץ נישט זען די נושא. וואס פעלט? נישט וויסן, נישט גלויבן, נישט קאמיטמענט – נאר די אויג צו זען.
דוגמא: “כל אלמנה ויתום לא תענון”
די קשיא: וואס איז דער חידוש? מ׳טאר נישט טשעפען קיינעם נישט!
דער רמב״ם: אפילו אן אלמנה גבירה (רייכע) טאר מען נישט טשעפען. די תורה זאגט עס פיר מאל: גר, יתום, אלמנה, עבד עברי – קמשמע לן מ׳דארף מאכן אויסנאמען.
—
חלק ה׳: ווי אזוי מ׳פייניגט יתומים און אלמנות אן צו וויסן
דער הויפט פרינציפ
די פסוקים פון “גר יתום ואלמנה” זענען נישט געשריבן פאר פראסטע גנבים און רוצחים – פאר זיי איז שוין דא “לא תגנוב” און “לא תרצח”. די ספעציעלע פסוקים זענען געשריבן פאר געוויינטליכע מענטשן וואס פייניגען יתומים אן צו וויסן. ביי דיפאלט פייניגט מען זיי.
קאנקרעטע ביישפילן פון “ענוי יתום” אין אונזער געזעלשאפט
1. ישיבות און פאסטנס: ווען מ׳טיילט פאזיציעס אין ישיבה – ווער נעמט מען אויף? קיינער קערט נישט צי דער יתום לעבט צו אדער נישט. אבער ביי שידוכים פרעגט מען צי דער טאטע לעבט און ווער ער איז.
2. שידוכים: א יתום אן א “שיינעם” טאטע ווערט אויסגעשלאסן. יתומים ווערן אפגעשטופט צו “שדכני יתומים” וואס רעדן נאר נעבעכ׳ס מיט נעבעכ׳ס.
3. אריינגיין אין מוסדות: א יתום אן “בעקגראונד” האט שווער אריינצוקומען.
קריטיק אויף יתומים-ארגאניזאציעס
דער מגיד שיעור טענה׳ט אז מאנכע ארגאניזאציעס אליין זענען עובר אויף “ענו יתום ואלמנה” – זיי נוצן אויס די וואלנעראבילטי פון יתומים.
די פארגעסענע קאטעגאריע: גרושות
אויב ס׳וואלט געשטאנען “גרוש וגרושה” אין תורה – וואלטן זיי באקומען מער העלף. ווייל ס׳שטייט נישט אין תורה, קוקט מען זיי אינגאנצן נישט אן.
—
חלק ו׳: מענטשן זענען נארישע, נישט שלעכטע
דער מגיד שיעור׳ס יסוד
“איך זאג נישט מוסר, איך זאג שכל” – ער האלט אז מענטשן זענען נישט שלעכט, נאר סטופיד. די תורה זאגט נישט וואס מ׳זאל טון – נאר “נעם עס אין באטראכט” אז דא איז א סכנה.
דער טיטל “בליעל” אין תורה
נאר צוויי מאל ווערט איינער גערופן “בליעל” אין תורה:
1. איינער וואס מאכט א “ראציאנאלע חשבון” נישט צו בארגן פאר שמיטה
2. די מדיחי עיר הנדחת
דער שאקירנדער פונקט: דער “בליעל” איז נישט א רשע – ער איז איינער וואס מאכט א נארמאלע, לאגישע חשבון (למשל: “איך האב דרייסיג בחורים, איך קען נישט אריינעמען דעם יתום”).
ווער מאכט די דעמעדזש?
“רוב דעמעדזש מאכן די אנדערע אידן” – נישט דער צער פון פארלירן א טאטע. דער גוטער צדיק מלמד מאכט די דעמעדזש, נישט דער שלעכטער.
עמפאטיע העלפט נישט
– “איך האב אויך געליטן” – מאכט ערגער, נישט בעסער
– סטאריס לייענען מאכט נישט עמפאטיע
– “ווערן א בעסערע מענטש דארף מען ווערן א בעסערע מענטש – ס׳איז נישט דא קיין טריק”
דער רמב״ם׳ס חידוש
“שלבם… שפלות לשונם” – זייער הארץ איז געבראכן אפילו ווען עס שיינט אים גוט. א מלמד פון א יתום דארף וויסן אז אפילו ווען עס זעט אויס גוט, איז דאס הארץ פארוואונדעט.
—
חלק ז׳: דער נביא מיכה און די סיבה פון חורבן
דער פסוק פון מיכה
“הוי חושבי און ופועלי רע על משכבותם… וחמדו שדות וגזלו” – מענטשן גייען שלאפן און טראכטן וואס שלעכטס זיי וועלן טון, אינדערפרי שטייען זיי אויף און טוען עס.
דער מגיד שיעור זאגט: “דו מיינסט אז דאס איז א זאך וואס דו גייסט נישט טון? איך טו עס יא!” – מ׳טוט עס נישט צוליב שלעכטס, נאר צוליב הנאה – מ׳כאפט נישט אז מ׳דילט מיט מענטשן. די גמרא ברענגט דעם פסוק אלס איינע פון די סיבות פון חורבן.
די מאכט פון א טאטע
א טאטע קען זיינע קינדער “געהעריג מאכן אויס” בנפש – נישט פיזיש, נאר עמאציאנעל – יעדן טאג פאר יארן אן אז קיינער זאל עפעס זאגן. “מיין פראבלעם איז נישט אז דו ביסט א רשע – מיר זאגן אז דו ביסט נישט סענסיטיוו.”
דער חילוק צווישן עשרת הדברות און פרשת משפטים
– די פסוקים פון עשרת הדברות (“לא תגנוב”) זענען פאר פשוט׳ע גנבים
– פרשת משפטים רעדט צו נארמאלע מענטשן וואס זענען נישט קיין גנבים
– ביישפיל: א שומר שכר וואס איז חייב ווען א גנב קומט – ער איז אליין נישט קיין גנב
—
חלק ח׳: שומר שכר – א פראקטישע דוגמא
די מעשה מיט וואטשן א הויז
איינער בעט א חבר צו וואטשן זיין הויז איבער שבת. די באצאלונג איז געווען נוצן דעם געז רענדזש. דער וואטשער האט פארגעסן צו פארמאכן די טיר און ס׳איז געקומען א גנב.
דער עיקר חידוש
“דו האסט געמיינט אז דיין דזשאב איז צו טאנצן פריי געלט?” – מענטשן כאפן נישט וואס שומר שכר מיינט. א שומר שכר׳ס דזשאב איז צו מאכן זיכער אז ס׳קומט נישט קיין גנבים – נישט נאר “צו זיין דארט”.
די תורה וויל נישט נאר זאגן ווער צאלט ווען – דאס איז פאר בית דין. די תורה וויל דיר לערנען וואס דו דארפסט וועלן – וואס איז דיין אמת׳ע אחריות.
לא תחמוד און לא תתאוה – די פארבינדונג
לויט׳ן רמב״ם:
– לא תתאוה – סטעפ 1, מער בלב
– לא תחמוד – שוין געוויסע געטון
– נאכדעם קומט לא תגנוב, דערנאך לא תרצח
לא תחמוד איז די פנימיות פון אלע לאו׳ס אין די צווייטע גרופע דיברות.
גזל נפשות – א פראקטישע אנווענדונג
א רבי וואס האלט קינדער מער ווי נאך 5 אזייגער – דאס איז גזל נפשות. “עס געהערט נישט פאר דיר” – די צייט געהערט צו די עלטערן/קינדער.
די הלכה׳דיגע שאלה וועגן צונעמען זאכן אין סקול
מחלוקת הפוסקים:
– ר׳ יעקב בלוי (פתחי חושן): נאר בדיעבד, נאר בשעת די שיעור, און גלייך צוריקגעבן
– הרב הערצל הענקין: עס איז איסור דאורייתא – “הגוזל אפילו על מנת לשלם” איז אסור
עס איז דא א היתר פון “רודה בנו ותלמידו”, אבער מ׳דארף געדענקען אז מ׳איז מחדש א היתר אויף אן איסור חמור פון עשרת הדברות.
—
חלק ט׳: סיום – דער רמב״ן׳ס חילוק און ר׳ ישראל סלאנטער׳ס ווארענונג
דער חילוק לויט רמב״ן
– לא תגנוב איז געקומען אויף גניבה – די מעשה גופא
– לא תחמוד איז געקומען אויף די פנימיות׳דיגע זאכן – אין די אויגן און אין הארצן, דער פארשטאנד וואס פירט צו די מעשה
ר׳ ישראל סלאנטער׳ס שרעקליכע באמערקונג
“מ׳לערנט חושן משפט און מ׳איז א סכנה צו יענעמ׳ס געלט” – רוב מענטשן וואס לערנען חושן משפט ווערן גרעסערע גנבים – ווייל זיי לערנען די “טריקס”. מ׳לערנט עס כאילו – נאר פאקטן, נישט מיט מוסר. מ׳כאפט נישט אז מ׳רעדט פון דיר.
דער כללות׳דיגער מסר
נאך אלע גדולים האבן געשטאנען ביי הר סיני, מ׳האט פארשטאנען אז דאס איז נישט פאר אנדערע מענטשן. דער תורה רעדט צו דיר – יעדער איינער דארף עס אננעמען אויף זיך.
—
מסקנא
דער שיעור האט געגעבן א גוטע פשט אויף די רמב״ן: פרשת משפטים איז נישט נאר טעכנישע הלכות – עס איז א לימוד ווי אזוי צו זען די מאראלישע דימענסיע פון אונזערע טעגליכע האנדלונגען. די עיקר חסרון איז נישט וויסן אדער וועלן – עס איז זען. מ׳דארף זיך קויפן ברילן דורך עקספיריענס אדער דורך עכט לערנען תורה.
תמלול מלא 📝
שיעור אויף פרשת משפטים – חלק א
נושא: הקדמת הרמב״ן לפרשת משפטים, הקשר ל״לא תחמוד”, והסתכלות על קדושת ספרים בטכנולוגיה.
—
הקדמה: די פראגע אויף פרטי המדות
רבי: יא, ס׳ארבעט. ס׳ארבעט, אלעס ארבעט. ס׳ארבעט? יא.
ווער איז דער צדיק וואס האט געזאגט אז ער גייט אנהייבן צו רעדן וועגן די “פרטי המדות”? ר׳ יואל? ניין, דא איז דא א יונגערמאן, כ׳געדענק נישט וויאזוי ער הייסט… אקעי. ניין, זייער אן אפענער [מענטש]. נישט ניישטאט. ניין, נאך איינער איז דא.
עניוועיס (Anyways), א רגע, ס׳דארף נישט קיין פעיפער זיין? נישט קיין ספרים? אונז קענען נאך נישט די זאכן פון די פרקים? אבער אויסנווייניג? טון מיר פון די וואכעדיגע סדרה.
יסוד הרמב״ן: משפטים אלס פירוש אויף “לא תחמוד”
שטייט אין די וואכעדיגע סדרה אזוי: “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם” (שמות כא, א).
זאגט דער הייליגער רמב״ן, דער רמב״ן איז מסביר אז דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה, די עשרת הדברות. זאגט דער רמב״ן – דער רמב״ן גייט אויך מיט דעם זעלבן דרך, אונז האבן גערעדט נעכטן אז ס׳איז נישט “דרך החכמים” [אין פילאסאפיע], אבער דער רמב״ן זאגט אז דער אייבערשטער האט געגעבן די עשרת הדברות, אלע האבן געהערט.
נאכדעם האט דער אייבערשטער געזאגט: “איר ווייסט נאך נישט וואס צו טון יעצט. איר ווייסט נאר די זייער בעיסיק (basic) זאכן, אבער איר ווייסט נאך נישט וויאזוי למעשה מקיים צו זיין די עשרת הדברות. איך וועל אייך מסביר זיין. למשל, איך האב אייך געזאגט ‘אָנֹכִי׳ און ‘לֹא יִהְיֶה לְךָ׳, איר זאלט פארשטיין ‘לֹא תַעֲשֶׂה… אֱלֹהֵי כֶסֶף׳, ‘מִזְבַּח אֲדָמָה תַּעֲשֶׂה לִּי׳ – דאס איז אלץ פירושים, הרחבות. אבער וויאזוי צו מקיים זיין די ‘אָנֹכִי׳ און ‘לֹא יִהְיֶה לְךָ׳, למשל…”
דערפאר זאגט דער רמב״ן אזוי: איר האט נישט פארשטאנען וויאזוי צו מקיים זיין “לֹא תַחְמֹד”. איר האט נישט געוואוסט וויאזוי. זאג איך אייך “משפטים”.
אזוי זאגט דער רמב״ן אנהייב משפטים, און ער זאגט אזוי: אז אויב א איד האט נישט געוואוסט “משפט הבית והשדה ושאר הממון”, ער האט נישט געוואוסט וועמען דער קנעכט באלאנגט צו, וועמען דער הויז באלאנגט צו, און אלע זאכן – וועט ער מיינען אז ס׳איז זיינס, “ויחמדהו ויקחהו לעצמו”.
ממילא זאגט אים די תורה: “לפיכך אמר ‘וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם׳, שתשים לפניהם משפטים ישרים, שינהיגו בהם המשפטים, שלא יחמוד איש מה שאינו שלו בהם בדין”. עד כאן לשונו הקדוש של רבינו נחמנידס.
און איך פארשטיי, איך פארשטיי דעם רמב״ן. ס׳שטימט.
די “טעכנישע” קשיא אויפן רמב״ן
רבי: יא, דו פארשטייסט עס? זיי מסביר. זיי מסביר וואס אלע אנדערע מענטשן פארשטייען נישט קודם.
תלמיד: ווייל אונז פארשטייען אז “לא תחמוד” האט נישט גארנישט צו טון מיט צו דו גנב׳סט צו נישט. “לא תחמוד” איז עפעס א פלא וואס דו האלטסט נישט אז ס׳קומט פאר דיר.
רבי: אקעי, דו גייסט שוין אריין אין די מסקנא, אין סאם קיינד אוו (some kind of) מסקנא. לאמיר פרעגן א פשוט׳ע קשיא אויפן רמב״ן. וואס איז די בעיסיק (basic) קשיא אויפן רמב״ן? וואס איז שווער? קוק אין “עקידת יצחק”, ער פרעגט דאך די קשיא. לאמיר נישט… וואס איז די פשוט׳ע שוועריגקייט? לאמיר פרעגן אויפן רמב״ן.
וואס הייסט דו דארפסט גלייך טראכטן אז ס׳איז נישט דא קיין פשט?
תלמיד: [אומקלאר]
רבי: ניין, דאס פארשטיי איך. ניין, דאס אז ס׳איז דא א פשט פארשטייט יעדער איינער. “Don’t steal”, “Don’t kill”, יעדער איינער [פארשטייט]. וואס איז אויב ס׳איז געווען א “בבא בתרא” [א ציווילע געזעץ סיסטעם]? דעמאלטס הייסט עס רציחה? ניין, דעמאלטס יא.
תלמיד: ניין, דאס איז בכלל ווייל דאס איז עפעס ספעציעל אז אלעס איז נכלל אין דעם. דאס זאגט ער, ס׳איז נישט אזוי פשוט.
רבי: אה, דאס איז נישט פשוט. אבער אויב דאס איז יא אמת, אז ס׳איז דא א בעיסיק כלל אזוי ווי “לא תרצח”, דו דארפסט נישט א “לאו” (Lav) צו עקספלעינען (explain), צו מסביר זיין וואס איז אויב ס׳איז געווען אונס, וואס איז אויב ס׳איז געווען א כח פון שוגג, וואס איז דעמאלטס? דאס איז פשוט.
אבער איך האב א פשוט׳ע, א טעכנישע (technical) קשיא אויפן רמב״ן, א זייער טעכנישע קשיא. און איך זאל דיר זאגן, מ׳קוקט אריין וועט מען זען ווי ער זאגט דאס אויף עשרת הדיברות. ס׳איז בכלל א שטארקע גזירה שוה קשיא אויפן רמב״ן. וועלכע דיבור האט ער געזאגט אין פרשת משפטים, איז א חורבן. יא. איך מיין אז זיי… מען טענה׳ט גלייך די פיש, עקזעקטלי (exactly).
סיריעסלי (Seriously), דער רמב״ם האט געגלייבט אויף די סימנים אז ער מיינט קידנעפינג (kidnapping). דער רמב״ם איז נישט קיין נאר, אוקעי? עס איז דא א פראבלעם, עס שטייט נישט אין חז״ל דאס, מען דארף פארשטיין די גמרא.
אבער וואס… וואס מיינט די גמרא? יא, וואס מיינט די גמרא? פרעג דאך ביי דיך אין חדר, עס זאל איבער די לעלות. סיריעסלי, דער רמב״ם טאר נישט קידנעפן, רייט (right)? וואס טוט זיך מיט די לערנערס אין חדר? שוין, אין א גוטן טאג האט דער רמב״ם אויך געלערנט אין חדר, ער האט נישט געוואוסט אז ער מיינט נישט דאס?
ווילסט פרעגן גוט? נאר איר לערנט גמרא? גמרא… מען, גמרא איז דען אן אנדערע שיטה? עס איז נישט קיין שיטה גמרא. פרעג ר׳ יונה׳ס, נאר ער לערנט שוין גמרא. איך זאג דערווייל ר׳ יונה׳ס, צו פאר גמרא… ווען איינער גייט קיין גמרא דארף מען שיקן אן עצה? פיין נישט.
די טעכנישקייט פון כפל הלשון אין תורה
גמרא איז טעכניש (technical)! עס שטייט דאך צוויי מאל… ממילא מוז מען פארשטיין וואס די צוויי מאל רעדט וועגן. אויב ס׳איז נישט א כפילה פרעג א שאלה, וואס מיינט “לֹא תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ”?
ביי דיך אין חדר האבן זיי געטייטשט אזוי:
* אין פרשת משפטים האבן זיי געטייטשט… נישט קאכן!
* בפרשת כי תשא האבן זיי געטייטשט… נישט הנאה האבן!
* און פרשת ראה האט מען געטייטשט נישט עסן, אמת?
ניין! אלעמאל מיינט עס “לֹא תְבַשֵּׁל”! גראדע! עס שטייט דאך צוויי מאל! דארף מען מסביר זיין וואס איז דער חילוק?! דריי מאל! אבער פשוט פשט בלייבט טייטשט…
המשך הדיברות לשיטת הרמב״ן
און דער “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” גייט נאך “אָנֹכִי ה׳ אֱלֹקֶיךָ” וכו׳, ווייל דאס שטייט שוין אין יתרו. סאו (So) וואס זאגט ער אז “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” איז מוסיף אויף די עשרת הדברות?! איז א “מוסיף והולך” [?], ובכלל נישט מסביר! דאס האט זיך געטוישט א פרשה! דאס האט דער בעל תורה נישט געוואוסט… יא? דאס האט דער איינציגער געמאכט.
אוקעי, נאו (No), באט איט דאזענט גאו עפטער (but it doesn’t go after) “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים”. ער זאגט “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” גייט מוסיף זיין. כאילו ס׳ממשיך! מיין, ניין. איי, דא פרשה נישט. דער אייבערשטער האט נישט… די פרשה איז קאנפיוזינג יו (confusing you). איר מאכט נישט. און ווען דו האסט נישט געזען, איז נישטא קיין פרשיות. דא איז דא א תורה.
דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה. איך זאג דעם לשון אז דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה. ווען דער אייבערשטער [מיט די] גדולים איז געבליבן, איז “נִגַּשׁ מֹשֶׁה לְבַדּוֹ”. ווען דער אייבערשטער האט געזאגט: “אַתֶּם רְאִיתֶם”, “לֹא תַעֲשׂוּן אִתִּי”, “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” – איין לאנגע דרשה. אזוי ווי דער רמב״ן זיכער לערנט אזוי. איך קען דא וואס לערנען אנדערש, אבער דער רמב״ן זיכער לערנט אז ס׳איז איין לאנגע דרשה.
די סתירה מיט רש״י און רס״ג: “לא תחמוד” אדער “לא תענה”?
ניין, איך רעד א זייער סימפל (simple) קשיא. איך מיין אז אן אינער-נארמאלע מענטש וואס איך קען, וואלט געטראכט – איך מיין עכט נישט אז ס׳איז א תירוץ, אן עכטער תירוץ אויף דער רמב״ן. איך האב א תירוץ צו זאגן. אבער איך, פאר א נארמאלע מענטש וואלט געזאגט אז אוודאי פרשת משפטים איז א פירוש אויף “לֹא תַעֲנֶה”.
ווייסט ווער נאך האט געזאגט אזוי ווי מיר? דער הייליגער רש״י. “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם”, וואס איז דער גדר פון “לֹא תַעֲנֶה”? נישט ממש קיין סתירה, אבער רש״י האט געטראכט אז די פרשה איז קאנעקטעד (connected) מיט “לֹא תַעֲנֶה”. און דא רעדט מען נישט פון גניבה. נאך א קשיא. דו זעסט וואס איך מיין? דו זעסט וואס איך מיין? יא.
איז קלאר, זייער פאני (funny). די אלע הלכות זענען אין הלכות דיני משפט. הלכות דיני משפט איז א פירוש אויף “לֹא תַעֲנֶה”. אזוי איז פשוט פשט, אמת? ס׳איז… קוק נאר אויף סעדיה גאון׳ס פירוש אויף די עשרת הדברות, ווי ער צעטיילט די עשרת הדברות אויף די… אויף די “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים”. איך געדענק אז די “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” ליגן אונטער “לֹא תַעֲנֶה”. איך געדענק נישט. איך וויל קוקן, ס׳זאל דאך אזוי זיין. פרעגט שמשון [רפאל?] אויב איך בין גערעכט. איך האב נישט אריינגעקוקט אינעווייניג יעצט אין די אזהרות, איך ווייס נישט. אבער לכאורה.
אבער דער “אור החיים” איז מסביר, איך האב נישט געקוקט אינעווייניג, וויאזוי ער ברענגט אז דער “אור החיים” לייגט אריין אן אנדערע זאך. ער האט אנדערש פארשטאנען ווי דער רמב״ן. ס׳איז א מחלוקת רב סעדיה גאון און אבן עזרא מיט דער רמב״ן. אונז גייען גיין די שיטת הרמב״ן, אדער אונז גייען מיישב זיין די מחלוקת. סאו (So) אונז פארשטייען די קשיא. ס׳איז א גוטע קשיא, אמת? זייער פאני.
און ער זאגט אפילו, ער זאגט אן אינטערעסאנטע זאך. איך וויל אביסל מתבונן זיין אין דעם וואס ער זאגט. ער זאגט נישט “לֹא תִגְנֹב”, “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” קעגן “לֹא תִגְנֹב”. איך געדענק נישט. איך קען נאכקוקן אויב דו ווילסט. איך געדענק נישט. תנ״ך, פרשת השבועה. ביי אייניקלעך, דארפן די אלע האבן חומשים און ספרים און פלאנט פון אייניקלעך. איך גיי דארפן אמאל איינס טשעקן (check). איך דארף טשעקן פאר ענק. ענק גייען מיך גלייבן. ס׳איז דא הייליגע רמב״נים, נאר וויאזוי דער רמב״ן…
א מאמר המוסגר: סמארטפאונס און קדושת הספרים
דאס איז א גרויסע פראבלעם. איך האב אמאל געזאגט פאר די “תורה שטוב”, ער האט דאך אלע ספרים אזוי. נישט פאר יעצט. איך האב אמאל געטראפן די מחבר פון “טעג” (TAG), איינער פון די מחברים פון “טעג”, האב איך אים געזאגט אז ער מאכט א גרויסע טעות.
ער וואלט געדארפט, אנשטאט זאגן אז ס׳איז אן איסור צו קוקן א סמארטפאון, וואלט מען געדארפט זאגן אז פאר מען קוקט א סמארטפאון דארף מען מאכן ברכות התורה. מ׳זאל עס נישט אנרירן פאר נטילת ידים, ווייל אלע ספרים זענען דא אין דעם. דעמאלטס וועט עס ווערן א זאך וואס מ׳טאטשט (touch) נישט פאר נטילת ידים, א הייליגע זאך. קיינער וועט נישט חס ושלום קוקן אויף דעם עפעס א דבר אסור. ווען דיין גמרא קוקסטו אמאל רשות הרבים? ניין, ס׳איז א דבר קדוש.
ער האט נישט געכאפט. מ׳קען טוישן צו ס׳איז א הייליגע זאך אדער א טמא׳נע זאך. ער מאכט עס א טמא׳נע זאך. איך וועל אים זאגן אזוי, ער וועט נישט פארשטיין וואס איך רעד מיט אים. ער וועט נישט פארשטיין וואס איך האב אים געזאגט.
איך זאג אים אזוי, מ׳זאל מאכן א ברכה, און ווען מ׳קויפט א נייע זאל מען מאכן “שהחיינו”. דאס איז א רעיון א ווילדער.
צוריק צום ענין: רמב״ם און די סוגיא פון “לא תחמוד”
עניוועי, קוק ווי בן נח, “קשר עשרת הדברות”, די ערשטע דיבור איז ידיעת השם, וואס שייך ביסטו ביי א בן נח? אבער די תורה האט ער צוגעזאגט משה רבינו די מצוות, “ועל משפט תקנה לא תחמוד”. ער גייט נישט אדורך אלע. “וכן יפרש כל המשפטים”, אבער די תורה, כיבוד אב, רציחה, ניאוף, ער זאגט נישט וואס איז די גדר פון די רמב״ם. די רציחה, די אלע זאכן ווייסט ער אז ס׳שטייט אין משפטים. אבער דא זאגט ער… סאו איך מיין אז ס׳איז דא א פשוט׳ע תירוץ פאר די קשיא. ס׳איז זייער אינטערעסאנט.
סאו איך וויל אביסל מדייק זיין די לשון פון די רמב״ם, און נאכדעם פון דעם אביסל אריינגיין טיפער אין די גאנצע סוגיא. דאס איז אמת׳דיג אונזער סוגיא אין “שמונה פרקים”. ווער ס׳פארשטייט, פארשטייט שוין אליינס, און ווער ס׳פארשטייט נישט, וועלן מיר טרייען (try) צו מסביר זיין פאר אים כראוי. “תתן לפניכם”, שולחן ערוך.
ס׳איז זייער אינטערעסאנט אזוי. די רמב״ם וויל זאגן אזוי: ס׳איז דא אזא זאך, אוודאי איז יעדער איינער מסכים אז ווען מ׳נעמט די זאך, איז מער עבודה וסיגופים נישט “לא תחמוד”. אפילו ווען מ׳נעמט א זאך, לאז איך אפ אסאך אנדערע זאכן. אפילו ווען מ׳נעמט א זאך וואס איז נישט לויסגעניג [?], נאר לאמיר פארשטיין… דאס הייסט איך גיי אין יענעם׳ס הויז ביינאכט און כאפ ארויס זיין בערזל. יא? דאס איז עפעס אנדערש ווי איך גיי אינמיטן טאג און כאפ זיין בערזל. יא?
און לויט די חז״ל איז דא א חילוק פון גזילה און גניבה. וואס איז דא למשל? ס׳איז נאך אסאך, קוקן אין רמב״ם. דער רמב״ם, און זיי האבן געברענגט יעצט א גזלן פון דער רמב״ם. דער רמב״ם האט געשריבן א הלכות…
שיעור פרשת משפטים – חלק ב׳
נושא השיעור: גדרי גניבה, גזילה ועושק – און די טיפקייט פון “לא תגנוב”
—
הקדמה: די חילוקים אין די סוגי גניבה
ער זאגט… סאו איך מיין אז ס׳איז דא א פשוט׳ע תירוץ פאר די קשיא, סאו ס׳איז זייער אינטערעסאנט. סאו איך וויל אביסל מדייק זיין די לשון פון דעם רמב״ן, און נאכדעם פון דעם אביסל אריינגיין טיפער אין די גאנצע סוגיא, וואס איז אן אמת׳ע אונזער סוגיא אין “שמונה פרקים” [ביי די הקדמה פון רמב״ם], ווער ס׳פארשטייט וועט פארשטיין אליינס, און ווער ס׳פארשטייט נישט וועט אריינשמועסן פאר אים כראוי.
פאר מ׳גייט ווייטער, שולחן ערוך.
ס׳איז זייער אינטערעסאנט אזוי. דער רמב״ן וויל זאגן אזוי, אז ס׳איז דא א זאך – אוודאי אז יעדער איז מסכים אז ווען מ׳נעמט די זאך איז מען עובר אויף וואס? גניבה, און נישט עושק. אפילו ווען מ׳נעמט א זאך דורך אן עושק, ס׳איז אויך אן אנדערע זאך. און אפילו ווען מ׳נעמט א זאך וואס איז נישט גניבה – לאמיר פארשטיין, לאמיר זען וואס איז א חילוק:
* גניבה: איז אזוי ווי איינער גייט אריין אין א הויז אין די נאכט און ער כאפט ארויס זיין בערזל.
* גזילה: איז ער גייט מיטן טאג און ער כאפט אים דעם בערזל.
לויט חז״ל איז דא א חילוק פון גזילה און גניבה. וואס איז למשל… ס׳איז נאך אסאך. קוקן מיר אין רמב״ם, און מיר האבן דערמאנט יעצט די הקדמה פון רמב״ם. דער רמב״ם האט געשריבן צוויי הלכות, צוויי אנדערע גרופעס הלכות:
1. הלכות גניבה.
2. הלכות גזילה ואבידה.
און יעדער איינער פון זיי… דער רמב״ם פירט זיך אזוי צוזאמצולייגן מצוות וואס קאנעקטן זיך [connect] מיט איין נושא. אסאך מאל איז דא צוויי מצוות אדער צוויי פסוקים וואס באמת איז דאס די זעלבע סאבדזשעקט [subject], דער רמב״ם לייגט עס צוזאמען אין זיין ספר הקודש “משנה תורה”.
זעען מיר אז דער רמב״ם אין די ערשטע פרק פון הלכות גזילה ואבידה, איז אויך דא הלכות גניבה, איז ער מסביר אז ס׳איז דא אסאך סארט גזילה. ביי גזילה איז דא “עושק”, ס׳שטייט אויך אין די תורה “לא תעשוק”. וואס איז די חילוק פון “לא תעשוק” און “לא תגזול”?
עושק: די “ווייט קאלער קריים” (White Collar Crime)
דאס איז א כשר׳ע גניבה, “ווייט קאלער קריים” [white collar crime].
אמת אז ס׳איז “ווייט קאלער” ביי עושק, אבער וואס מאכט דאס ווייט קאלער? ווייסט וואס, לאמיר זיך מתבונן זיין אין דעם. וואס איז די חילוק פון ווייט קאלער קריים און… וויאזוי הייסט די אנדערע קאלער? “בלו קאלער” [blue collar]? דאס איז גניבה מיט גזילה.
ס׳איז דא גניבה וואס איז “בלו קאלער”, און ס׳איז דא גזילה וואס איז “בלו קאלער”. ס׳איז דא א סעיף וואס מ׳וועט רעדן פון דעם, איך וויל נישט אריינגיין אין דעם יעצט. זייער גוט. עס איז דא אן ענין. עס איז נישט נאך [סתם גניבה]. די גזילה שטייט נאך צו נעמען פון יענעם. וואס איז די תירוץ? די תירוץ איז אז עס איז “לא תעשוק שכר שכיר” שטייט. יא?
עושק מיינט אז איינער צאלט נישט צוריק א חוב. קען זיין היינו הך “לא תעשוק”? איך האב באקומען די געלט בהיתר, איך האב דיין געלט, יעצט צאל איך עס נישט צוריק. האט דאס פארשידענע גדרים, שרייבט ער אויף די אנדערע זאכן וועגן “לא תגזול” און “לא תעשוק”.
* “לא תגזול” איז זייער פשוט, דו ביסט נאר עובר טעכניש – עס איז די זעלבע איידיע, אבער טעכניש איז מען נאר עובר ווען דו גייסט צו יענעם און דו נעמסט עס ביד חזקה, דאס איז גזילה און גניבה.
* “לא תעשוק” – וואס איז אויב איך האב יענעם׳ס געלט און איך גיב אים עס נישט צוריק? עס איז כולל פון פקדון, יא? אליין איז עס אן עקסטערע זאך, ווי איך געדענק. וואס איז דאס? דאס איז אן אנדערע איסור.
איך האב געדונגען אן ארבעטער און איך האב אים נישט געצאלט, בין איך א גנב? אונז רופן אים א גנב. דאס איז די פוינט. וואס? ער איז א גנב, ער האט יענעם׳ס געלט. וואס? “לא תלין” איז אז דו דארפסט צאלן יענעם טאג. ער האט קיינמאל נישט געצאלט. וואס איז ער? ער איז אן עושק, נישט קיין גנב. ער איז גראדע יא א גנב – ער האט מיין געלט, ער קומט מיר געלט און ער גיבט נישט. ער איז א סארט פון… ער איז נאר אין די קאטעגאריע פון גניבה. דאס איז וואס דו זאגסט, דאס איז וואס מיר קריגן זיך? זייער גוט.
די וועלט איז פול מיט “שיינע אידן” וואס גנב׳ענען
איך וויל עפעס ארויסברענגען פון דעם. איך וויל עפעס דא ארויסברענגען, און נאכדעם וועלן מיר צוריקגיין צו “עולת ראיה” נאך קלארער. איך וויל דא עפעס ארויסברענגען. “ווייט קאלער קריים” אדער אזעלכע “לא תעשוק״ס, בלייבט מען א שיינע איד, אמת? פארוואס בלייבט מען א שיינע איד?
קהלת האט געזאגט (קהלת ה, ז): “אִם עֹשֶׁק רָשׁ וְגֵזֶל מִשְׁפָּט וָצֶדֶק תִּרְאֶה בַמְּדִינָה, אַל תִּתְמַהּ עַל הַחֵפֶץ, כִּי גָבֹהַּ מֵעַל גָבֹהַּ שֹׁמֵר וּגְבֹהִים עֲלֵיהֶם.”
דו קענסט די טייטש? די רמב״ם ברענגט דעם פסוק, עס איז דא אינטערעסאנטע דרשות אז די מלאכים העכער איינער דעם אנדערן. אבער וואס דער פסוק זאגט איז אזוי: אז דו גייסט אין שטאט און דו זעסט אז די גראסערי מאן גנב׳עט פון פוד סטעמפס [food stamps], און די פוד סטעמפס גנב׳עט צוריק פון אים, און דער מלמד גנב׳עט פון די טאטע, און די טאטע פון די מלמד, און אזוי ווייטער – זאלסטו זיך נישט וואונדערן.
פארוואס? ווייל העכער דעם מלמד איז דא א מנהל, און דער מנהל גנב׳עט פון זיין מנהל. העכער דער מנהל איז דא א רבי, דער רבי גנב׳עט פון מיין ברודער, גבוי על גבוי חדר. העכער דער ברודער איז דא א מלך, דער מלך גנב׳עט פון דער פרינץ. די גאנצע סיסטעם איז איין גראדיגע גזילה. דו וואונדערסט זיך אויף זיין קליינע נעבעכדיגע גנב? דו וואונדערסט זיך פארוואס? האט ער זיך געשריבן אויף די רעגיסטרירטע ראנג זאך? דו כאפסט נישט די גאנצע רעגיסטרי, די גאנצע זאך איז קוראפט [corrupt] פון אנהייב ביזן סוף.
“גבוה מעל גבוה שומר וגבוהים עליהם” – דער רבי מאכט זיכער צו פראטעקטן [protect] די גבאי וואס גנב׳עט, און דער רבי׳ס רבי פראטעקט דעם רבי׳ן, און אזוי ווייטער. כאפסטו וואס דא טוט זיך? דאס איז דער פשט.
דא נאך א פסוק. פשוט׳ער פשט דארט. דאס איז א פסוק? דארט מיר סתם אזוי א לאנגווייליגער פסוק. ס׳איז א פסוק, מען דארף נישט זאגן. ער הערט אן אנדערער פסוק. אבער דאס איז עושק. דא איז גזל ועושק, יא? ער רעדט נישט קיין חידוש און מען זעט קיין גנבים. גנבים איז א פראבלעם פון די פאליס. מען זעט אז יעדער איינער האט יענעם׳ס געלט “סאמהאו” [somehow], אבער עס איז א שיינער וועג. ער איז א שיינער איד. וואלט עס א שיינער וועג. פאר די מייסטער, ער איז א שיינער איד. ער וועט גנב׳ענען אין א שיינעם וועג.
די מוסר השכל פון קהלת: טריי נישט צו סאלוון די וועלט
יעצט אזוי. אבער דעמאלטס, וואס איז די פוינט פון די פסוק? אז יעדער גנב׳עט אין… “מקום המשפט שמה הרשע”. ווילסטו וויסן אז די וועלט איז קאראפט? That’s it, is the point? So, excuse me, the point? Yeah, it’s the point פון קהלת בכלל. “סוֹף דָּבָר הַכֹּל נִשְׁמָע אֶת הָאֱלֹקִים יְרָא וְאֶת מִצְוֹתָיו שְׁמוֹר כִּי זֶה כָּל הָאָדָם”. ס׳איז דאך אלץ דער אמת׳דיגער פוינט פון קהלת. ס׳איז די וועג עס האט געזאגט מיט א פרומען וועג, און מען האט נישט צעטון. ס׳איז דאך אלץ דער אמת׳דיגער. און שפעטער פריער, זאגט ער די זעלבע זאך פריער, אבער מיט אן אנדערן נוסח. א מער א נוסח וואס אינגע קענען פארשטיין. אבער פשט איז די זעלבע זאך.
