שמונה פרקים פרק ד

שיעור אין שמונה פרקים להרמב"ם - פרק ד' (חלק 1)

נושא: הקדמה לפרק ד' – מידות כ"אומנות" (Art)

הקדמה: מתחילים זמן חדש

Very good, that's all. We're on.

So, מ'הייבט אן א נייעם זמן. We're starting the fourth פרק, בעזרת השם.

I brought the booklet for everyone. I printed all the papers, but I left them on my printer. So, you'll have to believe me that there's other work.

And this is the story. The story is like this. The story is, היות ס'איז א פשוט'ע זאך, אונז זענען אין דעם ספר "שמונה פרקים" פון דעם הייליגן רמב"ם. און "שמונה פרקים" איז אן הקדמה פאר פרקי אבות. פרקי אבות איז עוסק אין די subject, according to the רמב"ם, עוסק אין די subject פון מידות טובות.

יא, specifically, which kind of מידות... I'm saying just the words. If it's a word that you don't know, and then some of it, which I'm מסביר געווען, some of it, I'm going to get up to where exactly we are.

מהן "מידות"? (Character Traits)

פרקי אבות איז עוסק אין א זאך וואס הייסט מידות, תיקון המידות. אויף ענגליש, most specifically: Character traits. דאס איז טייטש מידות. There's other kinds of מידות, which are intellectual מידות, but the רמב"ם doesn't deal with them here, nor does פרקי אבות deal with them much, according to him.

And, דאס איז א וויכטיגע זאך, אזוי ווי ס'שטייט אין די הקדמה. But anyways, דאס איז וואס פרקי אבות רעדט וועגן. יעצט, כדאי צו מסביר זיין, כדאי צו קענען פארשטיין די נושא פון תיקון המידות, לויט וויאזוי דער רמב"ם פארשטייט עס, we need a lot of work. We need to understand a lot of things. It's נישט אזוי simple.

הגישה המוטעית: "זה פשוט, רק צריך לרצות"

So, for some reason, די בעלי מוסר און די משלים, which I'm always hacking here against, have this theory, that being a good person, or having a good מידה, is extremely simple. What's missing is always, like, what they think is work, or something different than knowledge, or something different than understanding, or having a good picture of what it is.

דער רמב"ם האלט נישט אזוי. דער רמב"ם האלט אז אונז פארשטייען נישט basically וויאזוי צו טון. און מ'דארף נאך אסאך מסביר זיין, און מ'דארף אויך צו וויסן וואס צו טון און וויאזוי צו טון. און די אלע זאכן זענען נישט obvious. It's not just like something that you just know, and the problem is that דו האלטסט נישט דערביי. דאס איז נישט דעם רמב"ם'ס שיטה, און ס'איז נישט מיין שיטה. Right?

און דער רמב"ם איז... עס איז דא אויך וואס מ'דארף טון [עבודה], אבער דארף אויך שטיין וואס צו טון און וויאזוי צו טון.

In other words, it’s an Art. The most comparable thing to it is an art. Right? An art in the sense of a technical art. Right? An art, אזוי ווי an artist, ער קען מאכן pictures. An art, אזוי ווי א contractor, א builder, ער קען frame-ען הייזער, ער קען לייגן די פענסטערס מיט ריכטיגע פלאסטער. There’s an art to it, you have to know, right?

משל הבנאי: חכמה מול פשטות

They built a wall in my house for my new שיעור צימער over there, and I was looking at this guy that was building it, he said it’s "Mexican power", and he’s able to build it. אבער למעשה, it seems like he’s נישט א גרויסער חכם. איך האב אים נישט פארהערט אויף הלכות דיינים, אבער איך גלייב נישט אז ער איז א גרויסער חכם. און איך האב אים געהערט זאגן זיינע תורות, ער איז א איד, ער איז עפעס דארט עשרת השבטים, whatever. עס איז א גאנצע טעאלאגיע דארט, יא.

So מצד שני, עס דאכט זיך מיר אז איך קען בויען איין וואנט. It seems very simple, but then I was like trying to think, I pay the guy a bunch of money – נישט אים, זיין boss’s boss צאלט אים, אבער ערגעץ וואו קומט עס, עס קאסט מיר א סך געלט. און וואס טוט ער שוין? ער לייגט טיילס ארויף און אראפ.

ביז דערווייל, איך האב אים געקוקט א ביסל, ער ברענגט פאר ער לייגט טיילס, ברענגט ער עפעס א laser וואס ער שטעקט דא, ער מעסט דא, ער שרייבט אין זיין notebook, and he knows exactly how much cement to put. איך האב נישט קיין אנונג. איך קוק נאכדעם, איך זאג: "דו זעסט אז עס איז גראד?" ער זאגט: "יא, איך האב עס אויסגערעכנט." וואו, what do you think of it? איך קען זען נאכדעם אז עס איז נישט גוט אדער עס איז יא גוט. The guy knows something that I don’t know, right?

And if I don’t... it seems very simple to build a wall, but it turns out there’s a whole חכמה in it. Maybe I could learn it if I’m interested, but there is something, there is an art, he has a certain art, he has a certain technical knowledge that I don’t have, and that’s takin why he gets paid, and חוץ מזה ער דארף עס טון, but he has a certain art.

הנמשל: מידות כ"חכמה" ו"מלאכה"

And in מדות, in the Rambam’s understanding, having good מדות is something similar. There’s a difference but it’s something similar. It works in a similar way, that if you see someone... usually, often if you see someone that has a good מדות, in other words, knows how to interact with people correctly, knows how to act with his own emotions.

Feelings correctly. In general, the Rambam says that middos belongs to two parts, which are feelings and actions, right?

* Feelings are the – אביסל ברייטער – wills, רצונות, right? Things that you know, וואס מ'האט ליב און מ'האט פיינט, but it's at the base of feelings, מ'קען זאגן.

* And the actions, די טון.

דא ביידע זאכן, אויב ס'איז דא א גוטע וועג פון עס טון, א ריכטיגע וועג פון עס טון, וויאזוי מען דארף עס טון ריכטיג. און געווענליך אז א מענטש טוט עס נישט ריכטיג, איז די reason פארוואס? ווייל ער ווייסט נישט, ער האט נישט דעם חכמה. ס'איז נישט נאר א חכמה, מ'קען זאגן, אבער ס'איז נישט נאר א חכמה.

