שיעור על פרשת תרומה: סוד השמחה און השראת השכינה

פסוק: "וְיִקְחוּ לִי תְּרוּמָה מֵאֵת כָּל אִישׁ אֲשֶׁר יִדְּבֶנּוּ לִבּוֹ תִּקְחוּ אֶת תְּרוּמָתִי" (שמות כה, ב).

א. ריבוי הפרטים אין פרשת המשכן – א סימן פון שמחה

די פרשה ליינט מען כמעט אלעמאל אנהייב חודש אדר. ס'איז ידוע אז ס'איז א לאנגע פרשה; אין אנדערע ווערטער, ס'שטייט דארט זייער אסאך דעטאלן. אסאך מאל פלעגט זיין אזא זאך – פאר איך האב געכאפט אז ס'הייבט זיך שוין אן דער קשר – פלעגט זיין אזא זאך אז מ'נודזשעט זיך אויף די אריכות הפרטים פון די פרשיות פונעם מדבר, סיי פונעם משכן; ס'שטייט יעדע זאך, און ס'שטייט נאכאמאל און נאכאמאל.

איך האב געזען אז דער רבינו בחיי שרייבט, אז פון אנהייב ביז'ן סוף פרשת המשכן שטייט צוויי הונדערט און אכט און פערציג (248) מאל דאס ווארט "וְעָשׂוּ" אדער א לשון עשיה, קעגן די רמ"ח מצוות עשה. ס'איז זייער א גרויסער חשבון [number]. איך האב נישט געציילט צו זען וויאזוי ער האט גערעכנט, אבער ס'איז גאר א גרויסע צאל; ס'שטייט זייער אסאך מאל, זייער אסאך באריכות.

דער ערשטער טייטש פון דעם – איך האב געהערט נעכטן א שיעור פון רבי אלחנן ניר, האט ער מסביר געווען אז מ'זאגט "משנכנס אדר מרבין בשמחה". האט ער געטייטשט (ער האט עס נאכגעזאגט פון א חסידיש ספר, איך האב נאר נישט געכאפט פון וועם), אז שמחה איז אליין א נקודה פון ריבוי.

אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט, די ערשטע שמחה אויף די וועלט, די ערשטע ברכה, די ערשטע שמחה איז: "וַיְבָרֶךְ אֹתָם אֱלֹהִים וַיֹּאמֶר לָהֶם אֱלֹהִים פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ" (בראשית א, כח). זיך מערן – דאס איז די חביבות, די גרעסטע שמחה. די שמחה פון א מענטש איז אלעמאל ווען ער איז מוליד קינדער, די קינדער זענען מוליד נאך קינדער, ער האט א חתונה – ס'איז די גרעסטע שמחה, ווי די גמרא זאגט.

שמחה אליין איז די תכונה וואס הייסט אין חסידישע ספרים "ריבוי והתפשטות" – אז מ'גייט זיך ארויס, אז מ'איז נישט בצמצום. די היפך [opposite], וואס הייסט עצבות, הייסט א צמצום. אז איינער האט נישט קיין קינדער, אז איינער איז בבחינת מצרה, בבחינת עצב, איז ער זיך מצמצם, ער איז צוקוועטשט. שמחה איז אז מ'איז ברייט, מ'איז אפן.

ב. שמחה ברענגט דיבור, עצבות ברענגט שתיקה

מ'זאגט אז ס'איז דא אזא זאך אז מ'קען מאכן פריה ורביה שלא בשמחה, אזוי ווי די קללה פון אדם הראשון איז געווען "בְּעֶצֶב תֵּלְדִי בָנִים" (בראשית ג, טז), אז אפילו די גרעסטע דבר של שמחה קומט אלעמאל מיט א גרויסן צער. דער אמת איז, אז אפילו די גרויסע שמחה פון פורים האט זיך אנגעהויבן מיט א "בְּעֶצֶב תֵּלְדִי בָנִים", מיט א צער, מיט די צרה פון המן, די אלע מצבים פון מצרה. אבער די "מרבין בשמחה" איז טאקע אז מ'גייט ארויס די שמחה, וואס דאס איז אליין די שמחה פון די ריבוי – די שמחה פון דעם "אסאך זיין", אסאך מאכן, מאכן נאך און נאך און נאך.

אויב אזוי פארשטייען מיר אויך דעם דין אז "אבל אין לו פה" [אן אבל האט נישט קיין מויל], אן אבל רעדט ווייניג. ווען מ'זאגט אז מ'כאפט א צמצום, א יראה, אזוי ווי ס'שטייט אין קהלת (ה, א): "כִּי הָאֱלֹהִים בַּשָּׁמַיִם וְאַתָּה עַל הָאָרֶץ עַל כֵּן יִהְיוּ דְבָרֶיךָ מְעַטִּים".

מיר האבן געלערנט די וואך אין רמב"ם הלכות יסודי התורה: יראה איז דער פשט "אֱלֹהִים בַּשָּׁמַיִם וְאַתָּה עַל הָאָרֶץ". דער אייבערשטער פירט די הימל, דער אייבערשטער איז נאך העכער פון די הימל, ער איז אזוי ריזיג און גרויס, און דו ביסט דא אויף די ערד, א קליין מענטשעלע – איז ער רעדט נישט אזוי פיל. כאפט ער, ווי מ'זאגט, א "נרתע לאחוריו", ער גייט צוריק; דעמאלט רעדט ער ווייניג, דעמאלט זאגט ער קוים איין ווארט, דעמאלט איז ער פארמאכט אזוי ווי אן איי, ער זאגט נישט.

* סוד ה"אלם": אן איי איז א בחינת איבר, יא? וואס הייסט אין קבלה "אלם". שמות פון אלם (א-ל-ם) – אן די י' פון אלקים איז אלם. מ'קען נישט אפילו זאגן דעם אייבערשטנס נאמען, מ'קען נישט רעדן. אז מ'קען נישט רעדן, דאס איז בחינת צמצום, דאס איז בחינת "בְּעֶצֶב תֵּלְדִי בָנִים".

* אז מ'האט קינדער, מ'קען נישט פול רעדן וועגן זיי, מ'קען נישט קלאר רעדן וועגן וואס איז די שמחה וואס איז גורם צו די לידת הבנים. ס'איז דא א יצר הרע אריינגעמישט אין דעם. א גבר פילט זייער א התפשטות, אבער ס'איז נישט געמאכט אז מ'קען ערנסט רעדן וועגן דעם. ווען מ'רעדט וועגן דעם הייסט עס "נבל פה". וואס איז נבל פה? וואס איז שלעכט? ס'איז דאך א כח החיים, ס'איז דאך א כח היצר, ס'איז דאך א געוואלדיגע זאך! נאר ס'שטייט אזוי, אז ווען מ'רעדט מיט דעם, פארשטייט מען עס נישט. ס'איז דא עפעס א קליפה אויף דעם, ס'איז דא עפעס א פראבלעם מיט רעדן וועגן דעם. נישט ווייל ס'איז נישט קיין גוטע זאך, נאר ווייל אונז געבן עס נישט ארויס בשמחה. ווען מ'רעדט וועגן דעם ווערט אן עצבות. אזוי איז די טבע (מ'קען נישט יעצט אריינגיין פארוואס, ס'איז נישט מיין היינטיגע נושא).

אבער ווען מ'קען רעדן – שמחה איז א זאך ווען מ'קען רעדן, מ'רעדט אסאך.

* ביי א חתן זאגט מען זיבן ברכות. זיבן ברכות איז א לשון ריבוי, "שבע ברכות". "כלה בלא ברכה אסורה לבעלה כנדה".

* א שמחה, די שמחת הנישואין, די שמחה פון יעדע זאך דארף זיין מיט א ריבוי דיבורים. "אגרתא דבי הילולא מילי" (ברכות ו:), יא? דער שכר פון א חתונה איז די ווערטער.

* "אגרתא דבי תנחומין שתיקותא", שטייט אין די גמרא. אין א בית תנחומין, אין א בית אבל, אין א בית מספד – שווייגט מען. דאס איז דער נושא פון שווייגן.

* "אגרתא דבי הילולא מילי" – ווען ס'איז דא א הילולא רעדט מען, ס'איז אסאך ווערטער, אסאך ברכות, אסאך דברי שבח, דברי שמחה.