ממילא, you please wake up in the morning and try to be מער ווייניגער גלייך. טריי נישט צו סאלוון [solve] די וועלט, ווייל די וועלט פליטשט אונז שוין א לאנגע צייט. אברהם אבינו האט זיך שוין געשלאגן מיט נמרוד, און שרה האט זיך שוין געשלאגן מיט פרעה, און יצחק האט זיך שוין געשלאגן מיט אבימלך. אבימלך האט געזאגט “די געלט ביי מיר”, וואס אלע עסקנים זאגן: “איך האב נישט געהערט, קיינער האט נישט געזאגט, אלעס איז געזאגט”. ס׳איז געווען אמת, טאקע מען האט געגנב׳עט, ער האט געגנב׳עט. דארף מען רעדן מיט די גבאי.
בקיצור, דער אמת שטייט אין חומש, אמת? פסוק אין חומש. אבימלך ענטפערט רשעות׳דיג: “גַּם אַתְּ לֹא הִגַּדְתְּ לִי וְגַם אָנֹכִי לֹא שָׁמַעְתִּי בִּלְתִּי הַיּוֹם” (בראשית כא, כו). און מען שרייט און מען וואונדערט זיך, ער גייט צום רבי׳ן, דער רבי זאגט “איך האב נישט געהערט, וואס האסטו געזאגט? יא, טאקע”.
דער עולם מיינט אז רשעות איז א שפיל. פארשטייסט? העלפט נישט. העלפט נישט, מען דארף עפעס טון. דער נמרוד מיט נמרוד׳ס יעדער איינער האט אהיים געגאנגען, און פראבירט שפעטער אין “שער הציון” איבערצונעמען.
מעשה נורא: דער רבי און דער פרייז
מען זאגט סיי פאר א קינד א פרייז. וואס ער גייט לערנען, זאלן זיי אים פליז געבן. ס׳איז אזא הלכה וואס אונזערע חכמים האבן געפילט פאר וויכטיג צו זאגן. ווייל וואס לערנט זיך אויס? לערנט זיך אויס אז די וועלט איז פול מיט גנבים? ס׳לערנט זיך אויס אז די רבי׳ס געבן נישט אלעמאל זייער פרייז.
איך האב געהערט פון איינעם, איך האב איינער א גרויסער תלמיד חכם, א גרויסער בעל דעת, האט ער געזאגט אז אפשר וואלט ער נישט געווען היינט וואס ער איז ווען נישט די קינדערהייט וואס ער האט געהאט. ער האט געזאגט אז איינע פון זיינע פארמאטיוו עקספיריענסעס [formative experiences] אין לייף… די ענדע איז א קאנפארטיר [?], פארמאטיוו עקספיריענסעס אין לייף:
אז דער רבי האט צוגעזאגט, ווער ס׳וועט חזר׳ן די גאנצע פרק, וואס ווייס איך וואס, ער וועט אים געבן א מתנה. און ס׳איז געווען א וועקעישאן, ער האט זיך געזאגט, מען דארף ארבעטן, ער האט גוט איינגעחזר׳ט, די גאנצע וועקעישאן האט ער געזעצן און געחזר׳ט נעבעך. און ער איז געקומען צום רבי׳ן, און דער רבי האט אים געזאגט… און דער רבי האט געכאפט אז עניוואן גייט אים טעיקן אפ אויף די אפפער [take him up on the offer], ער האט געמיינט אז ס׳קאסט נישט קיין געלט. ווייל דער יונגל האט עס טאקע געטון, און דער רבי האט געזאגט, “נאו פראבלעם, איך וועל דיר געבן דיין פרייז.”
אבער ער האט נישט געהאט קיין פרייז, דער רבי, ס׳איז נישט געווען צוגעגרייט גארנישט. און אזוי יעדן טאג, אזוי ביז די לעצטע טאג פון חדר, ס׳איז שוין געווען נאך די וועקעישאן, איז דער רבי אים געקומען אינדערהיים, און אים געגעבן עפעס א קליינע אלטע ספר וואס ער האט געטראפן ערגעץ. יענע זאך ליגט נאך היינט אויפ׳ן שאנק פון דעם תלמיד חכם, די זכר, ס׳שטייט איינגעשריבן שיינע רייד, “פרס לבחור היקר, תלמיד היקר,” – דער רבי האט מיר גע׳הרג׳עט א גאנצע זומער, פארשטייסט?
דער חידוש: פארוואס דארף די תורה אזוי פיל פרטים?
קיצור, אלץ טוט מען זיך אזוי. ס׳איז געווען מיר אריינצוזאגן, איך וויל דא זאגן אזוי, אז דא איז דא א חידוש, לאמיר אריינטראכטן. איך וויל זאגן דעם חידוש און אנגעקומען צו בעל כרחך ווילסטו עס זאגן, אבער איך וועל זאגן קודם אן אנדערע וויכטיגע זאך וואס איך האב געוואלט ארויסברענגען, און דאס איז אזוי:
ס׳איז דא א מענטש, נישט א מענטש, אין די וועלט זענען זיכער דא מענטשן אזוי, וואס זאגן זיי “לא תגנוב”. “לא תגנוב” איז זייער סימפל [simple], וואס איז דיינס איז דיינס, און וואס איז יענעמ׳ס איז יענעמ׳ס. אויב דו קומסט צו פאר יענעמ׳ס, איז עס יענעמ׳ס. פשוט, אמת? איינער האט א חילוק? ניין, וואס איז מיינס איז מיינס, אבער אויב איך קום צו פאר יענעמ׳ס איז עס אויך פאר מיינס. ניין, ניין, אזוי טראכטן אלע שיינע אידן, אמת?
אבער ניין. דער פשוט׳ער ארענטליכער “לא תגנוב” מיינט נישט דאס. האב איך געזאגט א חידוש, מען ווייסט נישט. איז פארוואס ווייסט מען נישט? ווייל די תורה האט געפילט פאר נויטיג צו זאגן “לא תעשוק ולא תגזול ולא תלין פעולת שכיר ולא ולא ולא ולא”, א גאנצע ליסטע פון וועגן וואס מען קען גנב׳ענען, און די תורה האט נישט קיין איבעריגע אותיות.
דער אייבערשטער האט נישט קיין סאך צייט צו רעדן, דער אייבערשטער רעדט אן איינמאל יעדע זאך וויפיל ער קען… און אומקול [?] וועט דער אייבערשטער געפילט פאר וויכטיג צו שרייבן א גאנצע פרשה אין שופטים, און נאך א גאנצע פרשת קדושים, און נאך א גאנצע פרשה דארט אין דברים, ווי סתם די זאכן – איך געדענק נישט וועלכע פרשה.
און אזוי פיל מאל זאגן, אז איך בעט דארף אויב דו האסט אן ארבעטארער, זאלסט אים נישט [עושק׳ן]. אויב דו האסט געלערנט, און די וואך שטייט עס יא, אויב ווען געקויפט עפעס פאר פופציג יאר, יעדער יאר איז ער א פופציגסטעל פון דעם מקח. “לְפִי רֹב הַשָּׁנִים תַּרְבֶּה מִקְנָתוֹ וּלְפִי מְעֹט הַשָּׁנִים תַּמְעִיט מִקְנָתוֹ” (ויקרא כה, טז). וואו קען דארף מעסט זיין – דער שרייבן פרשת בהר – דער קענסט זיין – קען נישט מעסטן פרשת בהר? דער קענסט זיך מעסט זיין? איך קענס נישט מעסטן – פאננעייעס פרענק [?], קעסט נישט קיין מעסטן. א קענסט אזוי קענסט נישט מאטעמאטיק? די קענסט נישט קיין מער.
איז… פאר סום ריזן [some reason], יעדע איינער ווייסט, קיינער האלט נישט קיין גנב, קיינער וויל נישט גנב׳ענען פון אים. אבער… פאר סום ריזן, מען דארף צופיל א געוויסן דעת.
א געוויסן דעת פרוטינג [?], א געוויסן דעת טייכטן. א געוויסן רעאליטי דעת. צו כאפן, אז אויב מ׳האט פארקויפט א פעלד פאר פיפציג און פערציג יאר און עס איז שוין אריבער ביז זיבן יאר, קומט אויס א זיבעלטן האט מען שוין אפגעצאלט, און ווען מען קויפט עס צוריק דארף מען נאר געבן פאר צוויי און פערציג יאר. דאס איז זייער א טיפע כאפ צו כאפן אז דאס איז אב איסיגער [?].
זייער א טיפע כאפ. די ניסטוגע [?] האט מען נישט פארשטאנען, אדער מען האט עס טעארעטיש פארשטאנען, מען האט עס עכט פארשטאנען, און די תורה האט נישט געוועיסט [wasted] געלט אין צייט און טינט. ווייסט, דו כאפסט אז ווען מען שרייבט די תורה דארפן האבן אן עכטע קעיר [care], ווייל ווייסט די סוף פון דערוועלכע האט מען זיך געמוטשעט צו שרייבן די אלע זאכן זייט אלע דורות, זייט משה רבינו, יא אז נישט סתם, איך האב נישט זאכן בטעות.
און פארוואס? ווייל מענטשן כאפן נישט. איך זאג דיר אז מענטשן כאפן נישט. וויפיל מער די גמרות מען גיט, אפשר כל ימי חייו אילע זאל מען כאפן ביי די דוגמאות צו פאלגן. יא, וואראייע [whatever], אז אסאך זאכן וואס עד היום הזה וויילסטו שטייט נישט, פונקט די דוגמא אין די תורה אדער די שכנרא [?], כאפט מען נישט אז ס׳רעדט זיך פון איינס. איך האב געזאגט, איך וויל געזאגט קיין סאמטע זאך. א דוגמא, פארוואס נישט אויב איך האב מיך גערעכענט די הלכה. איך וויל נאך נאר ווייזן אז עס איז דא זאכן וואס עס איז צום זאגן דעפליקעישן [duplication] פון כלל צו פרט. איך האב א סך כלל א כלל און א פרט. פשוט. אבער איז קיינער פאר אלטערשטאנען אז ס׳איז בכלל הנושא. אממ…
שיעור: לא תחמוד, חושן משפט, און די “בלינדע פלעקן” ביי ערליכע אידן
אינהאלט:
דער שיעור באהאנדלט די איסור פון “לא תחמוד” אין א מאדערנעם קאנטעקסט, ספעציפיש לגבי ריעל עסטעיט און דאס “מוטשען” מענטשן צו פארקויפן הייזער וואס זענען נישט עומד למכירה. דער רעדנער ברענגט ארויס א שטארקע מוסר השכל: וויאזוי ערליכע אידן, וואס זענען מדקדק אין קליינע חומרות, קענען אינגאנצן פארזען א דאורייתא אין חושן משפט ווייל “מ׳רעדט נישט דערפון”.
—
די אפליקעישאן פון כלל צו פרט
הא? וואס איז די ראיה? די ראיה איז, אז אסאך זאכן וואס מ׳זעט עד היום, ווייל ס׳איז נישט פונקט די דוגמא אין די תורה אדער אין שולחן ערוך, כאפט מען נישט אז ס׳רעדט זיך פון אונז.
איך וועל זאגן אן אינטערעסאנטע זאך, א דוגמא. איך ווייס נישט צו איך בין גערעכט אין די הלכה, איך וויל נאר ווייזן אז ס׳איז דא זאכן וואס די סיבה איז די “אפליקעישאן” [application] פון כלל צו פרט. איך זאג דיר א כלל און א פרט, פשוט. אבער קיינעם פאלט נישט איין אז ס׳איז בכלל הנושא. און ס׳איז מורא׳דיג פלא. איך קען זאגן נאך דוגמאות, אסאך דוגמאות וואס מ׳קען טראכטן אפילו. איך האף אז דער עולם וועט גיין פארשטיין וואס איך מיין.
איך האב געלערנט שבת וועגן “לא תחמוד”. די בחורים האב איך געלערנט מיט. און מ׳קומט אן – איך האב געטראכט – ס׳שטייט “לא תחמוד” מיינט, אז אויב איינער האט עפעס א זאך און מ׳בעט זיך ביי אים שטארקער ער זאל עס פארקויפן, איז דאס אן עבירה פון לא תחמוד. אפילו ער פארקויפט עס נאכדעם, אבער די עצם מעשה איז אן איסור. אזוי שטייט אין די גמרא, אזוי שטייט אין רמב״ם, רוב פוסקים האלטן זיכער אזוי.
אבער איך האב זיך געזעצט, איך האב זיך געמוטשעט צו טראכטן, איך האב געוואלט זען אויב מ׳קען אנקומען [צו א היתר]. איך האב זיך געמוטשעט צו טראכטן: פון וואס רעדט זיך דאס? ס׳קען זיך מאכן אז מ׳גייט אין א סטאר [store]… ניין, ס׳רעדט זיך נישט פון א סטאר, אמת. די אחרונים זאגן גוט: ס׳רעדט זיך פון א זאך וואס איז נישט עומד למכירה. ער וויל עס נישט פארקויפן, און דו מוטשעסט אים. אזוי, מיין ברודער האט מיר געזאגט אז ס׳שטייט אין די היינטיגע פוסקים די חילוק. ס׳איז אינטערעסאנט אז ס׳איז מיר נישט איינגעפאלן. מ׳דארף שרייבן דאס, עפעס איז “פאני” [funny] דא.
אבער לאמיר זאגן אז דא איז אן עומד למכירה. אקעי. וועלכע זאך איז נישט עומד למכירה? זאג גוט. דו זאגסט גוט. אבער קודם לאמיר טראכטן… מ׳קען באלטן. דו סקאווען איין מינוט. אבער קודם לאמיר רעדן, איך בין גערעכט, איך בין גערעכט, איך וועל אנקומען. איך וויל ארויסברענגען א נעטע פונקט, ווייל איך האלט נאך א סטעפ פארדעם. איך האלט נאך א סטעפ פארדעם. איך וויל ארויסברענגען א זייער א יסודות׳דיגע זאך.
די ריעל עסטעיט דוגמא – “לא תחמוד” ביי הייזער
איך האב געטראכט, ס׳זאל זיין אן עומד למכירה, מ׳וועט צוקומען צו דעם אויב מ׳האט צייט. איך האב געטראכט אז איך וואוין אין א נייע געגנט, א נייע געגנט פאר די אידן. איך האב באמערקט אז די אלע גוים קאמפלעינען [complain] זייער אסאך אז זיי קלאפן ביי זייער טיר ריעל עסטעיט אגענטן צו זאגן: “קענסטו פארקויפן? ווילסט פארקויפן דיין הויז?”
דו פארשטייסט וואס דו שטערסט אים? איך האב געפרעגט אפאר מענטשן, פארוואס איז נישט דא “לא תחמוד”? עס קאלט אים, ער שרייבט א פעיסבוק פאוסט ווי שלעכט ער איז. פארוואס שטערט אים? ער וויל נישט קיין געלט, ער וויל נישט קיין קויפער, ער וויל נישט פארקויפן. ער וויל נישט פארקויפן.
איין מינוט, דאס איז די שאלה פון די רמ״א. למעשה פארקויפט ער נישט. דאס איז בעיסיקלי “לא תחמוד”, פון דעם רעדט די פסוק. ענק זענען מסכים אז “לא תחמוד” איז דא?
ס׳איז דא א מחבר “ספר החינוך” וואס זאגט אז א גוי איז נישט דא “לא תחמוד”. דו קענסט שרייען, “ס׳איז נישט קיין פראוו [proof] ווייל ס׳איז א מחבר ספר החינוך,” ווייל ער האט סיבות פארוואס. אבער דער מחבר ספר החינוך זאגט אז אפילו א גוי טאר נישט מאכן “לא תחמוד”. און די מקור איז “ולא תחנם”. די רמ״א ברענגט עס.
איך וויל דיר זאגן א זאך. ער וויל נישט א הויז אין די גאס. זייער גוט. ער וויל דוקא אין די געגנט. איך באקום טעקסטס פון מענטשן וואס ווילן פארקויפן א הויז אין די גאס, און איך זאג זיי אז איך בין נישט קיין קונה. ס׳איז דא מענטשן וואס ס׳שטערט זיי. איך זע דיך, דו זאגסט אז ס׳איז דא מענטשן וואס ס׳שטערט זיי. מיר זענען מסכים אז ס׳איז דא מענטשן וואס ס׳שטערט זיי. די שאלה איז נישט וואס שטערט יענעם, just to be clear, דאס איז נישט די סיבה פאר די איסור. אבער פרעג איך דיר א שאלה, מאכט עס סענס [sense], at least צוויי וועגן, אז דאס איז א בעיסיק קעיס פון “לא תחמוד” וואס שטייט אין די חושן משפט? דו ביסט נישט מסכים? ער איז נישט מסכים. אבער איך זע די אדווערטייזמענט.
דער חילוק צווישן “אפערן” און “מוטשען”
מאמר, איך האב נישט “לא תחמוד”. מאך נישט יענעם משוגע. איך זוך מענטשן וואס ווילן פארקויפן זייערע הייזער, און איך האב קונים פאר זיי. זייער גוט. דו קענסט זאגן עפעס אנדערש. דו קענסט זאגן אז דו מאכסט נישט קיין שידוך. אפשר דארפסטו א שידוך? אפשר איינמאל בעטן מעג מען, צוויי מאל נישט. קען זיין? דו קענסט זאגן, “אויב דו פלאנסט צו פארקויפן, איך האב פאר דיר א קוינע.”
איין מינוט, זייער גוט. מיר רעדן אז דו טארסט נישט. איך רעד אז דו טארסט נישט. ניין, ניין, רבי איד, איך רעד אז דו טארסט נישט. ער בעט איינמאל און זאגט, “איך וויל דו זאלסט וויסן אז אויב ס׳איז דא עפעס אויף די מארקעט, איך האב פאר איינעם א קויפער.” איך ווייס, איך זע נישט אז ס׳איז “לא תחמוד”. בכלל, איך ווייס שוין אז די בראקערס טארן נישט מאכן “לא תחמוד”, דאס איז אן אנדערע שאלה, ס׳קען זיין א חילוק.
אבער לאמיר זען אז ס׳איז דא מענטשן וואס מ׳מוטשעט זיי. למעשה שוין, ס׳מאכט זיך. ווייסטו אז ס׳איז דא מענטשן וואס מ׳מוטשעט זיי? יא. “אז איך וויל די הויז, ס׳איז נעבן די בית המדרש, נעבן די ריכטיגע לאקעישן, איך וויל דעי הויז.”
מאכט דעמאלטס, וואס איז די מעשה? אז דאס איז לויט “לא תחמוד” די גאנצע רייזע, לכאורה? קענסטו זוכן א היתר? מסתמא האסטו, אויף יעדע זאך האבן די רבנים א היתר. אבער עס איז לכאורה מער דער פסוק גערעדט. ווייל אויב נישט, פון וואס אין די יארע רעדט דער פסוק? האסט נישט קיין תירוץ ריכטיג.
וואס דער דוד האט מיר מסביר געווען, עס איז א סערטען [certain] הויז, וואס… איך דארף פארזארגן די טענאנטס, עס איז נישט א רעיז [raise], אבער דו זאגסט, איך לייג דעם פסוק אין דער זייט. איך רעד פון די “לא תחמוד” קעיס! עס איז obvious וואס דו זאגסט, קען זיין אז מען אפערט נאר, מען מוטשעט נישט, נישט קיין עוולה. לאמיר זאגן מ׳האט געמוטשעט יא. מענטשן מוטשעט מען, עס איז אסור בעיסיקלי. מען מוטשעט גאנצע טעג. יא. נישט גערעכט, מ׳וויל צאלן. אבער ער לייזט “לא תחמוד” אפילו מ׳צאלט, אזוי פסק׳נט דער רמב״ם און דער שולחן ערוך. תוספות איז נישט מסכים. אבער… יא… ווייזט אויס. אמת.
ווייזט אויס, איך ווייס וואס ס׳איז געווען. עפעס א שיעור. וואס? ווייל ער לאזט עס נישט אריין, מען קען נישט דארט דאווענען. ס׳איז דא א צווייטע זייט, און דא א ענין פון “ועשית הישר והטוב”, און פון די אנדערע מענטשן. עס איז נישט אזוי סימפל. דו ווייסט, עס איז דא א צייט שוין אפשר עס איז נישט עומד למכירה, אבער די אנדערע מענטשן זאגן אז מ׳איז א רשע, און מ׳קויפט נישט פאר די נעדער. עס איז נישט אזוי סימפל.
על כל פנים… אפשר קען מען זיך מחלק זיין, איך וויל דא ארויסברענגען אן אנדערע פוינט. איך האב געזען אזוי ארומגיין אין מיין געגנט, וואס דעיס איז מער ווייניגער די האלט פון די מענטשן: זיי ווילן נישט פארקויפן זייערע הייזער. איך בין געקומען צו מענטשן וואס עס איז געזאגט, און דארף מיר פלעין אויסגלייכן. נישט, און מ׳רעדט פון אזעלכע ליטווישער, איך האב געזען ערנסטע, ערנסטע מענטשן. זאג, דו האסט דאך חשק אויף די ווילע, וואס אפשר גייט עס נישט אן און מילא קומט אויס… וויילא, how else are you supposed to buy the house?
ברענג איינס אויף די מארקעט. איינס אויף די מארקעט. איך האב נישט אויף די מארקעט? איך האב גערעדט וועגן איינער וואס זאגט אז דו מוזט מיר פארקויפן דאס הויז ווייל איך דארף עס. דו מוזט מיר געבן די שיעור, שווי המקח. הייבט זיך נישט אן א שאלה. ס׳איז זייער גוט, איך האב געוואוסט אז איך האב נישט געטראפן די שיעור. ס׳איז זיכער גענוג. עקזעקטלי. זעסט אז די מענטשן קאמפלעינען.
די בלינדשאפט ביי ערליכע אידן
ניין, מיין חידוש איז עפעס אנדערש. מיין חידוש איז, אז איך רעד דאך פון אידן וואס זייער גאנצע לעבן איז אזא “תחת ברכת השם”, און דאך פרומע, און מ׳טרעפט אזא חומרא אין אלע מיני זאכן. ווען איך קום צו די זעלבע מענטשן – איך וויל דיר פארציילן, איך האב געזאגט דאס, איך האב נישט געכאפט אז ער האט פונקט צו זיין הויז האט ער געשיקט אן “עין זלזול” [עין הרע]. איך האב נישט געוואוסט, איך האב נישט געטשעקט. אבער ער האט מיר געזאגט, און ער האט געזאגט ממש לשון “עין הרע”.
עקזעקטלי די סארט מענטשן. ס׳איז א חילוק, ס׳איז א איד. נישט נאר א איד, די עקזעקט מענטשן פונקט. איך רעד דיר פונקט, איך האב נישט געגאנגען צו זיין אויף א ליידיגגייער. ס׳איז נישט אינטערעסאנט. איך רעד דיר פון די ערנסטע מענטשן וואס קומען צו מיר מיט אזעלכע הייליגע מעשיות, א מלך. א הלכה שאלה סאמטיים [sometime], און איך לייג אים אויס. שפעטער טרעפט ער אן אומגליק.
ס׳איז טאקע מחלוקת הפוסקים, אבער שוין, איך זאג דיר, ס׳איז נישט קיין פוסקים. אבער אונז פאלט אים בכלל נישט איין אז ס׳איז עפעס ראנג. דאס איז מיין פוינט, דאס איז מיין חידוש. דאס איז בעסיקלי פון וואס איך רעד. אגעין, איך זאג נישט אז ס׳איז נישט מותר אדער אסור, איך האב נישט קיין אנונג. מ׳דארף דאך זייער גוט מדייק זיין צו וואס מ׳טוט אדער נישט. אבער ס׳זעט נישט אויס אז דא איז עפעס א חוסר ראיה, עפעס א בלינדשאפט. ס׳איז דא געוויסע זאכן.
פארוואס, חלילה, פארוואס טאקע טראכט ער אז ס׳איז נישט אזוי חמור? ווייל מ׳איז נישט צוגעוואוינט אז מ׳רעדט וועגן דעם. מ׳רעדט פון סתם דברים אין ישיבה, און מ׳רעדט פון אסאך חומרות. אבער פון חומרות אין “לא תחמוד” רעדט מען נישט.
די דוגמא פון מקוה געלט
וויאזוי ווייס איך? איך בין געווען אין ישיבה. איך זאג דיר, איך געדענק איינמאל זענען מיר געווען אין ישיבה, האבן מיר געלערנט מסכת בבא קמא, און דער מגיד שיעור יא, ער האט מסביר געווען אז לכאורה אויב מ׳גייט אין מקוה און מ׳צאלט נישט, איז מען עובר אויף “בל תלין פעולת שכיר”. גערעכט. איך בין געגאנגען צוויי וואכן דארט אין מקוה אן צאלן פאר די מקוה. נישט ווייל מען דארף גניבה איז א קלענערע פראבלעם. ניין, קיינער גייט נישט, קיינער גייט נישט טון, מ׳גייט ענדערש צאלן נאך שבת, אפילו דער… ווייל “תלין”, עס שטייט אין פשט אז אפילו מ׳סוכם אויף א זאך איז… אזוי איז די הלכה.
אבער רוב מענטשן טראכטן נישט אזעלכע זאכן, אזוי… אונז איז נישט איינגעפירט, פאר סאם ריזן [some reason], חושן משפט רעדט נישט קיין סאך צו מקווה אידן. איך בין נישט… איך זע אז מענטשן וואס זענען פאר זיך, ווען ס׳קומט צו זיי, זיי זענען דאס מודה. פארשטייט איר? זיי זענען מודה, אפילו אמאל אזוי…
די פסיכאלאגיע פון “זען” און “מיין הויז”
אקעי, דאס איז די פשט, איך רעד נישט פון דער… איך מיין אז אפילו וואס איר כאפט ער נישט. אז ער כאפט ער… מיינט אז ער איז טאקע ברוגז. אקעי, ברוגז קען ער דאך זיין, איך ווייס, איך רעד נישט פון דער אז ער כאפט נישט אזא שאלה. ס׳איז דאך דא… ווען מ׳לערנט אביסל און מ׳קוקט אריין אין די זאכן, זעט מען, ס׳איז גאנץ קלאר ווער ס׳לערנט. ס׳טראכט אריין אביסל און עס פארשטייט.
ס׳טראכט אריין אין די מיינד [mind] פון דעם איד, דעם מענטש וואס מען קומט און מ׳זאגט ער האט א הויז, ער וואוינט שוין דא פופציג יאר, “היער בנה וזרע אכל” [דא האט ער געבויט און דא געגעסן], און אזוי ווייטער. מען זאגט אים פארקויף עס. ס׳איז עקלדיג. פארוואס איז עס עקלדיג? דו ווילסט נישט מאכן געלט? ס׳איז אן עולה וואס דו פארקויפסט א הונדערטער… ס׳האט נישט מיט סענטימענטלס, מאכט עס טשיפ [cheap]. ס׳איז נישט… אלעס איז עובד על פי מחיר.
ס׳איז מיין הויז. פארוואס ווילסט עס צונעמען? פארוואס ווילסט עס צונעמען? ניין. ניין, ס׳איז א סארט פון גזילה. דו ווילסט אוועקנעמען מיין הויז. איך ווייס אז דו ווילסט מיר צאלן, אבער דו ווילסט אוועקנעמען מיין הויז. ס׳איז מיין הויז! עס זענען ביי רוב מענטשן, אפשר נישט ביי אלע מענטשן, אבער זייער אסאך מענטשן האבן א קאנעקשן מיט זייער הויז וואס איז טיפער פון געלט.
פאקט, וויאזוי ווייס איך? ווייל איך וועל זאגן אזוי, ער זאגט דיך, דו ווילסט האבן צו קויפן די neighborhood, יא. דאס הייסט, עס געלט איז געלט. ניין, עס זענען דא זאכן וואס זענען נישט געלט. און פארוואס אסאך אידן וואס זעט מיר אויס אז זיי כאפן די וואס איך האבן נישט. Somehow, דער איז א דיסקאנעקט [disconnect], און דאס איז נאר א אייניגעמען. איך קען זאגן, איך צען טויזנטע גמרא׳ס. דאס גייט אריינגעלאזן. וואס פאר סאמע ריזן… דאס זענען גלות אידן. איך זאג אזוי, איך קען דיר זאגן נאך אסאך די גמרא׳ס, אבער all of די גמרא׳ס, ער גייט מיר זאגן “too political”, און ער גייט מיר טעקן אוועק די פוינט. וואס איך וויל זאגן איז אזוי, איך וויל צוריקגיין צו וואס מיר האבן געלערנט אסאך יארן צוריק.
שיעור פרשת משפטים – חלק ד׳
נושא: מוסר אלס “שכל מעשי” און די נויטווענדיגקייט פון “מאראלישע ברילן”
מוסר: די פראקטישע וויסנשאפט פון “זען”
מען קען זאגן אסאך תירוצים פארוואס. איך מיין אז – איך נוץ גראדע אידישע דוגמאות, אבער איך מיין אז די תירוץ וואס איז זייער באליבט צו זאגן, אז אידן האבן די פראבלעם, איז נישט די תירוץ. ס׳איז א מענטשליכע פראבלעם. מיר זענען גלות אידן.
מוסר, הנהגה טובה, הייבט זיך אן פון שכל. א גרויסע חידוש וואס איך זאג אלעמאל: דער עולם מיינט אלעמאל אז מוסר איז “טו דיך לערנען און זיין אן ערנסטער מענטש”. איך זאג דיר אלעמאל, אז אוודאי דארף מען זיין אן ערנסטער מענטש, אבער איך וויל דיר זאגן אז מוסר באשטייט פון – וויאזוי רופט עס אריסטו? שכל מעשי. א געוויסע פראקטישע וויסנשאפט.
איז וואס הייסט פראקטישע וויסנשאפט? “חכמה תצילנו מאיזה רע” [קהלת ז, יב: החכמה תחיה בעליה]. פראקטיש איז נישט וויסנשאפט, און וויסנשאפט איז נישט פראקטיש. דער תירוץ איז, אז ס׳איז געוויסע ברילן, געוויסע לענזעס [lenses], געוויסע משקפיים – איך ווייס נישט אין וויפיל שפראכן איך זאל זאגן די זעלבע זאך. ס׳איז דא צו זען די רעלעוואנטע, די מאראלישע אויסזען פון א זאך, דארף מען האבן געוויסע גלעזער.
ווען איך זע… עס קען זיין אסאך מאל די נגיעות מאכן די גלעזער, אבער איך מיין אז ס׳איז אסאך טיפער פון דעם, אסאך מער בעיסיק [basic] פון דעם. איך קען וויסן זייער גוט באופן שכלי מופשט, באופן כללי – דאס איז נישט שייך צו מוסר, דאס איז שכל מופשט. האסטו אן ענין פון עושק? וויאזוי איז דיין משכנתא? וויאזוי איז דיין רענט? האסטו אלעס סיינס [signs]?
די “לא תחמוד” ברילן אין ריעל עסטעיט
אבער די ריאליטי [reality] פון די וועלט איז, אז מען פארקויפט הייזער, מען כאפט אהער, מען כאפט אהין. און מען דארף קויפן א געוויסע ברילן וואס לייגט ארויף אויף דעם אזא פילטער וואס ווייזט “לא תחמוד”.
חמדה, פארגעס נישט, הייסט דאס מותר. אסאך מאל “לא תחמוד” איז דאך מותר [לויט די טרוקענע הלכה]. חמדה, די קאנצעפט חמדה איז א קאנצעפט, יא? א נייע קאנצעפט. ס׳איז נישט די זעלבע קאנצעפט ווי גזל, רייט [right]? ס׳איז אביסל אנדערש. ס׳איז אפשר אן ענף פון גזל אדער אן ענף פון עפעס אן אנדערע זאך, אבער ס׳איז נישט די זעלבע זאך.
עס איז דא עפעס א ראיה, ס׳פעלט דא עפעס אן “אפענינג יור אייז” [opening your eyes]. ביי די וועי, סאמטיים [sometime] ווען מענטשן זענען אויף די אנדערע זייט פון אזעלכע זאכן, זיי זאגן סאמטיים זאכן אזויווי דאס: ס׳איז נישט פשט איך האב געהאט נגיעות א גאנץ לעבן, און יעצט פון די אנדערע זייט כאפ איך. ניין, ס׳האט מיר געעפנט די אויגן. יעצט כאפ איך אז די מעשה… איך האב נישט געזען די מעשה גוט ביז יעצט. איך האב נישט גוט פארשטאנען די ריאליטי.
איך האב נישט געזען, איך האב געמיינט אז ס׳איז סתם “ער קויפט א הויז”. ביז איך האב געהאט א הויז אין א געוויסע געגנט וואס איך האב ליב געהאט, און מ׳האט מיר געקומען זאגן [אז מ׳וויל עס אפקויפן], האב איך געכאפט אז דאס איז א קוועסטשענעבל [questionable] זאך. איך האב געכאפט אז דא איז דא פשוט א זאך וואס איז נוגע להלכה, ס׳איז נוגע צו מאראל, ס׳איז דא פשוט א נושא, ס׳איז דא פשוט א שאלה. דו קענסט נישט וויסן וואס די תשובה איז.
דאס איז א זאך וואס מ׳דארף זיך אויסלערנען צו זען. און נאטורליך מענטשן זעען עס נישט, אפילו ווען זיי זענען גאר פרומע און זיי ווייסן אז זיי זענען זייער דעדיקעיטעד [dedicated] אינעם ענין פון “ונשמרתם מאוד לנפשותיכם”. אויף פשוט׳ע זאכן – ער זעט עס נישט. ער זעט די מציאות מיט אנדערע ברילן. ער זעט נישט בכלל די… כדי צו זען, כדי צו קענען בכלל טון אן איסור אדער א מצוה, דארף מען זען קודם אז דאס איז א “דבר האסור” אדער א “דבר המותר” אדער א “דבר הרע”. ער זעט בכלל נישט די נושא פון טוב ורע דא, ער זעט סתם ביזנעס. מ׳דארף זיך קויפן געוויסע גלעזער – ס׳איז אמאל פון עקספיריענס [experience], אדער אמאל מ׳לערנט די תורה זעט מען עס, און מ׳הייבט אן צו זען אז ס׳איז דא דא בכלל א נושא.
דוגמא ב׳: הטרדות און סאציאלע גרעניצן
איך קען דיר זאגן אן אנדערע עקזעמפל? אויך, ס׳קען זיין ס׳איז נישט א שיינע עקזעמפל. ס׳איז דא זייער אסאך זאכן וואס מענטשן רעדן וועגן, וואס מענטשן קאמפלעינען [complain] זייער שטארק, אקעי? נשים האבן א מנהג בזמנינו צו קאמפלעינען זייער שטארק וועגן… וויאזוי רופט מען עס? הטרדות. וויאזוי הייסט דאס אויף אידיש? וואס? נישט “אסאלט” [assault] חס ושלום. האראסמענט [harassment], טשעפען.
און זיי זאגן אז ס׳איז א פאני [funny] זאך, אז מ׳בעט… איינער זאגט דאך א שיינע זאך, ער זאגט אפשר – מ׳רעדט נישט חס ושלום אז איינער רעדט עפעס נישט שיין. אז מענטשן קאמפלעינען אסאך, ס׳איז דא אזא קאמפלעין אז מענער האבן אזא מנהג צו רודפ׳ן.
זיי זענען די “מציאות׳דיגע שדכנים”. ניין, זיי זאלן רעדן שדכנות. זיי רעדן שדכנות, און ס׳איז דא פרויען וואס ווילן נישט. אקעי? ס׳איז דא א נייעס, די מנהגים וואס איך פלעג זאגן זייער אסאך וועגן דעם.
יעצט, איך וויל דיר זאגן עפעס. ס׳קען זיין א ישיבה בחור, אדער איך וויל נישט נאר א ישיבה בחור, ס׳קען זיין א מאן פאר טויזנט יאר, און ס׳איז דא וואס זענען… וואס דארפן חתונה האבן, מען דארף זיי רעדן שדכנות. פשוט, אמת, אפילו אמת. און ס׳איז דא פרויען וואס ווילן דאס נישט.
(איך האב דיך שוין פארשטאנען? קוק אין די טעקסט. יעצט, איך האב דיך נישט געוואלט מסביר זיין).
יעצט, מ׳קען זיין א מאן פאר… ווען ס׳איז פלערטינג [flirting] הייסט עס אזוי, ווען ס׳איז נישט הייסט עס אן אנדערע נאמען. דאס איז די גאנצע חילוק. יא, איך קען זיך דיקן [מדקדק זיין] מיט דיר. און מ׳קען זיין א מאן פאר טויזנט יאר און זאגן: “איך הער? דו ביסט אפסעט [upset]. איך ווייס נישט פארוואס דו ביסט אפסעט. איך הער בעסער. איך וועל נישט טון, איך וועל מאכן א גדר, איך וועל נישט רעדן צו איר, מיט מענער זאל מען נישט רעדן.”
די פעלנדע “סענסיטיוויטי”
און ס׳נעמט עפעס… איך קען נישט זאגן סענסיטיוויטי [sensitivity], סענסיטיוויטי סאונדס טאמבלער. איך וואלט געזאגט אז ס׳איז אסאך מער באזירט אויף א מידה. איך רעד פון א שכל. מ׳דארף אויב אמאל א מענטש… איך ווייס נישט וויאזוי, אבער סאמטיים איז א מענטש זאגט אז זיי האבן א טאכטער, כאפן זיי עס. ווייל ער קוקט, מיט אמאל איז ער אויף די זייט פון די מיידל. אדער זיין אייגענע ווייב – לאו דווקא ס׳העלפט.
אדער איז א מענטש, און עפעס א… איך האב אן אנדערע עצה וויאזוי דאס צו כאפן. מ׳דארף גיין צו אזא פלאץ ווי מ׳פירט זיך יא די מנהג פון “כוסף כסבי דאידך” [לשון מושאל: באגערן יענעמס זאך/מצב], און ס׳איז צו זען אז ס׳איז קראפט [corrupt] אביסל. אמאל איז עס גוט, נא פראבלעם [no problem]. מ׳דארף אויספרעגן יעצט: וויאזוי? וועמען? וועמען מאך איך העפי [happy]? פארגעס א קאמפלימענט? זייער גוט. צופיל קאמפלימענטס הייבט שוין אן צו זיין א פראבלעם. אדער די קאמפלימענטס פון די נישט-ריכטיגע מענטש, אדער נישט-ריכטיגע אופן.