די חילוק צווישן א חכמה און א מלאכה, ס'איז דא א געדאנק פון א חכמה און א מלאכה. מלאכה דא, ווען מ'רעדט פון מלאכה, מלאכה מיינט Art. די חילוק פון חכמה versus די מלאכה. יא, די מלאכה ס'איז אנדערש, ס'איז אפילו אנדערש ווי "מלאכה סתם" [ordinary work], ווען דא זאגט מען די ווארט מלאכה מיינט עס Art אין דעם, ס'איז confusing.

ווען דא אין די פרק א' אדער ב' ער ניצט [uses] מלאכה, it doesn't mean work, it means an art. אזוי ווי א מלאכה, א בעל מלאכה, איינער וואס קען טון, איז א carpenter אדער עפעס אזוי. יא, ס'איז חכמה, ס'מיינט נישט דא וואס צו טון, but ס'איז זייער ענליך צו דעם וואס דער מעקסיקאנער האט וואס איך האב נישט: ער ווייסט וויאזוי צו בויען הייזער. איך קען אויך בויען הייזער, [אבער] מ'בויט עס בכח דעם ידיעה וואס ער האט, בכח די חכמת הבנין וואס ער האט אין זיין קאפ, אין זיין maybe front of his head, maybe he has a feel, ער האט א געפיל דערפאר, wherever ס'איז, ער האט עס, און בכח דעם בויט ער בנינים.

אין א ענליכע וועג, צו האבן א גוטע מידה איז א געוויסע knowledge, לאמיר זאגן, פון וויאזוי זיך אויפצופירן, פון וואס איז די ריכטיגע וועג זיך אויפצופירן, אויך וויאזוי מען טוט עס. נישט נאר *ווי* מ'דארף בויען – איך ווייס אויך אז מ'דארף בויען א וואנט – ער ווייסט פינקטליך אז מ'דארף בויען א וואנט, וואס די code זאגט, ווי מ'דארף לייגן די... נישט נאר די code, אבער ווי ס'איז גוט עס זאל נישט אראפפאלן, עס זאל נישט זיין קרום, and all kind of things like that.

ההבדל בין "אומנות" ל"מידה"

There's one difference that is important to remember, אז אנדערש ווי א art, א art מאכט נישט וויאזוי עס טון. מ'האט גערעדט וועגן דעם, art איז נישט א מידה, art איז נאר א חכמה, מ'רופט עס א "חכמה מעשית", א חכמה וועגן וויאזוי צו טון עפעס. משא"כ א מידה מאכט דיך עס אויך טון.

אין אנדערע ווערטער, אויב איינער האט די מידה פון צדקה, א מידת החסד אדער צדקה, און די ריכטיגע מידה פון אויסציילן זיין געלט פאר גוטע צוועקן, איז דאס נישט נאר ער מיינט אז ער וועט עס טון – ער וועט [נישט] אים רופן מיט א "הייערן" און "בוני עולם" צו פירן זיין קאמפיין, ניין, צו מאכן צו געבן געלט, whatever – ער וועט עס טון. עס מיינט אויך אז ער האט ליב עס צו טון, ער טוט עס ממש.

מה שאין כן דעם מעקסיקאנער וואס ער קען די חכמה פון בויען, בויען שולן – ער, נישט דאס ער קען, מאכט עס טון. דאס ער קען מאכט אז ער זאל עס קענען טון, ממילא קענסטו אים הייערן [hire] ער זאל עס טון פאר געלט. ער מאכט עס נישט פון "love of the art", ער מאכט עס ווייל ער דארף מאכן געלט, אדער פאר whatever reason א מענטש טוט עס.

מה שאין כן א מידה איז built in נישט נאר די ידיעה נאר אויך די מעשה. ווייל די מידה מיינט אז איך האב ליב – די definition אדער די סימן פון א מידה איז אז איך האב ליב צו טון די ריכטיגע זאך, זיך מתנהג זיין לגבי א געוויסע נושא א געוויסע וועג. איך האב ליב צו זיך נישט רעגן אין די נישט ריכטיגע וועג און אזוי ווייטער. So עס מאכט מיך אויך טון, עס איז נישט נאר אז איך ווייס. דאס איז דער חילוק.

אבער די וויכטיגע זאך צו just back to where I am, די וויכטיגע זאך איז צו כאפן אז עס איז at least an art, עס איז מער ווי אן art אבער עס איז at least an art. מה שאין כן די "בעלי מצוות" שיטה וואס עס איז אזוי simple און מען דארף נאר האקן האלץ אדער טון אנדערע זאכן... קען זיין אז זיי האלטן נישט עכט אזוי, I'm just making a caricature, אבער ס'דא מענטשן, there is people אין די וועלט וואס טראכטן א גאנצע צייט אזוי.

חשיבותו של פרק ד'

יעצט, therefore דער רמב"ם spends a lot of time און ער מפרש זיין דאס, צו אונז געבן די theory קענסטו זאגן, די structure פון וויאזוי עס זעהט אויס די זאך וואס הייסט מידות.

יעצט אונז האלטן ביי די פערטע פרק, און איך וויל זאגן א טענה אז די פערטע פרק... עס איז דא אכט פרקים, eight chapters, און פרקים האבן עס גערעדט אזוי ווי זייער קורץ און בקיצור און נישט זייער טיף מאריך געווען. עס איז מער מאריך ווי אין אנדערע פלעצער, אבער עס איז נישט זייער שטארק מאריך אין די ideas, ווייל דאך למעשה איז דאך א פירוש המשניות. דא האבן די פירוש המשניות איז דער רמב"ם געשריבן פאר די אידן וואס לערנען משניות צווישן מנחה און מעריב, איך מיין עס איז not meant for גרויסע כולל אינגעלייט, עס איז געמאכט צו מאכן קורץ און קלאר די פירוש המשניות.