דאס איז די בחינה, אזוי ווי מ'זעט פשוט די בחינה ווען א מענטש איז פרייליך, רעדט ער אסאך, ער איז אפן, ער פארציילט, ער האלט נישט [צוריק]. ס'איז נישט קיין צמצום, ס'איז נישט קיין עצב. ווען א מענטש איז עצוב, רעדט ער נישט, "ודבריו מועטים".

ג. די שמחה פון השראת השכינה אין די פרטי המשכן

איז דאך פשוט, "אין לך שמחה גדולה מבנין המשכן". "להיות שמחה ישמח השמים ותגל הארץ", זאגט מען ראש חודש ניסן, יא? "יֹאמְרוּ בַגּוֹיִם ה' מָלָךְ" (תהלים צו, י). ווען ס'קומט דער אייבערשטער מולך זיין אויף דער וועלט, ווען ס'קומט דער אייבערשטער שורה זיין, דאס איז דאך די גרעסטע שמחה.

איז אינטערעסאנט, ס'שטייט נישט לשונות פון שמחה. מ'דארף מדייק זיין (מ'וועט רעדן וועגן דעם אין א מינוט). ס'שטייט נישט אין פסוק "והרעו והיו שמחות גדולות". ס'איז דא פלעצער אין תנ"ך וואו מ'זעט אז ווען ס'איז געקומען [די שכינה]... אפילו דא אין דער תורה: "וַיַּרְא כָּל הָעָם וַיָּרֹנּוּ" (ויקרא ט, כד). איינמאל וואו מ'זעט אז דער עולם איז געווען פרייליך – "וַיָּרֹנּוּ", זיי האבן געזונגען און געזאגט שירה ושבחות, זיי האבן ארויסגעשריגן מיט שמחה. דאס איז די לשון פון רנה, "וַיַּרְא כָּל הָעָם וַיָּרֹנּוּ", וואס שטייט ווען ס'איז געקומען די שכינה – איינמאל וואס ס'שטייט אזא לשון אין דער תורה.

און אין תנ"ך זעט מען מער מאל ווען ס'איז געקומען די שכינה, ביי שלמה המלך, און שפעטער אין אנדערע מאל, שטייט ווייטער: מ'זעט גרויסע שמחה, א ריזיגע שמחה, מ'זאגט "הודו לה'", מ'זאגט הלל, מ'זאגט דברי שירה ושבח. אסאך מאל הלל, און ס'איז אסאך ווערטער אסאך מאל איבערגעחזר'ט. אפילו יא, ס'איז נישטא נאך א זאך וואס מ'חזר'ט אזוי איבער אין הלל... מ'זאגט נאך און נאכאמאל.

דאס איז די תנועה פון שמחה. און די גרעסטע שמחה איז אוודאי די שמחת השראת השכינה, שמחה פון "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם". און ס'שטייט אונז אפילו נישט איין מאל דאס ווארט שמחה.

וויאזוי ווייסט מען, וויאזוי פילט מען די שמחה פון די פרשה?

אז מען זעט וויפיל מאל די פרשה חזר'ט זיך איבער, וויפיל ער רעדט וועגן יעדע זאך עקסטער.

אזוי ווי איינער איז געווען ביי עפעס א הערליכער בנין [beautiful building], עפעס א געוואלדיגע נסיעה [trip] געהאט, עפעס א מורא'דיגע זאך, און ער הערט נישט אויף רעדן וויפיל אמות איז געווען צווישן דא און דארט, און וויפיל גאלד איז געווען אין דעם, און ער הייבט אן צו רעכענען פונקטליך.

מ'קען מיינען אז די פונקטליכקייט איז וועגן א צמצום, מ'דארף וויסן פונקטליך. ניין! די פונקטליכקייט איז ווייל ס'איז א חוויה, איך וויל רעדן פונקטליך וויפיל איז געווען, נישט פארפאסן קיין איין פרט; געווען אזויפיל גאלד און אזויפיל זילבער, און מ'האט געדארפט דרייצן אנדערע סארט מינים זאכן, וכו' וכו' וכו'.

דאס איז א תנועה של שמחה, און דאס איז בבחינת די שמחה פון "מרבין בשמחה", "מרבין בדיבור", "מרבין בשמחה".

פון דעם קען מען זען: מגילת אסתר האט די לענגסטע פסוקים. איך מיין אז איך געדענק – אויב איך געדענק גוט – איז דער לענגסטער פסוק אין גאנץ תנ"ך שטייט אין מגילת אסתר (אבער אויב איך מאך א טעות איז עס ערגעץ אנדערש). אבער ס'איז זיכער אז ווער ס'ליינט דעם סיגנאל, דעם סטייל פון די מגילה, זעט אז ס'איז זייער לאנג. יעדע פסוק נעמט זייער אסאך צייט צו ענדיגן, יעדע זאץ [sentence] – נישט יעדע פסוק, א פסוק איז דאך בעצם א זאץ, א חלק פון דיבור – יעדע זאץ איז זייער לאנג, ווייל ס'איז געווארן געשריבן און געמאכט מיט רוב שמחה, מיט רוב פשטות.

דאס איז די תנועה של שמחה בבנין המשכן. אין חודש אדר – אדר שטייט אין חסידישע ספרים איז א' דאר, א' דאר עליון של עולם, ב' דאר [דער אלופו של עולם וואוינט דא]. ער קומט וואוינען מיט אונז, וועגן דעם איז מען זייער פרייליך, רעדט מען אסאך.

עד כאן פשט הדברים.

ד. הקושיא הפילוסופית: ווי קען דער אין-סוף רוען אין א משכן?

יעצט, איז דא דאך א גרויסע קשיא, א גרויסער פראבלעם, אז מ'דארף רעדן וועגן דעם. מ'קען זאגן אז דאס איז טאקע דער צד יראה, ס'איז געשטעלט קעגן... אבער איך מיין אז ס'קען דאך נישט זיין. ס'איז נישט גענוג צו זאגן א תירוץ אז יא, ס'איז דא יראה, "הָאֱלֹהִים בַּשָּׁמַיִם", ס'איז אמת, און מ'ציטערט פון דעם. נו, דארף דאך זיין עפעס א תירוץ, דארף דאך זיין עפעס א חילוק, דארף דאך זיין עפעס א הבנה, עפעס מסביר זיין.

שלמה המלך האט דאך געפרעגט א גוטע קשיא: "הִנֵּה הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמַיִם לֹא יְכַלְכְּלוּךָ אַף כִּי הַבַּיִת הַזֶּה אֲשֶׁר בָּנִיתִי" (מלכים א, ח, כז). דער אייבערשטער איז גרעסער פון די גאנצע הימל, ס'איז זיכער אז ער פיט [fit] נישט אריין אין א קליינעם משכן, אין א קליינעם מקדש. דאס איז דאך נאר א משל, יא? ס'איז דאך פשוט אז ווען מ'רעדט פון ווי גרויס די הימל איז, דער אייבערשטער פיט נישט אריין אין די הימל אויך נישט, "הַשָּׁמַיִם וּשְׁמֵי הַשָּׁמַיִם לֹא יְכַלְכְּלוּךָ". דער אייבערשטער איז נישט קיין בגדר מקום בכלל, דער אייבערשטער איז נעלם על כל נעלמים, עליון על כל עליונים, אויך נישט במקום; ער איז נישט למעלה ממקום, נאר למעלה ממדרגה.

און ווען מ'זאגט אז אויב אזוי, א קל וחומר אז ער פיט נישט אריין אין די משכן, מיינט מען צו זאגן ברוחניות, נישט בגשמיות. נישט אז ס'וואלט געווען א גרעסערע משכן, אדער ווען ס'וואלט געווען גרעסער פון די גאנצע וועלט וואלט ער געפיט. מ'מיינט דאך צו זאגן אז די מדרגת ההשגה, די מדרגות פון די כלים – וועלכע סארט כלים, וועלכע סארט הבנה, וועלכע סארט... אפשר איז דא אנדערע סארט הבנה, וועלכע סארט קליטה וואס ס'קען זיין וואס זאל מקבל זיין השראת השכינה – איז אויב די גרעסטע הימל קען נישט, איז א קל וחומר בבחינת רוחניות, בבחינת מדרגות העבודה, מדרגות ההשגה, אז א קליינע משכן קען נישט אנהאלטן דעם אייבערשטן. ס'איז דאך פשוט.