און דאס איז א פארט – איך רעד נישט יעצט אז דאס איז מותר אדער אסור, דאס איז א מצוה, דאס איז אן עבירה, אדער איז א פאר אידן, אדער איז א פאר גוים. איך זאג נאר א פשוט׳ע זאך, און דאס זע איך פון פארשידענע זאכן, אז ס׳איז נישט א שכל. דו קענסט זיך נישט… ס׳איז נישט קיין שכל. ס׳איז דא א שכל אוודאי, אבער דו דארפסט קענען סאמהאו [somehow] זיך פארשטעלן אויף יענע זייט.
אבער ס׳איז אויך זייער שווער צו פארשטיין. וואס הייסט? וואס מ׳פרעגט אסאך מאל די קשיא: “וואס הייסט איך וויל דיר נישט? וואס האסטו א טענה? אז דו ווילסט נישט, גיי ווייטער.”
ניין, דו דארפסט א בעיה. ס׳איז עפעס א בבא גבולי [א גבול], עפעס דו לייגסט זיך. ס׳איז עפעס א בחינת “ווידיבער” [ווידער-ווילן / רודף], עפעס א בחינת… עפעס איז עפעס א פראלן.
און מע דארף… דעיס איז א זאך וואס… איך זאג נישט אז מע דארף זיין אויף יענע זייט צו זען, אבער מען דארף עפעס אן עקספיריענס. עפעס דו דארף זיך ערגעץ קויפן אזא… ס׳איז די ברילן צו קענען כאפן: “איך לאנד [land], ס׳איז א פראבלעם.”
ס׳קען זיין פאר דעם, אסאך מאל, ס׳איז א מענטשן וואס כאפט נישט, האט מען אסאך מאל זאגט מען: “ער האט געוואוינט אין א געוויסע קאלדשער [culture], ער וועט נישט כאפן.” עס איז אמת. ווייל דו האסט נישט די ברילן, דו קענסט נישט זען און קענען קוקן אויף די זעלבע מעשה. און די זאך ווי דו זעסט איז אנדערש. דו זעסט א אנדערע זאך, דיין פירוש. אונז זעהן דיך נישט מיט די אויגן, אונז זעהן דיך מיט אונזערע פירושים וואס אונז האבן אין אונזער קאפ, וואס דאס טיילט אויף וואס עס איז געווען. און דו זעסט דא א אנדערע זאך.
איינער קען זען: “וואס? א מענטש גייט צו דער מענטש און ער וויל אים פארקויפן זיין הויז?”
א צווייטער זעט: “איינער רויבט דארט א צווייטן.”
וויאזוי כאפט מען דאס א זאך וואס מען דארף קענען זען? און קען שטיין מיט פארוואס איך רעד. איך האב [געפילט] אז עס איז גענוג די דוגמאות.
צוריק צו די הייליגע תורה: “מ׳לערנט נישט די תורה”
ער [קער] צוריק צו די הייליגע תורה. ווען אונז זעען די תורה, אונז זעען אונז, און מ׳דארף זייער שטארק מתחזק זיין מיט דעם. אונז זען, אז דא איז סיגנא וואס נישט גענוג. איך וויל נישט גענוג. ווייל פאר סאם ריזון [some reason]… נישט פאר סאם ריזון. אונז פארשטייט וויאזוי די וועלט ארבעט, ערשט אז ס׳איז מחוור, כאילו עס איז פשוט, צו עס וויסן אדער צו גלייבן אדער צו זיין אפילו קאמיטעד [committed].
איך בין אן ערנסטער מענטש. אונז זענען ווייזן אז די זאך איז לויט סיגנא וועל איך עס קיינמאל נישט טון. איך גיי האבן מסירת נפש, אבער מ׳דארף די החלטות אז עס איז געוועגן אין די גאנצע געלט. איך געב נישט, איך קען עס קיינמאל נישט טון. אבער מיין פראבלעם איז נישט… און נישט אין די זעהן, נישט אין די פלייכלעך מופשט, און איך פארשטיי וואס מיינע סיגנאוועט. און אויך נישט אין מיין וואס מע רופט מיין דעדיקעישאן [dedication], אדער מיין – ווי זיי רופט מען עס דעמאלטס – סעלף קאנטראל [self control]. איך האב הונדערט פראצענט סעלף קאנטראל.
ס׳פעלט מיר עפעס אנדערש. ס׳פעלט מיר א אויג… דו דזאמפסט [jump] ארום דעם. ס׳פעלט מיר א אויג… זעהסט, איך כאפ דאס. דו ליגסט, טראכטסט ארום די קייס, טראכטסט רעיטער. א גאנצע זאך, ס׳פעלט מיר א אויג צו זעהן, אז דא איז דאס א נושא וואס איז בכלל נוגע צו טראכטן אז עס איז דא א טוב ורע אין דעם.
ווי איך זעה אזויפיל קעיסעס [cases], און יעדע זאך קען זאגן נאך די גמרות וואס איז נוגע. מען קען זעהן אז מענטשן וועגן זענען א געוויסע פאזישאן [position], אויף ווייל זיי האבן א געוויסע חינוך? אויף ווייל זיי האבן נישט געכאפט געוויסע זאכן?
אדער ווייל איך מיין אז מ׳לערנט נישט די תורה. איך מיין אז מ׳לערנט נישט די תורה. איך מיין אז מ׳לערנט נישט די תורה.
“כל אלמנה ויתום לא תענון”
דו ווייסט אז אין די תורה שטייט אסאך מאל “כל אלמנה ויתום לא תענון” [שמות כב, כא], און אויב יא איז דא שארפע קללות, יא? וואס גייט דא פאר? וואס האסטו געמיינט, אז מ׳מעג טשעפענען א יתום? מ׳מעג נישט טשעפענען קיינעם נישט, עניוועי [anyway]. דו ווייסט נישט אז א יתום איז א ביסל סענסיטיוו? דו קענסט נישט קיין יתומים מיט אלמנות? דו ווייסט נישט אז זיי זענען סענסיטיוו?
“יא, שוין. היינטיגע צייטן איז מען זייער שיין צו יתומים מיט אלמנות. ס׳איז זיכער אז די לעצטע יארן איז עס געווארן אסאך בעסער.”
ס׳איז נישט אמת. איך האב נייעס פאר דיר, ס׳איז נישט אמת. די פלעין [plain] איז נישט אמת. אונז זענען אזוי…
“דו זאגסט עס סארקאסטיקלי [sarcastically] אדער נישט, אז מ׳איז שיין צו זיי?”
איך זאג עס סארקאסטיקלי. איך האב דיר געמיינט צו זאגן אז מ׳לערנט נישט די תורה, און איך וויל עס ארויסברענגען. איך וויל נישט זיין סארקאסטיקלי, איך וויל זיין אקטועלי [actually].
איך האב דיר געמיינט צו זאגן אז די תורה שטייט אסאך מאל… איך בין נישט מסכים מיט דאס וואס דו זאגסט, איך וויל נישט אריינגיין אין דעם. איך פיל אז יענץ איז אן עקסקיוז [excuse] וואס מיר האבן ליב זיך צו זאגן אליינס, כדי נישט אנטון די ברילן וואס די תורה וויל אונז אנטון.
די רמב״ם זאגט, ווען די רמב״ם ברענגט די דין פון די ענוי פון יתומים, זאגט די רמב״ם [הלכות דעות פ״ו ה״י]: “אל תאמר שהיא גבירה, מה אכפת לי שאין לה בעל?” קמשמע לן, אפילו אלמנה גבירה [א רייכע] דארף מען אויך נישט טשעפענען. מ׳קען ברענגען א ראיה פון למשל עומר אדער פאה אז די אלמנות האבן אלעמאל נישט געהאט קיין געלט, אמת. וואס איך מיין ארויסצוברענגען איז, די תורה זאגט א דבר פשוט, יעדער איינער ווייסט עס, ס׳איז דאך גארנישט… ס׳איז אביעס [obvious], there’s nothing new here, right? There’s nothing new. די גאנצע ענין פון נישט אפענדן [offend] א יתום און אן אלמנה שטייט נישט גארנישט ניי. מ׳טאר נישט אפענדן קיינעם נישט. מ׳טאר נישט ברענגען אן עבירה פאר קיינעם נישט. קמשמע לן אז מ׳דארף מאכן אן הנחה, אויסנאם מיט געלט, מיט ביזנעס, מ׳דארף אויסנאם מאכן פאר אזא מענטש.
פיר מאל דארף די תורה שטיין: אויך נישט א גר, און אויך נישט א יתום, און אויך נישט אן אלמנה, און אויך נישט אן עבד עברי, און נאך אסאך זאכן. העלאו? וואס גייט דא פאר?
און איך קוק ארום אין די וועלט, און ס׳איז מיר א פלא, און דו זאגסט… איך ווייס נישט וויאזוי דאס ארויסצוברענגען, אדער אן צופיל לשון הרע ווייס איך נישט וויאזוי דאס ארויסצוברענגען, אבער איך זע אז ס׳זענען דא אלע מיני גאר פיינע אידן, זיי זענען זייער קאנווינסד [convinced] אז זיי זענען גוטע מענטשן. ס׳איז אפילו נישט דאס וואס מיר האבן גערעדט לעצטע וואך אביסל, אבער איך וויל ארויסברענגען א נייע המשך אויף דעם. זיי זענען זייער קאנווינסד. דאס הייסט, אז דו זאגסט אים אז ער איז עובר אויף “לא תלך רכיל בעמך”, וואס א חידוש וואס ר׳ חיים וויטאל האט מחדש געווען, קען מען מדייק זיין. דארף מען פשוט שמועסן, מ׳דארף ארויסנעמען מענטשן, מ׳דארף מאכן א חילוק וואס מ׳דארף נישט מאכן קיין חילוק, נאר אזא רעיון. אקעי? דאס איז א ספק. אבער א פסוק אין די תורה, א פסוק וואס איז נאר מענטשן!
דאס איז דער פינפטער טייל פונעם שיעור. דער רעדנער גייט אריין אין דער טיפערער באדייט פון די מצוות וואס זענען נוגע בין אדם לחברו, ספעציפיש די אזהרה פון “כל אלמנה ויתום לא תענון”, און וויאזוי די געזעלשאפט איז דורכגעפאלן אין דעם ענין טראץ די פילע ארגאניזאציעס.
—
פרק ה׳: די אמת׳ע כוונה פון “לא תענון” – ווער פייניגט דעם יתום?
די תורה רעדט נישט צו פסיכאפאטן
צו דעם וואס איז אנגערעדט לעצטע וואך אביסל, אבער איך פיל ארויסברענגען א נייע המשך אויף דעם. זיי זענען זייער “קאנווינסד” [איבערצייגט]. וואס הייסט? א פסוק. דו זאגסט אים אז ער איז עובר אויף “פצוע דכא”, וואס א חכם האט מיט חכמה געזען. דא קען מען דן זיין, דארף מען דאס שמועסן, וואס ער האט מיט דעם מענטש, מען דארף מכבד זיין פאר חכמת אדם, וואס מען דארף נישט מכבד זיין, עובד אלילים, אוקעי? דאס איז דער מציאות.
אבער א פסוק אין די תורה, א “בעיסיק” זאך, אבער מען ווייסט נישט פון דעם פסוק. איך קאל א מענטש, אפילו א גוי וועל איך טון – איך קען נישט שבע מצוות בני נח, איך ווייס נישט – א פסוק אין די תורה: נישט פייניגן א יתום און אן אלמנה. ס׳שטייט הונדערט מאל אין די תורה, פרשת משפטים, א גאנצע “באנטש” מאל.
און דו פרעגסט אים: “האסטו אמאל געפייניגט יתומים?” ער וועט מאכן אין זיין קאפ א פאנטאזיע. וואס ווען דאס וואלט געווען די נושא פון די תורה, וואלט מען נישט געדארפט שרייבן. ס׳איז דא א פסיכאפאט וואס ער גייט ארום גנב׳ענען פון די יתומים, פון די אלמנות. ס׳איז נישטא אזא מענטש! אה, ס׳איז דא אזעלכע מענטשן? נישט פאר אים האט מען געשריבן. יענער איז סתם א גנב. ס׳איז דא גנבים, ס׳איז דא גנבים. וויאזוי זיי טרעפן איינער וואלנעראבל [שוואך/אויסגעשטעלט], ניצן זיי אים אויס, באגנב׳ענען אים. יא? שכוח.
פאר אים האט מען נישט געשריבן דעם פסוק. יענער – העלפט נישט דער פסוק. יענער איז סתם א “ליסטים מזוין” [א באוואפנטער רויבער]. פאר אים רעדט שוין דער פסוק “לא תגנוב”, “לא תרצח”. מיט אים דארף מען נישט א ספעציעלע פסוק “גר יתום ואלמנה” מיט די אלע פסוקים. די “גר יתום ואלמנה” איז געשריבן פאר די מענטשן וואס זענען נישט מקיים “לא תגנוב” [ביי אנדערע פעלער]. נישט פאר יענער וואס האט געטראפן דא אן “אפארטוניטי” [געלעגנהייט].
וואס העלפט עס אז איך געב נאך אן אזהרה? דער פראבלעם איז “אפארטוניטי”. ס׳איז שווער צו באגנב׳ענען א גביר, אבער איינער וואס האט א גרויסע “היי-קלעס”, פאר די לאקאלע מענטשן איז גרינגער צו באגנב׳ענען. העלפט גארנישט אז איך זאג דיר דאס. אמת, אפשר וועט עס העלפן, אז ער וועט האבן א “ביליף” [גלויבונג], איך ווייס נישט, אבער צו זאגן וועט עס גארנישט העלפן. וואו זעט מען אז ס׳איז דא עפעס וואס העלפט צו זאגן? דערווייל וועט עס העלפן צו זאגן.
די עקספלויטאציע פון יתומים דורך “חסד”
פארוואס דארף עס העלפן? ווייל איך וויל דיר פארציילן עפעס. דו כאפסט נישט בכלל, דו האסט נישט געכאפט, אז דעם מענטש אין דיין ישיבה, דעם בחור, דעם נעבעך, דעם יתום אדער די אלמנה… און דאס איז נאך אן אינטערעסאנטע זאך, ס׳איז דא א סאך… ווען ס׳וואלט געשטאנען אין תורה “גרוש וגרושה”, וואלטן די גרוש וגרושה געהאט אסאך מער “העלפ” [הילף]. True story [אמת׳ע מעשה]. איך רעד נישט, די ארגאניזאציעס פון אלמנות זענען אליין די וואס זענען מקיים די “ענו יתום ואלמנה”. דאס איז איין פראבלעם.
אבער… נישט טשעפעט. נישט טשעפעט. יא, טשעפעט. זייער תפקיד איז צו נעמען “advantage” [אויסנוצן] פון די יתומים און אלמנות.
פארוואס איך זאג דאס? ווייל איך זאג דאס, ווייל איך ווייס. דו ווייסט נישט. איך ווייס פארקערט. שייע, איך ווייס. זיי העלפן צו אזא “extent” [מאס]. דו זאגסט זיי העלפן? איך ווייס זיי העלפן יא. איך ווייס, איך ווייס, איך ווייס. ליידער טוען זיי דאס.
“קרן יתומים” טוט נישט גענוג. “קרן יתומים” טוט צו פיל. פרעג שייע וואס איך מיין, אקעי? איך קען דיר קומען אדרעסן אויב דו ווילסט דוקא וויסן וואס איך מיין.
יא. אבער איך וויל דיר זאגן, איך וויל דיר זאגן פארוואס זיי זאלן נישט קומען. אוודאי נישט, ווייל דיינע קינדער וואלטן נישט געקומען, ווייל זיי זענען נישט קיין יתומים. ווייל מיין טאטע זאל זאגן: “גיי נישט צו די נארישע מענטשן וואס טאנצן מיט ענק”. א יתום׳ל האט נעבעך נישט קיין טאטע, ער גייט אהין, ער ווערט גע׳גנב׳עט דארט.
איי, דו וועסט זאגן: “ביי מיינע קינדער גיי איך זאגן, איך וועל זיי מחזק זיין, ס׳איז זייער שווער, איך וועל זיי אויפרישן, איך וועל זיי געבן אז זיי זאלן לעבן פאר דיר”. אקעי. דאס טוט ער די גאנצע טאג מיט זיין הבל [?]. זעסטו?
הרב, איך קען נישט אריינגיין אין דעם. איך וועל דיר זאגן, זיי געבן יעדע יום טוב, זיי שטעלן צו גאנצע סעודות, און זיי שטעלן צו אלע מצוות, מיט אלע מצות, מיט לולבים, מיט סוכות, מיט מנורות. הער אויס, הער אויס, איך וויל דיר עפעס ארויסברענגען, אקעי?
און זיי זענען נישט דא. דאס איז not true [נישט אמת]. יעצט ווילן מיר… ווי ווילסטו זיי זאלן דא זיין? זיי זענען נצרכים. איך פארשטיי נישט. “תומכי שבת”, איך בין דאך אזוי “קאנפיוזד” [צומישט]. תומכי שבת געבט פאר יעדער איינער וואס האט חתונה, אינגעלייט. ניין, זיי געבן נישט קיין… פאר א יתום געבן זיי נישט, מ׳דארף גיין צו א ספעציעלע יתום ארגאניזאציע. זיי געבן נישט. זיי געבן דיר עקסטער. וואס דארף ער עקסטער? ער האט דאך סיי ווי סיי. פיר וואכן האבן זיי דיר געגעבן מיט א סעודה. גיי דארט, איך ווייס נישט וואס דו גייסט דארט. נו?
עקזעקטלי [פונקט אזוי], מ׳נוצט דאס וואס מ׳דארף נישט. מ׳נוצט דאס וואס מ׳דארף נישט, מ׳נוצט דאס וואס איך וויל.
די פארגעסענע גרושות
הער אויס, הער אויס, הער אויס, איך זאג אזא וויכטיגע זאך. אקעי, דאס איז נישט א שאלה הלכה למעשה, דאס איז צו עפענען די אויגן, איך פרוביר דיר דאס ארויסצוברענגען. איך האב נאר געזאגט אן אנדערע זאך, אז ס׳איז דא אסאך גרושות און אזעלכע מענטשן וואס דארפן אסאך מער “העלפ” [הילף] ווי א חתן כלה אמאל. אבער ס׳איז דא א פסוק, ס׳איז נישט קיין גילוי, ס׳איז נישט קיין שום רב וואס האט געזאגט אז מ׳וויל א שידוך זאל מען חתונה מאכן א גרושה. ס׳שטייט אזוי, מ׳זאל חתונה מאכן א יתום און א יתומה, אבער [גרושות]… דאס איז א גרויסע גילוי. אבער חתונה מאכן א גרושה, דאס טוט נישט קיינער, ווייל ס׳שטייט נישט אין די תורה. פארקערט, גרושה, זיי קוקן עס אינגאנצן נישט אן.
סאו, אבער קוק וואס איך שטעל דיר אראפ די “פוינט”. דער חילוק איז טאקע אמת. ס׳איז נישטא אפילו קיין ארגאניזאציע וואס קעירט פאר זיי. ניין, מ׳ארבעט דערויף. אבער יעצט… ניין, ס׳איז דאך א פשוט׳ע זאך, איך וויל דיר נאר… איך וויל נישט, איך בין נישט געקומען דא צו האקן אויף קיינעם, חס ושלום, אלע אידן זענען גוט, און ר׳ מאיר׳קע, ר׳ מאטל׳ע בן ר׳ ישעי׳לע איז געווען א גוטער איד, און מאיר זאל האבן גוטע עצמות, אלעס איז וואס איינער. אבער וואס איך וויל זאגן עפעס אנדערש, איך וויל עפעס ארויסברענגען. איך האב געזאגט אז די תורה איז גארנישט ווערד, און מ׳דארף אביסל עפענען די אויגן, און איך קען נישט טון, ווייל דאס צו זיין א מענטש איז זייער שווער, אבער כאטש פארשטיין. אז מ׳פארשטייט, טוט מען נישט, ער גייט צו זיין. אמת, אמת, איך מיין אזוי, אבער ס׳איז זייער אביסל א זאך ארבעט.
דער טיפער לימוד פון “לא תענון”
איך וויל דיר נאר זאגן אזוי, אז איך וויל דיר דא ארויסברענגען עפעס, אז די תורה וואלט נישט געזאגט די אלע פסוקים, און מ׳דארף דאך אלעס, נישט תורה וואלט מען דארפט לערנען [דרך ארץ קדמה לתורה]. דא דארפסטו א לימוד, פונקט אזוי ווי ס׳איז דא א טיפע לימוד צו לערנען וואס דער חילוק פון “אשר יחמוד” און “אשר יסוך” [שבועת היסת?], פארוואס איז א טועה כפרה על הכל הסתה פון א שבועה? נאר מודה מודה מקצת חייב שבועה. ס׳איז א גרויסע לימוד ווער ס׳לערנט חו״מ [חושן משפט] און טוט אנאליזירן דעם חילוק, ער איז מודה מקצת, פארוואס ער ארבעט נישט די זעלבע זאך דא.
ס׳איז א טיפע לימוד, נישט א שטח׳דיגע לימוד, ס׳שטייט הונדערט מאל. א טיפע לימוד צו פארשטיין, צו זען, אנהייבן צו זען אז דא איז דא א זאך ווי א יתום און אן אלמנה, און מ׳דארף עפעס טון וועגן דעם, מ׳דארף זיין נזהר אין דעם, מ׳דארף אים נישט פייניגן.
אנדערע ווערטער: ביי דיפאלט פייניגט מען זיי. דאס דארף מען פארשטיין. דעם נישט די מענטשן, די שקצים, די “לא תגנוב” מענטשן, די גאר פרימיטיווע, די אויסערגעווענליכע שם רע על הסולם לא תגנוב. יענער, ער פייניגט יתומים יעדן טאג, דאס וואס ער טוט.
סיסטעמאטישע פייניגונג: ישיבה פאסטנס און שידוכים
איך גיי דיר זאגן וויאזוי. איך גיי דיר זאגן וויאזוי. איך גיי דיר זאגן וויאזוי. איך וויל עס זאגן. קודם כל, מ׳טאנצט מיט א בלוטיגן רשע מרושע. איך רעד שוין נישט פון יענעם רשע, ער איז סתם א מאדנע בריאה. איך רעד נישט אפילו פון אים. איך האב נישט קיין האב מיט צו טון מיט אזא רשע. איך רעד פון אן אנדערע זאך. איך גיי דיר זאגן פון וואס איך רעד.
ווען מ׳טיילט פאסטנס אין ישיבה, וועם נעמט מען אויף די ערשטע? די יתום? וועלכע פאסטנס טיילט מען? משגיח, משגיח קטן ביינאכט, א נאכט רבי. וועם נעמט מען אויף? קיינער קערט נישט אז ער לעבט צו נישט. אה, מ׳קערט נישט אז ער לעבט צו נישט? ווען איינער הייראט מיר, פרעגט מען צו זיין טאטע לעבט. דו ווערסט נישט קיין יתום, סטאפ איט. דו פארגעסט אז א יתום איז נאר ווי לאנג ער דארף א טאטע. א רבי אויך נישט. א דרייסיג יעריגער מאן איז נישט קיין יתום. א רבי אויך נישט. א ניין? חס ושלום, ניין. מ׳פרעגט יא. נישט נאר מ׳פרעגט צו זיין טאטע לעבט, מ׳פרעגט אויך ווער איז זיין טאטע. ס׳קען אפילו זיין אז ער דארף נישט קיין טאטע. טראכט אריין, ס׳איז נישט שייך קיין יתום.
דו כאפסט ווי בלינד מיר זענען, רחמנא ליצלן, צו די זאך? אויב זיין טאטע איז נישט קיין שיינע איד, רעדט מען נישט פון דיר. שטעל דיר פאר אז איינער האט נישט קיין טאטע בכלל, חס ושלום. דו ווילסט מיר איינרעדן אז ס׳מאכט נישט אויס? זייער גוט. ס׳איז דא מוסדות. ס׳איז דא מוסדות. ס׳איז דא ווייל דו רעדסט. איך האב נישט געוואלט רעדן ממש פון הלכה למעשה פון היינט און פון נעכטן, אבער ס׳איז אמת פאר דעם אויך.
פאר וועמען גיבט מען א דזשאב? איך האב נישט ענק רעדן, ענק לעבן אין די וועלט. וועמען רעדט מען א שידוך? פאר די יתומים? יא, ס׳איז דא א ווייל שדכני יתומים, וואס זיי מסדר זיין אלע נעבעכ׳ס. זיי האבן קיינמאל נישט ארויסגעגאנגען פון זייער נעבעכ׳שאפט, ווייל זיי דארפן חתונה האבן מיט נאך א נעבעך. א גרויסע מצוה איז דאס. דו כאפסט וואס איך רעד? וואס דו דארפסט נישט? א בערנער קען רעדן פון מלס, אה, ס׳איז אן “אישו” [פראבלעם].
איך גיי זאגן אז מ׳הענגט אריין א יתום אין ישיבה, און געווענליך קומט עס מיט… אה, זייער גוט. הלואי אמרת תורה כל עמך ישראל יהיו צדיקים. טאקע וועגן דעם האט די תורה געמיינט. מ׳האט נישט קיין “בעקגראונד” [הינטערגרונט], מ׳האט נישט קיין בעקגראונד, דארף מען נישט שרייבן מפי השמועה. מ׳האט נישט קיין בעקגראונד. דו כאפסט אז ס׳איז דא א בעיה. איך זאג נישט וואס דער תירוץ איז.
די “היתרים” פון די סיסטעם
האסט א היתר פון רבי יחזקאל ראטה, אז דו דארפסט זיך נישט זארגן פאר די מצוה פון פריה ורביה. “נאו פראבלעם”. רבי יחזקאל ראטה האט געהאט א היתר פאר אלעס. סארי, זיי זענען זייער געווען… איך מיין נישט דעם. דו זעסט אז ס׳איז א שלחן ערוך, פראבלעם, דארפסט זיך פארגעסן. אה, האט א היתר. יעדע הלכה איז דא א היתר. דו דארפסט זיך קענען דיך אלס “אסטראנאט”, דו דארפסט זיך מייקן אז דו ביסט אן אפיקורס, נו פראבלעם, איך קען דיר געבן א היתר.
דו ווייסט אז די ערשטע הלכה וואס די רבנים האבן געגעבן א היתר אויף, ס׳שטייט נישט אין חנוכה, דו ווייסט וועלכע? “לא תסור מן הדבר”. ס׳שטייט נישט אין חנוכה אז די רבנים האבן שוין אויסגעפונען. מעג יא מורא [?]. דו וואס שטייט… ס׳לחצה! ס׳שטייט נישט אין חנוכה. מעג מורא. ס׳שטייט נישט א וועג ארויס. מען דארפסט נישט נעמען… מען מען נישט אנגענעמען דורלך התחילה. דעמאלסט איז מ׳פוטר פון די גאנצע פראוועלער. ער פרעגט… יעדער בעסטבין פרעגט ווער ביסטו? און טאר מעג איז די אנדערע זייט. וואס ביז ס׳איז דאס? ס׳שייט נישט נאך אז דער פארהעטער מיט ארבי׳ס. ס׳סיריסני, רייט? ס׳זעסט די תורה געמיינט? אז ווער האט צונעם תקוואל אלעם זאל אפילו נישט בעסט אננעמען זיין דעם תורה. דער איז אז דער פסוק איגער מיינט זאל נישט שטלית הגורי פון עשו. קענסטו איך זאג נישט? זייער גוט. מיר מיינער געווען א… א… וויאזוי דיכטער דער זוהר, א… א… שליחת רבנים [שלטון הרבנים?], ער זאל זיין נאכטעם אזא גמא׳ס הגושי ער וואו דו דאמען נאך דער “סיטושעישן”, פארשטייסט? ליסן… דו פארשטייסט… יא, קיצור, מאקיאוועלי׳ס בעיסיק סאלושן פאר די “פרינץ”, רייט? רימעמבער?
“נאו” [יעצט], וואס איך וויל ארויסברענגען איז, איך וויל דיר זאגן דא א שארפע זאך, איך מיין נישט צו זאגן מוסר, איך מיין נישט צו זאגן מוסר, איך וויל נישט קיין מוסר זאגן, איך האב נישט קיין רשות צו זאגן מוסר, איך בין משוגע ואיברא. איך וויל דיר זאגן א סייכל. איך האלט דיך פאר א ישר׳דיגער בעל דעת, און איך האלט דיך פאר א איד וואס קען זען זאכן וואס נישט אנדערע מענטשן זעען אלעמאל. און איך כאפ דא טאקע די אלע פראבלעמס, דו ביסט גערעכט, דו האסט נאכדעם…
דא איז דער אויסגעבעסערטער און פראפעסיאנעל-פארמירטער טראנסקריפט פונעם זעקסטן טייל פונעם שיעור.
באמערקונג: דער טעקסט איז גערייניגט געווארן פון גרייזן אין די טראנסקריפציע (ווי למשל “ווייבער שטארבן” וואס איז געטוישט געווארן צו “אויבערשטן”, און “סיגנא ובראשו” צו “משכמו ומעלה”), אבער דער גאנצער אינהאלט און דער אייגנארטיגער שפראך-סטיל פונעם רעדנער זענען געהיטן געווארן.
—
פרשת משפטים – חלק ו׳: דער ראציאנאלער “בליעל” און די ריאליטעט פונעם יתום
שכל, נישט מוסר
סאו, דו פארשטייסט? יא, בקיצור, מאקיאוועלי [Machiavelli] איז די בעיסיק סאלושן [basic solution] פאר די “פרינץ” [The Prince], רייט? רימעמבער? נאו.
וואס איך וויל ארויסברענגען איז: איך זאג דיר א שטיקל… איך מיין נישט צו זאגן מוסר, איך מיין צו זאגן די שכל. איך בין נישט קיין מוסר זאגער, חס ושלום איך זאל זאגן מוסר, משוגע געווארן. איך וויל דיר זאגן שכל. איך האלט אז איך האב יא א שטיקל בר דעת. איך האלט אז איך בין יא א איד וואס קען זען זאכן וואס נישט אנדערע מענטשן זעען אלעמאל.
ווייל איך כאפ דא, טאקע די אלע פראבלעמען – דו ביסט גערעכט. יא, דו האסט נאך זעקס קינדער אין דערהיים, וואס גייסטו טון מיט דעם איין איבריג? דו האסט נאך צוואנציג בחורים אין ישיבה, וואס גייסטו טון מיט דעם איין איבריג? זייער גוט!
טאקע וועגן דעם קומט די תורה און זאגט דיר: וויסן זאלסטו, דא איז דא אן ערנסטע חשש. אויף דעם תירוץ… “זכור רחמיך…” – נעם עס אין באטראכט. איך זאג נישט וואס דו זאלסט טון. דו האסט אן עצה? איך זאג דיר נישט, עס קען זיין אז דו זאלסט נישט טון. נעם נאר אין באטראכט: “וְהָיָה כִּי יִצְעַק אֵלַי וְשָׁמַעְתִּי כִּי חַנּוּן אָנִי” (שמות כב, כו). נעם עס אין באטראכט.
ווייל דעריבער זאגט דיר די תורה, יא, די תורה איז נישט סתם מגזים. די תורה איז נישט סתם “ניגש פנחס”, כאפט זיך צו פייער און הייבט אן צו שעלטן. דער אייבערשטער איז נישט געווען דער צאנזער רב, אקעי? דער אייבערשטער… א מורא׳דיגע פאטש אין נאז האבן זיי געגעבן דעם אייבערשטן כביכול. אבער דער צאנזער רב איז געשאלטן געווארן ווי א ריזן, געווענליך. אבער, מ׳דארף נישט פאר דעם תשובה טון; מ׳דארף גלייבן אז ביז אינדערפרי האט ער תשובה געטון. תהיו עם חכמים.
יא, איך וויל זאגן, יא, די תורה זאגט סך הכל: נעם אין באטראכט אז דאס איז א דעינדזשער [danger] זאך, יא? ס׳איז סאמטינג ווערי ריעל היער [something very real here].
דער “בליעל”: דער מענטש מיט די ראציאנאלע חשבונות
אבער דו ביסט גערעכט, מ׳דארף דאך פאר די “שלמת בגד אלמנה”, יא? מ׳דארף דאך בארגן א קלייד. אבער די… וואס הייסט? ס׳איז א משכון? איך גיי בארגן אן א משכון?
אויף דעם שטייט דאך די שארפסטע זאך אין דעם פסוק אויך דארט אין דברים, יא? “קָרְבָה שְׁנַת הַשֶּׁבַע שְׁנַת הַשְּׁמִטָּה, וְרָעָה עֵינְךָ בְּאָחִיךָ הָאֶבְיוֹן” (דברים טו, ט). דו ווייסט, ער איז א “בליעל”. נישט אסאך מענטשן זענען זוכה פאר דעם טיטל אין דער תורה. איך מיין אז ס׳איז די איינציגסטע. איז נאך איינער? איך מיין אז די תורה איז… “יָצְאוּ אֲנָשִׁים בְּנֵי בְלִיַּעַל מִקִּרְבֶּךָ” (דברים יג, יד) – זייער גוט. צוויי, צוויי. די מדיחי עיר הנדחת.
די מדיחי עיר הנדחת איז נאך איינער וואס איז זוכה צו זיין א “בליעל”. דו ווייסט ווער? איינער וואס מאכט א ראציאנאלע, נארמאלע, ריכטיגע חשבון. ער זאגט: “קום אהער, איך האב דרייסיג בחורים אין א ישיבה, איך קען נישט אריינעמען דעם יתום.” זייער שיין. “דו ווייסט אז דער האט שוין געהאט א סמארטפאון? וואס גיי איך אים נעמען? ווייל די סאטמארער רבי האט דאך געזאגט, נישט יא? איך כאפ נישט, איך פארשטיי נישט.”
זאגט אים די תורה: איך זאג דיר, וויסן זאלסטו, א תלמיד חכם איז נישט גערעכט. יא, גערעכט, מיר פאסט דער בעסטער ווארט [חשבון]. ס׳איז נישט הונדערט פראצענט אמת. הונדערט פראצענט אמת איז נאר… יעצט. דארף מען אלע מוסדות אנרופן און זאגן אז דו ווייסט אז עס איז א יתום און דאס דארפסטו אננעמען? “The order gonna be considered…” יא. דעפיניטלי. יא. יא. אקעי. דאס איז די עובדא.
יעצט… דו ביסט מוסדות? איך האב נישט קיין כעס חלילה וחס. איך זאג דיר אז ס׳העלפט נישט. און אויב עס פונקט נישט די… און אויב עס איז א העלפט… און אויב עס איז א העלפט – העלפט איז נאך ערגער. איך וויל נישט אריינגיין אין דעם.
יעצט, ליסען [listen]. מיין [חבר] איז א מנהל. שוין פילע יאר. איך קען נישט… איך רעד נישט חלילה קיין טענות אויף קיין אידן. וואס דאס מיר דארף… ער אליין איז א צדיק. איך וויל דיר ארויסברענגען א… איך גיב דיר אבער א שטארפע פוינט, אן אמת׳יגע פוינט, אבער עס איז זייער בעיסיק. פון דעם האט מען גערעדט.
די סכנה פון “רחמנות” און די פאלשע טרייסט
דערנאך די אלע תירוצים… ווייל טאקע מענטשן כאפן נישט אז דא איז דא א מערכה און א שאלה. דא איז דא א נושא. פארוואס? ווייל ער איז א נעבעך. און דער אייבערשטער… אזוי שטייט אין די תורה? קענען דאס מסביר זיין, אויב וועלן האבן נישט ליב מיט אמונה, קענען דאס מסביר זיין מיט סוציאלאגיע.
אין די תורה שטייט, אז דער אייבערשטער האט ליב דעם נעבעך, און ווען יענער וואס האט נישט געצאלט זיין חוב שרייבט [שרייט], ביינאכט הערט דער אייבערשטער דער וואס עס איז שולדיג געלט. אזוי שטייט אין די תורה. נאכדעם וואס דו האסט די אלע תירוצים, איז עס צו טראכטן וואס דו דארפסט מורא האבן אפשר פארן אויבערשטן. די יתום ואלמנה, טראכט וועגן דעם. That’s all. All you’re supposed to do. און עס שטייט נישט וואס זאלסט טון.
איך האב גענוג גערעדט און מען זאל וויסן אז עס האט נישט קיין “הלכות יתום ואלמנה”. איך האב עס נישט. איך האב [מורה] אז קיינער גייט נישט ארויסגעבן קיין “דריי בענדער אוצר יתום ואלמנה” און עס פארקויפן נאכדעם פאר די הצעות שמירות און די מוסד יתום ואלמנה, און ווען עס קומט א נייע יתום ברוך השם וואס עס איז צופרידן, דארף מען עס נישט. דארף א איד שטארבן? יא, איך וויל נאר… איך ווער א סיניקעל [cynical] צו רענטן [rant]. איך גיב ארויף די ריאליטי צייט.
איך בין ענקשעס [anxious] צו רענטן. איך גיי נישט ארויס אין גאס זאגן, די מענטשן זענען גאנץ גוט. איך גיי ארויס אלע מענטשן זענען גוט? חס ושלום. און דער אישו איז, איך זאג צדיק, איך זאג אז מענטשן זענען שלעכט. איך זאג אז מענטשן… איך האב א מחלוקת מיט סאך אידן. וואס איז בעסער? זאגן אז איינער איז שלעכט אדער אז ער איז סטוּפּיד? איך האלט אז אלע מענטשן זענען סטוּפּיד און נישט שלעכט. איך האב געזאגט א מיטליין גאנצן, אז די שלעכט זענען יעצט מיט א ערנסטן… ס׳איז נישט, איך וויל נישט אראפגיין. איך קען נישט דארף אלעס אפפרעגן. איך האב ליגוט [absolute] נישט רעכט. איך מיין נישט דאס. סתם אז דו רעדסט פון די רעדסט. איך רעד פון וואס איך רעד, ער האט געענטפערט אלע קשיות. איך רעד פון ארענטליכע צדיקים.