וויבאלד ער וויל, פאר ער זאל אויפגעבן, ער וויל מען זאל וויסן ווי אזוי מען באקומט די מידות, דארף מען מאכן די הקדמות, די general theories, אז מען זאל עס קענען פארשטיין. But even that, he's trying to make it in a very short way, אבער אפילו די short way איז שוין גענוג plenty complex פאר אונז צו כאפן.

But it's organized in eight chapters, און מיר זעט אויס אז די basic theory, די basic structure פון זיין system, אויף ווי אזוי ער פארשטייט עס, שטייט נאר אין די ערשטע פיר פרקים. אויב מען וויל קען מען זאגן די ערשטע פינף פרקים. די לעצטע דריי פרקים זענען וויכטיגע זאכן, אבער נישט די basic story, נישט די basic structure פון וואס ער זאגט.

And most importantly, די פערטע פרק. אין אנדערע ווערטער, די פערטע פרק איז ווי עס קומט לידי מעשה. אין די ערשטע צוויי-דריי פרקים לייגט ער אראפ יסודות וואס מען דארף האבן די יסודות כדי צו קענען אנקומען צו די פערטע פרק. אבער אויב מען פרעגט: ווי אזוי איז דער רמב"ם מסביר וואס זענען מידות טובות און ווי אזוי מען באקומט זיי? די גאנצע זאך שטייט אין פרק ד'.

These two important things:

1. What are מידות טובות? (I'm going to explain exactly what I mean by that in a minute).

2. What are the מידות טובות and how to get them?

הקשר להלכות דעות (משנה תורה)

א ראיה אז איך בין גערעכט איז אז אין דעם ספר, אן אנדערע ספר וואס דער רמב"ם האט געשריבן, וואס הייסט... even more popular ספר... נאו... די אנדערע... "מורה נבוכים" doesn't talk about מידות טובות almost at all. Very interesting.

ספר המצוות? Exactly. משנה תורה! הלכות דעות? משנה תורה! רמב"ם. יא. יא. רמב"ם. יא. רמב"ם. יא. רמב"ם. האט געשריבן א ספר וואס הייסט "יד החזקה", "משנה תורה". Exactly.

הלכות דעות is a restatement of most of the subjects, or maybe all of the subjects aside for one or two (you can reckon it), of "שמונה פרקים", in the style and in accordance to the מסגרת, the organization of "משנה תורה".

און דארט הייבט זיך עס אן אין פרק ד'. אין אנדערע ווערטער, אלע subjects וואס ער לערנט אין פרק א', ב', ג' – אין פרק א' שטייט חלקי הנפש, אין פרק ב' שטייט וועלכע חלקי הנפש האבן וועלכע סארט מעלות און וועלכע חסרונות... פרק ג' שטייט אז עס איז נושא פון מושג פון רפואת הנפש, א מענטש דארף א דאקטאר ענליך צו רפואת הגוף. אבער די אנהייב פון מסוד הלכות דעות איז ווי ס'הייבט זיך אן פרק ד' [של שמונה פרקים]. נאכדעם גייט עס צוריק א ביסל צו פרק ג', אין פרק ב' פון הלכות דעות שטייט א ביסל דאס הייבט אן מיט די subject פון פרק ג'.

שיעור ב' - הקדמה לפרק ד' והיחס למשנה תורה

נושא השיעור: הקשר בין שמונה פרקים להלכות דעות, סקירת מבנה הפרקים, והערות על תרגום ושפת הרמב"ם.

---

הקשר בין שמונה פרקים להלכות דעות במשנה תורה

ס'הייסט, יעדער ווייסט אז "משנה תורה" הייסט טעכניש [ספר ההלכה], אבער דארט איז דא א פארט [חלק] וואס הייסט הלכות דעות. הלכות דעות איז א restatement [חזרה] פון רוב פון די סאבדזשעקטס [נושאים], אדער אפשר אלע סאבדזשעקטס – חוץ פון איינס אדער צוויי וואס מען קען צורעכענען אויף שמונה פרקים – אין די סטייל און בהתאם צו די מסגרת, די ארגאניזאציע פון משנה תורה. און דארט הייבט זיך עס אן אין פרק ד' [של שמונה פרקים].

אין אנדערע ווערטער, אלע סאבדזשעקטס וואס ער האט געלערנט אין פרק א', ב', ג':

* פרק א' שטייט חלקי הנפש.

* פרק ב' שטייט וועלכע חלקי הנפש האבן וועלכע סארט מעלות און וועלכע חסרונות.

* פרק ג' שטייט – יא, איך גיי באקוועם – פרק ג' שטייט די נושא פון מחלות הנפש, אז א מענטש דארף א דאקטאר ענליך צו רפואת הגוף.

אבער די אנהייב פון מסילת "הלכות דעות" איז ווי ס'הייבט זיך אן פרק ד'. נאכדעם גייט ער צוריק אביסל צו פרק ג'. אין פרק ב' פון הלכות דעות שטייט אביסל, ער הייבט אן מיט די סאבדזשעקט פון פרק ג', אבער דעמאלט גייט ער צוריק צו פרק ד'. ער האט עס דארט געמאכט א הקדמה, ער ברענגט עס אריין דארט, אבער אין אנדערע ווערטער: די צענטער איז עכט דער פרק [פרק ד'], און נאכדעם קען מען עס פארשטיין דורך די אנדערע פרקים.

ההבדל בין השפות: עברית מול ערבית

ס'איז א חילוק נאך די שפראך, צווישן לשון קודש און אראביש געשריבן. יא, אבער די איידיע [רעיון] איז די זעלבע איידיע. אוודאי, ס'איז שווערער צו טון [לתרגם]. פאר אונז איז שווערער צו טון, פאר מיר איז שווערער צו טון. די טראנסלעיט [תרגום] ווענדט זיך. יא, קען זיין אביסל.

אויך איז עס [במשנה תורה] אסאך קלארער. חוץ פון דעם וואס איז פארהאן, איז נישט נאר די פראבלעם פון די שפראך. ס'איז אויך געשריבן – און נישט אזוי שרייבט דער רמב"ם – אסאך מער simple [פשוט], אסאך מער פליסיג, אסאך מער... אויך אין די שפראך פון מצוות: דו ווייסט וואס ער וויל, דו הייבסט אן ערגעץ, דו ווייסט פון וואו ער קומט און וואו ער גייט. ס'איז זייער אנדערש. אבער חוץ פון די שפראך פראבלעם, איז דא די simplicity. על כל פנים, דאס איז עס.