איז וואס איז די תירוץ אויף די קשיא? וואס איז די תירוץ?

ס'שטייט: "לא כאשר תחשוב", נישט אזוי ווי דו מיינסט, נאר "עשרים קרשים מכאן ועשרים קרשים מכאן", "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם". נו, אז ס'איז שווער פאר דיר די קשיא, זאגן מיר אז דער אייבערשטער וויל אז ס'איז א קשיא פאר מעשה. דאס איז ווייטער נישט שווער פאר די קשיא.

און בפרט, לאמיר ארויסהייבן, בפרט אויב מיר זאלן דיר זאגן אז השראת השכינה איז בלב אדם. מיר דארפן אן אנדערע ווארט, און לאמיר מאכן נאך א הקדמה.

ה. הקדמה שניה: "ושכנתי בתוכם" – בתוך כל אחד ואחד

א צווייטע הקדמה, די צווייטע וויכטיגע נקודה פון דעם שיעור, נאכדעם וועלן מיר אנקומען צום נקודה.

די צווייטע וויכטיגע נקודה איז, עס שטייט "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם".

ס'ווייסט יעדער איינער די ווארט וואס דער ר' משה אלשיך ברענגט איז "שמעתי, שמעתי אומרים". מ'האט עס שוין איבערגעשריבן אזוי ווי ס'איז טייל פון א מדרש; ס'איז נישטא אזא מדרש, און ס'איז נישטא א סיבה פארוואס ס'איז נישטא אזא מדרש. מדרש מיין איך צו זאגן, אן אלטער מדרש; ס'איז דא א נייערע מדרש, אויך א מדרש. אבער מיר וועלן דארפן פארשטיין, מקורו מהיכן הוא בא, וסופו מהיכן הוא בא, וואס גייט דא פאר?

ס'שטייט "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם". זאגט ר' משה אלשיך נאך פון א... איך ווייס נישט פון וועם, פון אליהו הנביא, "שמעתי אומרים" אז ס'שטייט נישט "בתוכו". דאס איז א פשוט'ע דיוק, דער אור החיים רעדט פון דעם דיוק, אנדערע מפרשים רעדן פון די זעלבע דיוק. ס'שטייט נישט "ושכנתי בתוכו", כאילו "בתוכו" איז אין דעם משכן. אבער עס שטייט בפירוש אסאך פלעצער אז דער אייבערשטער שוכן על המשכן, בתוך המשכן. ס'שטייט נישט אזוי, "בתוך המקדש", אבער ס'שטייט...

הקדמה שניה: "ושכנתי בתוכם" – השראת השכינה היא דבר שבדעת

[המגיד שיעור]:

לאמיר דא מאכן נאך אן הקדמה, א צווייטע הקדמה, די צווייטע וויכטיגע נקודה פון דעם שיעור, נאכדעם וועלן מיר אנקומען צו די נקודה.

הדיוק של האלשיך הקדוש: "בתוכם" ולא "בתוכו"

די צווייטע וויכטיגע נקודה איז, ס'שטייט: "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם" [שמות כה, ח]. ס'ווייסט יעדער איינער דאס ווארט וואס דער משה אלשיך ברענגט, "שמעתי אומרים" – מ'האט עס שוין איבערגעשריבן אזוי אין דעם נוסח פון א מדרש; ס'איז נישטא אזא מדרש, און ס'איז נישטא קיין סיבה פארוואס ס'איז נישטא אזא מדרש. איך מיין צו זאגן אן אלטער מדרש, ס'איז נישטא א נייער מדרש, ס'איז אויך נישטא אזא מדרש. אבער מ'מוז דאך פארשטיין, "מקורו מאי קא סבר ולבסוף מאי קא סבר", וואס גייט דא פאר?

ס'שטייט "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם". זאגט רבי משה אלשיך נאך פון א... איך ווייס נישט פון וועם, פון אליהו הנביא, "שמעתי אומרים", אז ס'שטייט נישט "בתוכו". ס'איז דא אזא דיוק, דער אור החיים רעדט פון דעם דיוק, אנדערע מפרשים רעדן פון דעם זעלבן דיוק. ס'שטייט נישט "ושכנתי בתוכו", כביכול איך וועל שוכן זיין אין דעם משכן. אוודאי שטייט בפירוש אסאך פלעצער אז אוודאי איז דא השראת השכינה אין דעם משכן, "בתוך המשכן". ס'שטייט נישט אזוי, "בתוך המקדש", אבער ס'שטייט "בתוכם".

און אוודאי איז ריכטיג, דאס איז דער טייטש, דער פשט איז אויך אז "בתוכם" איז טייטש נישט "בתוך המשכן" נאר "בתוך די אידן". האט רבי משה אלשיך געזאגט, אז פון דעם האט מען געלערנט טייטש אז עיקר השראת השכינה איז בלב האדם, בגוף האדם, בדעת האדם – נישט אין דעם בנין נאר באדם. און דער אלשיך גייט אריין אין א גרויסע חקירה צו דאס איז אמת; אפשר איז עס נאר בגלות אזוי, און באמת איז דא השראת השכינה ב"זה שער השמים", ס'איז א מקום מכוון כנגד בית המקדש של מעלה, אפשר איז דער משכן געווען אזא בחינה, מיט אלע מיני חילוקים פון השראת השכינה אין דעם בנין און די השראת השכינה אין דעם אדם.

הקושי בהבנה הפשוטה: וכי באדם גשמי שייכת השראת השכינה יותר מבבניין?

אונז לאמיר פארשטיין אבער א פשוט'ע זאך. אזוי זאגט דער עולם נאך, דער עולם זאגט נאך אז מ'זאגט: "לא בתוכו נאמר אלא בתוכם", פירט מען אויס: "בתוך כל אחד ואחד". און דאס איז א זאך... דער צווייטער חלק שטייט בכלל נישט. אוודאי איז אמת אז "בתוכם" איז טייטש צווישן די אידן, נישט אין דעם משכן. אבער דא שטייט נאך אלץ נישט אז ס'איז "בתוך כל אחד ואחד". און אין די בפרטיות, נאר אפילו צווישן די אידן באופן כללי. דער אמת איז, כלפי לייגט ער דאך נישט ארויף אויף דעם קיין דיוק אין די פסוק, און אפילו דער אלשיך האט נישט אזוי געזאגט, נאר ס'קומט אזוי אויס פון זיינע ווערטער, אז אויב בסך הכל איז די השראת השכינה איז באדם, ווי איז באדם? טראכטן מענטשן אז ס'מיינט אין איין מענטש.

איז דא איז דא א זאך וואס איך וויל אויסרעדן. פשטות, לאמיר עס פארשטיין אזוי, דאס איז דאך געבויט פאר ענטפערן די קשיא. דער תירוץ פון "באדם" איז דאך געבויט פאר ענטפערן די קשיא: דער אייבערשטער אוודאי וואוינט נישט אין א הויז, און דארף נישט קיין קרשים און קיין ברעט און קיין מנורה און קיין שולחן צו עסן, וכולי וכולי, אזוי ווי מ'שטעלט אויס די משכן. דער אייבערשטער דארף דאס נישט. אלא מי דארף עס יא? מענטשן.

הערט איר? איז דאס א נארמאלער מענטש? א הויז דארף ער נישט, אבער מענטשן דארף ער יא? וואס מיינט דאס? איך דארף א מילתא דבדיחותא [א ווערטל]. ס'איז נישט קיין תירוץ אויף די קשיא. די קשיא איז נישט קיין קשיא, די תירוץ איז נישט קיין תירוץ. ס'קומט נישט דא אריין. ס'איז דאך א קל וחומר: אויב אין א משכן וואס איז שוין א מצוה, און ס'שטייט בפירוש אין די תורה אז מ'זאל מאכן א משכן, גלייבסטו נישט אז דער אייבערשטער קען נישט שורה זיין? איז דאך א קל וחומר אז אין א מענטש – וואס מ'דארף טרעפן מיט רמזים און אין זוהר שטייט – איז א קל וחומר אז דער אייבערשטער קען נישט שורה זיין! א מענטש איז דאך א חומר מלא צואה און אלע מיני זאכן. האסט אמאל אריינגעקוקט אין א מענטש'ס גוף? דארט איז דער אייבערשטער שורה? וואס מיינט דאס? אה, ס'מיינט עפעס אנדערש, יא? לאמיר פארשטיין.