זי סעט [She said]… ניין. על פי רוב? איך וועל דאס זאגן, וואס טראכטן דאך, אז ער נעבעך טראכט אפילו… They don’t do [זיי טוען נישט] פאר דעם, כדי טראכטן דעם טראכטן מיט פוסט פאר זיי. “וְלֹא לְךָ” – זאגט די תורה – אז עס איז געסייעט! וואס דאס זיי דאונט [don’t] שטארק, אז עס איז גערעכט און פאר דעם טראכטן אפילו. ווייל ער איז א נעבעך, וואס עס איז גערעכט אז די נעמען טון פאר זיין שטארק. וואס טויגט אין די אינטבעך [handbag/context?] זענען פּול סטרינגס [pull strings].
“וואס טראכט איבער עס בני בליעל? נעמען ער שרייט נאך!” די אלע פסוקים זענען אונז בקיאים, בודאי רב, זיי דעיס וואס דער פסוק רעדט פון, דער אפאזיט [opposite]. אקעי?
די פערזענליכע עקספיריענס: עמפאטיע העלפט נישט
ביי דעפאלט [By default], איך רעד פון מיך, איך רעד נישט פון עס אייגריגט [aggregate?] צייטקען אויף עפעס א עסקי. איך רעד פון מיך, אקעי? איך בין איך, יצחק, כל צומחי יתום, ביי דעפאלט, בין איך נישט אזוי שיין צו דיר ווי איך בין שיין צו דיך. דו ביסט א שיין איד, ברוך השם, האסט פרנסה מיט אלעס, און איך בין שענער צו דיר ווי צו די יתום. און דאס דער פאקט, אז דאס איז דא א רחמנות: גר, יתום, אלמנה, די אלע קעיסעס מיט דער גרוש ווי גרושה.
איך! איך רעד נישט פון מיך! איך קען אויך זאגן, ווען איך הערן אליינס אהין – עס העלפט נישט. איך זאג אז עס העלפט נישט. עס ווערן עס וואיבן [wounds?] בעסער נישט. עס העלפט נישט, נאר עס מאכט ערגער. “אה, דו ביסט אויך… דו האסט אויך געליטן? איך בין געווען נעבעך ווי דיר? דו האסט געהאט א גרעסערע פראבלעם? אבער דו האסט געליטן איבער… איך האב דיך געשוינט… און עס האט דיר גארנישט…”.
עס העלפט נישט. עס מאכט נישט עמפאטי ווען מ׳גייט און מ׳לייענט סטאריס. עס מאכט ערגער, געווענליך. ווערן א בעסערע מענטש דארף מען ווערן א בעסערע מענטש. ס׳איז נישט דא קיין טריק. איך ווייס, מען קען יעדע זאך נוצן. מען קען נוצן דאס, דאס, דאס, וואס נישט קען מען נוצן. אבער ס׳איז דא די אלע אריכות, די אלע זאכן, איז כדאי צו עפענען די אויגן, כדאי צו כאפן פון וועלכע קעיס רעדט זיך דאס. איך בין גאנץ זיכער, און דער יתום איז נישט אזא גוטע עקזעמפל, ס׳איז גראדע יא א גוטע עקזעמפל פאר ווער ס׳ווייסט, אבער רוב מענטשן כאפן נישט.
ווער מאכט די דעמעדזש?
איך האב, איך האב שוין גערעדט, איך האב שוין דערמאנט: אין מיין כתה אין חדר איז געווען איין יתום, אין ישיבה איז געווען נאך איינס, און איך ווינטש נישט פאר קיין איין איד דעם לעבן וואס דער אינגערמאן האט, אקעי? און ס׳איז נישט ווייל זיין טאטע איז געווען א מצליח׳דיגער מענטש. איך קען זיין טאטע, ביידע פון די מענטשן, זייער טאטעס זענען געווען מצליחים, זייערע פעמיליס פעלט זיי גארנישט, זיי האבן איין חסרון: אז זיי זענען יתומים, אקעי?
און זאל מען נישט דערציילן די מעלות פון די יתומים מיט אלע ארגעניזעישאנס [organizations], נישט ווייל ער איז א נעבעך, ווייל ער איז נישט גארנישט משוגע פון ווערן א יתום. אויב ער איז געווען משוגע פון פריער, אויב ער איז געווען קלוג פון פריער, ס׳האט נישט גארנישט צו טון. די ריאליטי איז אז צו זיין א יתום, איך רעד פון א יתום וואס האט פארלוירן זיין טאטע ווען ער איז געווען א אינגל – א זאך, ס׳איז א זאך.
און ווער מאכט די דעמעדזש [damage]? די אנדערע מענטשן. ס׳איז נישט קיין… די טבע מאכט עס נישט. א חלק, איך ווייס, ס׳איז סעד [sad], די פסיכאלאגיע, ער האט נישט קיין טאטע, ער גייט נישט אהיים שבת צופרי, ער ווארט ביז נאכט אויף דעם. אבער רוב דעמעדזש מאכן די אנדערע אידן.
דער מלמד אין חדר מאכט עס – נישט דער שלעכטער מלמד, דער גוטער צדיק. און דער גראסערי מאן וואס גיבט אים א רחמנות, און די קרעדיט קארד קאמפאניס – זיי מאכן די דעמעדזש. דאס איז די פאקט. איך ווייס נישט פארוואס, קוק ארום, טראכט, דו קענסט מענטשן וואס האבן געהאט אזעלכע סיטואציעס, זיי האבן א גוט לעבן? זייער ווייניג. על פי רוב בלייבן זיי נעבעך ליידער, און ער ליידט נישט פון זיך אליין. זיין עבודה איז דא, עבודה איז דא, עבודה איז דא, וואס ער האט איז דא, עבודה איז דא, עבודה איז דא, עבודה איז דא. אבער זיי זענען דאך אלץ די געקנייגטע נאך, וואס ליידן, און זיי ליידן פון אנדערע מענטשן.
דער יתום איז דער לעצטער אויף דער ליסטע
ער איז דער לעצטער אויף יעדער ליסט. לאמיר זיין ריעל [real], ער איז די לעצטע אפילו אויף די ליסט פונעם יתומים ואלמנות לעטערהעד [letterhead], אקעי? עס איז דא אזא השפעה: יתום ואלמנה, יתום ואלמנה, יתום ואלמנה. וואס די ליסט פונעם יתומים ואלמנות לעטערהעד, איז ער דער לעצטער.
ביי די וועי, עס מאכט הארט צו זיין די לעצטע אויף די ליסט. I know how you make the list [איך ווייס וויאזוי מען מאכט די ליסט]. מען מאכט די ליסט, פונקט אזוי ווי די הילף וועג, מען מאכט די ליסט פון וועמען אריינצונעמען אין ישיבה. Based on… [באזירט אויף…] יא, based on whatever everything else is based on. איך האלט נישט אז איך בין מער מצליח, איך ווייס נישט. פלאן מיט א יונגערמאן, עיקר בנה עולם מלכות וואס מען האט זיך נישט געגעבן קיין ענקסט [angst] צו זיין אויף די ליסט. איך פארשטיי נישט.
אוי… וואס זאלסטו? וואס זאלסטו פארשטיין? ווען מען מאכט די ליסט, שיק מיר די ליסט. איך וויל די ליסט. געווענליך, ווער קען זיך פלאדערן זיין? איך קען ווערן א שדכן מלכות. די שדכנים האבן די ליסט. ער גוט, סאמיר וואס זאלסטו פארשטיין.
די ערפינדונג, וואס איז דא גאנצע טראבלערס, אייער קעסט דארט. איך קען נישט רעדן צדיקים. שטעל דיך פאר כאילו איך וואלט דא פלאדער געשטאנען. איך האלט נישט אז אליין. איך קען נישט רעדן צדיקים. ס׳איז דא דארט זיין. ס׳איז דא. די שדכנים נוצן עס. ס׳איז דא דארט דעטעבעיסעס מיט זאכן.
איך קען נישט רעדן צדיקים. איך קען נישט רעדן צדיקים. איך וואלט נאר ארויסגעברענגט א פשוט׳ע זאך. איז דא עפעס א רוח, עפעס א הסתכלות וואס מען דארף פונעם צו זען. ווען דו זעסט דעם יונגערמאן, דארפסטו ביי דיפאלט ביז די ראש וואס פאניקט אים. ביי וועלכע ראש וואס דו? נישט אלע “משכמו ומעלה”. אז די “משכמו ומעלה” איז קיינער נישט. איך חוץ פון ממש עפעס ביל געיטס איז אלע “משכמו ומעלה”. חוץ פון אים איז זייער שווער צו זיין.
אבער דעם ענין יתום וואס אין די תורה שטייט אזוי פיל מאל, דארף מען אנצונעמען אז ווען עס קומט דעם יתום, פון אים רעדט מען. און דרך אגב, דו ווייסט וואס שטייט אינעם רמב״ם? “שלבם…” יא, “שפלות לשונם” – יא, איך געדענק – זייער הארץ אפילו ווען עס שיינט אים, דו כאפסט? דער רמב״ם זאגט אז ווען איינער איז א מלמד פון א יתום… דער רמב״ם, איך קען עס נישט פון קיינעם זיין דאס. דער רמב״ם זאגט אז איינער… איך זאג עס נאר, איך וויל אפשר רעדן צום חילוק, נאר נישט. דער רמב״ם זאגט אז איינער איז א יתום, אפילו ער איז געקומען צו קיין בית דין…
דא איז דער טראנסקריפט פונעם זיבעטן טייל פונעם שיעור, איבערגעארבעט און פראפעסיאנעל פארמירט.
שיעור פרשת משפטים – חלק ז׳
נושאים: זהירות מיט א יתום • דער נביא מיכה און “חושבי און” • סענסיטיוויטעט צו יענעמס געפילן • שומר שכר אין טעגליכן לעבן
—
די ספעציעלע רגישות צו א יתום
און דא, דו ווייסט דאך וואס שטייט אין רמב״ם. “שליבם” [שבור], יא, איך געדענק נישט פונקטליך די לשון, זיין הארץ… אפילו ווען ס׳שיינט צוריק. דו כאפסט? דער רמב״ם זאגט אז ווען איינער איז א מלמד פון א יתום – ס׳שטייט אין רמב״ם, איך קען עס נישט מקיים זיין דאס, דער רמב״ם זאגט אז איינער… אה, איך זוך עס נאר, אפשר וועסטו מיר העלפן, איך ווייס נישט.
דער רמב״ם זאגט אז [ווען] איינער איז א יתום, אפילו ס׳קומט זיך אים פאטשן, זאל מען אים נישט געבן אזעלכע פאטשן ווי ס׳קומט זיך אים. יא, א מלמד, דער רמב״ם רעדט פון א מלמד. יא, וואס מיינט דאס? איין פאטש איז שוין אפשר פאר א צווייטן אן ערגערע פאטש.
ווייטער, אבער וואס זאגט ער דא? ער זאגט אז ווען – לאמיר פארשטיין – ווען מ׳דארף קאלן פאר דעם מנהל איינמאל זאל ארייננעמען דעם יתום, האלט מען שוין לאנג נאך דעם עינוי. שטימט? דו זאגסט אז ס׳איז זייער גרינג צו קאלן דעם מנהל. דו ווייסט אז פאר דעם רבי׳נס זון דארף מען נישט קאלן, און נישט נאר פאר דעם רבי׳נס זון, פאר רוב בעלי בתים דארף מען נישט קאלן; בערך פופציג פראצענט דארף מען נישט קאלן. און דער יתום, וואס מ׳דארף קאלן, מ׳דארף בעטן.
פופציג? דו ביסט אין די לאוער פופציג פראצענט.
נאו פראבלעם.
דו אויך, איך האב נישט קיין ספק.
איך אויך, נאו פראבלעם. איך האב נישט קיין חילוק. איך בין א צווייטע קנייטש, איך בין נאכנישט קיין נגיד, אזוי כאפ איך נישט, אזוי דארף איך בעטן אז מ׳זאל מיך ארייננעמען. איך האב נאך א גאוה צו אלע מעלות.
יעצט, אבער, לאמיר זיין ריאליסטיק, וואס זאגט ער דא? [ווען עס] איז א יתום: דו קענסט, דו ביסט ברוך השם בסדר, דו ווייסט אז דו ביסט אין די לאוער פופציג פראצענט, קענסטו אריינצו… דו סורווייווסט (survive). דו ווערסט נישט צושטערט דערפון, דו ווערסט נישט… איך קען באשטיין נישט צו זיין [דארט], אבער דו קענסט עס איבערלעבן. דו ווייסט, יא, איך בין מיט מיינע אלע חברים אין די זעלבע בלאטע, און מ׳שטיפט עס דורך, בסופו של דבר וועט זיין א שידוך, בסופו של דבר וועט זיין א ישיבה, איך וועל זיך דארפן מוטשען נאך א חודש, אקעי. דאס איז דו.
דער יתום איז נישט אזוי. דער יתום, אים וואס ס׳נעמט נאך איין מינוט, ער איז נישט אויף די טאפ פון די ליסט, אים שטערט עס מער. אזוי ער זאגט. און אים האלט מען שוין ביי די זיבעציגסטע פאטש, מען האלט שוין ביי “יוסיף”, “פלא יועץ”, פון איבעראל, ככל הנראה. אים האלט מען שוין דארט. אזוי איז דער פאקט. מען דארף נישט קיין ראנדלען, פאר דעם איז דער פאקט. ער איז דער רחמנא ליצלן… ער איז ארויסגעווארפן. יא?
און אזוי פירט מען זיך? דו קענסט איינער וואס פירט זיך אזוי? וואס ער כאפט אמאל… האט איך געדארפט אזוי פירן? איך רעד נישט פון מיין פירן אזוי, עס איז שווער. עס איז שווער. איך כאפ… א ליסט דא. איך כאפ אזוי. עס איז אויך זייער שווער נישט כאפן קיין מחשבות זרות.
שורש עבודה זרה און טבע האדם
ביי יעדן האנטער רעדט מען פון דעם, מען זאגט “תשב״ר”, נעקסטע יאר האט מען נישט האבן קיין חשיבות דורות. אקעי, מען האט אמאל געהערט איינער וואס זאגט “תשב״ר” נעקסטע יאר? דער יתום גייט זיין די ערשטע. ער האט נאך פארוואס געזאגט קיין “תשב״ר”. איך האב נישט געכאפט, נישט ווייל מען איז א שלעכטער. ווייל מען האט עס געלערנט אין חומש. מען לערנט עס כולו, חומש איז אן עדות פאר אלע מצוות וואס אונז טוען שוין. עס כאפט נישט. אלעס וואס שפרייט אין חומש [זענען] זאכן וואס [מען] טוט נאכנישט.
ענק גלייבן מיר נישט. ענק מיינען ס׳איז אראבער. מען זאגט דא זאכן וואס מען האט שוין אויפגעהערט די שטותים. עס שטייט אין פירוש הנרבוני [אויף מורה נבוכים], און עס איז געווען א ראדיקאל אימפארשט מיט די רמב״ם, און ער זאגט – איך קען מיך נישט עס אריין, איך זאג עס נאר פון געדענקען – די רמב״ם זאגט אז דער קבלה איז נאר וועגן די עבודה זרה. ער זאגט: יא, און ענק מיינען טאקע אז עס איז נישטא קיין עבודה זרה? א קליינע טאקע נעלעך. עס רעגנט דאך א קשיא. ענק פרעגן דאך א קשיא: ווי איז עס געווען? ביי וואס דער דור ראשון איז געווען א עבודה זרה? עס איז געווען א עבודה זרה אויף דער דור ראשון. פארוואס איז דא עבודה זרה?
זיי זענען נאטורליכע זאכן, א “דרייוו” (drive) וואס מענטשן האבן, מענטשן – ווי איך וועל עס מסביר זיין – יא, מענטשן כאפן זיך אן – פארעווער. יא. אבער עבודה זרה איז דא. און דו מיינסט אז אונז האבן מיר עס מברר געווען? עס שטייט אמאל – אמאל, אמאל איז געווען יצר אין עולם, איך לייז [לייען]. איך זאג דיר, איך וויל דיר זאגן: ווען ס׳וועט נישט זיין קיין עולם, גייט קומען א מלך, עס וועט אויסמעקן דעם פאסקן פון אלע חטאים. עס טייטש נישט אז עס איז נישט קיין שלעכטער. דער אייבערשטער קען נישט שיקן א מלך וואס מעקט אויס פון אלע תולדות ווען מצוות וואס מ׳דארף מער נישט? דו ביי וועסט דא קומען אין… אין… דער אייבערשטער קען.
“הוי חושבי און” – די נבואה פון מיכה
ס׳איז רעלעווענט, ס׳איז גאנץ גוט רעלעווענט פאר דיר. איך זאג דיר, איך האב נאך שוין געטראפן, ס׳איז דא זאכן וואס איך דארף פארשטיין ווי דאס איז רעלעווענט. אבער די אלע פסוקים וואס איז א גאנץ גוט רעלעווענט, און די אלע נביאות שעצט זיך אזוי, אזוי, אזוי… די אלעס ווי זיכער האט געוואלט האנדלען אין די מסחר.
עס שטייט “וחמדו שדות וגזלו”, און עס שטייט אזוי, הער א פסוק וואס דער רמב״ם און די מדרשים ברענגען אויף די מסחר. יא? ער שטייט אז איך וועל דיר זאגן, ווי איז די שיינע אידן וואס טוען אזא זאך? אזוי זאגט דער הייליגער נביא. וועלכער נביא? דער הייליגער נביא מיכה, איינער פון די ערשטע נביאים. ער זאגט אזוי: “הוֹי חֹשְׁבֵי אָוֶן וּפֹעֲלֵי רָע עַל מִשְׁכְּבוֹתָם”. איך ווייס וואס צו טון די שיינע אידן, זיי גייען אריין שלאפן ביינאכט צו טראכטן וואס זיי גייען נישט ארייננעמען אין ישיבה אינדערפרי. “בְּאוֹר הַבֹּקֶר יַעֲשׂוּהָ כִּי יֶשׁ לְאֵל יָדָם”. אינדערפרי שטייט ער אויף און ער טוט עס, “כִּי יֶשׁ לְאֵל יָדָם”, ווייל ער קען. “וְחָמְדוּ שָׂדוֹת וְגָזָלוּ”, עס געפעלט אים צו נעמען א פעלד, און ער נעמט עס. “וּבָתִּים וְנָשָׂאוּ, וְעָשְׁקוּ גֶּבֶר וּבֵיתוֹ וְאִישׁ וְנַחֲלָתוֹ”.
די גמרא זאגט אויף דעם פסוק – איך ברענג דעם פסוק אין גיטין, אבער איך געדענק אז דאס איז איינער פון די סיבות פון די חורבן, א געוויסע דורכאויס די חורבן.
דאס איז וואס מענטשן טוען. דו מיינסט אז דאס איז א זאך וואס דו גייסט נישט טון? דו מיינסט איך טו עס נישט? איך טו עס יא. דאס איז וואס איך וויל ארויסברענגען: נישט אז איך טו עס צוליב א שלעכטס, איך טו עס צוליב הנאה. איך כאפ נישט אז איך דיעל מיט מענטשן. איך דארף אויך טראכטן, נעבעך, ברוך השם, אויף מיר אליינס. און איך כאפ נישט… יא, אויף מיר אליינס אויך. רבי נחמן האט געזאגט אז די עיקר רחמנות איז אויף זיך אליינס. און איך כאפ נישט… ניין, איך קום רעדן יעצט סיריעסלי (seriously).
דאס איז א זאך וואס דו דארפסט כאפן, יא? איך… יעדער טאטע, זיינע קינדער זענען נעבעך וועלט׳ס צו אים, ווייל דו קענסט מיט אים טון וואס דו ווילסט. דו ווייסט, יא? דו ביסט א טאטע? דו האסט קינדער אינדערהיים? קליינע קינדער? אויב דו ווילסט, קענסטו אים געהעריג טון מאכן אויס. נישט ברוחניות, ברוך השם. בגשמיות קען מען אויך, אבער דעמאלטס קומען די פאליציי געווענליך. אבער בנפש קען מען גאנץ גרינג. מען קען עס טון יעדן טאג פאר אפאר יאר סטרייט. אמת? די ערשטע טאג איז שוין נישטא, שוין די מציאות איז זייער גרינג.
סענסיטיוויטעט און די “סאפער” משל
און מיין פראבלעם איז נישט אז דו ביסט א רשע. מיר זאגן אז דו ביסט נישט סענסיטיוו. וואס מיינט דאס? מיר דארפן זיין מער סענסיטיוו. דאס איז א מידה. סוף כל סוף, מיר דארפן זיין ווייניגער נערנים, אקעי? דו כאפסט אז איך בין א נער? דו כאפסט אז איך בין א נער? דו כאפסט אז…
און איך גיי צוריקגיין צו די משל. דו כאפסט אז די ערשטע מאל וואס ער זאגט אז “ויהי ערב”, מ׳דארף שוין פיילן די דיווארס? ווען דו זאגסט שכוח פאר די סאפער מיט די נישט זייערע נחת רוח, האסטו זיך שוין גוט פארשטאנען אז מ׳דארף נישט מאכן קיינמאל מער די סאפער? דו וועסט זיך גערעדט גיין צען יאר פארן געבוירן ווערן. כאפסט? ניין, דו דארפסט נישט כאפן. איך בין א בחור, איך האב נישט קיין שלום בית, איך האב נישט קיין שלום בית. אקעי, האסטו שוין געכאפט כאטש פאר פערצן יאר? האסטו שוין געזען? איך וועל דיר זאגן יעדן טאג אז עס ארבעט אזוי, אמת? דו כאפסט אלץ נישט, דו פארגעסט.
ווייסטו, אירעשאנעליטי (irrationality). איך פארשטיי נישט אירעשאנעליטי אז דו ביסט חילוק מיט זיך אליין. איך רעד נישט פון דעם, איך זאג נישט קיין מוסר דרשה. איך זאג א פילאסאפישע. איך זאג אז דו דאונט אנדערסטענד וואט יאר דואינג (you don’t understand what you’re doing). און איך זאג פאר דיר, די סאפער איז געווען זייער גוט. די טייטש פון דעם איז: פליז מאך עס קיינמאל מער נישט. איך וועל דיר מוחל זיין פאר דעם מאל, איך וועל דיר מוחל זיין צוליב, אבער פליז. רייט? נאר אויב דו זאגסט, “העלא, דאס האסטו געמאכט פאר א סאפער?” דאס איז שוין… האט מען שוין נאך דריי מאות זיכער. דאס איז די טייטש. דאס איז די פראבלעם ווען מען האט ריכטיגע ברילן, זעט מען דאס. איך בין אביסל מכיל מיין דיבורים, יא? עס איז כמעט אזוי.
און אקעי, איך האב פארגעסן אז דו ביסט א בחור וואס פארשטייט נישט. נאו פראבלעם. די ערשטע שלום בית׳דיגע יארן וועל איך דיר מוחל זיין, פאר דעם האט דער אייבערשטער געמאכט א טבע אז די ערשטע יאר פון א רילעישאנשיפ איז מען אין לאוו (in love) און מען כאפט נישט די אלע זאכן. אבער עס זאל זיך אויסלערנען. און נאכדעם? אבער דו ביסט דאך אלץ א נאר, דו האסט נישט… איך האב נישט געזאגט אז דו האסט נישט אינטערנעלייזד עפעס א מוסר, איך רעד נישט פון דעם. דו פלעין זעסט נישט וואס דו טוסט, דו טוסט זאכן און דו כאפסט נישט וואס דו טוסט. דו זעסט נישט די ריעליטי. צו וועם זאגט די גמרא די אלע שארפע מעשיות? אפשר כולי עלמא איז דאך דא צו זען. דאס איז די נושא פון “הנאת אשתו”, דאס איז די נושא. די נושא איז נישט, איך האב אין דיר הנאה. די נושא איז אז דו ביסט אן אנטערוועלטניק וואס קומט טשעפען א רב.
שומר שכר – נישט קיין גנב, נאר אן אחראי
איך האב נישט געזאגט אז דו ביסט א רשע. ס׳איז דא, אבער מיר רעדן נישט פון זיי. יענע רשעים דארפן נישט דעם פסוק. יענע רשעים איז גענוג ווען דער פסוק “לא תונה את שכר שכיר”. איך זאג דיר אז מיר רעדן נישט פון זיי. ווייל יענער, איך האב דיר געזאגט פארוואס, איך האב א פרוף. יענער פסוק שטייט אין עשרת הדברות. ער דארף נישט די גאנצע פרשת משפטים. ער גייט צוריק צו פרשת משפטים, יא? דער וואס ער… דער וואס ער [היט] אויף יענעם זאך בשכר, און ס׳איז געקומען א גזלן און ער טוט עס נישט צוריק, יא? ווייסטו דאך אז ער איז א גנב, אז ער דארף היטן, אז ס׳איז זיין דזשאב אז ס׳זאל נישט קומען קיין גזלנים. יא? דאס רעדט מען פון איינער וואס איז נישט קיין גנב. עניוועיס, אויב וואלט ער געווען א גנב, וואלט ער עס לכתחילה גענומען. דארף נישט אנקומען צו דעם אז ער איז א שומר שכר און ער איז חייב בגניבה ואבידה. רעדט מען פון איינער וואס איז נישט קיין גנב.
זאגט דער רמב״ם, ווען דו ווייסט דאס נישט – הער אויס וואס ער זאגט – ווען דו ווייסט דאס נישט, וואלט איך נישט מגלה געווען די סוד, נישט די הלכה. די הלכה איז אזוי. דאס איז וואס ס׳מיינט א שומר שכר, ס׳איז נישט קיין הלכה, ס׳איז א פאקט, יא? אויב ער מאכט א תנאי אנדערש, איז אנדערש, יא? ס׳איז א פאקט. שומר שכר איז די טייטש אז דיין רעספאנסיביליטי דא איז – איך קען נישט רעדן פון חושן משפט, איך האב נישט קיין כח צו רעדן פון די אלע זאכן – דיין רעספאנסיביליטי איז אז מ׳זאל נישט גנב׳ענען יענעם זאך. דאס איז די טייטש. איך קען זיין, איך מיין אז ס׳איז א מורא׳דיגע רמב״ם. ס׳קען זיין אז אין א נארמאלע קעיס מאכט זיך אן איינדרוק, פאר דעם איז דא א בית דין, און האפנטליך די בית דין פארשטייט. און ס׳איז א נארמאלע זאך אז איך צאל יענעם.
דו ווייסט וואס מיינט א שומר שכר איז? איך וועל דיר געבן אן עקזעמפל, דאס איז נאך א זאך וואס קיינער כאפט נישט. ווער איז א שומר שכר היינט צוטאגס? יא, היינט צוטאגס. דו מיינסט אז א שומר שכר איז עפעס פון די גמרא, אמת? ס׳איז אינטערעסאנט. איך געדענק נישט צו איינער באצאלט עפעס צו היטן פאר אים. ניין.
אקעי, דו האסט א קלינינג לעידי (cleaning lady) אין דיין הויז? יא. דו צאלסט איר? יא. וואס איז זי, שומר חנם? שומר שכר בכלל? זי איז א פועל. זי איז נישט קיין שומר. זי איז א פועל. זי ארבעט פאר מיר. וואס איז דא א פועל? שומר חנם אדער שומר שכר? ס׳איז דא א פועל, ס׳איז דאך א ריבוי, ס׳איז דאך א ריבוי, איך וויל נישט אריינגיין אין דעם. זי איז דאך אין די ארבעט. מיין? זי ארבעט, און זי האט רעספאנסיביליטי אויף די זאכן וואס זי ארבעט מיט. ס׳איז דא א ווייזן. דו האסט אמאל א בעיביסיטער. וואס איז א בעיביסיטער? שומר חנם אדער שומר שכר? א בעיביסיטער איז ממונה אויף די גאנצע הויז?
איך פארשטיי נישט קיין איין ווארט. דיין גאנצע ארגומענט ביז די מינוט איז אז דאס איז “השם יסכרנו”, דאס איז א זאך וואס געשעט יעדן טאג אינדערהיים. איך זאג נישט וואס די הלכה איז, איך זאג דיר דאך אין די הויז פאניע וויאזוי דו זעסט, איך בין נישט… ס׳איז דא אזעלכע זאכן, אדער ס׳איז א מסכת מיט א גמרא? דאס איז א מעשיות, ס׳קומט נישט אריין. כסף, כסף, כסף, כסף, כסף, כסף. איך באדארף זיך נישט שעמען, אדרבה. איך באדארף.
דאס איז די אכטע טייל פון דעם שיעור. דער רעדנער באהאנדלט דא די טיפע באדייט פון “שומר שכר” דורך א פראקטישע מעשה, די אחריות פון א מלמד, די שייכות צווישן “לא תחמוד” און אנדערע עבירות, און די הארבע שאלה פון “גזל” אין מוסדות החינוך (צונעמען חפצים און פארהאלטן קינדער).
שיעור חושן משפט – חלק ח׳
שומר שכר: די דעפיניציע פון אחריות
א מעשה מיט א “הויז-וואטשער”
איז שייך א שומר שכר פאר אנדערע מענטשן מיט די פראצענטן וואס זענען אין די משנה? א בעיביסיטער איז מן הסתם די גאנצע היט? איך פארשטיי נישט שוין קיין אריין? איך וויל דיר פארלייגן וואס איז געווען, וואס זאגן מיט דעם שוין. דאס איז א שומר שכר, די זאך וואס עס געשעט יעדן טאג אינדערהיים. איך זאג נישט וואס די הלכה מ׳דארף… איך זאג דיר נאכדעם א פאני [funny] פאני, וויאזוי זעה נאך נישט. איך זאג דיר דאך די מושג פון די גמרא.
העלא. דאס איז א מעשה שהיה. א קינד נישט אריין… ס׳הייבט זיך אן פון די… דו האסט נישט געוואוסט, אקעי?! דו דאס מיט איך זאג דיר, און א רבי, וויאזוי הייסט ער? נישט דאך די רבי אזא? רבי זרח. דא איז שעה אזוי, נישט געהעריג. רבי זרח? ליסטען [Listen], איך האב א ברודער, און דער עס וואוינט… עס גייט אזוי אויך גוט, יא? לאז מיר זאגן דאך, רבי, רבי זרח, איז די צוזאמען מיט… פוירסט פון מיין פוירסט [First of all]… ליסטען, איך זאג אזוי:
“קום אהער, איך פאר אוועק אויף שבת, איך בעט דיך, זאלסט קיינער טשעקן מיין הויז, אז זאלסט קיינער מאכן טיר א טיש מיין הויז, איך וויל אז קיינער זאל נישט קומען גנב׳ענען, אקעי?”
מעשה שהיה אויך פריער? ניין.
“איך וויל דיך צאלן, אזוי גיי איך צאלן? איך האב דיר לאזן נוצן מיין געז-רענדזש [gas range].”
צאלן, געזער געזער צאלט.
דאס קומען פרייטיק צונאכט, האסטו פארגעסן צו פארמאכן די טיר? פארגעסן. עס איז א פשיעה. נישט קיין פשיעה. עס איז נישט קיין פשיעה. איך ווייס נישט. א שמירה, וואטעווער [whatever]… איך ווייס נישט! צוריק… איך וויל דיר עפעס ארויסברענגען, אקעי? האסטו פארגעסן. עס איז קעטס וואס שלעפט אריין… איך ווייס. איך ווייס. א יאר שוין. בארבאק וואס איז א פשיעה. לעיקוואוד איז נישט קיין פשיעה. מעילה וואס איז א שם? א שומר שכר דארף מאכן! אקעי? איך האב דיך באצאלט, איך קומען?!
עס איז געגנב׳עט, איך האב געהאט מיין לייכטער, און דאס האסט איינגעליידן צו די סעודה, וואס האסט געטראכט אז ער גייט אהיים און מ׳גייט מיט די לייכטער, אקעי? יעצט, איך קומען צו דיר, און איך זאג דיר: “רבי, איך האב דיך געצאלט, טו מיר א טובה, און קויף מיר א נייע לייכטער.”
דו גייסט מיר קוקן אז איך בין געפאלן און האבן די דארט שוי סטארי. נישט ווייל דו גיבסט אן עדות אז דו קענסט נישט קיין מציאה, נאר ווייל דו האסט נישט געכאפט וואס דו מיינסט צו זיין א שומר שכר. דאס איז וועגן דעם. איך רעד נישט פון די הלכה טעקניקלי [technically], מ׳דארף וויסן אויב ס׳טוט זיך די הלכה דא אין די קעיס, אדער ס׳טרעפט אן אנדערע קעיס אויף די הלכה, איך קער [care] נישט יעצט. די געזעץ איז אזוי, איך גיי נישט אריין אין דעם.
דו ביסט א “פארטנער” אין די שמירה
די תורה האט זיך געדארפט שרייבן. מ׳פלעגט אלעמאל כאפן, וואס דארף די תורה שרייבן? מ׳קען דאך מאכן די תנאים וואס מ׳וויל. דו מיינסט אויף קומען? כאפסט די תירוץ?
איך זאג דיר אזוי: צו היטן איז דיין דזשאב [job] צו מאכן זיכער אז ס׳קומט נישט קיין גנבים. דאס איז דיין דזשאב. דו ביסט א פארטנער אין דיין דזשאב. דו האסט געמיינט אז דיין דזשאב איז צו טאנצן פאר געלט? ס׳קומט נישט קיין גנבים? דאס האסטו געמיינט? ס׳מאכט זיך יעדן טאג, דו כאפסט? יעדן טאג איז שייך. אלעס, איך צאל אינשורענס. אקעי, דארפן מיר רעדן ווער ס׳דארף צאלן פאר די אינשורענס ווען ס׳גייט ארויף די פרימיום. איך ווייס נישט.
און דו כאפסט נישט אז ווען איך געב דיר א קעיס פאר גניבה, מ׳מיינט אז ס׳זאל נישט קומען קיין גנבים. נאו פראבלעם [no problem], דו ווילסט נישט, דו קערסט [care] נישט, זאלסטו באצאלן. דאס איז די טייטש. אדער באצאלן זיי, אדער נעמט מען זיי אין תפיסה. אבער איך רעד פון די מחנה איין סטעפ [step] פריער. דו האסט געדארפט געדענקען צו היטן פון די גנבים, רייט [right]? פארוואס ביסטו חייב? דו פארשטייסט איין מינוט, דו האסט דאך טאקע פארמאכט די טיר. נישט ווייל דו ביסט א ירא שמים וואס געדענקט זיך נאר, נאר ווייל דאס איז די טייטש וואס דו האסט מיר געזאגט. איך האב דיר אפשר נישט קלאר געמאכט ווען איך האב דיר געדונגען אז דאס איז וואס ס׳מיינט. איך האב דיר יא קלאר געמאכט, אבער דו האסט נישט געכאפט. You didn’t even realize. You look at it, you think שומר שכר is something in the Gemara. דו כאפסט אז דאס איז דיין דזשאב?
דו ווייסט וויפיל מענטשן, און אזעלכע זאכן, זיי כאפן נישט אז דאס איז דיין דזשאב. דאס איז די הלכה. די הלכה קומט דיר צו לערנען. דו האסט נישט געוואוסט? די הלכה קומט דיר צו לערנען. די הלכה קומט דיר צו לערנען, וויסן זאלסטו אז ווען איך דינג דיר צו וואטשן מיין הויז, מיינט עס אז ס׳זאל נישט קומען קיין גנבים. מענטשן מיינען א סעקס [א דזשאוק?]. איך כאפ זיך, אין די נארמאלע קעיס, אפילו ווען ער ווייסט יא, קומט ער און זאגט: “הייסט איך בין א שומר שכר, איך קום אן א גנב?” אה, ס׳איז טאקע די גמרא, ס׳שטייט שוין דארט. נאו פראבלעם, איך האב דיר שוין אויסגערעכנט. ווען איינער קען מיר כאפן, איך בין נישט קיין שומר חנם, איך בין נישט קיין שומר שכר, גארנישט. פלאצן זאלסטו. נאו פראבלעם, ווייל איך האב געדענקט, ווייל איך וויל נישט האבן קיין אחריות. אבער אטאמאטיש, דאס איז דאך די טייטש.
אבער מענטשן כאפן דאס נישט. אונז לעבן א גאנץ לעבן און מ׳כאפט נישט אזעלכע סארט בעיסיק [basic] זאכן. נישט ווייל אונז זענען גנבים און מ׳קערט נישט פון גנבים, איך בין אפילו נישט חושד אין זייער תאוות. יענער האט גע׳גנב׳עט. ס׳איז די זעלבע איידיע. עס איז די זעלבע זאך. איך וויל נאכדעם אויך אנקומען צו לא תגנוב, לא תרצח, לא תנאף, די עשרת הדברות. איך וויל געבן א פשוט׳ע דוגמא פאר דעם דיך, פון א השמעת אוזן סתם. איך וויל דיך ארויסברענגען אז די תורה איז דא מחדש אן הסתכלות אויף די וועלט. א צייכן, אן הסתכלות מוסרית. אן הסתכלות צו וויסן וואס דו ביסט, וואס איז דיין דזשאב. איך וויל צוריקגיין צו מיין ענין פון שלום וואס איך קער עכט וועגן.
משל: דער רבי און דער מנהל
איך גיי דיר זאגן די משל. מיין טאטע האט מיר דאס דערציילט און איך פארגעס עס נישט. עס קומט א רבי און ער קומט קלאגן אז די קינדער בעהעיוון [behave] נישט אין קלאס.
זאגט אים דער מנהל: “דו ביסט אומזיסט? דיין דזשאב איז צו מאכן אז זיי זאלן בעהעיוון.”
“אה,” טענה׳ט ער, “זיי בעהעיוון נישט און זיי לערנען נישט.”