מבנה הפרקים הבאים (ה'-ח')

דער פינפטער פרק שטייט אויך אין הלכות דעות, מיין איך, פרק ד' און ה' פון הלכות דעות. דארט איז די נושא פון "כל מעשיך יהיו לשם שמים", וואס די ציל פון טאן די גאנצע תיקון המידות איז די נושא פון "כל מעשיך יהיו לשם שמים".

אבער דאס איז נישט עכט א טייל פון די תיקון המידות, ס'איז נאר די שייכות פון וואס די ציל איז. ס'מאכט א חילוק אין די תיקון המידות, ס'וועט אנקומען דערצו, אבער אין א געוויסן זין איז דאס די ענדע, די תכלית פון די גאנצע סיסטעם. און דאס איז אלעס. פרק ו', ז', ח' איז יסודות, אבער קענסט עס רופן supplementary [משלימים] יסודות, נישט די עיקר פיקטשער [תמונה], אוקעי?

סאו דאס איז ווי אונז האלטן, און דעריבער וועלן מיר איצטער לערנען פרק ד'. און איך האף אז מען וועט ענדיגן ביז פסח פרק ד'. עס איז אויך, איך מיין, די לענגסטע פרק. איך האב נישט געציילט פעידזשעס אדער ווערטער, איך מיין אז עס האט איינע פון די לענגסטע ליסטעס פון פרקים, אסאך לענגער זיכער ווי די ערשטע דריי each, און דאס איז וואס אונז דארפן לערנען.

אוקעי, מסכים? דודל איז מסכים, ווער נאך איז מסכים? ווער איז נישט מסכים? קען איך מיר פארציילן חסידישע דזשאוקס? איך וועל ליב האבן צו פארציילן חסידישע דזשאוקס.

---

התחלת פרק ד': "ברפואת חולי הנפש"

אוקעי, סאו אזוי, מסכים. סאו איך וויל בעצם מער ווייניגער אנהייבן עפענען דא מיין בוך, איך וויל מער ווייניגער אנהייבן און אנהייבן צו רעדן אביסל וועגן דעם נושא וואס עס שטייט, און נאכדעם צוריקגיין צו מאכן אביסל קליגער.

יע, let's just read it, let's just read it. עס מאכט זיך נישט אויס מיין פעידזש נומער, עס איז אויף פעידזש... Do I have the same pages as you? I don't have the same pages as you. עס איז דא א bunch versions. עס זאגט פרק ד', איך ווייס נישט, וועלכע פעידזש? 45? דא זענען דא צוויי ווערזשענס דא, you have to make more אחדות. וואס איז מיינע? איך האב א גאנץ אנדערע שוין ביי מיר, איך נוץ שוין א something else, מיינע פרקים. וועלכע פעידזש? 206? יע, דא זענען דא בעסערע, use this one.

עניוועי די פעידזש נומערס זענען נישט די זעלבע, ווייל איך האלט אין איין צולייגן זאכן און טוישן ארום.

פרק ד', דא איז דא א טייטל [כותרת]. קודם כל איז דא א טייטל, איך וויל דיר ווייזן וויאזוי די טייטל ווייזט דיר אויך וואס איך claim [טענה] אז דא איז דא א סטרוקטור וואס מ'קען זען, סאו מ'קען עס אמווייניגסטנס אביסל בעסער פארשטיין. די טייטל הייסט: "ברפואת חולי הנפש". אוקעי? דאס איז די טייטל, דער רמב"ם אליין האט געשריבן די טייטלס פון די פרקים. און דער פערטער פרק איז וועגן "רפואת חולי הנפש".

די מעשה פון די טייטלס איז אזוי – דאס איז וואס איך האב געוואלט אז מען זאל אייך פרינטן די פעיפער, איך האב געוואלט אייך פרינטן א פעידזש וואס ווייזט אייך אלע טייטלס, אז איר זאלט עס קענען זען אויף איין פעידזש וויאזוי עס ארבעט, אבער איך האב עס דא, עס גייט אייך נישט העלפן צופיל. איך וועל אייך ליינען די טייטלס אז איר זאלט זען וויאזוי די פיר-פינף ערשטע פרקים זענען literally [ממש], at least פון זייערע טייטלס – inside איז עס אביסל מער complicated ווי מיר וועלן זען – אבער פון די טייטלס קענסטו זען אז ער פארציילט דא א מעשה, וואס איז איין מעשה, און דארט איז א געוויסע זאך די עיקר.

ס'גייט אזוי:

* פרק א' איז "בנפש האדם וכחותיו". אויב איר קוקט אין די מפתח, איר וועט עס אפשר קענען זען, אבער דא זענען דא אביסל מער headers, סאו עס איז צופיל. עניוועי, די ערשטע פרק איז וועגן די נפש און אירע כחות. "כחות" איז די רמב"ם'ס ווארט פאר "חלקים", ווייל ער וויל נישט זאגן "חלקים" ווייל ס'איז נישט אמת אז די נפש איז צוטיילבאר, סאו ער רופט עס "כחות". על כל פנים, בקיצור קען מען עס רופן "חלקי הנפש".

פרק א' איז Psychology [פסיכולוגיה], ס'איז נאך נישט Ethics [אתיקה/מוסר], right? און מיר וועלן מסביר זיין באריכות: כדי בכלל אנצוהייבן צו רעדן וועגן וויאזוי צו ווערן א גוטער מענטש, דארף מען וויסן וואס דער מענטש איז, אדער די נפש. "נפש" מיינט די חלק פון די מענטש וואס ווערט בעסער אדער ערגער, נישט זיין גוף, און אפילו אויך נישט זיין נפש [החיונית], נאר exactly וועלכע חלק פון די נפש, וואס מיר האבן געלערנט דארט.