יסוד הדברים: השראת השכינה תלויה בדעת ובכוונה

אלא מאי, וואס מיינט עס? מיינט צו זאגן אז דער אייבערשטער איז שורה באופן מופשט, באופן של דעת. אזוי ווי ס'איז פשוט, האבן מיר געלערנט די וואך, האבן מיר געזען: "ספר תורה שכתבו מין ישרף" [גיטין מה ע"ב]. פארוואס איז ספר תורה שכתבו מין ישרף? ווייל ער פארשטייט נישט. ווען ער איז מקדש די שם, גלייבט ער נישט אז א שם איז א השראת השכינה, ס'איז א חלות השם הקדוש אויף דעם ספר. ער מיינט אז ס'איז סתם. דאס איז דער רמב"ם מיט קדושת הדברים. קדושת הדברים האט נישט קיין קדושה [מצד עצמם].

איי, ס'איז די זעלבע אותיות, ס'איז די זעלבע יוד מיט די זעלבע ה', מיט אלעס, אלעס שטייט פונקטליך? אהא, וואס האט ער געמיינט? דער אייבערשטער איז שורה אין די יוד און אין די ה'? דער אייבערשטער איז שורה אין די כוונה פון די יוד וואס ער מאכט לשמו! ער האט געשריבן בקדושה, ער האט געשריבן בכוונה, ער האט געשריבן דעם שם – יעצט איז דער אייבערשטער שורה, שורה שמו שם. איינער וואס שרייבט נישט מיט קיין כוונה, עס איז גארנישט קיין ווערט.

איז אין אנדערע ווערטער, וואס לערנען אונז פון דעם? אז די השראת השכינה איז א דבר שבדעת. איז א דבר שבדעת. אין אנדערע ווערטער, וויאזוי? על ידי מה? דאך, וועלכע כלי קומט דער אייבערשטער לשכון בתוך בני ישראל? נישט א זאך וואס מען קען זען מיט די אויגן.

ראיית הנס תלויה באמונה

אבער דאס איז געווען אן אש און אן ענן וואס מען קען אפשר זען מיט די פליישיגע אויגן? אויף דעם איז אליינס אפשר דא א חקירה, צו ס'איז ממש געווען א גשמיות'דיגע ענן אדער נישט. אבער אפילו ווען ס'איז יא דא א גשמיות'דיגע ענן און א גשמיות'דיגע אש, און "וְאֵשׁ תָּאִיר לַיְלָה לְעֵינֵי כָל בֵּית יִשְׂרָאֵל", אזוי ווי עס פירט זיך אויס ספר שמות [מ, לח]: "כִּי עֲנַן ה' עַל הַמִּשְׁכָּן יוֹמָם וְאֵשׁ תִּהְיֶה לַיְלָה בּוֹ", וואס זעט מען? ס'איז געווען קלאר אז דו קענסט זען, "כִּי עַין בְּעַין נִרְאָה אַתָּה ה' וַעֲנָנְךָ עֹמֵד עֲלֵהֶם" [במדבר יד, יד], זאגט דער אייבערשטער. זייער גוט.

אבער וואס איז "עין בעין"? ס'איז דאך שוין גאנץ מיט א פליישיגע אויג. ווייל אויב א מין וואלט עס געזען, א מין קוקט און ער זאגט: "נו, א וואלקן. ס'איז נישט די ערשטע וואלקן. אקעי, א וואלקן דא נידעריגער. דאס איז נאך א נעפל. איך האב שוין טויזנט מאל געזען א וואלקן דא אויפן ערד. ס'איז נישט די ערשטע מאל. ס'איז נישט קיין גרויסע חידוש."

אה, אז א איד האט געגלייבט, האט ער פארשטאנען. ער קען זאגן אפילו ס'איז געווען בדרך נס, האט מען פארשטאנען. אבער וואס איז דער חילוק פון נס און טבע? ס'איז אויך נאר א דבר שבדעת. אז דו ווייסט נישט גארנישט, זעסטו צאלסט די זעלבע. אויפן בילד קען מען נישט זען אז ס'איז א נס. אלמאי, דא איז תלוי ועומד, ס'איז געבויט אויף א געוויסע אמונה אדער א געוויסער דעת וואס זאגט אז דא ליגט דער אייבערשטער, דא וואוינט דער אייבערשטער. ס'איז א דבר שבדעת.

אין סתירה בין "בתוכם" ל"בתוך המשכן"

אין אנדערע ווערטער, לאמיר צוריקגיין צו די פשוט'ע פשט פון די פסוק אויב אזוי. אויב אזוי, דארפן מיר דאך הערן אז ווען דער מדרש האט געזאגט אז "בתוכם" מיינט צווישן די אידן, איז דאס קודם כל דער ריכטיגער פשוט'ער פשט. "בתוכם" מיינט צווישן די אידן. אבער דאס מיינט נישט – מיר מוזן נישט אנקומען צו די צווייטע מסקנא וואס ער האט געזאגט, אז אויב אזוי פעלט נישט אויס דער משכן, אויב אזוי איז עס נאר אין די לב בני אדם און נישט אין די משכן. ווייל דער משכן איז אויך אין לב בני אדם.

וויאזוי איז דער אייבערשטער שוכן אין משכן? נאר דורך דעם וואס די אידן גלייבן, וואס די אידן זענען "וְיִקְחוּ לִי... לִשְׁמִי", אז מ'איז מקדש די משכן לשם ה' יתברך, לשם השכינה, דעמאלטס קומט דער אייבערשטער דארט. דאס איז דורך דעם. וועלן מיר פרעגן, וואס מיינט אז דער אייבערשטער קומט טאקע דארט? אפשר דארף מען נאך צולייגן נאך א נקודה, אבער על כל פנים, זעען מיר אז אין דער משכן איז אויך תלוי בלב בני ישראל, נישט אנדערש. און קען איך אלץ זיין אז ס'וואלט געווען א מעלה אז ס'זאל זיין א משכן מיוחד לשמו חוץ פון דעם וואס מ'קען גלייבן אז ס'איז בלב? און איך וועל מסביר זיין פארוואס.

וואס איז דער טייטש? אויב אזוי איז פשוט אז די צוויי תורות, די "בתוכם" און "בתוך ישראל", "בתוך לב ישראל", ס'איז אויך אמת אויף דעם פשוט'ן משכן. מ'דארף נישט קיין צווייטע סטעפ צו זאגן אז "בתוכם" מיינט צווישן די אידן. און אויב אזוי איז עס נישט קיין בית המקדש. מיר מענטשן מיינען מקדש מיינט גשמיות, און דער אייבערשטער ליגט נישט אין גשמיות. ניין, ער ליגט אין דער רוחניות וואס ליגט אין דער גשמיות. דורך די כוונות המשכן, דורך דעם איז דער אייבערשטער שורה געווען אין דעם משכן. דורך דעם מיינט אז דורך דעם איז ער נאך אלץ שורה, יא. נישט פשט אז נאכדעם וואס בצלאל האט געמאכט די כוונות דעמאלט איז עס געווארן אין די עצים ואבנים. אין די עצים ואבנים איז ער קיינמאל נישט. אלעמאל, בתמידות דארף זיין ווען דו טוסט די עבודה פון דעם כהן. יעדן טאג, יעדן טאג מאכט ער א קרבן תמיד, דורך דעם איז ער משרה די שכינה אין דעם משכן. "אֵשׁ תָּמִיד תּוּקַד עַל הַמִּזְבֵּחַ לֹא תִכְבֶּה", מיט דעם איז ער מחזיק די אש יעדן טאג, יעדע נאכט, מיט די עבודת הכהנים, מיט די כוונות פון די כהנים.

און אן הנאה, מ'קען איינער פרעגן לך א קשיא: אויב מ'האט אויפגעהערט צו האבן די ריכטיגע כוונות, אויב מ'האט אויפגעהערט צו האבן די ריכטיגע אמונה אין דעם, איז דער אייבערשטער אוועקגעגאנגען. אפילו ליגט ער אוועקגעגאנגען, איינער וועט פרעגן, האט עס א קדושה? יא, קדושת מקדש לשעת שמים. א מקום וואס מ'האט אמאל געגלייבט אז דארט ליגט דער אייבערשטער האט אויך א קדושה. אבער אויב מ'וועט יעצט אויפהערן צו גלייבן אין דעם מקדש, אויפהערן צו קוקן אויף דעם ווי א דבר קדוש, צו קוקן אויף דעם ווי א מקום השראת השכינה, איז דער מקדש גארנישט ווערט. ס'איז בכלל נישט קיין סתירה די צוויי פשטים פון מקדש בלב און מקדש במעשה, בעצים ואבנים. ס'איז די זעלבע זאך.