“כח! פאר דעם האט מען דיך געדונגען, אז זיי זאלן יא לערנען.”
“אה, דו קענסט נישט? גיי אהיים. מ׳וועט טרעפן א צווייטן וואס קען יא.”
לא תחמוד און די שרשים פון עבירות
איך ווייס נישט, איך דארף צוריקגיין צו לא תחמוד, איך דארף וואס נישט זאל זיין. איך גיי נישט, איך דארף זאגן נאך א שיעור נעקסטע וואך, איך האב נישט קיין ברירה, איך מוז אנקומען דערצו. ס׳איז געווען נעכטן א שיעור פון לא תחמוד מיט אן אנדערע נקודה, און די נקודה האט זיך אנגערירט צו רעדן. אבער דאס האב איך אויפ׳ן וועג געכאפט אז איך דארף דאס קודם מסביר זיין, ווייל דאס איז עובר.
יא, סאו [so], דאס, די ווארט פון לא תחמוד אין איין ווארט איז, לאמיר זאגן, לאמיר נישט קאנעקטן [connect] צו דעם, לאמיר זאגן אזוי, אקעי? וואס איז די חילוק פון לא תחמוד און לא תתאוה? איך האב שוין געזאגט נעכטן, איך וועל עס נאכאמאל זאגן אין די שיעור נעכטן. די מסקנא איז אזוי ווי איך האב געמיינט, אז לא תחמוד איז די זעלבע זאך ווי לא תתאוה. לא תחמוד האט די זעלבע רילעישאן [relation] צו לא תתאוה אזוי ווי יעדע עבירה האט צו זיין פעולה וואס מ׳האט געלערנט אין שמונה פרקים ביז אהער. אדער לא תנאף, האסטו אשת רעך, האסטו בעילת רעך, בסדר, אפשר אפילו לא תענה.
דער רמב״ם זאגט, ער ברענגט א מדרש, ס׳איז דא:
1. עובר לא תחמוד,
2. שפעטער איז ער עובר לא תגנוב,
3. שפעטער איז ער עובר לא תרצח, אזוי ווי אחאב מיט כרם נבות.
4. נאכדעם איז ער עובר אויף לא תנאף סאמטיים [sometime], ער וויל זיין ווייב.
5. נאכדעם סאמטיים מאכט ער עדות שקר, אזוי ווי אחאב, אזוי ווי לא תענה.
די “לא תחמוד” איז די פנימיות פון אלע אנדערע לאו׳ס אין די גאנצע צווייטע דיברות, די גאנצע צווייטע גרופע דיברות. אין אנדערע ווערטער, אזוי ווי מ׳האט געלערנט, אן עבירה הייבט זיך אן פון אן עבירה. דער רמב״ם זאגט אפילו אז דאס איז “לא תתאוה” ביי סטעפ 1. סטעפ 1 איז לא תחמוד. וואס איז די חילוק? איינס איז מער בלב, איינס איז שוין געוויסע געטון. און נאכדעם איז לא תגנוב, און נאכדעם איז לא תרצח. אזוי גייט די סדר געווענליך. אדער סאמטיים קומט פאר די לא תרצח די לא תענה, אויב מ׳וויל זיין א פרומער איד וואס הייליגע תנאים ווען די בית דין לאזט. אזוי ווי אחאב. יא, דאס איז דער סדר.
יעצט וואס ברענג איך ארויס? ער זאגט דער רמב״ן א געוואלדיגע זאך, ער האט עס אפשר געזען אין רמב״ם. איך ווייס נישט צו דאס האט דער רמב״ם געמיינט, אבער ער וואלט עס געמיינט.
ווען ס׳שטייט אין די תורה אז א שומר שכר דארף וואטשן פון גניבה ואבידה, דאס איז נישט קיין חידוש אין הלכות נזיקין. ס׳איז א שאלה פאר די בית דין. די בית דין קובע זיין נאכדעם ווער ס׳איז חייב גניבה, ווער ס׳איז נישט חייב, און נישט צאלן צו זיין א גנב. אקעי, נאו פראבלעם. תורה וויל דיר עפעס צוזאגן וועגן וואס דו דארפסט וועלן. פאר דיין פראבלעם, ווען מ׳זאל הייבן אן אין די וועלן, האבן מיר זיך געלערנט איין פארט, און נאך חלקים אין די מדות. דער ערשטער סטעפ אין די מדות איז צו זען, אזויווי אין די ראיה, די שכל המעשה, צו זען אז דאס איז בכלל א נושא.
ווער ס׳לערנט נישט חושן משפט, איז ער עובר אויף חושן משפט יעדן טאג? מענטשן האבן נישט געוואוסט. איך בין געווען גערעכט. ווער ס׳האט שבת תמיד נישט געהיטן שבת, ביז ער איז געווארן א בעל תשובה, האט ער נישט געוואוסט אז ער האט נישט געטארט. הער אויס מיר, הער אויס מיר. אמת, נישט איך בין געווען גערעכט, ר׳ בנציון לייבוש זאל זיין געזונט, לעבן זאל ער, איך קען גיין נעמען א שווערד. ער האט עס צוגעברענגט פון די ב״ח, און דאס איז די שיטה, און איך קען נישט קיין אנדערע שיטה, און איך דינג זיך אויף יענץ. יעצט זאג איך, איך דינג זיך אויף יענץ. ניין, דו כאפסט נישט וואס איך זאג. קודם כל, מיר קענען בכלל צוריקגיין אין סאטמאר, אבער ס׳העלפט נישט. מיר דארפן קומען קיין אנשי שלומינו צו פארשטיין וואס סאטמאר וויל זאגן.
גזל נפשות אין חדר
איך ווייס נישט צו ער האט א גאנצע זיין מורא צוריקגיין אין סאטמאר. ריכטיג, די עיקר, איינער פון די מטרה׳ס פון די שיעור. אבער ס׳איז די זעלבע גלות צוריקגיין, איך קען דיר זאגן גארבידזש [garbage]. איך האב נישט געזאגט וואס דו טוסט, איך האב קיין אנגעזאגט די גאנצע פארשטאר. אקעי, קום איינער… ניין, איך האב איך אויס א סעקונדע. אדער נישט. דארף עס נישט. איך זאג אז… אוי… וואס זאג איך?
איך האב געזאגט מיין דעם שיעור׳ן, און די הדאושה האב איך אויסגעדאכט אז די ביינע [?] שטייט ביי די טירן אז די זאלסט שוין מענטשן ארויפגיין, ווייל אויבער אויף גונו ונפשות. וואס איז וואס? ס׳איז א גנאקט! ס׳איז א קינדערנטערט. די לאסטן שפעץ ארויס פון א שטוב. איך האב איך בלעמד [blamed] געווארן. דאס איז נישט פלעמד. אלע, דארף האט עס געזעט. דאס האסט דיר געזעט עס פאר מיינער. איז קינדענטערטינג. עס הייסט, עס פאול א׳ פעזנינס. עס איז איינמאל איך האב געטראכט אויף דעם לשון “גזל נפשות”, דו האסט געמיינט אז “גזל נפשות” איז עפעס א מאדנע בריאה, עס איז גיין פון קינדער.
דו ווייסט וואס איז “גזל נפשות”? דו ביסט א רבי אין חדר, האלטסט די קינדער מער ווי נאך פינף אזייגער, דאס איז “גזל נפשות”, עס געהערט נישט פאר דיר.
וואס איז “רילי” [really]? יא, “רילי”, אלעס וואס דו טוסט איז… מען איז סטאק [stuck] אויף “רילידזשען” [religion], ניין, וואס קומט דא אריין “רילידזשען”? איז דאס “רילידזשען” אז דו ווילסט אז מען זאל נאכפאלגן אין חדר? דאס איז מענטשליכקייט! דו מעסט אלעס אין “הייפערבאלי” [hyperbole], דאס איז א קשיא, עס איז נישט קיין “הייפערבאלי”, הער אויס.
ניין! פארוואס מיין איך צו זאגן? איך האב דיר געזאגט, ווייסטו וואס? ס׳איז דא א היתר! א רבי אין חדר מעג זיין א גורם אין “גזל נפשות”, ס׳איז דא א היתר! “אבל רודה את הילד”… א יצא! עס שטייט אין די גמרא! יצא! “אבל רודה בנו ורב הרודה תלמידו”, ער מעג! אויב ער וויל זיין אן “אופיסער” [officer] פון די רייס, “נאו פראבלעם”, אבער געדענק אז דו דארפסט מחדש זיין אז עס איז דא א היתר אויף א געהעריגע איסור חמור פון די עשרת הדברות!
ס׳איז דא אן ערנסטע שאלה… איך מאך נישט קיין ליצנות, איך מיין עס ערנסט! מעשיות שוקא! איך האב אויך… איך וויל דא פארציילן א מעשה! נאך א מעשה! אלעמאל די גזלנים… עס איז א ביסל “דוביאוס” [dubious], אז אלעמאל די גזלנים פון רבי׳ס אין חדר הייבן זיך אן. איך האב קינדער אין חדר און זיי קומען מיט מעשיות.
צונעמען חפצים פון קינדער: א מחלוקת הפוסקים
מיין טאכטער איז געקומען מיט א מעשה אז זיי האבן געלערנט הלכות גזילה, און די סקול האט א מנהג אז ווער עס פאלגט נישט די תקנות, נעמען זיי צו די זאכן, און זיי האבן געפרעגט א שאלה אויב עס איז טאקע ריכטיג צו מעג… יא, און וואס האב איך געטון? איך האב געקוקט אין “אוצר החכמה” אזוי ווי עס טוט אן ערליכער איד וואס וויל וויסן די הלכה.
און איך האב געזען אז עס איז דא א מחלוקת הפוסקים, אן ערנסטע מחלוקת הפוסקים.
* הרב ר׳ יעקב בלוי האט געשריבן אזא פאפולערע און “אוטאריטעט” [authoritative] בוך “חושן משפט” [פתחי חושן], און דארט שטייט אז מען טאר נישט… אלע מגידי שיעור טוען עס… ער זאגט אז אפשר בדיעבד… ער זאגט אז אפשר בדיעבד אויב מען נעמט עס נאר אויף בשעת די שיעור, וואס עס שטערט פשוט די שיעור, און מען האלט עס דארט, אז דאס קינד זאל זען אז עס איז בכלל נישט אוועקגענומען פון אים, נאר עס ליגט אויף די אנדערע זייט טיש, און מען גיט דאס גלייך נאכדעם צוריק, זאגט ר׳ יעקב בלוי “מען מעג”. אזוי זאגט ר׳ יעקב בלוי.
* נאכדעם איז דא א “קובץ פנינים”, דארט האבן זיך צוויי אידן צוזאמענגעשלאגן, איינער הרב הערצל הענקין, א גרויסער תלמיד חכם און א גלייכער איד, ער שרייבט א לאנגע תשובה אז עס איז איסור דאורייתא, ער שרייט אים “פרשה, פרשה, רמב״ם פרשה, גמרא”, אז “הגוזל אפילו על מנת לשלם” איז עובר אויף אן איסור דאורייתא, ווייל למעשה “על מנת לשלם” איז נישט קיין היתר.
יענער האט געזאגט אז פונקט… הערט מיין לי… יא. הער אויס, הער אויס, הער אויס.
זאגט ער: “ניין, איך דארף נישט קיין קאפ. איך דארף נישט קיין פוס. איך דארף נאר דאס מענטשעלע פון דאס געלעכטער.”
הער אויס, הער אויס, הער אויס.
זאגט ער: “ניין, איך דארף נישט קיין קאפ. איך דארף נישט קיין פוס. איך דארף נאר דאס מענטשעלע פון דאס געלעכטער.”
הער אויס, הער אויס, הער אויס.
זיי האבן געארבעט… אקעי.
הער אויס, הער אויס, הער אויס.
דאס געלעכטער זאגט ער נישט… ער האט געטראפן… א חבר האט איינגעשריבן א טשעק… און ער האט אנגעהויבן צו נעמען די תשובה… מאכן אן אשמנו פאנו…
זאגט ער, “אלע טאג חינוך… שרייבט די גמרא… דא טרעפן א ספעציעלע… מאכן שלום פאר חינוך… נישט אנגעפאנגען… דאס הייסט די גאנצע… כל התורה כולה איז פונקט אינדערמיט.”
שיעור חושן משפט – חלק ט׳
[באמערקונג: דער טראנסקריפט פאר דעם חלק (Chunk 9) איז ליידיג. עס איז נישטא קיין אינהאלט צו פארמירן.]
[NOTE: The transcript provided for Chunk 9 is empty. No content available for formatting.]
סיכום חלק י׳ – סיום השיעור
די הויפט נקודה פון רמב״ן – לא תחמוד vs לא תגנוב
קענסט אים קאלן? ער איז נישט אזוי מחמיר אויף מצוות [בין אדם למקום], מחמיר אויף די בריות. נאו פראבלעם [No problem]. ווייסט איר? ווייסט איר? ווייסט איר גערעכט. ווייסט איר? אקעי, אים זענען נישט אלרייט [alright]. נישט קיין חילוק. קאל דיר אמאל און זעה א טראפ העכער. אבער האסט אים געכאפט א כלל די דארטע שם קאלן?
וואס איך וויל ארויסברענגען. אבער דאס איז דער טייטש ווען דער רמב״ן זאגט אז דער איינציגסטע פשט איז נישט געקומען אויף “לא תגנוב”. “לא תגנוב” איז געקומען אויף גניבה. דאס איז געקומען אויף די פארשטאנד אנהייבן צו כאפן די היפליכע זאכן וואס דאס איז בפנימיות. ס׳איז אין די אויגן, יא? אי, אכל, אסאך מאל איז עס בלב. אבער איז נישט קיין חילוק. אבער עס האט אינזעניסטע לעוו מיינט דאס דער זעהט. יא? אבער עס איז אן אמת צו זעהן אז עס איז דא אלע מיני זאכן, וואס פון דעם האט מען גערעדט אז מען געשטאט א יענעם מ׳טאר נישט פייניגן.
אמת׳דיג איז נאר אן עקט [act] פון “לא תרצח”, אדער עפעס א נאכט [aspect?] פון “לא תגנוב”. אבער דו האסט עס נישט געזען. עס איז נישט געזען אז ווען דו האסט א שומר אויף יענעמ׳ס, עס איז דיין דזשאב [job] איז צו מאכן זיכער אז דער גנב קומט נישט. דו האסט נישט געזען די אלע זאכן. דו האסט נישט געזען אז איך האב נאכט א זאך פשוטערע זאכן. און דאס איז דער ריזיגער חידוש, און איך זעה וואס רוב כאפן נישט.
ר׳ ישראל סלאנטער׳ס ווארענונג וועגן לערנען חושן משפט
און מ׳לערנט חושן משפט איז עס א פחד. ר׳ ישראל סלאנטער האט עכט אזוי באצויגן געווען, מ׳לערנט חושן משפט און מ׳איז זיין א סכנה צו יענעמ׳ס געלט, ווייל רוב מענטשן וואס לערנען חושן משפט פיגורן אויס [figure out] ווי עס ווערן גרעסטער גנבים.
אבער דאס איז ווייל מען לערנט עס כאילו, מיר ווייטן די טיק, מ׳לערנט זיך מיט א מוסר. מוסר מיין איך צו זאגן, מ׳לערנט זיך למעשה, מ׳לערנט זיך פאקטן, מ׳כאפט עס נישט אז מ׳רעדט פון דיר.
דער כללות׳דיגער מסר פון שיעור
נאך די אלע תירוצים האבן די תורה געזאגט, אמני וואס מ׳איז א נישט פאר אים, פאר ווען מ׳האט עס טאקע געזאגט. נאך די אלטע רוצים האט מען געשטאנען אז די השם עס איז… עס איז דער עבירה פאר נעווער-דו-וועל [ne’er-do-well / מער בענד?]. נישט פאר נעווער-דו-וועל, נישט פאר קיין גנב, ער האט יעניגע גנב׳עט. דער עז איז דער תורה געקומען צו זאגן, און ממילא עס איז געווען געזאגט פאר די היינטיגע שיעור.
מען האט פארשטאנען א שטיקל רמב״ן, איך מיין אז דאס זאל א גוטע פשט אויף די רמב״ן, און יעדער איינער זאל זוכה זיין צו משיח׳ן קומען, און דער מער בענד [?], וויאזוי מ׳פירט אויף די שיעור. און שוין. איך ווייס נישט, שטעל זיך די מנהג עס איז אלעמאל אריין. All this…
HE עברית לחץ לפתיחה
סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור – פרשת משפטים ו״לא תחמוד”
מהלך הטיעון הכללי
השיעור בנוי על חידושו של הרמב״ן שפרשת משפטים היא פירוש על “לא תחמוד”, ומשם מתפתח דיון רחב על בעיה יסודית: יהודים שומרי מצוות אינם רואים את הממד המוסרי של מצבים מסוימים, לא משום שהם רעים, אלא משום שאין להם את ה״משקפיים” לראות. התורה “התאמצה” לכתוב את כל פרטי המשפטים משום שבני אדם אינם מבינים מעצמם מה באמת אסור.
—
חלק א׳: יסוד הרמב״ן על “ואלה המשפטים”
שיטת הרמב״ן
הרמב״ן אומר שלאחר שהקב״ה נתן את עשרת הדיברות, עדיין לא ידעו ישראל כיצד לקיים למעשה את המצוות. לכן באה פרשת משפטים – להסביר כיצד מקיימים “לא תחמוד”.
סברת הרמב״ן: אם יהודי אינו יודע את דיני בית, שדה וממון – למי הם שייכים – יחשוב שזה שלו, ויחמוד ויקח לעצמו. לכן מלמדת התורה משפטים, כדי שלא יחמוד מה שאינו שלו.
קושיה על הרמב״ן
מדוע אומר הרמב״ן שמשפטים הוא פירוש על “לא תחמוד”? רש״י ורב סעדיה גאון סוברים שמשפטים קשור ל״לא תענה” (עדות שקר/דינים). זו מחלוקת בין רב סעדיה גאון/אבן עזרא לבין הרמב״ן.
שיטת הרמב״ן בפרשיות
הרמב״ן לומד שמ״אתם ראיתם” עד “ואלה המשפטים” זו דרשה אחת ארוכה – לא פרשיות נפרדות. הקב״ה אמר למשה רבינו הכל ביחד.
> הערת אגב: המגיד שיעור אמר פעם למחבר של טאג: במקום לומר שאסור להסתכל בסמארטפון, עדיף לומר שצריך לברך ברכות התורה לפני שמסתכלים, כי כל הספרים נמצאים שם.
—
חלק ב׳: חילוקים בין סוגי גניבה – גניבה, גזילה ועושק
שלוש הקטגוריות
– גניבה: כשאדם נכנס לבית בלילה ולוקח משהו בסתר
– גזילה: כשאדם לוקח משהו ביום בגלוי, ביד חזקה
– עושק (“פשיעה של צווארון לבן”): כשאדם קיבל את כספו של חברו בהיתר (חוב, פיקדון, שכר שכיר) ואינו משלם בחזרה – דרך “נאה” לגנוב
הפסוק מקהלת – “גזל ועושק במדינה”
“גבוה מעל גבוה שומר” – כשרואים במדינה שכולם גונבים מכולם, אין להתפלא. כל המערכת מושחתת מלמעלה עד למטה. עצת קהלת: “סוף דבר הכל נשמע את האלקים ירא” – קום בבוקר ונסה להיות ישר.
> מעשה על רבי ופרס: תלמיד חכם גדול סיפר שהרבי הבטיח פרס למי שיחזור על פרק שלם. הוא עבד כל החופשה ועשה זאת, אבל לרבי לא היה פרס מוכן. הספרון שסוף סוף קיבל מונח עד היום על המדף שלו – זכר לכך שרבנים צריכים לעמוד במילתם.
מדוע כל כך הרבה פרטים בתורה?
הקושיה: “לא תגנוב” הרי פשוט – למה צריכה התורה לכתוב כל כך הרבה פרטים?
התירוץ: אין בתורה אותיות מיותרות. בני אדם אינם מבינים מעצמם שדברים מסוימים הם גם גניבה. צריך “דעת מסוימת” – בדיקת מציאות – כדי להבין מה באמת אסור. התורה “התאמצה” לכתוב את כל הפרטים משום שבני אדם אינם מבינים מעצמם.
—
חלק ג׳: דוגמאות מעשיות – נדל״ן ו״לא תחמוד”
המעשה עם קניית בתים
גויים מתלוננים שסוכני נדל״ן דופקים בדלתותיהם ושואלים אם הם רוצים למכור. האנשים לא רוצים למכור – זה לא עומד למכירה. זה לכאורה מקרה בסיסי של “לא תחמוד” לפי חושן משפט.
היסודות ההלכתיים
– לא תחמוד: אם לאדם יש משהו ומבקשים ממנו בחוזקה שימכור – זה איסור, אפילו אם מוכר אחר כך ומשלמים לו
– עומד למכירה לעומת לא עומד למכירה: חנות עומדת למכירה, אבל בית פרטי שאדם אינו רוצה למכור – אינו עומד למכירה
– לפי מחבר ספר החינוך: אפילו אצל גוי יש איסור של “לא תחמוד” (מקור: “ולא תחנם”)
ה״עיוורון” אצל יהודים שומרי מצוות
יהודים רציניים, שומרי מצוות, המדקדקים בכל החומרות – כשמדובר בנדל״ן, כלל לא עולה בדעתם שיש כאן שאלה. מדוע?
– לא מדברים על זה בישיבות
– חושן משפט אינו מוכר אצל “יהודי מקווה”
– הדוגמאות בשולחן ערוך שונות – לא מבינים שמדובר בנו
הפסיכולוגיה של בעל הבית
אדם גר חמישים שנה בביתו – “היער בנה וזרע אכל”. כשבאים ואומרים לו “מכור!”, זה מגעיל – לא משום שאינו רוצה כסף, אלא משום שזה הבית שלו. “יש דברים שאינם כסף.”
—
חלק ד׳: החידוש העיקרי – מוסר צריך “משקפיים” לראות
שכל מעשי – החכמה המעשית
– מוסר אינו רק “להיות אדם רציני” – צריך גם שכל מעשי (כפי שאריסטו קורא לזה)
– צריך “משקפיים” מיוחדים לראות את הממד המוסרי של דבר
– אדם יכול לדעת הכל באופן שכלי מופשט – אבל לא לראות את המוסר המעשי במצב קונקרטי
– הבעיה אינה רק נגיעות – היא עמוקה יותר: כלל לא רואים שיש כאן שאלה מוסרית
כיצד משיגים את ה״משקפיים”?
– ניסיון: כשנמצאים בצד השני של מצב
– לימוד תורה: התורה יכולה לפתוח את העיניים לראות נושאים שלא שמנו לב אליהם קודם
– זה לא רק “רגישות” – זו מידה, שכל
דוגמה שנייה: הטרדות
נשים מתלוננות על גברים ש״רודפים” – מדברים שידוכים כשהאישה אינה רוצה. הגבר אינו רואה את הבעיה – אין לו את המשקפיים. “אנחנו רואים עם הפירושים שלנו” – לא עם העיניים, אלא עם מה שיש לנו בראש.
יישום ללימוד תורה
“לא לומדים את התורה” – לומדים, אבל לא רואים מה התורה רוצה להראות לנו. אדם יכול להיות שומר מצוות, מסור, בעל שליטה עצמית – ועדיין לא לראות את הנושא. מה חסר? לא ידיעה, לא אמונה, לא מחויבות – אלא העין לראות.
דוגמה: “כל אלמנה ויתום לא תענון”
הקושיה: מה החידוש? אסור לצער אף אחד!
הרמב״ם: אפילו אלמנה גבירה (עשירה) אסור לצער. התורה אומרת זאת ארבע פעמים: גר, יתום, אלמנה, עבד עברי – קא משמע לן שצריך לעשות חריגים.
—
חלק ה׳: כיצד מענים יתומים ואלמנות בלי לדעת
העיקרון המרכזי
הפסוקים של “גר יתום ואלמנה” לא נכתבו עבור גנבים ורוצחים פשוטים – עבורם כבר יש “לא תגנוב” ו״לא תרצח”. הפסוקים המיוחדים נכתבו עבור אנשים רגילים שמענים יתומים בלי לדעת. כברירת מחדל מענים אותם.
דוגמאות קונקרטיות של “עינוי יתום” בחברה שלנו
1. ישיבות ומשרות: כשמחלקים תפקידים בישיבה – את מי מקבלים? לאף אחד לא אכפת אם היתום חי או לא. אבל בשידוכים שואלים אם האבא חי ומי הוא.
2. שידוכים: יתום בלי אבא “יפה” נדחה. יתומים נדחפים ל״שדכני יתומים” שמדברים רק נעבעכ׳ס עם נעבעכ׳ס.
3. כניסה למוסדות: יתום בלי “רקע” מתקשה להתקבל.
ביקורת על ארגוני יתומים
המגיד שיעור טוען שחלק מהארגונים עצמם עוברים על “ענו יתום ואלמנה” – הם מנצלים את הפגיעות של יתומים.
הקטגוריה הנשכחת: גרושות
אילו היה כתוב “גרוש וגרושה” בתורה – היו מקבלים יותר עזרה. מכיוון שלא כתוב בתורה, בכלל לא מסתכלים עליהם.
—
חלק ו׳: בני אדם טיפשים, לא רעים
יסוד המגיד שיעור
“אני לא אומר מוסר, אני אומר שכל” – הוא סובר שבני אדם אינם רעים, אלא טיפשים. התורה אינה אומרת מה לעשות – רק “קח בחשבון” שיש כאן סכנה.
התואר “בליעל” בתורה
רק פעמיים נקרא מישהו “בליעל” בתורה:
1. מי שעושה “חשבון רציונלי” לא להלוות לפני שמיטה
2. מדיחי עיר הנידחת
הנקודה המזעזעת: ה״בליעל” אינו רשע – הוא מי שעושה חשבון נורמלי, הגיוני (למשל: “יש לי שלושים בחורים, אני לא יכול לקבל את היתום”).
מי עושה את הנזק?
“רוב הנזק עושים היהודים האחרים” – לא הצער מאובדן האב. המלמד הצדיק הטוב עושה את הנזק, לא הרע.
אמפתיה לא עוזרת
– “גם אני סבלתי” – מחמיר, לא משפר
– קריאת סיפורים לא יוצרת אמפתיה
– “להיות אדם טוב יותר צריך להיות אדם טוב יותר – אין טריק”
חידוש הרמב״ם
“שלבם… שפלות לשונם” – ליבם שבור אפילו כשנראה להם טוב. מלמד של יתום צריך לדעת שאפילו כשנראה טוב, הלב פצוע.
—
חלק ז׳: הנביא מיכה וסיבת החורבן
הפסוק ממיכה
“הוי חושבי און ופועלי רע על משכבותם… וחמדו שדות וגזלו” – אנשים הולכים לישון וחושבים מה רע יעשו, בבוקר קמים ועושים.
המגיד שיעור אומר: “אתה חושב שזה דבר שאתה לא הולך לעשות? אני כן עושה!” – עושים זאת לא בגלל רוע, אלא בגלל הנאה – לא מבינים שמתעסקים עם בני אדם. הגמרא מביאה את הפסוק הזה כאחת מסיבות החורבן.
כוחו של אב
אב יכול “לעשות את ילדיו כלום” בנפש – לא פיזית, אלא רגשית – כל יום במשך שנים בלי שאף אחד יאמר משהו. “הבעיה שלי אינה שאתה רשע – אנחנו אומרים שאתה לא רגיש.”
החילוק בין עשרת הדיברות לפרשת משפטים
– הפסוקים של עשרת הדיברות (“לא תגנוב”) הם עבור גנבים פשוטים
– פרשת משפטים מדברת לאנשים נורמליים שאינם גנבים
– דוגמה: שומר שכר שחייב כשבא גנב – הוא עצמו אינו גנב
—
חלק ח׳: שומר שכר – דוגמה מעשית
המעשה עם שמירה על בית
אחד ביקש מחבר לשמור על ביתו בשבת. התשלום היה שימוש בכיריים הגז. השומר שכח לסגור את הדלת ובא גנב.
החידוש העיקרי
“חשבת שהתפקיד שלך הוא לרקוד בכסף חינם?” – אנשים לא מבינים מה שומר שכר אומר. תפקידו של שומר שכר הוא לוודא שלא יבואו גנבים – לא רק “להיות שם”.
התורה אינה רוצה רק לומר מי משלם מתי – זה לבית דין. התורה רוצה ללמד אותך מה אתה צריך לרצות – מהי האחריות האמיתית שלך.
לא תחמוד ולא תתאוה – הקשר
לפי הרמב״ם:
– לא תתאוה – שלב 1, יותר בלב
– לא תחמוד – כבר עשה משהו
– אחר כך בא לא תגנוב, אחר כך לא תרצח
לא תחמוד היא הפנימיות של כל הלאווין בקבוצה השנייה של הדיברות.
גזל נפשות – יישום מעשי
רבי שמחזיק ילדים יותר מאחרי 5 – זה גזל נפשות. “זה לא שייך לך” – הזמן שייך להורים/לילדים.
השאלה ההלכתית על לקיחת חפצים בבית ספר
מחלוקת הפוסקים:
– ר׳ יעקב בלוי (פתחי חושן): רק בדיעבד, רק בשעת השיעור, ולהחזיר מיד
– הרב הרצל הנקין: זה איסור דאורייתא – “הגוזל אפילו על מנת לשלם” אסור
יש היתר מ״רודה בבנו ותלמידו”, אבל צריך לזכור שמחדשים היתר על איסור חמור מעשרת הדיברות.
—
חלק ט׳: סיום – חילוק הרמב״ן ואזהרת ר׳ ישראל סלנטר
החילוק לפי הרמב״ן
– לא תגנוב בא על גניבה – המעשה עצמו
– לא תחמוד בא על הדברים הפנימיים – בעיניים ובלב, ההבנה שמובילה למעשה
אמירתו המפחידה של ר׳ ישראל סלנטר
“לומדים חושן משפט ונעשים סכנה לכספו של הזולת” – רוב האנשים שלומדים חושן משפט נעשים גנבים גדולים יותר – כי לומדים את ה״טריקים”. לומדים כאילו – רק עובדות, לא עם מוסר. לא מבינים שמדברים עליך.
המסר הכללי
אחרי שכל הגדולים עמדו בהר סיני, הבינו שזה לא לאנשים אחרים. התורה מדברת אליך – כל אחד צריך לקבל זאת על עצמו.
—
מסקנה
השיעור נתן פשט טוב על הרמב״ן: פרשת משפטים אינה רק הלכות טכניות – זה לימוד כיצד לראות את הממד המוסרי של מעשינו היומיומיים. החיסרון העיקרי אינו ידיעה או רצון – הוא ראייה. צריך לקנות משקפיים דרך ניסיון או דרך לימוד תורה אמיתי.
תמלול מלא 📝
שיעור על פרשת משפטים – חלק א
נושא: הקדמת הרמב״ן לפרשת משפטים, הקשר ל״לא תחמוד”, והסתכלות על קדושת ספרים בטכנולוגיה.
—
הקדמה: השאלה על פרטי המידות
רבי: כן, זה עובד. זה עובד, הכל עובד. זה עובד? כן.
מי הוא הצדיק שאמר שהוא הולך להתחיל לדבר על “פרטי המידות”? ר׳ יואל? לא, יש כאן אברך, אני לא זוכר איך קוראים לו… אוקיי. לא, מאוד פתוח [אדם]. לא ניישטאט. לא, יש עוד אחד.
בכל מקרה, רגע, לא צריך דפים? לא ספרים? אנחנו עדיין לא יודעים את הדברים מהפרקים? אבל בעל פה? אנחנו עושים מהפרשה השבועית.
יסוד הרמב״ן: משפטים כפירוש על “לא תחמוד”
כתוב בפרשה השבועית כך: “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם” (שמות כא, א).
אומר הרמב״ן הקדוש, הרמב״ן מסביר שהקב״ה נתן את התורה, את עשרת הדברות. אומר הרמב״ן – הרמב״ן הולך גם באותו דרך, דיברנו אתמול שזה לא “דרך החכמים” [בפילוסופיה], אבל הרמב״ן אומר שהקב״ה נתן את עשרת הדברות, כולם שמעו.
אחר כך אמר הקב״ה: “אתם עדיין לא יודעים מה לעשות עכשיו. אתם יודעים רק את הדברים הבסיסיים מאוד, אבל אתם עדיין לא יודעים איך למעשה לקיים את עשרת הדברות. אני אסביר לכם. למשל, אמרתי לכם ‘אָנֹכִי׳ ו׳לֹא יִהְיֶה לְךָ׳, שתבינו ‘לֹא תַעֲשֶׂה… אֱלֹהֵי כֶסֶף׳, ‘מִזְבַּח אֲדָמָה תַּעֲשֶׂה לִּי׳ – זה הכל פירושים, הרחבות. אבל איך לקיים את ה׳אָנֹכִי׳ ו׳לֹא יִהְיֶה לְךָ׳, למשל…”
לכן אומר הרמב״ן כך: לא הבנתם איך לקיים “לֹא תַחְמֹד”. לא ידעתם איך. אז אני אומר לכם “משפטים”.
כך אומר הרמב״ן בתחילת משפטים, והוא אומר כך: שאם יהודי לא ידע “משפט הבית והשדה ושאר הממון”, הוא לא ידע למי העבד שייך, למי הבית שייך, וכל הדברים – הוא יחשוב שזה שלו, “ויחמדהו ויקחהו לעצמו”.
ממילא אומרת לו התורה: “לפיכך אמר ‘וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם׳, שתשים לפניהם משפטים ישרים, שינהיגו בהם המשפטים, שלא יחמוד איש מה שאינו שלו בהם בדין”. עד כאן לשונו הקדוש של רבינו נחמנידס.
ואני מבין, אני מבין את הרמב״ן. זה נכון.
הקושיה “הטכנית” על הרמב״ן
רבי: כן, אתה מבין את זה? תסביר. תסביר מה שכל שאר האנשים לא מבינים קודם.
תלמיד: כי אנחנו מבינים ש״לא תחמוד” אין לו שום קשר לאם אתה גונב או לא. “לא תחמוד” זה משהו פלא שאתה לא חושב שמגיע לך.
רבי: אוקיי, אתה כבר נכנס למסקנה, לאיזשהו סוג של מסקנה. בוא נשאל קושיה פשוטה על הרמב״ן. מה הקושיה הבסיסית על הרמב״ן? מה קשה? תסתכל ב״עקידת יצחק”, הוא הרי שואל את הקושיה. בוא לא… מה הקושי הפשוט? בוא נשאל על הרמב״ן.
מה זאת אומרת שאתה צריך מיד לחשוב שאין כאן פשט?
תלמיד: [לא ברור]
רבי: לא, את זה אני מבין. לא, את זה שיש פשט כל אחד מבין. “לא תגנוב”, “לא תרצח”, כל אחד [מבין]. מה אם היה “בבא בתרא” [מערכת חוקים אזרחית]? אז זה נקרא רציחה? לא, אז כן.
תלמיד: לא, זה בכלל כי זה משהו מיוחד שהכל נכלל בזה. זה מה שהוא אומר, זה לא כל כך פשוט.
רבי: אה, זה לא פשוט. אבל אם זה כן אמת, שיש כלל בסיסי כמו “לא תרצח”, אתה לא צריך לאו להסביר מה אם זה היה אונס, מה אם זה היה בכוח של שוגג, מה אז? זה פשוט.
אבל יש לי קושיה פשוטה, קושיה טכנית על הרמב״ן, קושיה מאוד טכנית. ואני אגיד לך, מסתכלים פנימה רואים איך הוא אומר את זה על עשרת הדיברות. זו בכלל קושיית גזירה שווה חזקה על הרמב״ן. איזה דיבור הוא אמר בפרשת משפטים, זה חורבן. כן. אני חושב שהם… טוענים מיד את הדגים, בדיוק.
ברצינות, הרמב״ם האמין על הסימנים שהוא מתכוון לחטיפת אדם. הרמב״ם הוא לא טיפש, אוקיי? יש בעיה, זה לא כתוב בחז״ל, צריך להבין את הגמרא.
אבל מה… מה מתכוונת הגמרא? כן, מה מתכוונת הגמרא? תשאל אצלך בחדר, שזה יעלה. ברצינות, הרמב״ם אסור לו לחטוף, נכון? מה קורה עם הלומדים בחדר? נו, ביום טוב גם הרמב״ם למד בחדר, הוא לא ידע שהוא לא מתכוון לזה?
רוצה לשאול טוב? רק אתם לומדים גמרא? גמרא… האם גמרא היא שיטה אחרת? אין שיטת גמרא. תשאל את ר׳ יונה, רק שהוא כבר לומד גמרא. אני אומר בינתיים ר׳ יונה, לפני גמרא… כשמישהו הולך לגמרא צריך לשלוח עצה? לא.
הטכניות של כפל הלשון בתורה
גמרא זה טכני! הרי כתוב פעמיים… ממילא חייבים להבין על מה שתי הפעמים מדברות. אם זו לא כפילות תשאל שאלה, מה פירוש “לֹא תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ”?
אצלך בחדר תרגמו כך:
* בפרשת משפטים תרגמו… לא לבשל!
* בפרשת כי תשא תרגמו… לא ליהנות!
* ובפרשת ראה תרגמו לא לאכול, נכון?
לא! תמיד הכוונה “לֹא תְבַשֵּׁל”! דווקא! הרי כתוב פעמיים! צריך להסביר מה ההבדל?! שלוש פעמים! אבל פשט פשוט נשאר מתרגם…
המשך הדיברות לשיטת הרמב״ן
ו״וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” בא אחרי “אָנֹכִי ה׳ אֱלֹקֶיךָ” וכו׳, כי זה כבר כתוב ביתרו. אז מה הוא אומר ש״וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” מוסיף על עשרת הדברות?! זה “מוסיף והולך” [?], ובכלל לא מסביר! זה השתנה פרשה! זה בעל התורה לא ידע… כן? זה היחיד שעשה.