על כל פנים, אויב דו ווילסט רעדן וועגן מוסר, ethics, וואס איז מאכן דעם מענטש בעסער אדער perfect, דארפסטו וויסן קודם וואס דער מענטש איז. און אויב נישט – ארבעט עס נישט. מיר וועלן רעדן באריכות פארוואס עס ארבעט נישט, ווייל דאס איז די רמב"ם'ס הבנה. ממילא, דער ערשטער פרק איז "בנפש האדם וכחותיו". שטימט? סתם facts, facts פון psychology.

Psychology נישט אין די sense פון modern psychology וואס רעדט וועגן מענטשנ'ס געפילן און אזעלכע זאכן, נאר psychology אין די sense literally: Psycho-logy, די חכמה פון די נפש, right? Knowledge פון די נפש. *Logos* מיינט account אדער knowledge, און *Psyche* מיינט נשמה, נפש, לעבן, וואס דו ווילסט. יעצט, "חכמת הנפש" אויף לשון הקודש, literal translation פון psychology.

הערה על התרגום: סיפורו של שמואל אבן תיבון

פרק ד' שטייט... איז אביסל א complicated טייל, און איך קען עס מאכן קורצער פאר דיר, but איך דארף עס ליינען. וואס ער זאגט: "ומריבוי כוחות הנפש, און ידיעת החלק אשר בו או לא ימצא המעלות הפחותות." ער האט דאס געברענגט אז דער רמב"ם וויל שוין... ער האט געמאכט קלארע דעיס. דאס איז א sentence וואס מ'קען נישט ליינען.

און דער רמב"ם ווייסט נישט... רמב"ם... און זר ווייל שוין, ביי דער רמב"ם מ'קען. דער רמב"ם ווייסט נישט. רמב"ם... אז רבי שמואל אבן תיבון וואס [was] hired by ר' יהונתן פון לוניל צו translate'ן מורה נבוכים. ס'איז געווען א כולל, everything is going on forever. ער האט געהאט א ישיבה, און די ישיבה איז לוניל, and they heard that this great book "מורה נבוכים" [איז ארויסגעקומען], and they wanted to read it, but it was in Arabic, so I'm not going to tell you קיין ווארט.

So they heard that this is the Tibbon family's father, ר' יהודה אבן תיבון, איז שוין געווען א translator. ער האט translated די כוזרי, מיין איך, יא, זיין טאטע איז געווען. And דער טאטע האט אים אויסגעלערנט די family business, ער האט אים אויסגעלערנט אראביש, and מ'האט אים געדינגען ער זאל translate'ן די מורה נבוכים, האט מען געצאלט פאר דעם. So what is his life, the biggest job in his life. ער האט אסאך יארן געהארעוועט דערויף, און ער was paid, ער was... איז ער was שוין free. And now it's all the friends.

And he wrote a letter to the Rambam, with... ער קודם האט אים געזאגט ער וויל קומען צו אים, ער האט אים אויך געפרעגט וועגן וויאזוי ער זאל translate'ן זיין ספר, און אויך א list פון קשיות אויף מורה נבוכים, סאך וואס ער האט נישט פארשטאנען, א לאנגע list פון קשיות relatively. And the Rambam האט אים גענטפערט. קודם האט ער געזאגט ער זאל נישט קומען, ער גייט נישט גארנישט האבן, דערפינער עס איז צו busy. Very weird why he told him that. ער האט צייט צו שרייבן א בריוו אנשטאט אים צו טרעפן. פארוואס? ס'איז געדרוקט די בריוו אין "אגרות הרמב"ם". ס'איז געדרוקט. איך וועל עס אפשר מיטברענגען. א חלק איז אין אראביש און א חלק איז אין לשון הקודש. ס'איז חלקים וואס דער רמב"ם האט אליינס געשריבן אין לשון הקודש, און חלקים וואס מ'האט איבערגעטייטשט. און זאל מיר די translation נעמען אליינס, ס'איז באקומען די בריוו.

און אין דעם בריוו – ס'איז נישט קיין בריוו וואס איז געשריבן פאר'ן רמב"ם, ס'איז אן אנדערע, איך וועל געדענקען, ס'איז אן אנדערע רמב"ם'ס תשובה. ווען דער אבן תיבון האט געשריבן, האט דער רמב"ם אים געזאגט אזוי: אז translation... קודם האט דער רמב"ם געזאגט אז ער האלט טאקע שטארק פון translation, ער האלט אז מ'זאל translate'ן, אינטערעסאנט.

און ער זאגט אז ער האט חרטה אויף די ספרים וואס ער האט געשריבן אויף אראביש. ווייל ס'זעט אויס – דאס איז געווען די חסידישע מעשה – דער רמב"ם זאגט אז ער האט געשריבן די פריערדיגע ספרים זיינע, האט ער געשריבן אויף אראביש: די "פירוש המשניות", וואס ער האט געשריבן ווען ער איז געווען א בחור נאך, איך מיין – בחורים זענען געווען א בחור נאך אסאך לענגער – אבער ווען ער איז געווען זיבעצן אדער אכצן, ער האט אנגעהויבן, ער איז געווען זייער יונג. און ער האט געשריבן אנדערע ספרים אויך, אבער ער האט געשריבן די "ספר המצוות" איז אויף אראביש, ריכטיג?

יא, דאס איז אויך פריער. אקעי, אבער דאס איז א בריוו צו מענטשן, ס'מאכט sense אז ס'איז אויף אראביש ווייל זיי רעדן. אבער דאס איז ספרים וואס ער האט געשריבן אויף משניות און ספר המצוות וואס איז וועגן מצוות, אדער ס'איז אן הקדמה צו משנה תורה אין א געוויסע זין, און ער האט זיי געשריבן אויף אראביש. און דער רמב"ם – נישט אין דעם בריוו, איך מיין, אבער ער זאגט אז ער האט חרטה. ס'זעט אויס אז דער רמב"ם האט געטראכט: ווער גייט ליינען זיין ספר? אפאר לאקאלע אידן וואס רעדן אויף אראביש, שטודירן אראביש, און זיי וועלן עס ליינען. ער האט נישט געכאפט אז אלע אידן גייען ליינען זיין ספר. דאס איז א שוואכקייט אז זיי קענען נישט די שפראך. ווייל די איין ספר וואס ער האט געשריבן פאר אלע אידן, גאנץ "משנה תורה", האט ער געשריבן לכתחילה אין לשון הקודש. ער האט געוואוסט, ער האט געפלאנט אז יעדער איינער וועט עס לערנען. די אנדערע ספרים האט ער זיך נישט געכאפט ווי א גרויסער רמב"ם ער גייט זיין.