משל: מהי הגדרת "מגורים" בעיר?

אלמלא, דארף מען נאך ארויסברענגען, אויב אזוי פרעגן מענטשן, מיינע מענטשן: אויב אזוי קען איך דאך מאכן א מקדש נאר בלב, פארוואס פעלט אויס דער מקדש? "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ" איז דאך פשטות טייטש. "וְעָשׂוּ לִי מִקְדָּשׁ וְשָׁכַנְתִּי בְּתוֹכָם" – זיי זאלן מאכן פאר מיר א מקום מקודש לשמי, דורך דעם וועל איך וואוינען צווישן זיי. וואס איז דער טייטש? איבערטייטש? איבערטייטש איז אזוי, אז דא איז א אידישע מחנה, דאס איז דאך די מחנה ישראל פון די משכן אמת'דיג. יעדע אידישע שטאט האט א חן מקדש מעט. אונז לעבן אזוי, אונז כאפן עס נישט, מ'דארף עס ארויסברענגען.

א אידישע מחנה איז אזוי, אז א מענטש לעבט, א מענטש לעבט אין א שטאט, א מענטש לעבט אין א מחנה, אין א פלאץ צווישן אנדערע מענטשן, האט ער אין זיין קאפ אלעמאל א בילד פון ווי ער לעבט. במחשבה, ווי ער לעבט. במחשבה, יא. א מענטש איז נאר אלעמאל אין זיין הויז בגוף, אפילו נישט אין זיין הויז, אין דעם קליינעם ד' אמות. איך זאג אז א מענטש, יא, טראכט "ושכנתי בתוכם". מ'זאגט אז א מענטש וואוינט, "ושכנתי" איז לשון וואוינען, כפשוטו. דער זוהר, איך האב נאכגעקוקט דער זוהר אויף דעם פסוק, ווי ער ברענגט דעם פסוק, טייטשט ער אלעמאל "לדירה ביניהון", אזוי ווי דער תרגום, "לדירה", געוואוינט. טייטשט ער אלעמאל וואוינען, כפשוטו, אז איך זאל וואוינען. מ'זאגט מ'רעדט, "ושכנתי" הערט זיך פיין, שכינה, רעדען, דאס איז א שיינע הויכע ווארט. "ושכנתי" פשט איז אז איך וועל וואוינען צווישן ענק. "לגור בתוכם", כביכול. "לגור" איז אפשר אן אנדערע לשון, שטייט "ושכנתי". אבער עס שטייט אויף א מענטש אויך לשון שכינה, אויף אזא, עס איז דאך דא א שכן הייסט עס, איינער וואס וואוינט נעבן דיר. יא, איך געדענק נישט צו ס'איז דא א הוכחה אויף א מענטש ערגעץ אין די תורה וואס זאגט די זעלבע לשון שכינה. שכינה איז נישט קיין לשון מיוחד דווקא. איינער וואס וואוינט צווישן אנדערע, דאס איז א שכינה.

אין אנדערע ווערטער, וואס מיינט עס אז איך זאג אז א מענטש וואוינט אין א שטאט? איך וואוין דא אין ניו דזשערסי. וואס הייסט איך וואוין אין ניו דזשערסי? איך וואוין אין... איך לעב אין מיינע צוויי אמות, דא יעצט זיץ איך דא לעבן דעם טיש, ממש דא, ד' אמות של אדם, אקעי. מיט וואסערע זין וואוין איך בכלל אין דעם שטאט? פשט איז, אקעי, קענסט זאגן ס'איז נאנט צו מיר, אקעי. אבער מיט וואס... אין וועלכע זין וואוין איך אין די גאנצע שטאט? א מענטש איז א בירגער פון א שטאט, אדער א בירגער פון א לאנד. איך בין... איך וואוין אין אמעריקע, איך וואוין אין ארץ ישראל, איך בין אן ארץ ישראל'דיגער. וואס הייסט? וואס מיט וואס?

דער תירוץ איז אז דאס איז בדעת. ווייטער א דין אין דעת. כמעט אלעס וואס מענטשן טוען גייט דורך זייער דעת. א מענטש איז דאך א בעל דעת, א מענטש איז דאך א נשמה. וואס הייסט בדעת? אז ווען איך טראכט ווי וואוין איך, טראכט איך פון די אלע הייזער ארום, פון מיינע שכנים, פון די בתי מדרשים וואס איז דא ביי מיר אין געגנט, פון די גראסערי, פון די... עס קענען זיין צוויי מענטשן וואס וואוינען אין די זעלבע שטאט, איינער וואוינט דארט און איינער וואוינט נישט דארט. ער איז א גר און ער איז אן אזרח. ער וואוינט נישט דארט, ער טראכט נישט פון דעם ווי זיין שטאט, אדער די שטאט טראכט נישט פון דעם ווי זיין, עס קען זיין פון ביידע זייטן. ער טראכט נישט, ווען זיין מחשבה איז ער נישט נעבן א שכן פון די בית המדרש, זיין מחשבה איז ער א שכן פון דארט ווי מ'שפילט קארטן נעבן. ער וואוינט אין אן אנדערע שטאט. הגם ער לעבט אין די זעלבע גשמיות, ער וואוינט אבער אין אן אנדערע שטאט. זאל וואוינען אין א פלאץ, ער זאל דבר רוחני, א דבר שבדעת, נישט קיין דבר שבגוף.

דאס איז א פארמירטע טראנסקריפציע פון דעם דריטן טייל פונעם שיעור. דער טעקסט איז געווארן איינגעטיילט אין קעפלעך און פאראגראפן פאר גרינגערע ליינבארקייט, מיט צוגעלייגטע מקורות און באמערקונגען אין קלאמערן, אבער דער אינהאלט איז געבליבן גענוי ווי אינעם אריגינעלן רעקארדירונג.

---

סטעפ 3: די נפקא מינה למעשה – "ושכנתי בתוכם" און די השפעה פון דעת

ו. די דעת פון "ושכנתי בתוכם": דער אייבערשטער וואוינט דא

ס'מוז זיין אז דער איד זאל טראכטן – אוודאי מצד דער אייבערשטער איז ער אויך דא, אבער מיר רעדן יעצט מצד דער איד, מצד די דעת פון דער איד. איך טראכט: "וואו וואוין איך? אקעי, איך וואוין אין אזא שטאט, ס'איז דא די מחנה לויה און מחנה ישראל. יא, דא איז דא ראובן, און דארט איז דא לוי, יששכר, יהודה, און אלע וואוינען, יעדער אין זיין געגענט. און בתוך [אינעווייניג אין] יעדע שבט האבן זיי אויך געוואוינט, בתי אב, און אזוי ווייטער. איך בין משפחת השמעוני, און משפחת העזרי וואס וואוינט פון אזוי ווייטער. און נעבן מיר וואוינט לוי, דארט וואוינט קהת, דארט וואוינט גרשון, דארט וואוינט מררי. און דארט וואוינט דער אייבערשטער, דארט וואוינט די שכינה."

דאס זאגט ער, אז ער טראכט אין זיין קאפ: "וואו וואוין איך? דא איז מיין הויז, דארט איז אהרן'ס הויז, דארט איז משה'ס הויז, און דארט איז די שכינה'ס הויז – מקדש." אה, די שכינה וואוינט מיט אים! ער איז אין די זעלבע שטאט ווי איר. "ושכנתי בתוכם" – די שכינה וואוינט צווישן ענק. דאס איז א פשוט'ע טייטש.

אוודאי, אויף דעם דארף מען בויען א הויז, און ס'איז מקודש זיין לשמו במחשבה. יא, די אידן און די כהנים, און די גאנצע סדר נדבה, זיי זענען מקדיש צו זאגן: "דאס זאל זיין די שכינה'ס הויז." און דעמאלט זאלן אידן וויסן אז "וידעו כי אני שוכן בתוכם". "לדעת כי אני ה' המקדשם" – ס'שטייט אסאך לשונות, זיי זאלן וויסן, לשון פון דעת, "כי אני ה' שוכן בתוך בני ישראל".