אוקיי, לא, אבל זה לא בא אחרי “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים”. הוא אומר “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” בא להוסיף. כאילו זה ממשיך! כלומר, לא. אי, כאן פרשה לא. הקב״ה לא… הפרשה מבלבלת אותך. אתם לא עושים. וכשלא ראית, אין פרשיות. יש כאן תורה.
הקב״ה נתן את התורה. אני אומר את הלשון שהקב״ה אמר למשה. כשהקב״ה [עם] הגדולים נשאר, אז “נִגַּשׁ מֹשֶׁה לְבַדּוֹ”. כשהקב״ה אמר: “אַתֶּם רְאִיתֶם”, “לֹא תַעֲשׂוּן אִתִּי”, “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” – דרשה אחת ארוכה. כך הרמב״ן בוודאי לומד. אני יכול כאן ללמוד אחרת, אבל הרמב״ן בוודאי לומד שזו דרשה אחת ארוכה.
הסתירה עם רש״י ורס״ג: “לא תחמוד” או “לא תענה”?
לא, אני מדבר קושיה מאוד פשוטה. אני חושב שאדם נורמלי שאני מכיר, היה חושב – אני באמת לא חושב שזה תירוץ, תירוץ אמיתי על הרמב״ן. יש לי תירוץ לומר. אבל אני, אדם נורמלי היה אומר שבוודאי פרשת משפטים היא פירוש על “לֹא תַעֲנֶה”.
יודע מי עוד אמר כמונו? רש״י הקדוש. “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם”, מה הגדר של “לֹא תַעֲנֶה”? לא ממש סתירה, אבל רש״י חשב שהפרשה מחוברת ל״לֹא תַעֲנֶה”. וכאן לא מדברים על גניבה. עוד קושיה. אתה רואה מה אני מתכוון? אתה רואה מה אני מתכוון? כן.
ברור, מאוד מצחיק. כל ההלכות האלה הן בהלכות דיני משפט. הלכות דיני משפט הן פירוש על “לֹא תַעֲנֶה”. כך פשט פשוט, נכון? זה… תסתכל רק על פירוש רב סעדיה גאון על עשרת הדברות, איך הוא מחלק את עשרת הדברות על ה… על ה״וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים”. אני זוכר שה״וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” נמצאים תחת “לֹא תַעֲנֶה”. אני לא זוכר. אני רוצה להסתכל, שיהיה כך. תשאלו את שמשון [רפאל?] אם אני צודק. לא הסתכלתי פנימה עכשיו באזהרות, אני לא יודע. אבל לכאורה.
אבל ה״אור החיים” מסביר, לא הסתכלתי פנימה, איך הוא מביא שה״אור החיים” מכניס דבר אחר. הוא הבין אחרת מהרמב״ן. זו מחלוקת רב סעדיה גאון ואבן עזרא עם הרמב״ן. אנחנו הולכים ללכת בשיטת הרמב״ן, או שאנחנו הולכים ליישב את המחלוקת. אז אנחנו מבינים את הקושיה. זו קושיה טובה, נכון? מאוד מצחיק.
והוא אומר אפילו, הוא אומר דבר מעניין. אני רוצה קצת להתבונן במה שהוא אומר. הוא לא אומר “לֹא תִגְנֹב”, “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” כנגד “לֹא תִגְנֹב”. אני לא זוכר. אני יכול לבדוק אם אתה רוצה. אני לא זוכר. תנ״ך, פרשת השבוע. אצל נכדים, צריכים כל אלה להיות להם חומשים וספרים ותוכניות של נכדים. אני אצטרך פעם לבדוק אחד. אני צריך לבדוק בשבילכם. אתם תאמינו לי. יש רמב״נים קדושים, רק איך הרמב״ן…
מאמר מוסגר: סמארטפונים וקדושת הספרים
זו בעיה גדולה. פעם אמרתי ל״תורה שטוב”, הרי יש לו את כל הספרים כך. לא לעכשיו. פעם פגשתי את המחבר של “טאג” (TAG), אחד מהמחברים של “טאג”, אמרתי לו שהוא עושה טעות גדולה.
הוא היה צריך, במקום לומר שאסור להסתכל בסמארטפון, היה צריך לומר שלפני שמסתכלים בסמארטפון צריך לברך ברכות התורה. שלא יגעו בו לפני נטילת ידיים, כי כל הספרים נמצאים בו. אז זה יהפוך לדבר שלא נוגעים בו לפני נטילת ידיים, דבר קדוש. אף אחד לא יסתכל חס ושלום על משהו אסור בו. כשהגמרא שלך, האם אתה מסתכל בה פעם ברשות הרבים? לא, זה דבר קדוש.
הוא לא תפס. אפשר לשנות אם זה דבר קדוש או דבר טמא. הוא עושה את זה דבר טמא. אני אגיד לו כך, הוא לא יבין מה אני מדבר איתו. הוא לא יבין מה אמרתי לו.
אני אומר לו כך, שיברכו ברכה, וכשקונים חדש שיברכו “שהחיינו”. זה רעיון פרוע.
חזרה לעניין: הרמב״ם והסוגיה של “לא תחמוד”
בכל מקרה, תראה איך בן נח, “קשר עשרת הדברות”, הדיבור הראשון הוא ידיעת השם, מה שייך אתה אצל בן נח? אבל התורה הבטיח למשה רבינו את המצוות, “ועל משפט תקנה לא תחמוד”. הוא לא עובר על כולם. “וכן יפרש כל המשפטים”, אבל התורה, כיבוד אב, רציחה, ניאוף, הוא לא אומר מה הגדר של הרמב״ם. הרציחה, כל הדברים האלה הוא יודע שכתובים במשפטים. אבל כאן הוא אומר… אז אני חושב שיש תירוץ פשוט לקושיה. זה מאוד מעניין.
אז אני רוצה קצת לדייק בלשון הרמב״ם, ואחר כך מזה קצת להיכנס עמוק יותר בכל הסוגיה. זו באמת הסוגיה שלנו ב״שמונה פרקים”. מי שמבין, מבין כבר לבד, ומי שלא מבין, ננסה להסביר לו כראוי. “תתן לפניכם”, שולחן ערוך.
זה מאוד מעניין כך. הרמב״ם רוצה לומר כך: יש דבר כזה, בוודאי כל אחד מסכים שכשלוקחים את הדבר, עוברים על מה? גניבה, ולא עושק. אפילו כשלוקחים דבר דרך עושק, זה גם דבר אחר. ואפילו כשלוקחים דבר שזה לא גניבה – בוא נבין… זאת אומרת אני הולך לבית של מישהו בלילה ותופס את הארנק שלו. כן? זה משהו אחר מאשר אני הולך באמצע היום ותופס את הארנק שלו. כן?
ולפי חז״ל יש הבדל בין גזילה לגניבה. מה יש למשל? יש עוד הרבה, להסתכל ברמב״ם. הרמב״ם, והם הביאו עכשיו גזלן מהרמב״ם. הרמב״ם כתב הלכות…
שיעור פרשת משפטים – חלק ב׳
נושא השיעור: גדרי גניבה, גזילה ועושק – והעומק של “לא תגנוב”
—
הקדמה: ההבדלים בסוגי הגניבה
הוא אומר… אז אני חושב שיש תירוץ פשוט לקושיה, אז זה מאוד מעניין. אז אני רוצה קצת לדייק בלשון הרמב״ן, ואחר כך מזה קצת להיכנס עמוק יותר בכל הסוגיה, שהיא באמת הסוגיה שלנו ב״שמונה פרקים” [בהקדמת הרמב״ם], מי שמבין יבין לבד, ומי שלא מבין נדבר איתו כראוי.
לפני שממשיכים, שולחן ערוך.
זה מאוד מעניין כך. הרמב״ן רוצה לומר כך, שיש דבר – בוודאי שכל אחד מסכים שכשלוקחים את הדבר עוברים על מה? גניבה, ולא עושק. אפילו כשלוקחים דבר דרך עושק, זה גם דבר אחר. ואפילו כשלוקחים דבר שזה לא גניבה – בוא נבין, בוא נראה מה ההבדל:
* גניבה: זה כמו מישהו שנכנס לבית בלילה והוא תופס את הארנק שלו.
* גזילה: זה שהוא הולך ביום והוא תופס ממנו את הארנק.
לפי חז״ל יש הבדל בין גזילה לגניבה. מה יש למשל… יש עוד הרבה. מסתכלים ברמב״ם, והזכרנו עכשיו את הקדמת הרמב״ם. הרמב״ם כתב שתי הלכות, שתי קבוצות הלכות שונות:
1. הלכות גניבה.
2. הלכות גזילה ואבידה.
וכל אחת מהן… הרמב״ם נוהג לאחד מצוות שמתחברות לנושא אחד. הרבה פעמים יש שתי מצוות או שני פסוקים שבאמת זה אותו נושא, הרמב״ם מחבר אותם יחד בספרו הקדוש “משנה תורה”.
רואים שהרמב״ם בפרק הראשון של הלכות גזילה ואבידה, יש גם הלכות גניבה, הוא מסביר שיש הרבה סוגי גזילה. בגזילה יש “עושק”, כתוב גם בתורה “לא תעשוק”. מה ההבדל בין “לא תעשוק” ל״לא תגזול”?
עושק: פשיעת הצווארון הלבן
זו גניבה כשרה, “פשיעת צווארון לבן”.
נכון שזה “צווארון לבן” בעושק, אבל מה עושה את זה צווארון לבן? יודע מה, בוא נתבונן בזה. מה ההבדל בין פשיעת צווארון לבן ל… איך קוראים לצווארון השני? “צווארון כחול”? זו גניבה וגזילה.
יש גניבה שהיא “צווארון כחול”, ויש גזילה שהיא “צווארון כחול”. יש סעיף שנדבר עליו, אני לא רוצה להיכנס לזה עכשיו. טוב מאוד. יש עניין. זה לא עוד [סתם גניבה]. הגזילה עומדת עוד לקחת מהשני. מה התירוץ? התירוץ הוא שכתוב “לא תעשוק שכר שכיר”. כן?
עושק פירושו שמישהו לא מחזיר חוב. יכול להיות היינו הך “לא תעשוק”? קיבלתי את הכסף בהיתר, יש לי את הכסף שלך, עכשיו אני לא מחזיר אותו. יש לזה גדרים שונים, הוא כותב על הדברים האחרים לגבי “לא תגזול” ו״לא תעשוק”.
* “לא תגזול” זה מאוד פשוט, אתה רק עובר טכנית – זה אותו רעיון, אבל טכנית עוברים רק כשאתה הולך לשני ואתה לוקח את זה ביד חזקה, זו גזילה וגניבה.
* “לא תעשוק” – מה אם יש לי את הכסף של השני ואני לא מחזיר לו? זה כולל פיקדון, כן? לבד זה דבר נוסף, כמו שאני זוכר. מה זה? זה איסור אחר.
שכרתי פועל ולא שילמתי לו, האם אני גנב? אנחנו קוראים לו גנב. זו הנקודה. מה? הוא גנב, יש לו את הכסף של השני. מה? “לא תלין” זה שאתה צריך לשלם לשני באותו יום. הוא מעולם לא שילם. מה הוא? הוא עושק, לא גנב. הוא דווקא כן גנב – יש לו את הכסף שלי, מגיע לי כסף והוא לא נותן. הוא סוג של… הוא רק בקטגוריה של גניבה. זה מה שאתה אומר, זה מה שאנחנו מתווכחים? טוב מאוד.
העולם מלא ב״יהודים יפים” שגונבים
אני רוצה להוציא משהו מזה. אני רוצה כאן להוציא משהו, ואחר כך נחזור ל״עולת ראיה” יותר ברור. אני רוצה כאן להוציא משהו. “פשיעת צווארון לבן” או “לא תעשוק” כאלה, נשארים יהודי יפה, נכון? למה נשארים יהודי יפה?
קהלת אמר (קהלת ה, ז): “אִם עֹשֶׁק רָשׁ וְגֵזֶל מִשְׁפָּט וָצֶדֶק תִּרְאֶה בַמְּדִינָה, אַל תִּתְמַהּ עַל הַחֵפֶץ, כִּי גָבֹהַּ מֵעַל גָבֹהַּ שֹׁמֵר וּגְבֹהִים עֲלֵיהֶם.”
אתה מכיר את הפירוש? הרמב״ם מביא את הפסוק, יש דרשות מעניינות שהמלאכים גבוהים אחד מהשני. אבל מה שהפסוק אומר הוא כך: שאתה הולך בעיר ואתה רואה שבעל המכולת גונב מתלושי מזון, ותלושי המזון גונבים בחזרה ממנו, והמלמד גונב מהאבא, והאבא מהמלמד, וכן הלאה – אל תתפלא.
למה? כי מעל המלמד יש מנהל, והמנהל גונב מהמנהל שלו. מעל המנהל יש רבי, הרבי גונב מהאח שלי, גבוה על גבוה חדר. מעל האח יש מלך, המלך גונב מהנסיך. כל המערכת היא גזילה אחת ישרה. אתה מתפלא על הגנב הקטן המסכן שלו? אתה מתפלא למה? הוא נרשם לדבר הרשום? אתה לא תופס שכל הרישום, כל הדבר מושחת מההתחלה עד הסוף.
“גבוה מעל גבוה שומר וגבוהים עליהם” – הרבי דואג להגן על הגבאי שגונב, והרבי של הרבי מגן על הרבי, וכן הלאה. אתה תופס מה קורה כאן? זה הפשט.
יש כאן עוד פסוק. פשט פשוט שם. זה פסוק? שם סתם פסוק משעמם. זה פסוק, לא צריך לומר. הוא שומע פסוק אחר. אבל זה עושק. כאן יש גזל ועושק, כן? הוא לא מדבר שום חידוש ולא רואים גנבים. גנבים זו בעיה של המשטרה. רואים שכל אחד יש לו את הכסף של השני “איכשהו”, אבל זו דרך יפה. הוא יהודי יפה. זו הייתה דרך יפה. לרוב, הוא יהודי יפה. הוא יגנוב בדרך יפה.
המוסר השכל של קהלת: אל תנסה לפתור את העולם
עכשיו כך. אבל אז, מה הנקודה של הפסוק? שכל אחד גונב ב… “מקום המשפט שמה הרשע”. אתה רוצה לדעת שהעולם מושחת? זו הנקודה? אז סליחה, הנקודה? כן, זו הנקודה של קהלת בכלל. “סוֹף דָּבָר הַכֹּל נִשְׁמָע אֶת הָאֱלֹקִים יְרָא וְאֶת מִצְוֹתָיו שְׁמוֹר כִּי זֶה כָּל הָאָדָם”. הרי זו כל הנקודה האמיתית של קהלת. זו הדרך שאמרו את זה בדרך חרדית, ולא פירקו את זה. הרי זו כל האמת. ומוקדם יותר, הוא אומר את אותו הדבר קודם, אבל בנוסח אחר. נוסח שצעירים יכולים להבין. אבל הפשט הוא אותו הדבר.
ממילא, בבקשה תתעורר בבוקר ותנסה להיות פחות או יותר ישר. אל תנסה לפתור את העולם, כי העולם מתחמק מאיתנו כבר זמן רב. אברהם אבינו כבר נלחם עם נמרוד, ושרה כבר נלחמה עם פרעה, ויצחק כבר נלחם עם אבימלך. אבימלך אמר “הכסף אצלי”, מה שכל העסקנים אומרים: “לא שמעתי, אף אחד לא אמר, הכל נאמר”. זה היה אמת, באמת גנבו, הוא גנב. צריך לדבר עם הגבאי.
בקיצור, האמת כתובה בחומש, נכון? פסוק בחומש. אבימלך עונה בצורה רשעית: “גַּם אַתְּ לֹא הִגַּדְתְּ לִי וְגַם אָנֹכִי לֹא שָׁמַעְתִּי בִּלְתִּי הַיּוֹם” (בראשית כא, כו). וצועקים ומתפלאים, הוא הולך לרבי, הרבי אומר “לא שמעתי, מה אמרת? כן, באמת”.
העולם חושב שרשעות היא משחק. מבין? לא עוזר. לא עוזר, צריך לעשות משהו. הנמרוד עם נמרוד כל אחד הלך הביתה, וניסה אחר כך ב״שער הציון” להשתלט.
מעשה נורא: הרבי והפרס
אומרים גם לילד פרס. מה שהוא הולך ללמוד, שיתנו לו בבקשה. זו הלכה כזו שחכמינו הרגישו שחשוב לומר. כי מה לומדים מזה? לומדים שהעולם מלא גנבים? לומדים שהרבנים לא תמיד נותנים את הפרס שלהם.
שמעתי מאחד, יש לי אחד תלמיד חכם גדול, בעל דעת גדול, הוא אמר שאולי הוא לא היה היום מה שהוא אילולא הילדות שהייתה לו. הוא אמר שאחת מהחוויות המעצבות שלו בחיים… הסוף הוא נחמה, חוויות מעצבות בחיים:
שהרבי הבטיח, מי שיחזור על כל הפרק, מה שאני יודע מה, הוא ייתן לו מתנה. וזה היה חופשה, הוא אמר לעצמו, צריך לעבוד, הוא חזר היטב, כל החופשה הוא ישב וחזר נעבעך. והוא בא לרבי, והרבי אמר לו… והרבי תפס שמישהו הולך לקחת אותו על ההצעה, הוא חשב שזה לא עולה כסף. כי הילד באמת עשה את זה, והרבי אמר, “אין בעיה, אני אתן לך את הפרס שלך.”
אבל לא היה לו פרס, לרבי, לא היה מוכן כלום. וכך כל יום, כך עד היום האחרון של החדר, זה כבר היה אחרי החופשה, הרבי בא אליו הביתה, ונתן לו איזה ספר ישן קטן שהוא מצא איפשהו. הדבר הזה עדיין מונח היום על המדף של אותו תלמיד חכם, הזיכרון, כתוב שם דברים יפים, “פרס לבחור היקר, תלמיד היקר,” – הרבי הרג לי קיץ שלם, מבין?
החידוש: למה התורה צריכה כל כך הרבה פרטים?
קיצור, הכל עושים כך. זה היה להכניס לי, אני רוצה לומר כאן כך, שכאן יש חידוש, בואו נתבונן. אני רוצה לומר את החידוש והגעתי לזה בעל כרחך אתה רוצה לומר את זה, אבל אני אומר קודם דבר חשוב אחר שרציתי להעלות, וזה כך:
יש אדם, לא אדם, בעולם בוודאי יש אנשים כאלה, שאומרים “לא תגנוב”. “לא תגנוב” זה מאוד פשוט, מה ששלך זה שלך, ומה שלשני זה שלו. אם אתה מגיע לשל השני, זה שלו. פשוט, נכון? למישהו יש הבדל? לא, מה שלי זה שלי, אבל אם אני מגיע לשל השני זה גם שלי. לא, לא, ככה חושבים כל היהודים היפים, נכון?
אבל לא. ה״לא תגנוב” הפשוט והישר לא מתכוון לזה. האם אמרתי חידוש, לא יודעים. אז למה לא יודעים? כי התורה הרגישה צורך לומר “לא תעשוק ולא תגזול ולא תלין פעולת שכיר ולא ולא ולא ולא”, רשימה שלמה של דרכים שאפשר לגנוב, והתורה אין לה אותיות מיותרות.
הקב״ה אין לו הרבה זמן לדבר, הקב״ה מדבר פעם אחת כל דבר כמה שהוא יכול… ובכל זאת הקב״ה הרגיש שחשוב לכתוב פרשה שלמה בשופטים, ועוד פרשת קדושים שלמה, ועוד פרשה שלמה שם בדברים, איפה סתם הדברים – אני לא זוכר איזו פרשה.
וכל כך הרבה פעמים לומר, שאני מבקש אם יש לך פועל, אל תעשוק אותו. אם למדת, והשבוע כתוב כן, אם קנית משהו לחמישים שנה, כל שנה הוא חמישים של המקח. “לְפִי רֹב הַשָּׁנִים תַּרְבֶּה מִקְנָתוֹ וּלְפִי מְעֹט הַשָּׁנִים תַּמְעִיט מִקְנָתוֹ” (ויקרא כה, טז). איפה אפשר למדוד – לכתוב פרשת בהר – אתה יכול – לא יכול למדוד פרשת בהר? אתה יכול למדוד? אני לא יכול למדוד – לא יכול למדוד. אתה יכול ככה לא יכול מתמטיקה? אתה לא יכול יותר.
אז… מסיבה כלשהי, כל אחד יודע, אף אחד לא מחזיק גנב, אף אחד לא רוצה שיגנבו ממנו. אבל… מסיבה כלשהי, צריך יותר מדי דעת מסוימת.
דעת מסוימת לבדוק, דעת מסוימת לפרש. דעת מציאות מסוימת. לתפוס, שאם מכרו שדה לחמישים וארבעים שנה וכבר עברו עד שבע שנים, יוצא שביעית כבר שילמו, וכשקונים את זה בחזרה צריך לתת רק לארבעים ושתיים שנה. זו תפיסה מאוד עמוקה לתפוס שזה אסור.
תפיסה מאוד עמוקה. לא הבינו, או שהבינו את זה תיאורטית, הבינו את זה באמת, והתורה לא בזבזה כסף בזמן ודיו. אתה יודע, אתה תופס שכשכותבים את התורה צריך להיות אכפתיות אמיתית, כי אתה יודע הסוף של כל מה שהתאמצו לכתוב את כל הדברים האלה כל הדורות, מאז משה רבינו, כן שלא סתם, אין לי דברים בטעות.
ולמה? כי אנשים לא תופסים. אני אומר לך שאנשים לא תופסים. כמה יותר גמרות נותנים, אולי כל ימי חייו אלה שיתפסו בדוגמאות לעקוב. כן, מה שזה לא יהיה, שהרבה דברים שעד היום הזה כי לא כתוב, בדיוק הדוגמה בתורה או בשולחן ערוך, לא תופסים שמדובר באחד. אמרתי, אני רוצה לומר שום דבר. דוגמה, למה לא אם חשבתי את ההלכה. אני רוצה עוד רק להראות שיש דברים שיש לומר כפילות מכלל לפרט. יש לי הרבה כלל כלל ופרט. פשוט. אבל אף אחד לא הבין שזה בכלל הנושא. אממ…
שיעור: לא תחמוד, חושן משפט, וה״כתמים העיוורים” אצל יהודים ישרים
תוכן:
השיעור עוסק באיסור של “לא תחמוד” בהקשר מודרני, ספציפית לגבי נדל״ן ו״הטרדת” אנשים למכור בתים שאינם עומדים למכירה. הדובר מעלה מוסר השכל חזק: איך יהודים ישרים, שמדקדקים בחומרות קטנות, יכולים לגמרי לפספס דאורייתא בחושן משפט כי “לא מדברים על זה”.
—
היישום מכלל לפרט
הא? מה הראיה? הראיה היא, שהרבה דברים שרואים עד היום, כי זה לא בדיוק הדוגמה בתורה או בשולחן ערוך, לא תופסים שמדובר בנו.
אני אומר דבר מעניין, דוגמה. אני לא יודע אם אני צודק בהלכה, אני רוצה רק להראות שיש דברים שהסיבה היא ה״יישום” מכלל לפרט. אני אומר לך כלל ופרט, פשוט. אבל לאף אחד לא נופל שזה בכלל הנושא. וזה פלא נורא. אני יכול לומר עוד דוגמאות, הרבה דוגמאות שאפשר לחשוב אפילו. אני מקווה שהציבור ילך להבין למה אני מתכוון.
למדתי בשבת על “לא תחמוד”. הבחורים למדתי איתם. ומגיעים – חשבתי – כתוב “לא תחמוד” פירושו, שאם למישהו יש משהו ומבקשים ממנו בחוזקה שימכור את זה, זו עבירה של לא תחמוד. אפילו הוא מוכר את זה אחר כך, אבל עצם המעשה הוא איסור. כך כתוב בגמרא, כך כתוב ברמב״ם, רוב הפוסקים סוברים בוודאי כך.
אבל ישבתי, התאמצתי לחשוב, רציתי לראות אם אפשר להגיע [להיתר]. התאמצתי לחשוב: על מה מדובר? יכול להיות שהולכים לחנות… לא, לא מדובר על חנות, נכון. האחרונים אומרים טוב: מדובר על דבר שאינו עומד למכירה. הוא לא רוצה למכור את זה, ואתה מטריד אותו. כך, אחי אמר לי שכתוב בפוסקים של היום החילוק הזה. מעניין שלא עלה לי. צריך לכתוב את זה, משהו “מצחיק” כאן.
אבל נגיד שכאן יש עומד למכירה. אוקיי. איזה דבר אינו עומד למכירה? אמור טוב. אתה אומר טוב. אבל קודם בואו נחשוב… אפשר להחזיק. תחכה דקה. אבל קודם בואו נדבר, אני צודק, אני צודק, אני אגיע. אני רוצה להעלות נקודה נחמדה, כי אני עדיין צעד לפני זה. אני עדיין צעד לפני זה. אני רוצה להעלות דבר מאוד יסודי.
הדוגמה של נדל״ן – “לא תחמוד” בבתים
חשבתי, שיהיה עומד למכירה, נגיע לזה אם יש זמן. חשבתי שאני גר בשכונה חדשה, שכונה חדשה ליהודים. שמתי לב שכל הגויים מתלוננים מאוד שדופקים להם בדלת סוכני נדל״ן לומר: “אתה יכול למכור? אתה רוצה למכור את הבית שלך?”
אתה מבין מה אתה מפריע לו? שאלתי כמה אנשים, למה אין כאן “לא תחמוד”? זה קר לו, הוא כותב פוסט בפייסבוק כמה רע הוא. למה מפריע לו? הוא לא רוצה כסף, הוא לא רוצה קונה, הוא לא רוצה למכור. הוא לא רוצה למכור.
רגע אחד, זו השאלה של הרמ״א. למעשה הוא לא מוכר. זה בעצם “לא תחמוד”, על זה מדבר הפסוק. אתם מסכימים שיש “לא תחמוד”?
יש מחבר “ספר החינוך” שאומר שעל גוי אין “לא תחמוד”. אתה יכול לצעוק, “זו לא הוכחה כי זה מחבר ספר החינוך,” כי יש לו סיבות למה. אבל מחבר ספר החינוך אומר שאפילו על גוי אסור לעשות “לא תחמוד”. והמקור הוא “ולא תחנם”. הרמ״א מביא את זה.
אני רוצה לומר לך דבר. הוא לא רוצה בית ברחוב. טוב מאוד. הוא רוצה דווקא בשכונה. אני מקבל הודעות מאנשים שרוצים למכור בית ברחוב, ואני אומר להם שאני לא קונה. יש אנשים שזה מפריע להם. אני רואה אותך, אתה אומר שיש אנשים שזה מפריע להם. אנחנו מסכימים שיש אנשים שזה מפריע להם. השאלה היא לא מה מפריע לשני, רק שיהיה ברור, זו לא הסיבה לאיסור. אבל אני שואל אותך שאלה, האם זה הגיוני, לפחות בשתי דרכים, שזה מקרה בסיסי של “לא תחמוד” שכתוב בחושן משפט? אתה לא מסכים? הוא לא מסכים. אבל אני רואה את הפרסומת.
החילוק בין “להציע” ל״להטריד”
רגע, אין לי “לא תחמוד”. אל תשגע את השני. אני מחפש אנשים שרוצים למכור את הבתים שלהם, ויש לי קונים בשבילם. טוב מאוד. אתה יכול לומר משהו אחר. אתה יכול לומר שאתה לא עושה שידוך. אולי אתה צריך שידוך? אולי פעם אחת לבקש מותר, פעמיים לא. יכול להיות? אתה יכול לומר, “אם אתה מתכנן למכור, יש לי בשבילך קונה.”
רגע אחד, טוב מאוד. אנחנו מדברים שאתה לא רשאי. אני מדבר שאתה לא רשאי. לא, לא, רבי יהודי, אני מדבר שאתה לא רשאי. הוא מבקש פעם אחת ואומר, “אני רוצה שתדע שאם יש משהו בשוק, יש לי למישהו קונה.” אני יודע, אני לא רואה שזה “לא תחמוד”. בכלל, אני יודע כבר שהברוקרים לא רשאים לעשות “לא תחמוד”, זו שאלה אחרת, יכול להיות חילוק.
אבל בואו נראה שיש אנשים שמטרידים אותם. למעשה כבר, זה קורה. אתה יודע שיש אנשים שמטרידים אותם? כן. “שאני רוצה את הבית הזה, זה ליד בית המדרש, ליד המיקום הנכון, אני רוצה את הבית הזה.”
אז מה המעשה? שזה לפי “לא תחמוד” כל העניין, לכאורה? אתה יכול לחפש היתר? מסתמא יש לך, על כל דבר יש לרבנים היתר. אבל זה לכאורה יותר מה שהפסוק דיבר. כי אם לא, על מה בכלל מדבר הפסוק? אין לך תירוץ אמיתי.
מה שדוד הסביר לי, יש בית מסוים, ש… אני צריך לדאוג לדיירים, זה לא העלאה, אבל אתה אומר, אני שם את הפסוק בצד. אני מדבר על המקרה של “לא תחמוד”! זה ברור מה שאתה אומר, יכול להיות שרק מציעים, לא מטרידים, אין עוולה. נגיד שהטרידו כן. אנשים מטרידים, זה אסור בעצם. מטרידים ימים שלמים. כן. לא נכון, רוצים לשלם. אבל הוא פותר “לא תחמוד” אפילו משלמים, כך פוסק הרמב״ם והשולחן ערוך. תוספות לא מסכים. אבל… כן… נראה. נכון.
נראה, אני יודע מה היה. איזה שיעור. מה? כי הוא לא מכניס את זה, אי אפשר להתפלל שם. יש צד שני, וכאן עניין של “ועשית הישר והטוב”, ומהאנשים האחרים. זה לא כל כך פשוט. אתה יודע, יש זמן כבר אולי זה לא עומד למכירה, אבל האנשים האחרים אומרים שהוא רשע, ולא קונים בשביל השכן. זה לא כל כך פשוט.
על כל פנים… אולי אפשר לחלק, אני רוצה כאן להעלות נקודה אחרת. ראיתי כך מסתובב בשכונה שלי, שזו פחות או יותר העמדה של האנשים: הם לא רוצים למכור את הבתים שלהם. באתי לאנשים שנאמר, וצריך לי להסביר. לא, ומדובר בליטאים כאלה, ראיתי אנשים רציניים, רציניים. אמור, יש לך חשק על הווילה, מה אולי זה לא הולך ובסדר יוצא… ובכן, איך אחרת אתה אמור לקנות את הבית?
תביא אחד לשוק. אחד לשוק. אין לי בשוק? דיברתי על מישהו שאומר שאתה חייב למכור לי את הבית הזה כי אני צריך אותו. אתה חייב לתת לי את השיעור, שווי המקח. לא מתחילה שאלה. זה טוב מאוד, ידעתי שלא מצאתי את השיעור. זה בטוח מספיק. בדיוק. רואה שהאנשים מתלוננים.
העיוורון אצל יהודים ישרים
לא, החידוש שלי הוא משהו אחר. החידוש שלי הוא, שאני מדבר הרי על יהודים שכל חייהם הם כזה “תחת ברכת השם”, ובכל זאת חרדים, ומוצאים חומרה כזו בכל מיני דברים. כשאני בא לאותם אנשים – אני רוצה לספר לך, אמרתי את זה, לא תפסתי שהוא בדיוק לבית שלו שלח “עין זלזול” [עין הרע]. לא ידעתי, לא בדקתי. אבל הוא אמר לי, והוא אמר ממש בלשון “עין הרע”.
בדיוק סוג האנשים האלה. יש חילוק, זה יהודי. לא רק יהודי, בדיוק האנשים האלה. אני מדבר לך בדיוק, לא הלכתי להיות על בטלן. זה לא מעניין. אני מדבר לך על האנשים הרציניים ביותר שבאים אליי עם מעשיות קדושות כאלה, מלך. שאלת הלכה לפעמים, ואני מסביר לו. אחר כך הוא פוגש אסון.
זה אכן מחלוקת הפוסקים, אבל כבר, אני אומר לך, זה לא פוסקים. אבל לנו בכלל לא עולה על הדעת שיש כאן משהו לא בסדר. זו הנקודה שלי, זה החידוש שלי. זה בעצם מה שאני מדבר עליו. שוב, אני לא אומר שזה מותר או אסור, אין לי מושג. צריך הרי להיות מאוד מדויק במה שעושים או לא. אבל לא נראה שיש כאן חוסר ראייה, איזושהי עיוורון. יש דברים מסוימים.
למה, חלילה, למה באמת הוא חושב שזה לא כל כך חמור? כי לא רגילים שמדברים על זה. מדברים על סתם דברים בישיבה, ומדברים על הרבה חומרות. אבל על חומרות ב״לא תחמוד” לא מדברים.
הדוגמה של כסף המקווה
איך אני יודע? הייתי בישיבה. אני אומר לך, אני זוכר פעם היינו בישיבה, למדנו מסכת בבא קמא, והמגיד שיעור כן, הוא הסביר שלכאורה אם הולכים למקווה ולא משלמים, עוברים על “בל תלין פעולת שכיר”. נכון. הלכתי שבועיים שם למקווה בלי לשלם עבור המקווה. לא כי גניבה היא בעיה קטנה יותר. לא, אף אחד לא הולך, אף אחד לא הולך לעשות, הולכים לשלם אחרי שבת, אפילו ה… כי “תלין”, כתוב בפשט שאפילו כשמסכמים על דבר זה… כך היא ההלכה.
אבל רוב האנשים לא חושבים על דברים כאלה, אז… לא הונהג אצלנו, מסיבה כלשהי, חושן משפט לא מדבר הרבה ליהודים שהולכים למקווה. אני לא… אני רואה שאנשים שהם לעצמם, כשזה מגיע אליהם, הם מודים בזה. מבינים? הם מודים, אפילו לפעמים כך…
הפסיכולוגיה של “לראות” ו״הבית שלי”
אוקיי, זה הפשט, אני לא מדבר על ה… אני מתכוון שאפילו מה שאתם תופסים הוא לא תופס. שהוא תופס… חושב שהוא באמת כועס. אוקיי, לכעוס הוא יכול, אני יודע, אני לא מדבר על זה שהוא לא תופס שאלה כזו. הרי יש… כשלומדים קצת ומסתכלים בדברים, רואים, זה די ברור למי שלומד. חושב קצת ומבין.
נכנסים לתוך המחשבה של היהודי הזה, האדם הזה שבאים ואומרים לו שיש לו בית, הוא גר כאן כבר חמישים שנה, “היער בנה וזרע אכל”, וכן הלאה. אומרים לו תמכור את זה. זה מגעיל. למה זה מגעיל? אתה לא רוצה להרוויח כסף? זו עלייה בערך שאתה מוכר במאה… אין לזה קשר לסנטימנטים, תעשה את זה זול. זה לא… הכל עובד לפי מחיר.
זה הבית שלי. למה אתה רוצה לקחת אותו? למה אתה רוצה לקחת אותו? לא. לא, זה סוג של גזילה. אתה רוצה לקחת את הבית שלי. אני יודע שאתה רוצה לשלם לי, אבל אתה רוצה לקחת את הבית שלי. זה הבית שלי! אצל רוב האנשים, אולי לא אצל כל האנשים, אבל הרבה מאוד אנשים יש להם קשר עם הבית שלהם שהוא עמוק יותר מכסף.
עובדה, איך אני יודע? כי אני אגיד כך, הוא אומר לך, אתה רוצה לקנות את השכונה, כן. כלומר, כסף זה כסף. לא, יש דברים שהם לא כסף. ולמה הרבה יהודים שנראה לי שהם תופסים את מה שאני לא. איכשהו, יש ניתוק, וזה רק דוגמה אחת. אני יכול לומר, אני עשרות אלפי גמרות. זה נכנס. מאיזושהי סיבה… אלה יהודי גלות. אני אומר כך, אני יכול לומר לך עוד הרבה גמרות, אבל כל הגמרות, הוא יגיד לי “פוליטי מדי”, והוא יוריד לי את הנקודה. מה שאני רוצה לומר הוא כך, אני רוצה לחזור למה שלמדנו הרבה שנים אחורה.
שיעור פרשת משפטים – חלק ד׳
נושא: מוסר כ״שכל מעשי” והצורך ב״משקפיים מוסריים”
מוסר: המדע המעשי של “לראות”
אפשר לומר הרבה תירוצים למה. אני חושב ש– אני משתמש דווקא בדוגמאות יהודיות, אבל אני חושב שהתירוץ שמאוד אהוב לומר, שליהודים יש את הבעיה הזו, זה לא התירוץ. זו בעיה אנושית. אנחנו יהודי גלות.
מוסר, הנהגה טובה, מתחיל משכל. חידוש גדול שאני אומר תמיד: העולם חושב תמיד שמוסר זה “תלמד ותהיה אדם רציני”. אני אומר לך תמיד, שוודאי צריך להיות אדם רציני, אבל אני רוצה לומר לך שמוסר מורכב מ– איך קורא לזה אריסטו? שכל מעשי. מדע מעשי מסוים.
אז מה זה מדע מעשי? “חכמה תצילנו מאיזה רע” [קהלת ז, יב: החכמה תחיה בעליה]. מעשי זה לא מדע, ומדע זה לא מעשי. התירוץ הוא, שיש משקפיים מסוימים, עדשות מסוימות – אני לא יודע בכמה שפות לומר את אותו הדבר. יש לראות את הרלוונטי, את המראה המוסרי של דבר, צריך להיות לו משקפיים מסוימים.
כשאני רואה… יכול להיות הרבה פעמים שהנגיעות עושות את המשקפיים, אבל אני חושב שזה הרבה יותר עמוק מזה, הרבה יותר בסיסי מזה. אני יכול לדעת טוב מאוד באופן שכלי מופשט, באופן כללי – זה לא שייך למוסר, זה שכל מופשט. יש לך עניין של עושק? איך המשכנתא שלך? איך השכירות שלך? יש לך את כל השלטים?