סאו ער זאגט אז ער האט חרטה, און אויב ער וואלט געהאט צייט וואלט ער עס אנגעהויבן שרייבן אין לשון הקודש אליינס, אבער ליידער האט ער נישט דערגרייכט דערצו.

און ער זאגט אים אז ס'איז דא פארשידענע וועגן פון translate'ן. און לויט אים – דער רמב"ם זאגט לויט אים – דער translator מוז פארשטיין די אריגינעלע שפראך, און ער מוז פארשטיין די ציל שפראך, אבער דאס איז קלאר. אבער אויך זאגט ער אז ער מוז translate'ן נישט ווארט ביי ווארט, understands, ווייל different languages האבן אויך different ways of expressing things. די idioms זענען different, די sentence structures זענען different. ס'איז נישט languages וואס דו קענסט translate'ן just word for word.

ס'זעט אויס ווי אבן תיבון'ס translation פון די רמב"ם... ער האט אים געזאגט: איך האלט אז דו זאלסט נישט שרייבן [מילה במילה]. Imagine that you're writing my ideas, נישט נאר קודש. That's basically what the Rambam האט אים געזאגט.

שיעור 3: תרגום אבן תיבון מול אלחריזי ומבנה שמונה פרקים

נושאים:

* הגישה לתרגום: הוראת הרמב"ם מול הביצוע של אבן תיבון

* הביקורת על תרגום אלחריזי ("מפרש סודות")

* היתרון בתרגום מילולי ("קשה לקריאה" אך מדויק)

* סיכום מבנה חמשת הפרקים הראשונים: "הנפש ושלימותה"

* תחילת פרק ד': "הפעולות אשר הן טובות"

---

הוראת הרמב"ם לתרגום והביצוע בפועל

This is obvious. But also he says that he has to translate, not word for word, but you understand, because different languages have also different ways of expressing things. The idioms are different, the sentence structure is different. You can't translate just word for word.

אז ס'איז דא די אבן תיבון'ס translation און די "אבן-נישט", some way in-between. און דער רמב"ם האט אים געזאגט: "האלט עס, זאלסט עס נישט שרייבן [ווארט ביי ווארט]... imagine that you're writing my ideas בלשון הקודש." That's basically what the Rambam told him.

So now, this is a good idea. Exactly. Of course, it's a big problem. Wait, wait. This is what the Rambam told him. And there's even in certain words that the Rambam... he asked the Rambam how to explain it. So the Rambam told him. I don't remember this [exact example], "דאס מיינט דאס, וואס מיינט דאס?" דער רמב"ם זאגט אים: "דאס מיינט אזוי."

[אבער למעשה] שמואל [אבן תיבון] איז געגאנגען און געשריבן נישט יענע ווערטער וואס דער רמב"ם האט געזאגט, און נישט די גאנצע דרך התרגום וואס דער רמב"ם האט געהייסן. He translates almost word for word. If you put Shmuel ibn Tibbon's translation next to the Arabic source, you could see which word he's translating almost all the time.

ס'איז ממש ווארט-פאר-ווארט. And sometimes even... sometimes that's the sentence structure. אקעי, Arabic איז אויך א close language צו Hebrew, ס'איז נישט ממש אזוי שלעכט ווי ענגליש צו לשון הקודש אדער עפעס אזוי. But, ער מאכט ממש כמעט ווארט-פאר-ווארט, און אסאך ווערטער, אזוי ווי דאס.

הדוגמה של "בנפש אדם"

למשל, "בנפש אדם" איז נישט קיין וועג וויאזוי מ'שרייבט אין לשון הקודש. אין לשון הקודש שרייבט מען "אודות נפש אדם," "על נפש אדם." "בנפש אדם" איז אויך די אראבישע סטיל. The subject פון דעם פרק איז נפש אדם. "בנפש אדם" איז נישט קיין וועג וואס א איד שרייבט. דו קענסט איינער וואס שרייבט "ב..."? "שיעור בְּענין..."? עפעס א ווארט פעלט דא. אדער ס'איז נישט די וועג וויאזוי אונז זענען צוגעוויינט צו ליינען.

איך מיין, אויף לשון הקודש שרייבט מען נישט אזוי. נישט די תורה, נישט די משנה, נישט די גמרא, נישט די מדרש. ס'איז נישט דא קיינמאל אזא "ב" in the sense of "וועגן דעם subject." ס'מאכט סענס, אז מ'ליינט עס פארשטייט מען וואס ער זאגט, אבער עס איז צו געקעקעצט אביסל, ווייל עס איז נישט קיין נארמאלע וועג וויאזוי מ'שרייבט.

אויף אראביש, עס טייטשט פונקט דאס, "ב" אדער עפעס whatever. עס האט דארט די אראביש אביסל "פי," "אין," עס מיינט "ב," "אין." In the sentences.

המחלוקת על התרגומים: אבן תיבון מול אלחריזי

And for what was it translated [this way]? So, Shmuel ibn Tibbon says... because I don't know why. I hold it was right for it to be translated [literally]. And I hold [so], because... because there are other people that have done it differently.

Even in his times, there was a second translation by Yehuda Alharizi. It was a little bit after that, he saw that Shmuel ibn Tibbon's translation was not good from the *Moreh* [Nevuchim], and it was brought to light. And his translation is much worse. It's easier to read, but there's less of what the Rambam wrote.

And Shmuel ibn Tibbon wrote a whole criticism of him later in his introduction to the "Perush Ha'millos Ha'zaros" [פירוש המילות הזרות] at the end of the *Moreh*.

So, Shmuel ibn Tibbon kept on editing his edition of the *Moreh*. And in his edition, it's printed, and the *Ma'aleh Moreh* is not printed. After Alharizi released his, he made a new version of his, and he added a part called "Perush Ha'millos Ha'zaros". All the words that are really philosophical words, or Arabic words, that he himself invented their translation, or he made a new word in Lashon Kodesh, or he borrowed a word from Arabic, and so on – he wrote a glossary to explain the words. People don't know the "Chiddush Ha'millos", he wrote a glossary. He did the same, by the way, for *Iggeres Techiyas Ha'meisim* [איגרת תחיית המתים], there's a specific glossary.