"בתוך בני ישראל" מיינט כפשוטו: דער אייבערשטער האט א הויז צווישן אלע אידישע הייזער. נישט מצד "כאילו" דער אייבערשטער האט א הויז, נאר מצד די דעת פון די מענטשן, אז די מענטשן זאגן: "אה, דא איז מיין הויז, און דארט איז דער אייבערשטער'ס הויז." דארט איז די שכינה'ס הויז, דאס וואס זיי זאגן, דאס איז פשוט טייטש "ושכנתי בתוכם".

ז. "אוהל שוכן באדם" – השראת השכינה אין גוף האדם

יעצט, די איינע זאגן, מ'קען דאס טון בדעת. אקעי, אבער דעמאלטס וואוינסטו נישט, דעמאלטס האט נאך די שכינה נישט אראפגעקומען מיט די זאק און טאשן, דעמאלטס איז ער נאך בעליונים מיט דיין דעת. א מענטש קען אוודאי – דו ווייסט וואס דער אלשיך זאגט, אז ס'איז השראת השכינה באדם, ער ברענגט דעם פסוק "אוהל שוכן באדם" [תהלים ע"ח, ס']. ווייטער, איך ווייס נישט אויב ס'איז פשוט טייטש, אבער ס'איז שוין אונטער, ס'איז א דרש קרוב לפשט: "אוהל שוכן באדם", אז דער אייבערשטער איז משכין זיין אוהל באדם, אין די איברים פון דעם מענטש.

אדער ווייטער, אויב א מענטש טראכט, אז ס'שטייט אין די גמרא "כאילו קודשא שורה בתוך מעיו" [תענית י"א ע"ב], די קודשא בריך הוא, יא, די שכינה איז שורה בתוכו. איז ווייטער, וואס איז די טייטש? ס'דארף זיין עפעס א פלאץ. איך זאג דא א "בייע" [א געדאנק], און מ'קען זאגן "מולקולא דכבודא", אבער ס'איז שווער פאר אונז צו טראכטן אזוי, ווייל איך וואוין דאך דא.

זייער גוט, אויב א מענטש קען לעבן אין אזא יחידה, "לאז איך וואוין נישט", איז אוודאי איז ער שוכן בתוך בני ישראל. אויב א מענטש נישט, אבער מ'דארף האבן עפעס א מקום בלב:

* תפילין: לייגן תפילין, און זאגן אז דער אייבערשטער איז "שמי", יא, "שם ה' נקרא עליך" [דברים כ"ח, י'], זיין שמי, דער אייבערשטער ליגט אויף מיינע תפילין וואס איך לייג אינדערפרי. זייער גוט, יעצט האסטו א פלאץ אין דיין גוף וואו די תפילין איז, ממש השראת השכינה בגוף, דאס איז די מצוה.

* ציצית: אה, יעצט וועסטו זאגן, דער אייבערשטער איז אין די ציצית און נישט אין די אלע בגדים וואס א מענטש גייט? אוודאי איז ער. אבער אונז רעדן דאך אונזער דעת, און דו דארפסט דאך האבן א פלאץ וואס דו קענסט זאגן: אזוי ווי איך האב א העמד, אזוי האב איך א ציצית. אזוי ווי איך האב א קאפ, האב איך א תפילין של ראש. וואו איז דא תפילין של ראש? נישט נאר "על הראש".

* מחשבה: ווייטער, איך האב עפעס מחשבה, וואו איז דער אייבערשטער שוכן ביי מיר? אינדערפרי זאג איך "שמע ישראל ה' אחד", דארט איז דער אייבערשטער אין מיינע מחשבות.

דאס איז די טייטש "ושכנתי בתוכם".

ח. די נפקא מינה למעשה: פארוואס פעלט אויס די ידיעה?

יעצט, איך וויל מסביר זיין אביסל בעסער וואס די נפקא מינה למעשה דערפון. סטעפ 3 [דריטער טייל], דאס איז די צווייטע סטעפ פון מיין שיעור. איך האב גערעדט קודם וועגן שמחה, און איך האב גערעדט יעצט אז ווי אזוי די "אוהל שוכן באדם", "ושכנתי בתוכם", און "בתוך הבנין" איז נישט קיין סתירה, ווייל אלעמאל איז עס על ידי דעת.

יעצט וויל איך אביסל מסביר זיין בעסער אויף די בעיס [יסוד] פון די סטעפ 2 וואס זיי האבן געזאגט, אז די דעת "ושכנתי בתוכם" איז די טייטש אז איך זאג אז דא איז דער אייבערשטער'ס הויז. איך וויל מסביר זיין וואס דאס מיינט, למאי נפקא מינה? ווייל דא איז דער אייבערשטער דאך סיי ווי סיי איבעראל. מ'טראכט: "אקעי, דער אייבערשטער וואוינט דארט, וואס האט עס מיט מיר? אה, איך דארף קומען צו זיין הויז, איך דארף אים ברענגען א קרבן, איך האב עפעס צו טון מיט דעם." אבער וואס האט עס שייכות צו טון? וואס איז ער וואוינט ער דא? למאי נפקא מינה? איך מוז דאך האבן א נפקא מינה.

ט. דער יסוד פונעם רמב"ם: התנהגות "לפני מלך גדול"

אויף דעם וויל איך מסביר זיין, איך וויל נאר דאך זאגן וואס דער רמב"ם זאגט, וואס דער רמב"ם ברענגט אין סימן א' [באמערקונג: דער רמ"א אין שולחן ערוך אורח חיים סימן א' סעיף א' ברענגט דאס בשם הרמב"ם אין מורה נבוכים ח"ג פנ"ב], און ס'איז גאר א טיפע ווארט, מ'דארף עס ארויסהאבן וואס ער זאגט.

דער רמב"ם הייבט אן זיין פרק דארט: "אין ישיבת..." – איך געדענק נישט, איך האב פארגעסן די לשון. אבער מ'דארף נישט די לשון, די שכינה איז נישט שורה אין די לשון, די שכינה איז שורה וואס מ'געדענקט אין הארץ. ס'איז נישט דומה די ישיבת האדם ותנועותיו ועסקיו ווען ער איז אליינס, אדער ווען ער איז מיט – לאמיר זאגן פשוט – ווען ער איז מיט אנדערע מענטשן.

לאמיר ארויסברענגען דעם ווארט. אסאך מאל מענטשן מיינען: איך טו א געוויסע זאך, איך פיר זיך אין א געוויסע מנהג. אוודאי אויב אנדערע מענטשן וועלן אויסגעפינען, אדער למשל אויב דער רב וועט אויסגעפינען, אויב עפעס א קנאי וועט אויסגעפינען, אויב עפעס אן "עמך יוד" וועט אויסגעפינען, א געוויסע מענטש וועט אויסגעפינען, און זיי וועלן קומען שרייען אויף מיר, זיי וועלן מאכן א נפקא מינה – איז דא א פראבלעם. איך וועל זיך מוזן צושטעלן צו זיי, אדער איך וועל זיך מוזן מסנגד זיין צו זיי, אדער איך וועל זיי מוזן אנפייפן, איך וועל מוזן עפעס טון. ביז דערווייל, טו איך אליינס, איז נישט קיין נפקא מינה.

י. די פסיכאלאגיע פון "בצנעה" און די השפעה פון א צווייטנס בליק

און א מענטש קען טראכטן – לאמיר טראכטן, א מענטש אסאך מאל: "איך בין א שטארקער מענטש, איך ווער נישט נתפעל פון וואס מענטשן זאגן, וואס מענטשן טוען." סאו [אזוי] איך זיץ אינדערהיים אין א געוויסע וועג, איך פיר זיך אין א געוויסע וועג, איך זאג געוויסע זאכן, איך לערן געוויסע וועגן, איך דריי זיך מיט געוויסע מענטשן. אוודאי, ביז דערווייל ווייסט קיינער נישט. קיינער ווייסט נישט. אבער ער שטעלט זיך פאר: "טאמער איינער וואלט אויסגעפינען, ווען מיין רבי וואלט אויסגעפינען, ווען דער רב וואלט אויסגעפינען – איך וואלט נישט געטוישט וואס איך טו. איך בין א שטארקער מענטש, איך טו וואס איך האלט אז ס'איז ריכטיג, איך פרעג נישט יענעם רשות, איך וואלט זיך נישט געטוישט, איך וואלט געטון ווייטער די זעלבע זאך."