משקפי “לא תחמוד” בנדל״ן
אבל המציאות של העולם היא, שמוכרים בתים, תופסים לכאן, תופסים לשם. וצריך לקנות משקפיים מסוימים שמניחים על זה פילטר כזה שמראה “לא תחמוד”.
חמדה, אל תשכח, פירושה מותר. הרבה פעמים “לא תחמוד” הוא הרי מותר [לפי ההלכה היבשה]. חמדה, המושג חמדה הוא מושג, כן? מושג חדש. זה לא אותו מושג כמו גזל, נכון? זה קצת אחרת. זה אולי ענף של גזל או ענף של משהו אחר, אבל זה לא אותו דבר.
יש כאן משהו בראייה, חסר כאן משהו של “לפקוח את העיניים”. אגב, לפעמים כשאנשים נמצאים בצד השני של דברים כאלה, הם אומרים לפעמים דברים כמו זה: זה לא פשט שהיו לי נגיעות כל החיים, ועכשיו מהצד השני אני תופס. לא, זה פקח לי את העיניים. עכשיו אני תופס שהמעשה… לא ראיתי את המעשה טוב עד עכשיו. לא הבנתי טוב את המציאות.
לא ראיתי, חשבתי שזה סתם “הוא קונה בית”. עד שהיה לי בית באזור מסוים שאהבתי, ובאו לי לומר [שרוצים לקנות אותו], תפסתי שזה דבר מפוקפק. תפסתי שכאן יש פשוט דבר שנוגע להלכה, נוגע למוסר, יש פשוט נושא, יש פשוט שאלה. אתה לא יכול לדעת מה התשובה.
זה דבר שצריך ללמוד לראות. ובאופן טבעי אנשים לא רואים את זה, אפילו כשהם מאוד חרדים והם יודעים שהם מאוד מסורים לעניין של “ונשמרתם מאוד לנפשותיכם”. על דברים פשוטים – הוא לא רואה את זה. הוא רואה את המציאות עם משקפיים אחרים. הוא לא רואה בכלל את ה… כדי לראות, כדי לעשות בכלל איסור או מצווה, צריך לראות קודם שזה “דבר האסור” או “דבר המותר” או “דבר הרע”. הוא לא רואה בכלל את הנושא של טוב ורע כאן, הוא רואה סתם עסקים. צריך לקנות משקפיים מסוימים – זה לפעמים מניסיון, או לפעמים לומדים את התורה רואים את זה, ומתחילים לראות שיש כאן בכלל נושא.
דוגמה ב׳: הטרדות וגבולות חברתיים
אני יכול לומר לך דוגמה אחרת? גם, יכול להיות שזו לא דוגמה יפה. יש הרבה מאוד דברים שאנשים מדברים עליהם, שאנשים מתלוננים עליהם מאוד, אוקיי? לנשים יש מנהג בזמננו להתלונן מאוד על… איך קוראים לזה? הטרדות. איך זה נקרא באידיש? מה? לא “תקיפה” חס ושלום. הטרדה, להציק.
והן אומרות שזה דבר מוזר, שמבקשים… אחד אומר הרי דבר יפה, הוא אומר אולי – לא מדברים חס ושלום שמישהו אומר משהו לא יפה. שאנשים מתלוננים הרבה, יש תלונה כזו שלגברים יש מנהג כזה לרדוף.
הם ה״שדכנים המציאותיים”. לא, שידברו שידוכים. הם מדברים שידוכים, ויש נשים שלא רוצות. אוקיי? יש חדשות, המנהגים שהייתי אומר הרבה מאוד על זה.
עכשיו, אני רוצה לומר לך משהו. יכול להיות בחור ישיבה, או אני לא רוצה רק בחור ישיבה, יכול להיות גבר מלפני אלף שנה, ויש מי שהם… שצריכים להתחתן, צריך לדבר להם שידוכים. פשוט, אמת, אפילו אמת. ויש נשים שלא רוצות את זה.
(כבר הבנתי אותך? תסתכל בטקסט. עכשיו, לא רציתי להסביר לך).
עכשיו, אפשר להיות גבר מלפני… כשזה פלירטוט זה נקרא כך, כשזה לא זה נקרא בשם אחר. זה כל ההבדל. כן, אני יכול לדקדק איתך. ואפשר להיות גבר מלפני אלף שנה ולומר: “אני שומע? את מוטרדת. אני לא יודע למה את מוטרדת. אני שומע יותר טוב. אני לא אעשה, אני אעשה גדר, אני לא אדבר אליה, עם גברים שלא ידברו.”
ה״רגישות” החסרה
וזה לוקח משהו… אני לא יכול לומר רגישות, רגישות נשמע טמבלי. הייתי אומר שזה הרבה יותר מבוסס על מידה. אני מדבר על שכל. צריך אם פעם אדם… אני לא יודע איך, אבל לפעמים אדם אומר שיש לו בת, הוא תופס את זה. כי הוא מסתכל, פתאום הוא בצד של הבחורה. או האישה שלו עצמה – לאו דווקא שזה עוזר.
או שאדם, ומשהו… יש לי עצה אחרת איך לתפוס את זה. צריך ללכת למקום כזה שכן נוהגים את המנהג של “כוסף כסבי דאידך” [לשון מושאל: לחמוד דבר של אחר], ולראות שזה מושחת קצת. לפעמים זה טוב, אין בעיה. צריך לשאול עכשיו: איך? את מי? את מי אני משמח? לשכוח מחמאה? טוב מאוד. יותר מדי מחמאות זה כבר מתחיל להיות בעיה. או מחמאות מהאדם הלא נכון, או באופן לא נכון.
וזה עניין – אני לא מדבר עכשיו שזה מותר או אסור, זו מצווה, זו עבירה, או זה ליהודים, או זה לגויים. אני אומר רק דבר פשוט, וזה אני רואה מדברים שונים, שזה לא שכל. אתה לא יכול… זה לא שכל. יש שכל ודאי, אבל אתה צריך לדעת איכשהו לדמיין את עצמך בצד השני.
אבל זה גם מאוד קשה להבין. מה זאת אומרת? מה ששואלים הרבה פעמים את השאלה: “מה זאת אומרת אני לא רוצה אותך? מה יש לך טענה? אם את לא רוצה, לכי הלאה.”
לא, אתה צריך בעיה. יש משהו גבולי, משהו שאתה מתערב. יש משהו בבחינת “רודף”, משהו בבחינת… משהו זה משהו נפילה.
וצריך… זה דבר ש… אני לא אומר שצריך להיות בצד השני כדי לראות, אבל צריך איזשהו ניסיון. משהו אתה צריך לקנות לעצמך איפשהו כזה… זה המשקפיים לתפוס: “אני נוחת, זו בעיה.”
יכול להיות שבגלל זה, הרבה פעמים, יש אנשים שלא תופסים, אומרים הרבה פעמים: “הוא גר בתרבות מסוימת, הוא לא יתפוס.” זה נכון. כי אין לך את המשקפיים, אתה לא יכול לראות ולהסתכל על אותו מעשה. והדבר כפי שאתה רואה הוא אחר. אתה רואה דבר אחר, הפירוש שלך. אנחנו לא רואים אותך בעיניים, אנחנו רואים אותך בפירושים שלנו שיש לנו בראש, שזה מחלק מה שהיה. ואתה רואה כאן דבר אחר.
אחד יכול לראות: “מה? אדם הולך לאדם והוא רוצה למכור לו את הבית שלו?”
שני רואה: “מישהו שודד שם מישהו אחר.”
איך תופסים את זה דבר שצריך לדעת לראות? ויכול לעמוד עם למה אני מדבר. הרגשתי שזה מספיק הדוגמאות.
חזרה לתורה הקדושה: “לא לומדים את התורה”
הוא חוזר לתורה הקדושה. כשאנחנו רואים את התורה, אנחנו רואים את עצמנו, וצריך להתחזק מאוד עם זה. אנחנו רואים, שכאן יש סימן שלא מספיק. אני לא רוצה מספיק. כי מסיבה כלשהי… לא מסיבה כלשהי. אנחנו מבינים איך העולם עובד, רק כשזה ברור, כאילו זה פשוט, לדעת את זה או להאמין או להיות אפילו מחויב.
אני אדם רציני. אנחנו מראים שהדבר הזה לפי הסימן לעולם לא אעשה אותו. אני הולך למסור את הנפש, אבל צריך את ההחלטות שזה נשקל בכל הכסף. אני לא נותן, אני לעולם לא יכול לעשות את זה. אבל הבעיה שלי היא לא… ולא בראייה, לא בהפשטה, ואני מבין מה הסימנים שלי. וגם לא במה שקוראים למסירות שלי, או ל– איך קוראים לזה אז – שליטה עצמית. יש לי מאה אחוז שליטה עצמית.
חסר לי משהו אחר. חסרה לי עין… אתה קופץ מסביב לזה. חסרה לי עין… רואה, אני תופס את זה. אתה שוכב, חושב על המקרה, חושב יותר. כל העניין, חסרה לי עין לראות, שכאן זה נושא שבכלל נוגע לחשוב שיש טוב ורע בזה.
כפי שאני רואה כל כך הרבה מקרים, וכל דבר יכול לומר עוד את הגמרות שנוגעות. אפשר לראות שאנשים שהם בעמדה מסוימת, האם כי יש להם חינוך מסוים? האם כי הם לא תפסו דברים מסוימים?
או כי אני חושב שלא לומדים את התורה. אני חושב שלא לומדים את התורה. אני חושב שלא לומדים את התורה.
“כל אלמנה ויתום לא תענון”
אתה יודע שבתורה כתוב הרבה פעמים “כל אלמנה ויתום לא תענון” [שמות כב, כא], ואם כן יש קללות חריפות, כן? מה קורה כאן? מה חשבת, שמותר להציק ליתום? אסור להציק לאף אחד, בכל מקרה. אתה לא יודע שיתום הוא קצת רגיש? אתה לא מכיר יתומים ואלמנות? אתה לא יודע שהם רגישים?
“כן, כבר. בזמנים שלנו מתייחסים יפה מאוד ליתומים ואלמנות. בטוח שבשנים האחרונות זה נהיה הרבה יותר טוב.”
זה לא נכון. יש לי חדשות בשבילך, זה לא נכון. הטענה הזו לא נכונה. אנחנו כל כך…
“אתה אומר את זה בציניות או לא, שמתייחסים יפה אליהם?”
אני אומר את זה בציניות. התכוונתי לומר לך שלא לומדים את התורה, ואני רוצה להוציא את זה. אני לא רוצה להיות ציני, אני רוצה להיות ממשי.
התכוונתי לומר לך שהתורה כתובה הרבה פעמים… אני לא מסכים עם מה שאתה אומר, אני לא רוצה להיכנס לזה. אני מרגיש שזה תירוץ שאנחנו אוהבים לומר לעצמנו, כדי לא להרכיב את המשקפיים שהתורה רוצה להרכיב לנו.
הרמב״ם אומר, כשהרמב״ם מביא את הדין של העינוי של יתומים, אומר הרמב״ם [הלכות דעות פ״ו ה״י]: “אל תאמר שהיא גבירה, מה אכפת לי שאין לה בעל?” קמשמע לן, אפילו אלמנה גבירה [עשירה] צריך גם לא להציק לה. אפשר להביא ראיה מלמשל עומר או פאה שהאלמנות תמיד לא היה להן כסף, נכון. מה שאני מתכוון להוציא הוא, התורה אומרת דבר פשוט, כל אחד יודע את זה, זה הרי כלום… זה ברור, אין כאן שום דבר חדש, נכון? אין שום דבר חדש. כל העניין של לא לפגוע ביתום ובאלמנה לא כתוב שום דבר חדש. אסור לפגוע באף אחד. אסור להביא עבירה לאף אחד. קמשמע לן שצריך לעשות הנחה, יוצא מן הכלל עם כסף, עם עסקים, צריך לעשות יוצא מן הכלל לאדם כזה.
ארבע פעמים צריכה התורה לכתוב: גם לא גר, וגם לא יתום, וגם לא אלמנה, וגם לא עבד עברי, ועוד הרבה דברים. הלו? מה קורה כאן?
ואני מסתכל סביב בעולם, וזה פלא לי, ואתה אומר… אני לא יודע איך להוציא את זה, או בלי יותר מדי לשון הרע אני לא יודע איך להוציא את זה, אבל אני רואה שיש כל מיני יהודים מאוד נחמדים, הם מאוד משוכנעים שהם אנשים טובים. זה אפילו לא מה שדיברנו שבוע שעבר קצת, אבל אני רוצה להוציא המשך חדש על זה. הם מאוד משוכנעים. כלומר, שאתה אומר לו שהוא עובר על “לא תלך רכיל בעמך”, איזה חידוש שר׳ חיים ויטאל חידש, אפשר לדקדק. צריך פשוט לשוחח, צריך להוציא אנשים, צריך לעשות חילוק שלא צריך לעשות חילוק, רק רעיון כזה. אוקיי? זו שאלה. אבל פסוק בתורה, פסוק שהוא רק אנשים!
זה החלק החמישי של השיעור. הדובר נכנס למשמעות העמוקה יותר של המצוות שבין אדם לחברו, ספציפית האזהרה של “כל אלמנה ויתום לא תענון”, ואיך החברה נכשלה בעניין הזה למרות הארגונים הרבים.
—
פרק ה׳: הכוונה האמיתית של “לא תענון” – מי מענה את היתום?
התורה לא מדברת לפסיכופתים
להמשך מה שדיברנו קצת בשבוע שעבר, אבל אני מרגיש להוציא המשך חדש על זה. הם מאוד “משוכנעים”. מה הכוונה? פסוק. אתה אומר לו שהוא עובר על “פצוע דכא”, מה שחכם ראה בחכמה. כאן אפשר לדון, צריך לדבר על זה, מה יש לו עם האדם הזה, צריך לכבד חכמת אדם, מה שלא צריך לכבד, עובד אלילים, בסדר? זו המציאות.
אבל פסוק בתורה, דבר “בסיסי”, אבל לא יודעים מהפסוק הזה. אני קורא לאדם, אפילו גוי אעשה – אני לא יכול שבע מצוות בני נח, אני לא יודע – פסוק בתורה: לא לענות יתום ואלמנה. כתוב מאה פעם בתורה, פרשת משפטים, הרבה פעמים.
ואתה שואל אותו: “האם פעם עינית יתומים?” הוא יעשה בראש שלו פנטזיה. שאילו זה היה הנושא של התורה, לא היו צריכים לכתוב. יש פסיכופת שהוא הולך וגונב מהיתומים, מהאלמנות. אין אדם כזה! אה, יש אנשים כאלה? לא בשבילו כתבו. הלה הוא סתם גנב. יש גנבים, יש גנבים. איך שהם מוצאים מישהו פגיע, הם מנצלים אותו, גונבים ממנו. כן? שכוח.
בשבילו לא כתבו את הפסוק הזה. להלה – לא עוזר הפסוק. הלה הוא סתם “ליסטים מזוין”. בשבילו מדבר כבר הפסוק “לא תגנוב”, “לא תרצח”. איתו לא צריך פסוק מיוחד “גר יתום ואלמנה” עם כל הפסוקים האלה. ה״גר יתום ואלמנה” נכתב בשביל האנשים שהם לא מקיימים “לא תגנוב” [בכשלים אחרים]. לא בשביל מי שמצא כאן “הזדמנות”.
מה עוזר שאני נותן עוד אזהרה? הבעיה היא “הזדמנות”. קשה לגנוב מעשיר, אבל מישהו שיש לו מעמד גבוה, לאנשים המקומיים קל יותר לגנוב. לא עוזר כלום שאני אומר לך את זה. נכון, אולי זה יעזור, שיהיה לו “אמונה”, אני לא יודע, אבל לומר לא יעזור כלום. איפה רואים שיש משהו שעוזר לומר? בינתיים יעזור לומר.
הניצול של יתומים דרך “חסד”
למה צריך שזה יעזור? כי אני רוצה לספר לך משהו. אתה לא תופס בכלל, לא תפסת, שהאדם הזה בישיבה שלך, הבחור הזה, הנעבעך הזה, היתום או האלמנה… וזה עוד דבר מעניין, יש הרבה… אילו היה כתוב בתורה “גרוש וגרושה”, היו לגרוש וגרושה הרבה יותר “עזרה”. סיפור אמיתי. אני לא מדבר, הארגונים של אלמנות הם עצמם אלה שמקיימים את “ענו יתום ואלמנה”. זו בעיה אחת.
אבל… לא נוגעים. לא נוגעים. כן, נוגעים. התפקיד שלהם הוא לנצל את היתומים והאלמנות.
למה אני אומר את זה? כי אני אומר את זה, כי אני יודע. אתה לא יודע. אני יודע להיפך. שייע, אני יודע. הם עוזרים עד “מידה” מסוימת. אתה אומר שהם עוזרים? אני יודע שהם עוזרים כן. אני יודע, אני יודע, אני יודע. לצערי הם עושים את זה.
“קרן יתומים” לא עושה מספיק. “קרן יתומים” עושה יותר מדי. תשאל את שייע מה אני מתכוון, בסדר? אני יכול לבוא אליך עם כתובות אם אתה רוצה דווקא לדעת מה אני מתכוון.
כן. אבל אני רוצה לומר לך, אני רוצה לומר לך למה שהם לא יבואו. ודאי שלא, כי הילדים שלך לא היו באים, כי הם לא יתומים. כי אבא שלי יגיד: “אל תלך לאנשים המטופשים האלה שרוקדים איתכם”. יתום נעבעך אין לו אבא, הוא הולך לשם, הוא נגנב שם.
אה, תגיד: “אצל הילדים שלי אני הולך לומר, אני אחזק אותם, זה מאוד קשה, אני ארענן אותם, אני אתן להם שיחיו בשבילך”. בסדר. את זה הוא עושה כל היום עם ההבל שלו. אתה רואה?
הרב, אני לא יכול להיכנס לזה. אני אגיד לך, הם נותנים כל יום טוב, הם מספקים סעודות שלמות, והם מספקים את כל המצוות, עם כל המצות, עם לולבים, עם סוכות, עם מנורות. תשמע, תשמע, אני רוצה להוציא לך משהו, בסדר?
והם לא כאן. זה לא נכון. עכשיו אנחנו רוצים… איך אתה רוצה שהם יהיו כאן? הם נצרכים. אני לא מבין. “תומכי שבת”, אני כל כך “מבולבל”. תומכי שבת נותנים לכל אחד שמתחתן, אברכים. לא, הם לא נותנים… ליתום הם לא נותנים, צריך ללכת לארגון יתומים מיוחד. הם לא נותנים. הם נותנים לך תוספת. מה הוא צריך תוספת? יש לו בכל מקרה. ארבעה שבועות הם נתנו לך עם סעודה. לך לשם, אני לא יודע מה אתה הולך לשם. נו?
בדיוק, משתמשים במה שלא צריך. משתמשים במה שלא צריך, משתמשים במה שאני רוצה.
הגרושות הנשכחות
תשמע, תשמע, תשמע, אני אומר דבר כל כך חשוב. בסדר, זו לא שאלה הלכה למעשה, זה לפתוח את העיניים, אני מנסה להוציא לך את זה. רק אמרתי דבר אחר, שיש הרבה גרושות ואנשים כאלה שצריכים הרבה יותר “עזרה” מחתן כלה לפעמים. אבל יש פסוק, זה לא גילוי, אין שום רב שאמר שרוצים שידוך שיעשו חתונה לגרושה. כתוב כך, שיעשו חתונה ליתום ויתומה, אבל [גרושות]… זה גילוי גדול. אבל לעשות חתונה לגרושה, את זה לא עושה אף אחד, כי לא כתוב בתורה. להיפך, גרושה, הם לא מסתכלים על זה בכלל.
אז, אבל תראה מה אני מוריד לך את ה״נקודה”. ההבדל הוא באמת נכון. אין אפילו ארגון שדואג להם. לא, עובדים על זה. אבל עכשיו… לא, זה דבר פשוט, אני רק רוצה… אני לא רוצה, אני לא באתי לכאן להכות על אף אחד, חס ושלום, כל היהודים טובים, ור׳ מאיר׳קע, ר׳ מוטל׳ע בן ר׳ ישעי׳לע היה יהודי טוב, ומאיר שיהיו לו עצמות טובות, הכל זה מה שאחד. אבל מה שאני רוצה לומר משהו אחר, אני רוצה להוציא משהו. אמרתי שהתורה לא שווה כלום, וצריך קצת לפתוח את העיניים, ואני לא יכול לעשות, כי להיות אדם זה מאוד קשה, אבל לפחות להבין. כשמבינים, לא עושים, הוא הולך להיות. נכון, נכון, אני מתכוון כך, אבל זה קצת עבודה.
הלימוד העמוק של “לא תענון”
אני רק רוצה לומר לך כך, שאני רוצה להוציא לך כאן משהו, שהתורה לא הייתה אומרת את כל הפסוקים האלה, והרי צריך הכל, לא תורה היו צריכים ללמוד [דרך ארץ קדמה לתורה]. כאן אתה צריך לימוד, בדיוק כמו שיש לימוד עמוק ללמוד מה ההבדל בין “אשר יחמוד” ו״אשר יסוך”, למה טועה כפרה על הכל הסתה משבועה? רק מודה מקצת חייב שבועה. זה לימוד גדול מי שלומד חושן משפט ומנתח את ההבדל, הוא מודה מקצת, למה זה לא עובד אותו דבר כאן.
זה לימוד עמוק, לא לימוד שטחי, כתוב מאה פעם. לימוד עמוק להבין, לראות, להתחיל לראות שכאן יש דבר כמו יתום ואלמנה, וצריך לעשות משהו בעניין זה, צריך להיזהר בזה, צריך לא לענות אותו.
במילים אחרות: כברירת מחדל מענים אותם. את זה צריך להבין. לא האנשים האלה, השקצים, אנשי ה״לא תגנוב”, הפרימיטיביים לגמרי, בעלי שם רע יוצא דופן על הסולם של לא תגנוב. הלה, הוא מענה יתומים כל יום, זה מה שהוא עושה.
עינוי שיטתי: משרות בישיבה ושידוכים
אני הולך לומר לך איך. אני הולך לומר לך איך. אני הולך לומר לך איך. אני רוצה לומר את זה. קודם כל, רוקדים עם רשע מרושע מדמם. אני כבר לא מדבר מאותו רשע, הוא סתם בריה מוזרה. אני לא מדבר אפילו ממנו. אין לי עסק עם רשע כזה. אני מדבר מדבר אחר. אני הולך לומר לך ממה אני מדבר.
כשמחלקים משרות בישיבה, את מי לוקחים ראשון? את היתום? אילו משרות מחלקים? משגיח, משגיח קטן בלילה, רבי לילה. את מי לוקחים? אף אחד לא אכפת לו שהוא לא חי. אה, לא אכפת שהוא לא חי? כשמישהו מתחתן איתי, שואלים אם אביו חי. אתה לא נהיה יתום, תפסיק עם זה. אתה שוכח שיתום הוא רק כל זמן שהוא צריך אבא. רבי גם לא. גבר בן שלושים הוא לא יתום. רבי גם לא. לא? חס ושלום, לא. שואלים כן. לא רק שואלים אם אביו חי, שואלים גם מי אביו. יכול להיות אפילו שהוא לא צריך אבא. תחשוב, לא שייך יתום.
אתה תופס כמה עיוורים אנחנו, רחמנא ליצלן, לדבר הזה? אם אביו הוא לא יהודי יפה, לא מדברים עליך. תדמיין שלמישהו אין אבא בכלל, חס ושלום. אתה רוצה לשכנע אותי שזה לא משנה? יפה מאוד. יש מוסדות. יש מוסדות. יש כי אתה מדבר. לא רציתי לדבר ממש מהלכה למעשה מהיום ומאתמול, אבל זה נכון גם לזה.
למי נותנים עבודה? לא דיברתי אליכם, אתם חיים בעולם. למי מדברים שידוך? ליתומים? כן, יש שדכני יתומים, שהם מסדרים את כל הנעבעכ׳ס. הם מעולם לא יצאו מהנעבעכ׳שאפט שלהם, כי הם צריכים להתחתן עם עוד נעבעך. מצווה גדולה זו. אתה תופס מה אני מדבר? מה שאתה לא צריך? בערנער יכול לדבר ממל״ס, אה, זו “בעיה”.
אני הולך לומר שתוקעים יתום בישיבה, ובדרך כלל זה בא עם… אה, יפה מאוד. הלוואי אמרת תורה כל עמך ישראל יהיו צדיקים. דווקא על זה התכוונה התורה. אין “רקע”, אין רקע, לא צריך לכתוב מפי השמועה. אין רקע. אתה תופס שיש בעיה. אני לא אומר מה התירוץ.
ה״היתרים” של המערכת
יש לך היתר מרבי יחזקאל ראטה, שאתה לא צריך לדאוג למצוות פריה ורביה. “אין בעיה”. רבי יחזקאל ראטה היה לו היתר לכל דבר. סליחה, הם היו מאוד… אני לא מתכוון לזה. אתה רואה שיש שולחן ערוך, בעיה, צריך לשכוח. אה, יש היתר. לכל הלכה יש היתר. אתה צריך להיות “אסטרונאוט”, אתה צריך לעשות את עצמך אפיקורס, אין בעיה, אני יכול לתת לך היתר.
אתה יודע שההלכה הראשונה שהרבנים נתנו עליה היתר, לא כתוב בחנוכה, אתה יודע איזו? “לא תסור מן הדבר”. לא כתוב בחנוכה שהרבנים כבר גילו. מותר כן מורא. מה שכתוב… לחץ! לא כתוב בחנוכה. מותר מורא. לא כתוב דרך החוצה. לא צריך לקחת… לא לא מקבלים דרך ההתחלה. אז פטור מכל הבעיות. הוא שואל… כל אחד שואל מי אתה? ומותר זה הצד השני. מה עד שזה? לא כתוב עוד שהמפורסם עם ארבי׳ס. זה רציני, נכון? אתה רואה מה התורה התכוונה? שמי שיש לו לקחת הכל שאפילו לא יקבל את התורה הזו. זה שהפסוק מתכוון שלא יהיה שלטון הגויים מעשו. אתה יכול אני לא אומר? יפה מאוד. אנחנו התכוונו ל… ל… איך אומר הזוהר, ל… ל… שלטון הרבנים, שיהיה אחרי כזה גמרא הגושי הוא איפה אתה בא אחרי ה״מצב”, מבין? תשמע… אתה מבין… כן, בקיצור, הפתרון הבסיסי של מקיאוולי ל״נסיך”, נכון? זוכר?
“עכשיו”, מה שאני רוצה להוציא הוא, אני רוצה לומר לך דבר חד, אני לא מתכוון לומר מוסר, אני לא מתכוון לומר מוסר, אני לא רוצה לומר מוסר, אין לי רשות לומר מוסר, אני משוגע ואיברא. אני רוצה לומר לך שכל. אני מחזיק אותך לבעל דעת ישר, ואני מחזיק אותך ליהודי שיכול לראות דברים שאנשים אחרים לא רואים תמיד. ואני תופס כאן דווקא את כל הבעיות האלה, אתה צודק, יש לך אחר כך…
—
פרשת משפטים – חלק ו׳: ה״בליעל” הרציונלי והמציאות של היתום
שכל, לא מוסר
אז, אתה מבין? כן, בקיצור, מקיאוולי זה הפתרון הבסיסי ל״נסיך”, נכון? זוכר? עכשיו.
מה שאני רוצה להוציא הוא: אני אומר לך קצת… אני לא מתכוון לומר מוסר, אני מתכוון לומר שכל. אני לא מוכיח, חס ושלום שאומר מוסר, השתגעתי. אני רוצה לומר לך שכל. אני סבור שיש לי קצת בר דעת. אני סבור שאני כן יהודי שיכול לראות דברים שאנשים אחרים לא רואים תמיד.
כי אני תופס כאן, דווקא את כל הבעיות האלה – אתה צודק. כן, יש לך עוד שישה ילדים בבית, מה תעשה עם האחד המיותר? יש לך עוד עשרים בחורים בישיבה, מה תעשה עם האחד המיותר? יפה מאוד!
דווקא על זה באה התורה ואומרת לך: דע לך, כאן יש חשש רציני. על התירוץ הזה… “זכור רחמיך…” – קח את זה בחשבון. אני לא אומר מה לעשות. יש לך עצה? אני לא אומר לך, יכול להיות שלא תעשה. רק קח בחשבון: “וְהָיָה כִּי יִצְעַק אֵלַי וְשָׁמַעְתִּי כִּי חַנּוּן אָנִי” (שמות כב, כו). קח את זה בחשבון.
כי לכן אומרת לך התורה, כן, התורה לא סתם מגזימה. התורה היא לא סתם “ניגש פנחס”, נתפס לאש ומתחיל לקלל. הקב״ה לא היה הצאנזער רב, בסדר? הקב״ה… סטירה נוראה בפנים נתנו לקב״ה כביכול. אבל הצאנזער רב נתקלל כמו ענק, בדרך כלל. אבל, לא צריך לעשות על זה תשובה; צריך להאמין שעד הבוקר הוא עשה תשובה. תהיו עם חכמים.
כן, אני רוצה לומר, כן, התורה אומרת סך הכל: קח בחשבון שזה דבר מסוכן, כן? יש כאן משהו מאוד אמיתי.
ה״בליעל”: האדם עם החשבונות הרציונליים
אבל אתה צודק, צריך הרי בשביל “שלמת בגד אלמנה”, כן? צריך הרי להלוות שמלה. אבל ה… מה הכוונה? זה משכון? אני הולך להלוות בלי משכון?
על זה הרי כתוב הדבר הכי חד בפסוק גם שם בדברים, כן? “קָרְבָה שְׁנַת הַשֶּׁבַע שְׁנַת הַשְּׁמִטָּה, וְרָעָה עֵינְךָ בְּאָחִיךָ הָאֶבְיוֹן” (דברים טו, ט). אתה יודע, הוא “בליעל”. לא הרבה אנשים זוכים לתואר הזה בתורה. אני חושב שזה היחיד. יש עוד אחד? אני חושב שהתורה… “יָצְאוּ אֲנָשִׁים בְּנֵי בְלִיַּעַל מִקִּרְבֶּךָ” (דברים יג, יד) – יפה מאוד. שניים, שניים. מדיחי עיר הנידחת.
מדיחי עיר הנידחת זה עוד אחד שזוכה להיות “בליעל”. אתה יודע מי? מישהו שעושה חשבון רציונלי, נורמלי, נכון. הוא אומר: “בוא הנה, יש לי שלושים בחורים בישיבה, אני לא יכול לקבל את היתום הזה.” יפה מאוד. “אתה יודע שלזה כבר היה סמארטפון? מה אני הולך לקחת אותו? כי הסאטמארער רבי אמר הרי, לא כן? אני לא תופס, אני לא מבין.”
אומרת לו התורה: אני אומר לך, דע לך, תלמיד חכם לא צודק. כן, צודק, מתאים לי החשבון הכי טוב. זה לא מאה אחוז אמת. מאה אחוז אמת זה רק… עכשיו. צריך להתקשר לכל המוסדות ולומר שאתה יודע שזה יתום ואת זה אתה צריך לקבל? “ההוראה תילקח בחשבון…” כן. בהחלט. כן. כן. בסדר. זו העובדה.
עכשיו… אתה מוסדות? אין לי כעס חלילה וחס. אני אומר לך שזה לא עוזר. ואם זה לא מתאים ל… ואם זה עוזר… ואם זה עוזר – עוזר זה עוד יותר גרוע. אני לא רוצה להיכנס לזה.
עכשיו, תשמע. [החבר שלי] הוא מנהל. כבר שנים רבות. אני לא יכול… אני לא מדבר חלילה טענות על יהודים. מה שזה אנחנו צריכים… הוא עצמו צדיק. אני רוצה להוציא לך… אני נותן לך אבל נקודה חדה, נקודה אמיתית, אבל היא מאוד בסיסית. על זה דיברו.
הסכנה של “רחמנות” והנחמה השקרית
אחר כך כל התירוצים… כי דווקא אנשים לא תופסים שכאן יש מערכה ושאלה. כאן יש נושא. למה? כי הוא נעבעך. והקב״ה… כך כתוב בתורה? אפשר להסביר את זה, אם רוצים לא לאהוב עם אמונה, אפשר להסביר את זה עם סוציולוגיה.
בתורה כתוב, שהקב״ה אוהב את הנעבעך, וכשמי שלא שילם את חובו צועק, בלילה שומע הקב״ה את מי שחייב כסף. כך כתוב בתורה. אחרי שיש לך את כל התירוצים, זה לחשוב מה אתה צריך לפחד אולי מהקב״ה. היתום והאלמנה, תחשוב על זה. זה הכל. כל מה שאתה אמור לעשות. ולא כתוב מה לעשות.
דיברתי מספיק וצריך לדעת שאין “הלכות יתום ואלמנה”. אין לי את זה. אני [מורה] שאף אחד לא הולך להוציא “שלושה כרכים אוצר יתום ואלמנה” ולמכור את זה אחר כך להצעות שמירות ולמוסד יתום ואלמנה, וכשמגיע יתום חדש ברוך השם שהוא מרוצה, לא צריך את זה. צריך יהודי למות? כן, אני רק רוצה… אני נהיה ציני לדבר. אני מעלה את הריאליטי הזו.
אני חרד לדבר. אני לא יוצא לרחוב לומר, האנשים האלה די טובים. אני יוצא שכל האנשים טובים? חס ושלום. והעניין הוא, אני אומר צדיק, אני אומר שאנשים רעים. אני אומר שאנשים… יש לי מחלוקת עם הרבה יהודים. מה עדיף? לומר שמישהו רע או שהוא טיפש? אני סובר שכל האנשים טיפשים ולא רעים. אמרתי משפט שלם, שהרעים הם עכשיו עם רצינות… זה לא, אני לא רוצה לרדת. אני לא יכול לעצבן את כולם. אני לגמרי לא צודק. אני לא מתכוון לזה. סתם שאתה מדבר מה שאתה מדבר. אני מדבר ממה שאני מדבר, הוא ענה על כל הקושיות. אני מדבר מצדיקים הגונים.
היא אמרה… לא. על פי רוב? אני אגיד את זה, מה חושבים הרי, שהוא נעבעך חושב אפילו… הם לא עושים בשביל זה, כדי לחשוב את המחשבה הזו בשבילם. “וְלֹא לְךָ” – אומרת התורה – שזה נזרע! מה שהם לא [עושים] חזק, שזה נכון ובשביל זה לחשוב אפילו. כי הוא נעבעך, מה שנכון שהם לוקחים עושים בשביל החזק שלו. מה שווה בהקשר הזה למשוך בחוטים.
“מה חושב על זה בני בליעל? לוקחים הוא עוד צועק!” כל הפסוקים האלה מוכרים לנו, בוודאי רב, הם יודעים ממה הפסוק מדבר, ההפך. אוקיי?
החוויה האישית: אמפתיה לא עוזרת
כברירת מחדל, אני מדבר על עצמי, אני לא מדבר על זה באופן מצטבר על איזה עסק. אני מדבר על עצמי, אוקיי? אני יצחק, כל צומחי יתום, כברירת מחדל, אני לא כל כך יפה אליך כמו שאני יפה אליך. אתה יהודי יפה, ברוך השם, יש לך פרנסה עם הכל, ואני יותר יפה אליך מאשר ליתום. וזו העובדה, שיש כאן רחמנות: גר, יתום, אלמנה, כל המקרים האלה עם הגרוש או גרושה.
אני! אני לא מדבר על עצמי! אני יכול גם לומר, כשאני שומע לבד לשם – זה לא עוזר. אני אומר שזה לא עוזר. הפצעים לא נהיים יותר טובים. זה לא עוזר, רק מחמיר. “אה, גם אתה… גם אתה סבלת? הייתי נעבעך כמוך? היתה לך בעיה יותר גדולה? אבל סבלת מ… חסכתי לך… וזה לא עזר לך כלום…”.
זה לא עוזר. זה לא יוצר אמפתיה כשהולכים וקוראים סיפורים. זה מחמיר, בדרך כלל. להיות אדם טוב יותר צריך להיות אדם טוב יותר. אין טריק. אני יודע, אפשר להשתמש בכל דבר. אפשר להשתמש בזה, בזה, בזה, במה לא אפשר להשתמש. אבל יש את כל האריכות הזו, כל הדברים האלה, כדאי לפתוח את העיניים, כדאי לתפוס על איזה מקרה מדובר. אני די בטוח, והיתום הוא לא דוגמה כל כך טובה, זו דווקא כן דוגמה טובה למי שיודע, אבל רוב האנשים לא תופסים.
מי עושה את הנזק?
כבר דיברתי, כבר הזכרתי: בכיתה שלי בחדר היה יתום אחד, בישיבה היה עוד אחד, ואני לא מאחל לשום יהודי את החיים שלאברך הזה יש, אוקיי? וזה לא בגלל שאביו היה אדם מצליח. אני מכיר את אביו, שניהם, האבות שלהם היו מצליחים, למשפחות שלהם לא חסר כלום, יש להם חיסרון אחד: שהם יתומים, אוקיי?
ושלא יספרו את המעלות של היתומים עם כל הארגונים, לא בגלל שהוא נעבעך, כי הוא לא השתגע בכלל מלהיות יתום. אם הוא היה משוגע מקודם, אם הוא היה חכם מקודם, זה לא קשור בכלל. המציאות היא שלהיות יתום, אני מדבר מיתום שאיבד את אביו כשהיה ילד – דבר, זה דבר.
ומי עושה את הנזק? האנשים האחרים. זה לא… הטבע לא עושה את זה. חלק, אני יודע, זה עצוב, הפסיכולוגיה, אין לו אבא, הוא לא הולך הביתה שבת בבוקר, הוא מחכה עד הלילה על זה. אבל רוב הנזק עושים היהודים האחרים.