So, words that are new words, you should know what they are. And in this glossary, he wrote an introduction. And in the introduction, he explains this, and also he has there criticism of the other translation. And he says that the other translation made a mistake in many places.

הביקורת: גילוי סודות ואי-דיוקים

So for every Perek, he [Alharizi] gives "Kavannas Ha'prakim" [כוונת הפרקים]. In every Perek, he gives a header: What is this Perek about? And sometimes he writes things that it's about that don't say in the whole Perek.

Because the Rambam wrote a Sefer, he has a bit of a code in his Sefer, and he says it's about explaining "Sodos Ha'torah" [סודות התורה], but he doesn't say which Pasuk is actually being explained. He can say the "Inyan" of a King, and you don't know why he wants to talk about a King. And Alharizi adds to "Hattaras Ha'sofek" that this Pasuk is a difficult Pasuk about a King, and such things. The headers are not always for the things that are being explained. The Rambam really means to explain the problem.

און ר' שמואל אבן תיבון איז א "ווייסער" [יודע דבר]. הער אויס וואס ר' שמואל אבן תיבון זאגט. ער זאגט אזוי, אז די גאנצע 'מורה נבוכים' [של אלחריזי] איז "מכל ציפור מלא נעצות ושטות", עפעס אזוי... אמאל פלעגט מען זיך נישט שעמען צו שרייבן וואס מ'האט געטראכט.

און ער זאגט בפרט בשער כוונת הפרקים אצלו, ער זאגט: "אשר בו עבר על שבועת רבותינו" לכאורה. דער רמב"ם איז דאך אין פתיחה זאגט ער בשבועה, אז ווער ס'פארשטייט די מורה טאר עס נישט מסביר זיין נאר ברמיזה. זאגט ער: If you understand something that doesn't say בפירוש, please don't tell it to anyone. איך האב עס געזאגט, there's a reason why it doesn't say openly. און ער מאכט א שבועה, ער זאל נישט מפרש זיין מילה אחת שלא כתוב בפירוש.

זאגט ר' שמואל אבן תיבון, אז דער מענטש [אלחריזי] האט עובר געווען אויף דעם רמב"ם'ס שבועה. ער זאגט אויף זאכן וואס דער רמב"ם זאגט אבער נאר ברמיזה, ער זאגט אבער למעשה דארפסטו וויסן אז קיין איין ווארט וואס ער זאגט איז נישט סתם, אזוי האט ער געמיינט. יא, אזוי זאגט ער. דאס קען דאך אזוי נישט...

מדוע עדיף התרגום המילולי (והקשה)

But anyways, where did I get all this? So this is a reason why ר' שמואל אבן תיבון'ס מהלך, although it ends up with somewhat hard to read, is still better than the מהלך of trying to make things simpler and more readable. Because you end up saying your own פשט.

און א סך מאל, אויב דו ווייסט נישט, אבער ער ווייסט יא – אמווייניגסטנס זאגט ער פונקטליך וואס יענער זאגט. ר' שמואל אבן תיבון האט יא געוואוסט. אין וועלט איז ער גראדע פארשטאנען בעסער די פילאסאפיע פונעם רמב"ם ווי די אנדערע טרענסלעיטארס, און פון ר' יהודה אלחריזי שפעטערדיגע טרענסלעיטארס אויך.

וויאזוי קענסטו זאגן ער האט בעסער פארשטאנען? איך ווייס, ער האט געשריבן אנדערע ווערק, אונז ווייסן, ער האט דאס געקענט, ער האט געלערנט, און מען קען זען וויאזוי ער רעדט. ער האט דעם רמב"ם אליין געפרעגט א געוויסע שאלה אינעם צווייטן חלק, און דער רמב"ם זאגט: "דאס איז אזא גוטע שאלה, ס'איז א פילאזאפישע פראבלעם, דו האסט געכאפט א גוטע פראבלעם, ס'איז נישט סתם נישט פארשטאנען." דער רמב"ם טרייט צו ענטפערן אבער ער זאגט דאס איז טאקע א פראבלעם. ס'איז א דאנק וואס ער האט אליין גוט פארשטאנען די פילאסאפיע.

But in any case, אפילו עם כל זה, ס'איז נאך אלץ קען זיין אז ס'איז דא רמזים אדער ס'איז דא דיוקים וואס מען דארף קענען מדייק זיין. און ווען דו שרייבסט איבער לויט ווי דו וואלסט געשריבן, שרייבסטו א נייע ספר בעיסד אויף זיין איידיעס, אבער דו שרייבסט נישט יענעם'ס ספר.

אין ר' שמואל אבן תיבון'ס טרענסלעישאן... געווענליך קען מען מדייק זיין. נישט אלעמאל, ער אויכעט מאכט זיין אייגענע פשטים אמאל. [אבער] ווייל מען קען אסאך מער מדייק זיין ווי אין עני אנדערע טרענסלעישן וואס איז דא, וועגן דעם האלט איך אז ער איז גערעכט. טאקע וועגן דעם ריזן [reason].

ווייל אויב וואלט דער רמב"ם אליין... די חילוק פון אים מיט די רמב"ם איז, אז די רמב"ם האט זיך געקענט – נאר די רמב"ם ווען ער איז נישט געווען די רמב"ם. ווען דער רמב"ם טראכט, Rambam imagines: וואס וואלט איר געטון ווען איך שרייב איבער מיין אייגן ספר? פשיטא וואלטסטו געשריבן אפשר כפשוטו, אבער נישט מיט די אלע נואנסן, ווייל דו ווייסט עקזעקטלי וואס דו ווילסט, דו ווייסט פון ווי דו קומסט, ווי דו גייסט.

אבער א צווייטע איז אלעמאל זיין משועבד צו נישט זאגן נאר וואס ער פארשטייט, אפילו ווען ער פארשטייט וואס יענער זאגט, און בפרט אז עס קען נישט זיין אז ער פארשטייט הונדערט פראצענט וואס יענער פארשטייט.