נו מילא, למשל, סאמטיים [אמאל] איז דא א שמירה, למשל, ס'איז דא אן ענין פון בצנעה, ס'איז דא אזעלכע הלכות, ס'איז דא זאכן וואס ס'שטייט אז מ'דארף טון בצנעה, ס'איז נישט גוט, ס'שעדיגט פאר זיי צו טון ברבים. זאגט דער מענטש, טענה'ט א מענטש, טראכט א מענטש: "איך האב א מין הבנה אז ס'פעלט מיר, איך האב נישט די פראבלעם. דאס וואס שטייט אז מ'דארף טון בצנעה, כדי איך ווייס, מ'זאל נישט האבן קיין מחשבות זרות, מ'זאל נישט מיינען ימים, אמאל יענער שטערט – דאס איז א פראבלעם פאר מענטשן וואס ווערן נשפע פון אנדערע מענטשן. איך בין נישט אזא מענטש וואס ווערט נשפע פון אנדערע מענטשן, נו, איך האב נישט קיין חילוק צו איך טו עס ברבים, צו איך טו עס בצנעה, ס'איז אלץ די זעלבע זאך."

יעצט, אין ריאליטי [מציאות], אן אינטערעסאנטע זאך, קוקט מען אריין, זעט מען: ס'הייבט זיך נישט אן. אלעמאל, נאכדעם וואס דער מעשה ווערט נתגלה, טוישט זיך עפעס אין די בעהעיוויער [אויפפירונג] פון דעם מענטש. אפילו ווען ער פייפט זיך אן, אפילו ווען – נישט אפילו ווען, דווקא ווען ער פייפט זיך אן. ער פייפט זיך נישט אן, איך פשוט, מיר רעדן נישט פון יענעם מענטש, דער אנפייפער, דער וואס זאגט "איך בין נישט גורס דיר, איך האב נישט קיין חילוק, יעדער איינער האט געהערט אז איך טו אזוי, איך טו עס ווייטער. זיי האלטן אז ס'איז נישט גוט, זאלן זיי האלטן." נאך אלץ טוישט זיך עפעס, און געווענליך דרך א געווינדעלטע ביסלעך, אפילו ווען ער איז בכלל נישט מכיר, אפילו ער איז זיך מכחיש די גאנצע וועג. געווענליך טוישט ער, צום סוף פירט ער זיך פונקטליך ווי יענער האט געוואלט אז ער זאל זיך פירן, אדער נישט פונקטליך, 80 פראצענט.

געווענליך, אזוי גייט געווענליך, אפילו אז א מענטש זאגט – איך האב שוין געזען, איך בין מתבונן געווען אין אסאך קעיסעס [פעלער] פון אסאך ענליכע זאכן – אפילו א מענטש זאגט... א מענטש ווערט למשל, יעדע נייע זאך, ער ווערט א חסיד פון א נייע רבי, אדער ער האט געטראפן א נייע עבירה צו טון אדער א נייע מצוה. אנהייב שעמט ער זיך, ער טוט עס בצנעה, און שפעטער, אה, אמאל צום סוף איז עס נתגלה. און אסאך מאל איז דא אנדערע מענטשן וואס זענען מתנגד צו דעם. אויב יעדער מענטש גייט לעבן לפני עיניהם, אין פראנט פון די אויגן פון די אנדערע מענטשן וואס זענען די אנדערע גרופע וואס זיי האלטן פון אים, דעמאלטס בלייבט ער אזוי. אבער אויב ער בלייבט אין זיין חלץ, אין זיין קבוצה, אין זיין קהילה, אין זיין פלאץ דארט וואו מען קוקט אזוי... שפעטער מאכט זיך אז דאס וואס זיי ווייסן, אויב ס'בלייבט לעולם ועד בצנעה, דעמאלטס קענען זיי זיך פירן לעולם ועד אזוי. אויב ס'געפינט אויס, ס'ווערט ריווילד [אנטפלעקט], ס'ווערט בפני העיניים, אין פראנט פון די אויגן פון אנדערע מענטשן – כמעט אלעמאל מאכט עס א חילוק.

איך זאג נישט אז הונדערט פראצענט הייבט ער אן צו טון וואס זיי עקספעקטן [ערווארטן], אבער ס'איז פופציג פראצענט, אכציג פראצענט אסאך מאל. און אן ער זאל באמערקן, אן ער זאל איינמאל זאגן: "קוק, איך האב מורא פון דיר, איך וויל נישט דו זאלסט וויסן, איך האב מורא פון דעם וואס דו זעסט, איך גיי טון אנדערש." אן ער זאל איינמאל דאס זאגן, בדרך ממילא געשעט אז דאס וואס די אויגן פון די אנדערע מענטשן וואס האלטן אנדערש איז אויף אים, דאס מאכט ער זאל זיך פירן כרצונם. דאס דארף מען אריינקוקן אין די מציאות און זען אז דאס מאכט זיך אלעמאל.

יא. די ידיעה אליין טוישט די מציאות

יעצט, מ'דארף זיך מתבונן זיין אין דעם מושג. וואס דאס מיינט איז, אז אונז זענען זייער איינגערעדט אביסל וועגן וואס איז גורם אונזערע מעשים. אונז זענען געווענליך נישט משים לב צו איידעלערע זאכן. אונז זאגן: "מיינע מעשים איז דאך מיין בחירה, דאך מיין חברים, דאך מיין רצון." אפילו אזעלכע זאכן איז גאנץ קלאר. אבער דאס וואס יענער קוקט, די אויג פון יענעם, סך הכל די הסתכלות – די הסתכלות מוז נישט זיין אז ער שטייט ביים פענסטער און קוקט, ס'מוז קענען זיין בידיעה. די ידיעה פון יענעם, אדער פון עפעס א דבר חיצוני, די עצם עקזיסטענץ [עקזיסטענץ] פון יענעם אין מיין מרחב, אין מיין פלאץ, אז ער איז דא, מאכט א חילוק אויף מיינע מעשים. נישט א קליינע חילוק, א גרויסע חילוק. ס'מאכט א חילוק אין אלעס.

"אין ישובו של אדם מתנהג עצמו כשהוא לבדו כמו כשהוא עם אחרים, כל שכן כשהוא לפני מלך גדול." דער עולם מיינט אז דאס מיינט אז ער שטייט פאר א מלך, ציטערט ער. ער ציטערט, ער איז כפוף פאר יעדע תנועה. ניין, ער ציטערט נישט, דער מלך איז א קול מלך, ס'גייט אים נישט אן. אבער ער איז דארט. יעצט אז דער מלך איז דארט, ער מאכט אז יעדע תנועה מיינע איז אנדערש. נישט על ידי זה, נישט דורך עפעס א מואוומענט [באוועגונג] וואס ממילא האב איך מורא פון דעם מלך, ממילא קוק איך אריין אין ספרי הלכה וואס שטייט די אימת המלכות וויאזוי מ'דארף זיך פירן, און איך פיר זיך אזוי. נישט על ידי זה. על ידי דעם וואס דער מלך איז דארט, וואס איך בין מכיר, איך זע אז איך בין בפני המלך, פיר איך זיך באופנים של מלכות, בפני המלכות.

שיעור פרשת תרומה - חלק ד'

נושא: כוחה של "ידיעה" והשראת השכינה מתוך שמחה

אינהאלטס-פארצייכעניש:

1. דער כח פון סביבה: ווי "ידיעה" טוישט דעם מענטש אן בחירה

2. אמת'ע שינוי קעגן פאלשע בחירות

3. "ושכנתי בתוכם": די רעאליטעט פון השראת השכינה

4. צוויי וועגן פון עבודת ה': ראש השנה (יראה) קעגן אדר (שמחה)

5. סיכום: די מנוחה פון נוכחות השם

---

יב. דער כח פון סביבה: ווי "ידיעה" טוישט דעם מענטש אן בחירה

אויב איך בין בפני [פאר איינעם], איך זאג עס, די יסוד הייבט זיך אן פארן [פריער]. אויב איך בין במושבו של אדם, ווי ס'שטייט אין תהלים (א, א): "במושב לצים לא ישב", אויב איך זיץ אין א מושב לצים, איך דארף נישט אפילו זאגן: "אה, איך זאל זיך אריינפיטן [צופאסן], איך זאל זיך פירן ווי די אלע לצים". ניין! פון דעם עצם פאקט וואס איך זיץ מיט זיי, הייב איך זיך אן ווערן ישיבתו ותנועותיו ועסקיו ודרך של מושב לצים.