המלמד בחדר עושה את זה – לא המלמד הרע, הצדיק הטוב. ואיש המכולת שנותן לו רחמנות, וחברות כרטיסי האשראי – הם עושים את הנזק. זו העובדה. אני לא יודע למה, תסתכל סביב, תחשוב, אתה מכיר אנשים שהיו להם מצבים כאלה, יש להם חיים טובים? מעט מאוד. על פי רוב נשארים נעבעך לצערנו, והוא לא סובל מעצמו. העבודה שלו כאן, עבודה כאן, עבודה כאן, מה שיש לו כאן, עבודה כאן, עבודה כאן, עבודה כאן. אבל הם הרי עדיין הכפופים, שסובלים, והם סובלים מאנשים אחרים.
היתום הוא האחרון ברשימה
הוא האחרון בכל רשימה. בואו נהיה ריאליים, הוא האחרון אפילו ברשימה של נייר המכתבים של יתומים ואלמנות, אוקיי? יש השפעה כזו: יתום ואלמנה, יתום ואלמנה, יתום ואלמנה. מה הרשימה של נייר המכתבים של יתומים ואלמנות, הוא האחרון.
אגב, זה קשה להיות האחרון ברשימה. אני יודע איך עושים את הרשימה. עושים את הרשימה, בדיוק כמו דרך העזרה, עושים את הרשימה של מי לקבל לישיבה. מבוסס על… כן, מבוסס על כל מה שכל דבר אחר מבוסס עליו. אני לא חושב שאני יותר מצליח, אני לא יודע. תוכנית עם אברך, עיקר בנה עולם מלכות שלא נתנו שום מצוקה להיות ברשימה. אני לא מבין.
אוי… מה תבין? מה תבין? כשעושים את הרשימה, תשלח לי את הרשימה. אני רוצה את הרשימה. בדרך כלל, מי יכול להתפאר? אני יכול להיות שדכן מלכות. לשדכנים יש את הרשימה. הוא טוב, סאמיר מה תבין.
ההמצאה, מה יש כאן כל הבעיות, העלות שלכם שם. אני לא יכול לדבר צדיקים. תדמיין כאילו הייתי עומד כאן מתפאר. אני לא חושב שלבד. אני לא יכול לדבר צדיקים. יש שם. יש. השדכנים משתמשים בזה. יש שם מאגרי נתונים עם דברים.
אני לא יכול לדבר צדיקים. אני לא יכול לדבר צדיקים. רק רציתי להעלות דבר פשוט. יש איזה רוח, איזו הסתכלות שצריך ממנה לראות. כשאתה רואה את האברך, אתה צריך כברירת מחדל עד הראש שמבהיל אותו. באיזה ראש אתה? לא כולם “משכמו ומעלה”. ש״משכמו ומעלה” אף אחד לא. אני חוץ ממש איזה ביל גייטס כולם “משכמו ומעלה”. חוץ ממנו קשה מאוד להיות.
אבל העניין של יתום שבתורה כתוב כל כך הרבה פעמים, צריך לקבל שכשמגיע היתום, עליו מדברים. ודרך אגב, אתה יודע מה כתוב ברמב״ם? “שלבם…” כן, “שפלות לשונם” – כן, אני זוכר – ליבם אפילו כשמאיר לו, אתה תופס? הרמב״ם אומר שכשמישהו הוא מלמד של יתום… הרמב״ם, אני לא יכול לקיים את זה. הרמב״ם אומר שמישהו… אני אומר את זה רק, אולי רוצה לדבר על ההבדל, רק לא. הרמב״ם אומר שמישהו הוא יתום, אפילו כשמגיע לו סטירה, שלא יתנו לו סטירות כאלה כמו שמגיע לו…
כאן התמליל של החלק השביעי של השיעור, מעובד ומעוצב באופן מקצועי.
שיעור פרשת משפטים – חלק ז׳
נושאים: זהירות עם יתום • הנביא מיכה ו״חושבי און” • רגישות לרגשות הזולת • שומר שכר בחיי היומיום
—
הרגישות המיוחדת ליתום
וכאן, אתה יודע הרי מה כתוב ברמב״ם. “שליבם” [שבור], כן, אני לא זוכר בדיוק את הלשון, ליבו… אפילו כשמאיר בחזרה. אתה תופס? הרמב״ם אומר שכשמישהו הוא מלמד של יתום – כתוב ברמב״ם, אני לא יכול לקיים את זה, הרמב״ם אומר שמישהו… אה, אני מחפש את זה, אולי תעזור לי, אני לא יודע.
הרמב״ם אומר ש[כש]מישהו הוא יתום, אפילו מגיע לו סטירה, שלא יתנו לו סטירות כאלה כמו שמגיע לו. כן, מלמד, הרמב״ם מדבר על מלמד. כן, מה זה אומר? סטירה אחת היא כבר אולי לשני סטירה יותר גרועה.
הלאה, אבל מה הוא אומר כאן? הוא אומר שכש – בואו נבין – כשצריך להתקשר למנהל פעם אחת שיקבל את היתום, כבר נמצאים הרבה אחרי העינוי. נכון? אתה אומר שזה מאוד קל להתקשר למנהל. אתה יודע שבשביל בן הרבי לא צריך להתקשר, ולא רק בשביל בן הרבי, בשביל רוב בעלי בתים לא צריך להתקשר; בערך חמישים אחוז לא צריך להתקשר. והיתום, שצריך להתקשר, צריך לבקש.
חמישים? אתה בחמישים אחוז התחתונים.
אין בעיה.
גם אתה, אין לי ספק.
גם אני, אין בעיה. אין לי הבדל. אני קמט שני, אני עדיין לא נגיד, אז אני לא תופס, אז אני צריך לבקש שיקבלו אותי. יש לי עוד גאווה על כל המעלות.
עכשיו, אבל, בואו נהיה ריאליסטיים, מה הוא אומר כאן? [כש]יש יתום: אתה יכול, אתה ברוך השם בסדר, אתה יודע שאתה בחמישים אחוז התחתונים, אתה יכול להיכנס… אתה שורד. אתה לא נהרס מזה, אתה לא… אני יכול לעמוד בלא להיות [שם], אבל אתה יכול לשרוד את זה. אתה יודע, כן, אני עם כל החברים שלי באותו בוץ, ודוחפים את זה, בסופו של דבר יהיה שידוך, בסופו של דבר תהיה ישיבה, אצטרך להתייסר עוד חודש, אוקיי. זה אתה.
היתום הוא לא כך. היתום, לו מה שלוקח עוד דקה אחת, הוא לא בראש הרשימה, לו זה מפריע יותר. כך הוא אומר. ולו כבר נמצאים בסטירה השבעים, כבר נמצאים ב״יוסיף”, “פלא יועץ”, מכל מקום, ככל הנראה. לו כבר נמצאים שם. כך זו העובדה. לא צריך שום דיון, בשביל זה זו העובדה. הוא רחמנא ליצלן… הוא מושלך החוצה. כן?
וכך מתנהגים? אתה מכיר מישהו שמתנהג כך? שהוא תופס לפעמים… הייתי צריך להתנהג כך? אני לא מדבר על להתנהג כך, זה קשה. זה קשה. אני תופס… רשימה כאן. אני תופס כך. זה גם מאוד קשה לא לתפוס מחשבות זרות.
שורש עבודה זרה וטבע האדם
בכל חנטר מדברים על זה, אומרים “תשב״ר”, שנה הבאה לא יהיה שום חשיבות דורות. אוקיי, שמעת פעם מישהו שאומר “תשב״ר” שנה הבאה? היתום הולך להיות הראשון. יש לו עוד סיבה למה לא אמר “תשב״ר”. אני לא תפסתי, לא בגלל שאני רע. כי למדו את זה בחומש. לומדים את זה כולו, חומש הוא עדות לכל המצוות שאנחנו כבר עושים. לא תופסים. כל מה שכתוב בחומש [הם] דברים ש[עדיין] לא עושים.
אתם לא מאמינים לי. אתם חושבים שזה ערבי. אומרים כאן דברים שכבר הפסיקו את השטויות האלה. כתוב בפירוש הנרבוני [על מורה נבוכים], והוא היה רדיקל חשוב עם הרמב״ם, והוא אומר – אני לא יכול להיכנס לזה, אני אומר את זה רק מזיכרון – הרמב״ם אומר שהקבלה היא רק על עבודה זרה. הוא אומר: כן, ואתם חושבים באמת שאין עבודה זרה? קצת באמת מגוחך. הרי יורד קושיה. אתם הרי שואלים קושיה: איך זה היה? במה הדור הראשון היה עבודה זרה? היתה עבודה זרה על הדור הראשון. למה יש עבודה זרה?
הם דברים טבעיים, “דרייב” שיש לאנשים, אנשים – כמו שאסביר – כן, אנשים נתפסים – לנצח. כן. אבל עבודה זרה יש. ואתה חושב שאנחנו בררנו את זה? כתוב פעם – פעם, פעם היה יצר בעולם, אני קורא. אני אומר לך, אני רוצה לומר לך: כשלא יהיה עולם, יבוא מלך, הוא ימחק את הפסק מכל החטאים. זה לא אומר שאין רע. הקב״ה לא יכול לשלוח מלך שמוחק מכל התולדות כשמצוות שכבר לא צריך? אתה תבוא כאן ל… ל… הקב״ה יכול.
“הוי חושבי און” – נבואת מיכה
זה רלוונטי, זה די רלוונטי בשבילך. אני אומר לך, כבר מצאתי, יש דברים שאני צריך להבין איך זה רלוונטי. אבל כל הפסוקים האלה שזה די רלוונטי, וכל הנבואות מעריכות את עצמן כך, כך, כך… כל זה בוודאי רצה לעסוק במסחר.
כתוב “וחמדו שדות וגזלו”, וכתוב כך, שמע פסוק שהרמב״ם והמדרשים מביאים על המסחר. כן? כתוב שאני אגיד לך, איך היהודים היפים האלה עושים דבר כזה? כך אומר הנביא הקדוש. איזה נביא? הנביא הקדוש מיכה, אחד מהנביאים הראשונים. הוא אומר כך: “הוֹי חֹשְׁבֵי אָוֶן וּפֹעֲלֵי רָע עַל מִשְׁכְּבוֹתָם”. אני יודע מה לעשות היהודים היפים, הם הולכים לישון בלילה לחשוב מה הם לא הולכים לקבל לישיבה בבוקר. “בְּאוֹר הַבֹּקֶר יַעֲשׂוּהָ כִּי יֶשׁ לְאֵל יָדָם”. בבוקר הוא קם והוא עושה את זה, “כִּי יֶשׁ לְאֵל יָדָם”, כי הוא יכול. “וְחָמְדוּ שָׂדוֹת וְגָזָלוּ”, מוצא חן בעיניו לקחת שדה, והוא לוקח אותו. “וּבָתִּים וְנָשָׂאוּ, וְעָשְׁקוּ גֶּבֶר וּבֵיתוֹ וְאִישׁ וְנַחֲלָתוֹ”.
הגמרא אומרת על הפסוק הזה – אני מביא את הפסוק בגיטין, אבל אני זוכר שזו אחת הסיבות לחורבן, סיבה מסוימת לאורך החורבן.
זה מה שאנשים עושים. אתה חושב שזה דבר שאתה לא הולך לעשות? אתה חושב שאני לא עושה את זה? אני כן עושה את זה. זה מה שאני רוצה להעלות: לא שאני עושה את זה בגלל רוע, אני עושה את זה בגלל הנאה. אני לא תופס שאני מתעסק עם אנשים. אני צריך גם לחשוב, נעבעך, ברוך השם, על עצמי. ואני לא תופס… כן, על עצמי גם. רבי נחמן אמר שעיקר הרחמנות היא על עצמו. ואני לא תופס… לא, אני בא לדבר עכשיו ברצינות.
זה דבר שאתה צריך לתפוס, כן? אני… כל אבא, הילדים שלו הם נעבעך עולמות בשבילו, כי אתה יכול לעשות איתו מה שאתה רוצה. אתה יודע, כן? אתה אבא? יש לך ילדים בבית? ילדים קטנים? אם אתה רוצה, אתה יכול לעשות לו נזק רציני. לא ברוחניות, ברוך השם. בגשמיות אפשר גם, אבל אז בדרך כלל באה המשטרה. אבל בנפש אפשר בקלות רבה. אפשר לעשות את זה כל יום במשך כמה שנים ברצף. נכון? היום הראשון כבר אין, כבר המציאות מאוד קלה.
רגישות ומשל ה״סעודה”
והבעיה שלי היא לא שאתה רשע. אנחנו אומרים שאתה לא רגיש. מה זה אומר? אנחנו צריכים להיות יותר רגישים. זו מידה. סוף כל סוף, אנחנו צריכים להיות פחות טיפשים, אוקיי? אתה תופס שאני טיפש? אתה תופס שאני טיפש? אתה תופס ש…
ואני חוזר למשל. אתה תופס שבפעם הראשונה שהוא אומר “ויהי ערב”, כבר צריך להגיש את הגירושין? כשאתה אומר שכחת בשביל הסעודה עם לא הנחת רוח שלהם, כבר הבנת היטב שלא צריך לעשות יותר אף פעם את הסעודה? אתה תדבר עשר שנים לפני שנולדת. תופס? לא, אתה לא צריך לתפוס. אני בחור, אין לי שלום בית, אין לי שלום בית. אוקיי, כבר תפסת לפחות לפני ארבע עשרה שנה? כבר ראית? אני אגיד לך כל יום שזה עובד כך, נכון? אתה עדיין לא תופס, אתה שוכח.
אתה יודע, אי-רציונליות. אני לא מבין אי-רציונליות שאתה שונה מעצמך. אני לא מדבר על זה, אני לא אומר דרשת מוסר. אני אומר פילוסופית. אני אומר שאתה לא מבין מה אתה עושה. ואני אומר לך, הסעודה היתה מאוד טובה. המשמעות של זה היא: בבקשה אל תעשה את זה יותר אף פעם. אני אמחל לך על הפעם הזו, אני אמחל לך בגלל, אבל בבקשה. נכון? רק אם אתה אומר, “הלו, את זה עשית בשביל סעודה?” זה כבר… כבר יש עוד שלוש מאות בטוח. זו המשמעות. זו הבעיה כשיש משקפיים נכונות, רואים את זה. אני קצת מכיל את הדיבורים שלי, כן? זה כמעט כך.
ואוקיי, שכחתי שאתה בחור שלא מבין. אין בעיה. את שנות השלום בית הראשונות אני מוחל לך, בשביל זה הקב״ה עשה טבע שבשנה הראשונה של מערכת יחסים אדם מאוהב ולא תופס את כל הדברים האלה. אבל שזה יילמד. ואחר כך? אבל אתה הרי עדיין שוטה, אין לך… לא אמרתי שלא הפנמת איזה מוסר, אני לא מדבר על זה. אתה פשוט לא רואה מה אתה עושה, אתה עושה דברים ולא תופס מה אתה עושה. אתה לא רואה את המציאות. למי אומרת הגמרא את כל הסיפורים החריפים האלה? אולי כולי עלמא הרי כאן לראות. זה הנושא של “הנאת אשתו”, זה הנושא. הנושא הוא לא, יש לי הנאה ממך. הנושא הוא שאתה תת-עולמניק שבא להציק לרב.
שומר שכר – לא גנב, אלא אחראי
לא אמרתי שאתה רשע. יש כאלה, אבל אנחנו לא מדברים עליהם. אותם רשעים לא צריכים את הפסוק הזה. לאותם רשעים מספיק כשהפסוק “לא תונה את שכר שכיר”. אני אומר לך שאנחנו לא מדברים עליהם. כי אותו אחד, אמרתי לך למה, יש לי הוכחה. אותו פסוק עומד בעשרת הדברות. הוא לא צריך את כל פרשת משפטים. הוא חוזר לפרשת משפטים, כן? זה שהוא… זה ששומר על חפץ של אחר בשכר, ובא גזלן והוא לא מחזיר את זה, כן? הרי אתה יודע שהוא גנב, שהוא צריך לשמור, שזו העבודה שלו שלא יבואו גזלנים. כן? על זה מדברים על מישהו שהוא לא גנב. בכל מקרה, אם הוא היה גנב, הוא היה לוקח את זה לכתחילה. לא צריך להגיע לזה שהוא שומר שכר והוא חייב בגניבה ואבידה. מדברים על מישהו שהוא לא גנב.
אומר הרמב״ם, כשאתה לא יודע את זה – שמע מה הוא אומר – כשאתה לא יודע את זה, לא הייתי מגלה את הסוד, לא את ההלכה. ההלכה היא כך. זה מה שמשמעותו שומר שכר, זו לא הלכה, זה עובדה, כן? אם הוא עושה תנאי אחרת, זה אחרת, כן? זו עובדה. שומר שכר המשמעות היא שהאחריות שלך כאן היא – אני לא יכול לדבר על חושן משפט, אין לי כוח לדבר על כל הדברים האלה – האחריות שלך היא שלא יגנבו את החפץ של האחר. זו המשמעות. יכול להיות, אני חושב שזה רמב״ם נורא. יכול להיות שבמקרה רגיל נוצר רושם, בשביל זה יש בית דין, ובתקווה בית הדין מבין. וזה דבר רגיל שאני משלם לאחר.
אתה יודע מה זה שומר שכר? אני אתן לך דוגמה, זה עוד דבר שאף אחד לא תופס. מי הוא שומר שכר היום? כן, היום. אתה חושב ששומר שכר זה משהו מהגמרא, נכון? זה מעניין. אני לא זוכר שמישהו משלם למישהו לשמור בשבילו. לא.
אוקיי, יש לך עוזרת בית בבית שלך? כן. אתה משלם לה? כן. מה היא, שומר חינם? שומר שכר בכלל? היא פועל. היא לא שומר. היא פועל. היא עובדת בשבילי. מה זה פועל כאן? שומר חינם או שומר שכר? יש פועל, הרי זה ריבוי, הרי זה ריבוי, אני לא רוצה להיכנס לזה. היא הרי בעבודה. מבין? היא עובדת, ויש לה אחריות על הדברים שהיא עובדת איתם. יש דרך. יש לך לפעמים בייביסיטר. מה זה בייביסיטר? שומר חינם או שומר שכר? בייביסיטר ממונה על כל הבית?
אני לא מבין מילה אחת. כל הטיעון שלך עד הרגע הזה הוא שזה “השם יסכרנו”, זה דבר שקורה כל יום בבית. אני לא אומר מה ההלכה, אני אומר לך הרי בבית איך אתה רואה, אני לא… יש דברים כאלה, או שזו מסכת עם גמרא? אלה סיפורים, זה לא נכנס. כסף, כסף, כסף, כסף, כסף, כסף. אני לא צריך להתבייש, אדרבה. אני צריך.
זה החלק השמיני של השיעור. המרצה מתייחס כאן למשמעות העמוקה של “שומר שכר” דרך מעשה מעשי, האחריות של מלמד, הקשר בין “לא תחמוד” ועבירות אחרות, והשאלה הקשה של “גזל” במוסדות החינוך (לקיחת חפצים והחזקת ילדים).
שיעור חושן משפט – חלק ח׳
שומר שכר: ההגדרה של אחריות
מעשה עם “שומר בית”
האם שייך שומר שכר לאנשים אחרים עם האחוזים שבמשנה? בייביסיטר היא כנראה כל השמירה? אני כבר לא מבין כלום? אני רוצה להציע לך מה היה, מה לומר עם זה כבר. זה שומר שכר, הדבר שקורה כל יום בבית. אני לא אומר מה ההלכה צריך… אני אומר לך אחר כך משהו מצחיק, איך לראות עוד לא. אני אומר לך הרי את המושג של הגמרא.
הלו. זה מעשה שהיה. ילד לא נכנס… זה מתחיל מה… לא ידעת, אוקיי?! אתה זה עם אני אומר לך, ורבי, איך קוראים לו? לא הרי הרבי כזה? רבי זרח. כאן שעה כזו, לא כראוי. רבי זרח? תקשיב, יש לי אח, והוא גר… זה הולך גם טוב, כן? בוא נגיד הרי, רבי, רבי זרח, הוא ביחד עם… קודם כל מהקודם כל… תקשיב, אני אומר כך:
“בוא הנה, אני נוסע לשבת, אני מבקש ממך, שתבדוק את הבית שלי, שלא תעשה שולחן בבית שלי, אני רוצה שאף אחד לא יבוא לגנוב, אוקיי?”
מעשה שהיה גם קודם? לא.
“אני רוצה לשלם לך, כמה אני משלם? נתתי לך להשתמש בכיריים הגז שלי.”
לשלם, גז גז משלם.
זה בא ליל שישי, שכחת לסגור את הדלת? שכחתי. זו פשיעה. לא פשיעה. זו לא פשיעה. אני לא יודע. שמירה, מה שלא יהיה… אני לא יודע! חזרה… אני רוצה להוציא לך משהו, אוקיי? שכחת. יש חתולים שגוררים פנימה… אני יודע. אני יודע. כבר שנה. ברבק מה זו פשיעה. לייקווד זו לא פשיעה. מעילה מה זה שם? שומר שכר צריך לעשות! אוקיי? שילמתי לך, אני בא?!
נגנב, היה לי פמוט, והזמנת לסעודה, מה חשבת שהוא הולך הביתה והולכים עם הפמוט, אוקיי? עכשיו, אני בא אליך, ואני אומר לך: “רבי, שילמתי לך, עשה לי טובה, וקנה לי פמוט חדש.”
אתה הולך להסתכל עליי כאילו נפלתי ויש לי את הסיפור הזה שם. לא כי אתה מעיד שאתה לא מכיר שום מציאות, אלא כי לא תפסת מה אתה מתכוון להיות שומר שכר. על זה מדובר. אני לא מדבר על ההלכה טכנית, צריך לדעת אם ההלכה חלה כאן במקרה הזה, או שזה מקרה אחר על ההלכה, לא אכפת לי עכשיו. החוק הוא כך, אני לא נכנס לזה.
אתה “שותף” בשמירה
התורה הייתה צריכה להיכתב. תמיד היו תופסים, למה צריכה התורה לכתוב? הרי אפשר לעשות את התנאים שרוצים. אתה מתכוון לבוא? תופס את התירוץ?
אני אומר לך כך: לשמור זו העבודה שלך לוודא שלא באים גנבים. זו העבודה שלך. אתה שותף בעבודה שלך. חשבת שהעבודה שלך היא לרקוד בשביל כסף? שלא יבואו גנבים? זה מה שחשבת? זה קורה כל יום, אתה תופס? כל יום שייך. הכל, אני משלם ביטוח. אוקיי, צריכים לדבר מי צריך לשלם על הביטוח כשעולה הפרמיה. אני לא יודע.
ואתה לא תופס שכשאני נותן לך מקרה של גניבה, הכוונה שלא יבואו גנבים. אין בעיה, אתה לא רוצה, לא אכפת לך, שתשלם. זו המשמעות. או לשלם להם, או לוקחים אותם למאסר. אבל אני מדבר על המחנה צעד אחד קודם. היית צריך לזכור לשמור מהגנבים, נכון? למה אתה חייב? אתה מבין רגע, הרי באמת סגרת את הדלת. לא כי אתה ירא שמים שרק נזכר, אלא כי זו המשמעות של מה שאמרת לי. אולי לא הבהרתי לך כששכרתי אותך שזה מה שזה אומר. כן הבהרתי לך, אבל לא תפסת. לא הבנת בכלל. אתה מסתכל על זה, אתה חושב ששומר שכר זה משהו בגמרא. אתה תופס שזו העבודה שלך?
אתה יודע כמה אנשים, ודברים כאלה, הם לא תופסים שזו העבודה שלך. זו ההלכה. ההלכה באה ללמד אותך. לא ידעת? ההלכה באה ללמד אותך. ההלכה באה ללמד אותך, שתדע שכששוכר אותך לשמור על הבית שלי, זה אומר שלא יבואו גנבים. אנשים חושבים בדיחה. אני תופס, במקרה הרגיל, אפילו כשהוא כן יודע, הוא בא ואומר: “כלומר אני שומר שכר, אני בא גנב?” אה, זה באמת הגמרא, כתוב שם כבר. אין בעיה, כבר חישבתי לך. כשמישהו יכול לתפוס אותי, אני לא שומר חינם, אני לא שומר שכר, כלום. שתתפוצץ. אין בעיה, כי זכרתי, כי אני לא רוצה שתהיה לי אחריות. אבל אוטומטית, הרי זו המשמעות.
אבל אנשים לא תופסים את זה. אנחנו חיים חיים שלמים ולא תופסים דברים בסיסיים כאלה. לא כי אנחנו גנבים ולא אכפת לנו מגנבים, אני אפילו לא חושד בתאוות שלהם. ההוא גנב. זה אותו רעיון. זה אותו דבר. אני רוצה אחר כך גם להגיע ללא תגנוב, לא תרצח, לא תנאף, עשרת הדברות. אני רוצה לתת דוגמה פשוטה לזה, מהשמעת אוזן סתם. אני רוצה להוציא לך שהתורה כאן מחדשת הסתכלות על העולם. סימן, הסתכלות מוסרית. הסתכלות לדעת מה אתה, מה העבודה שלך. אני רוצה לחזור לעניין שלי של שלום שאכפת לי ממנו באמת.
משל: הרבי והמנהל
אני הולך לומר לך את המשל. אבא שלי סיפר לי את זה ואני לא שוכח את זה. בא רבי והוא בא להתלונן שהילדים לא מתנהגים בכיתה.
אומר לו המנהל: “אתה בחינם? העבודה שלך היא לגרום להם להתנהג.”
“אה,” הוא טוען, “הם לא מתנהגים והם לא לומדים.”
“כוח! בשביל זה שכרו אותך, שהם כן ילמדו.”
“אה, אתה לא יכול? לך הביתה. ימצאו אחר שכן יכול.”
לא תחמוד ושורשי העבירות
אני לא יודע, אני צריך לחזור ללא תחמוד, אני צריך מה שלא יהיה. אני לא הולך, אני צריך לומר עוד שיעור בשבוע הבא, אין לי ברירה, אני חייב להגיע לזה. היה אתמול שיעור על לא תחמוד עם נקודה אחרת, והנקודה נגעה לדבר. אבל את זה תפסתי בדרך שאני צריך להסביר את זה קודם, כי זה עובר.
כן, אז, זה, המילה של לא תחמוד במילה אחת היא, בוא נגיד, בוא לא נחבר לזה, בוא נגיד כך, אוקיי? מה ההבדל בין לא תחמוד ללא תתאוה? כבר אמרתי אתמול, אגיד את זה שוב בשיעור אתמול. המסקנה היא כמו שחשבתי, שלא תחמוד זה אותו דבר כמו לא תתאוה. ללא תחמוד יש אותו יחס ללא תתאוה כמו שלכל עבירה יש לפעולה שלה שלמדנו בשמונה פרקים עד כאן. או לא תנאף, יש לך אשת רעך, יש לך בעילת רעך, בסדר, אולי אפילו לא תענה.
הרמב״ם אומר, הוא מביא מדרש, יש:
1. עובר לא תחמוד,
2. אחר כך הוא עובר לא תגנוב,
3. אחר כך הוא עובר לא תרצח, כמו אחאב עם כרם נבות.
4. אחר כך הוא עובר על לא תנאף לפעמים, הוא רוצה את אשתו.
5. אחר כך לפעמים הוא עושה עדות שקר, כמו אחאב, כמו לא תענה.
ה״לא תחמוד” היא הפנימיות של כל שאר הלאווים בכל הדיברות השניות, כל הקבוצה השנייה של הדיברות. במילים אחרות, כמו שלמדנו, עבירה מתחילה מעבירה. הרמב״ם אומר אפילו שזה “לא תתאוה” בשלב 1. שלב 1 הוא לא תחמוד. מה ההבדל? אחד יותר בלב, אחד כבר עשה משהו. ואחר כך לא תגנוב, ואחר כך לא תרצח. כך הולך הסדר בדרך כלל. או לפעמים קורה לפני לא תרצח לא תענה, אם רוצים להיות יהודי חרד שתנאים קדושים כשבית הדין מרשה. כמו אחאב. כן, זה הסדר.
עכשיו מה אני מוציא? הוא אומר הרמב״ן דבר נפלא, אולי ראה את זה ברמב״ם. אני לא יודע אם זה מה שהרמב״ם התכוון, אבל הוא היה מתכוון לזה.
כשכתוב בתורה ששומר שכר צריך לשמור מגניבה ואבידה, זה לא חידוש בהלכות נזיקין. זו שאלה לבית דין. בית הדין קובע אחר כך מי חייב בגניבה, מי לא חייב, ולא לשלם להיות גנב. אוקיי, אין בעיה. התורה רוצה לומר לך משהו על מה שאתה צריך לרצות. לבעיה שלך, כשמתחילים ברצון, למדנו נקודה אחת, ועוד חלקים במידות. הצעד הראשון במידות הוא לראות, כמו בראייה, השכל המעשי, לראות שזה בכלל נושא.
מי שלא לומד חושן משפט, האם הוא עובר על חושן משפט כל יום? אנשים לא ידעו. צדקתי. מי שתמיד לא שמר שבת, עד שנעשה בעל תשובה, הוא לא ידע שהוא לא היה רשאי. תשמע אותי, תשמע אותי. נכון, לא אני צדקתי, ר׳ בנציון לייבוש שיהיה בריא, שיחיה, אני יכול ללכת לקחת חרב. הוא הביא את זה מהב״ח, וזו השיטה, ואני לא מכיר שיטה אחרת, ואני מתווכח על זה. עכשיו אני אומר, אני מתווכח על זה. לא, אתה לא תופס מה אני אומר. קודם כל, אנחנו יכולים בכלל לחזור לסאטמר, אבל זה לא עוזר. אנחנו צריכים לבוא לאנשי שלומינו להבין מה סאטמר רוצה לומר.
גזל נפשות בחדר
אני לא יודע אם יש לו פחד שלם לחזור לסאטמר. נכון, העיקר, אחת מהמטרות של השיעור. אבל זה אותו גלות לחזור, אני יכול לומר לך זבל. לא אמרתי מה אתה עושה, לא אמרתי לאף אחד את כל ההבנה. אוקיי, שיבוא מישהו… לא, יש לי רגע. או לא. לא צריך את זה. אני אומר ש… אוי… מה אני אומר?
אמרתי את השיעור הזה, ואת החידוש הוצאתי שהבמה עומדת ליד הדלתות שאנשים כבר יעלו, כי למעלה על גונב נפשות. מה זה מה? זה נדפק! זה התעללות בילדים. האחרונים יוצאים מהבית. גם אני הואשמתי. זה לא מואשם. כולם, צריך ראה את זה. את זה ראית לעצמך. זו התעללות בילדים. זה אומר, זה נופל על פשעים. פעם אחת חשבתי על הלשון “גזל נפשות”, חשבת ש״גזל נפשות” זה איזה בריה מוזרה, זה ללכת מילדים.
אתה יודע מה זה “גזל נפשות”? אתה רבי בחדר, מחזיק את הילדים יותר מאחרי חמש, זה “גזל נפשות”, זה לא שייך לך.
מה זה “באמת”? כן, “באמת”, כל מה שאתה עושה זה… תקועים על “דת”, לא, מה נכנס כאן “דת”? זו “דת” שאתה רוצה שיישארו בחדר? זו אנושיות! אתה מודד הכל ב״הגזמה”, זו קושיה, זו לא “הגזמה”, תשמע.
לא! למה אני מתכוון לומר? אמרתי לך, אתה יודע מה? יש היתר! רבי בחדר מותר לו לגרום ל״גזל נפשות”, יש היתר! “אבל רודה את הילד”… יצא! כתוב בגמרא! יצא! “אבל רודה בנו ורב הרודה תלמידו”, הוא מותר! אם הוא רוצה להיות “קצין” של המירוץ, “אין בעיה”, אבל תזכור שאתה צריך לחדש שיש היתר על איסור חמור כראוי מעשרת הדברות!
יש שאלה רצינית… אני לא עושה ליצנות, אני מתכוון ברצינות! סיפורי שוק! גם לי יש… אני רוצה לספר כאן מעשה! עוד מעשה! תמיד הגזלנים… זה קצת “מפוקפק”, שתמיד הגזלנים של רבי׳ס בחדר מתחילים. יש לי ילדים בחדר והם באים עם סיפורים.
לקיחת חפצים מילדים: מחלוקת הפוסקים
הבת שלי באה עם מעשה שהם למדו הלכות גזילה, ולבית הספר יש מנהג שמי שלא מציית לתקנות, לוקחים לו את הדברים, והם שאלו שאלה אם זה באמת נכון ש… כן, ומה עשיתי? הסתכלתי ב״אוצר החכמה” כמו שעושה יהודי ישר שרוצה לדעת את ההלכה.
וראיתי שיש מחלוקת הפוסקים, מחלוקת פוסקים רצינית.
* הרב ר׳ יעקב בלוי כתב ספר כזה פופולרי וסמכותי “פתחי חושן”, ושם כתוב שאסור… כל מגידי השיעור עושים את זה… הוא אומר שאולי בדיעבד… הוא אומר שאולי בדיעבד אם לוקחים את זה רק בזמן השיעור, שזה פשוט מפריע לשיעור, ומחזיקים את זה שם, שהילד יראה שזה בכלל לא נלקח ממנו, אלא זה מונח בצד השני של השולחן, ונותנים את זה מיד אחר כך בחזרה, אומר ר׳ יעקב בלוי “מותר”. כך אומר ר׳ יעקב בלוי.
* אחר כך יש “קובץ פנינים”, שם שני יהודים התווכחו, אחד הרב הרצל הנקין, תלמיד חכם גדול ויהודי ישר, הוא כותב תשובה ארוכה שזה איסור דאורייתא, הוא צועק עליו “פרשה, פרשה, רמב״ם פרשה, גמרא”, ש״הגוזל אפילו על מנת לשלם” עובר על איסור דאורייתא, כי למעשה “על מנת לשלם” זה לא היתר.
הלה אמר שבדיוק… תשמע לי… כן. תשמע, תשמע, תשמע.
אומר הוא: “לא, אני לא צריך ראש. אני לא צריך רגל. אני צריך רק את האדם הקטן של הצחוק.”
תשמע, תשמע, תשמע.
אומר הוא: “לא, אני לא צריך ראש. אני לא צריך רגל. אני צריך רק את האדם הקטן של הצחוק.”
תשמע, תשמע, תשמע.
הם עבדו… אוקיי.
תשמע, תשמע, תשמע.
הצחוק הוא לא אומר… הוא פגש… חבר רשם צ׳ק… והוא התחיל לקחת את התשובה… לעשות אשמנו…
אומר הוא, “כל יום חינוך… כותבת הגמרא… כאן לפגוש מיוחד… לעשות שלום לחינוך… לא התחיל… זאת אומרת כל ה… כל התורה כולה היא בדיוק באמצע.”
שיעור חושן משפט – חלק ט׳
[הערה: התמליל לחלק זה (Chunk 9) ריק. אין תוכן לעיצוב.]
[הערה: התמליל שסופק לחלק 9 ריק. אין תוכן זמין לעיצוב.]
סיכום חלק י׳ – סיום השיעור
הנקודה העיקרית של הרמב״ן – לא תחמוד מול לא תגנוב
אתה יכול להתקשר אליו? הוא לא כל כך מחמיר על מצוות בין אדם למקום, מחמיר על הבריות. אין בעיה. יודעים? יודעים? יודעים נכון. יודעים? אוקיי, הם לא בסדר. אין חילוק. תתקשר אליו פעם ותראה טיפה יותר גבוה. אבל תפסת אותו כלל שם להתקשר?
מה שאני רוצה להוציא. אבל זה הפירוש כשהרמב״ן אומר שהפשט היחיד לא בא על “לא תגנוב”. “לא תגנוב” בא על גניבה. זה בא על ההבנה להתחיל לתפוס את הדברים הנפלאים שזה בפנימיות. זה בעיניים, כן? אי, אכל, הרבה פעמים זה בלב. אבל אין חילוק. אבל יש לזה בפנימיות זה אומר שהוא רואה. כן? אבל זה אמת לראות שיש כל מיני דברים, שמזה דיברו שמעמידים לשני אסור לענות.
באמת זה רק מעשה של “לא תרצח”, או איזה היבט של “לא תגנוב”. אבל לא ראית את זה. לא נראה שכשיש לך שומר על של השני, זו העבודה שלך לוודא שהגנב לא יבוא. לא ראית את כל הדברים האלה. לא ראית שיש לי עוד דבר דברים פשוטים יותר. וזה החידוש העצום, ואני רואה שרוב לא תופסים.
אזהרת ר׳ ישראל סלנטר על לימוד חושן משפט
ולומדים חושן משפט זה פחד. ר׳ ישראל סלנטר באמת כך התייחס, לומדים חושן משפט ונהיים סכנה לממון של השני, כי רוב האנשים שלומדים חושן משפט מבינים איך להיות גנבים יותר גדולים.
אבל זה בגלל שלומדים את זה כאילו, אנחנו יודעים את הטריק, לומדים עם מוסר. מוסר הכוונה לומר, לומדים למעשה, לומדים עובדות, לא תופסים שמדברים עליך.
המסר הכללי של השיעור
אחרי כל התירוצים האלה אמרה התורה, אמנם מה שהוא לא בשבילו, בשביל מי שבאמת נאמר. אחרי כל הרוצחים הישנים הבינו שהשם זה… זו העבירה בשביל אדם שאינו שווה כלום. לא בשביל אדם שאינו שווה כלום, לא בשביל גנב, הוא גנב לאותו אחד. זה מה שהתורה באה לומר, וממילא זה נאמר בשביל השיעור של היום.
הבינו קצת רמב״ן, אני חושב שזה יהיה פשט טוב על הרמב״ן, וכל אחד יזכה לביאת המשיח, ואיך מנהלים את השיעור. ודי. אני לא יודע, תעמיד את המנהג זה תמיד נכנס. כל זה…