ס'געשעט פון זיך אליינס, ס'געשעט פון די דעת, ס'געשעט פון די עצם ידיעה, פון די עצם פאקט. אויב ער ווייסט נישט, הייבט זיך עס טאקע נישט אן. אבער ס'געשעט פון די עצם ידיעה אז יענער איז דא, אז יענער קוקט אויף מיר. דאס איז גענוג צו טוישן א מענטש'ס הנהגה, אפילו אין א געוויסע זין, אין א מער יסודות'דיגן וועג [basic way] ווי ווען ער טראכט און ער מאכט א בחירה: "איך וויל זיין אזוי ווי דער לץ".

פארוואס? ווייל ער כאפט נישט. דאס איז וואס מענטשן כאפן נישט: די בחירות וואס מענטשן כאפן נישט [זענען נישט באוואוסטזיניג], זענען דאך אלעמאל מער וועגן "וואס זיי זענען" ווי דאס וואס זיי כאפן [באוואוסטזיניג], יא?

יג. אמת'ע שינוי קעגן פאלשע בחירות

ווען איך מאך א בחירה, איך ווייס איך בין נישט אזא איינער, אבער יעצט דארף איך געפעלן פאר דעם, טו איך זיך אן אזא היט. דעמאלטס איז עס נישט מיר, דעמאלטס איז דאס א פאלשע בחירה [false choice] וואס איך האב געמאכט באזירט [based] אויף געוויסע חיצוניות'דיגע תנאים וואס זענען דא.

אבער אויב איך גיי א היט ווייל... וואס הייסט איך גיי א היט? בפשטות, דאס בין איך, איך גיי א היט. איך בין א "היט גייער". וויאזוי בין איך געווארן א היט גייער? פון א דעת, פון א הסתכלות, פון דעם וואס אלע מענטשן – אדער דער מענטש וואס איך האלט פון אים – גייט א היט, און ער קוקט אויף מיר.

דאס אליין – ער האט נישט געזאגט, ער וויל נישט איך זאל גיין א היט. אויב ער פרעגט מיר: "דארפסטו גיין א היט?" ענטפער איך: "ניין, איך דארף נישט, ס'גייט מיך נישט אן, איך בין א 'קול' [cool/רואיגער] מענטש, ס'גייט מיך נישט אן." אבער ווען איך שטיי פאר'ן מלך, טו איך אן די מלכות'דיגע היט וואס מ'טוט אן בפני המלך, ווייל ער איז דארט. לא פחות ולא יותר.

יד. "ושכנתי בתוכם": די רעאליטעט פון השראת השכינה

איך האף אז איך האב גענוג קלאר געמאכט די נקודה. אויב ווער נישט, זאל מיר שיקן א מעסעדזש.

מיר האבן קלאר געמאכט אז ס'איז נישט גענוג צו זאגן אז ס'איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס'איז דאס זעלבע "כמו שהוא למעלה כן הוא למטה" – פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מדות, איז אויך ביי דער אויבערשטער. אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז ווען א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מדות החסד.

דער עכטע שינוי פאסירט אויב א מענטש וויל א געטליכע שינוי – איך רעד שוין נישט פון פילע פשוט'ע זאכן, עס רעכנט זיך אז ס'איז נאך מענטש, עס רעכנט זיך אז ס'איז דא אנדערע לעוועלס פון תועבה – אבער דער געטליכע לעוועל פון "ושכנתי בתוכם" איז דער טייטש: אז אויב מ'ווייסט אז דער אייבערשטער וואוינט צווישן אונז, מיט אמאל איז אלעס אנדערש.

גארנישט איז נישט אנדערש [פיזיש], אבער מ'דארף נישט קיין איינמאל טראכטן: "אויב אזוי לאמיך אים פרעגן וואס איך דארף טון, וויבאלד ער איז דא." ער האט שוין געזאגט וואס איך דארף טון, ס'איז דא א תורה'ס אמת. אבער נישט, מ'רעדט נישט פון דעם [פון די באפעלן]. מיט אמאל וועט אלעס זיין אנדערש, און בדרך ממילא, אן וועלן – מ'דארף נישט וועלן. פאר דעם איז עס א גרויסע שמחה.

טו. צוויי וועגן פון עבודת ה': ראש השנה (יראה) קעגן אדר (שמחה)

אין ראש השנה דארף מען תשובה טון. ראש השנה איז דער טייטש, אז דער אייבערשטער קומט, "המלכות לשבת בסעודה". אה, קומט ער מיט א געוויסע לבוש, קומט ער מיט א געוויסע צורה. ער זאגט: ס'איז דא א חוק וסדר, מ'דארף זיין גוט און נישט שלעכט. און אלע טאנצן און זיי גייען תשובה טון. דאס איז עצבות, יא, דאס איז "בעצב תלדי בנים".

יעדער איינער ווייסט, אז וויפיל מ'רעדט, ס'האט א טעם פון יראה, פון צמצום, פון עצבות, "דבריך מעטים". אקעי, מ'זאגט זייער אסאך ווערטער אין ראש השנה און יום כיפור, מ'דאווענט, אבער די פירות'דיגע [די עכטע תוצאה] איז זייער ווייניג. (אקעי, מ'וועט אפשר אין אן אנדערע שבת מסביר זיין פארוואס). מ'זאגט נישט, עכט גארנישט. מ'זאגט זייער ווייניג א זאך. מ'טוישט זיך בפירוש. מ'טוישט זיך, "אויב אזוי מ'דארף טון תשובה, מ'דארף ווערן בעסער."

ס'איז דא א זאך וואס הייסט שמחה. חודש אדר. אסאך אידן זאגן אזא דרשה: "דער אייבערשטער האט דיך ליב עניוועיס [סיי ווי / ממילא]." און ממילא מיינען זיי, ס'מיינט אז מ'טוישט זיך נישט.

דער אמת איז: מ'טוישט זיך אסאך מער ווען דער אייבערשטער האט דיך ליב עניוועיס. נישט אז ער האט דיך ליב, נאר אז ער איז דא. דאס איז א גרויסער חילוק. "ושכנתי בתוכם". ער איז דא. זי איז דא, די שכינה.

טז. סיכום: די מנוחה פון נוכחות השם

איך וויל זאגן נאך א שיעור, ס'מיינט אז מ'דארף זאגן, די שכינה איז נישט דער אייבערשטער [עצמותו]. אבער איך קען נישט נאך אריינקוקן אין די זוהר, און ווייניג פון דעם האבן היינט געלערנט. און אזוי אויך זעה איך אז איך האב שוין גענוג מאריך געווען פאר די היינטיגע שבת.

אבער ס'איז דא. ס'איז דא די נוכחות השם. די שכינה איז טייטש נוכחות השם. די פרעזענס [אנוועזנהייט] פון דער אייבערשטער איז דא. און דעטס אלל [דאס איז אלעס]! מ'דארף זיין צופרידן דערמיט. ס'איז גוט אז ס'איז דא. ס'מאכט נישט [עס שטערט נישט]. ער איז נישט געקומען מיט א שטרענגע בליק, ס'איז א גוטן בליק, ס'איז גאר מנוחה. ס'איז "ושכנתי" – שכנתי איז א לשון מנוחה, יא? נישט קיין לשון שטייט און שמייסט.

ער איז דא! און אויב א מענטש טאנצט אז ער איז בשמחה, במנוחה ובשמחה – "מנוחה ושמחה אור ליהודים" – אז דער אייבערשטער איז דא, ער דארף נישט תשובה טון, ס'גייט געשען פון זיך אליינס. נישט אין איין טאג, און נישט "לא יום אחד ולא יומים", נישט אין איין טאג, אבער ער זעט מיט אמאל: ער איז א געטליכער מענטש.

קומט ניסן, און די נסים נגלים, ער איז א געטליכער מענטש. פארוואס איז דער אייבערשטער געקומען דא? דאס איז אלעס.

שבת.