סיכום מבנה שמונה פרקים

Anyway, and where do I get back to this is a side note, a total side note.

צוריק צו ווי איך האלט, איך האלט ביי די headers. סאו ביי שמונה פרקים זעט מען אז:

* פרק א' - נפש האדם וכוחותיה: די ערשטע איז טעאריע.

* פרק ב' - חלקי הנפש שיש בהם מעלות ופחיתות: די צווייטע שטיקל איז, יעצט אזוי אונז ווייסן אז עס איז דא א list פון חלקי הנפש, אזוי האט מען געמאכט א list פון פינף, זאגט ער אונז – און איך האב דאך געזאגט וואס ער זאגט, דער header is a little weird, and there's a reason why דער header is like this. The header is: "אין וועלכע סארט שלעכטקייטן מרעי", מרעי מלשון "מרעי", מלשון evils, מלשון מרידה. אזוי ווי וועלכע סארט... אין אראביש לייגט מען אזוי סארט איז רופן א וויירוס, רופן קלילי. That's why actually in that context it made sense. און היינט אונז רעדן נישט אזוי, אזוי ווי a general term for being bad, the ways that כוחות are used for being bad. And specifically, וועלכע חלקים האבן מעלות און פחיתות, אדער מעלות און חסרונות, ס'איז די simpler translation.

אנדערע ווערטער, נאכדעם וואס דו האסט די פינף חלקי הנפש, דארפסטו וויסן וויאזוי די כוחות קענען זיין שלעכט, און וועלכע סארט שלעכטקייט. און בעיקר אונז ווילן דאך אנקומען צו א זאך וואס הייסט מעלות און פחיתות. וואס הייסט מעלות אין מידות? דער מעלות הייסט perfection, אדער די גוטסקייטן פון מידות. און פחיתות איז עס די opposite, די חסרונות. דארפסטו וויסן וועלכע חלק ס'איז געהערט צו, ווייל יעדער חלק האט אן אנדערע סארט structure, אן אנדערע סארט זאך, דארפסטו וויסן דעיס.

דערפאר די צווייטע פרק איז אויכעט basically psychology, but it's telling you the connection, the basis, how the psychology is the basis for the ethics וואס אונז גייען זאגן, רייט? און דאס איז מער ווייניגער ווי אז די structure גייט. וואס איז די נפש? וועלכע חלקים פונעם נפש basically רעדן אונז.

* פרק ג' - בחולי הנפש: נאכדעם פרק ג' שטייט "בחולי הנפש". נו יעצט איך דארף פארשטיין דעם העדער, וואס שטייט אינעווייניג, ס'איז מער קאמפליקירט: אז די נפש איז קראנק. וואס מיינט ער ס'איז קראנק? אז ס'האט חסרונות. וואס מיינט ער ס'האט חסרונות? ער וועט נאך צולייגן ס'איז קראנק.

* פרק ד' - רפואת חולי הנפש: און אויב ס'איז קראנק, איז פשוט מען דארף עס אויסהיילן, פרק ד' רפואת חולי הנפש.

All of this is very clearly one story and that's how the פרקים are organized.

* פרק ה' - כוחות הנפש לתכלית אחת: And then פרק ה' ווייטער, דעי כוחות הנפש וויאזוי מען ניצט זיי פאר איין תכלית וואס איז ידיעת השם, אזוי ווי ער איז מסביר.

In פרק ה', so you see this is all in one word, and I could add a third word, but in one word דער תוכן פון דעם ספר, פון די פינף פרקים פון דעם ספר איז: הנפש ושלימותה.

"הנפש" includes the נפש, וואס איז עס, וועלכע חלקים ס'האט, וועלכע פארטס. און וועלכע שלימות וכו' – "ושלימותה".

עד כאן כל הספר. און דו קענסט צולייגן נאך איין זאך וואס איז ושלימותה: די דעפינישאן וואס ס'איז, און אויך וויאזוי מען קומט דערצו. אזוי איז די טעכניק, די טעכניק פון וויאזוי מען ווערט טאקע בעסער. דאס איז פארט פון רפואת חולי הנפש אויך. רפואת חולי הנפש אויך, דער צווייטער חלק פון פרק ד' רעדט פון וויאזוי מען ווערט בעסער פראקטיש, וואס דארף מען טון, וויאזוי טוט מען עס, וויאזוי ארבעט עס.

That's עד כאן איז דער תוכן פון די עיקר סטרוקטור פון דעם ספר, די רעסט איז כלי-זייטיגע זאכן – נישט זייטיג, אבער מען האט פארשטאנען די גאנצע מסה אויב מען ווייסט ביז דא. מאכט סענס?

So that's where I am and I explained to you the header of the פרק. Which is great. Now I have to read the first paragraph or the first two paragraphs, I mean I think it's two paragraphs, געמאכט צוויי פאראגראפס דערפון. "הפעולות והמעלות", and then we have to talk about that.

סא היינט לערנט מען שמונה פרקים. רמב"ם זאגט אזוי:

דער פרק הייבט זיך אן: "הפעולות אשר הן טובות".

By the way, the translation is modified a bit, I think it's Rav Shilat's translation וואס ער האט גענומען און א ביסל געפיקסט לויט זיין פארשטאנד.

"הפעולות אשר הן טובות", די פעולות, די גוטע פעולות. אבן תיבון פלעגט עס טייטשן "המעשים הטובים". The good deeds.

וועלכע זענען זיי? וועלכע פעולות זענען גוט?

הערט זיך.

פרק ד' - הפעולות הטובות והדרך האמצעית

מגיד שיעור: איך האב גענומען די איבערזעצונג [translation] פון ר' שלמה זלמן שיללער ז"ל, און איך האב עס אביסל געפיקסט לויט ווי איך האב פארשטאנען.

הגדרת "הפעולות הטובות" – המושג "שווה" (Equal)

"הפעולות אשר הן טובות" – די גוטע פעולות, די גוטע מעשים. איך רעד דא פון מעשים טובים, נישט פון המעשים החטאים. די גוטע פעולות, וועלכע זענען זיי? וועלכע פעולות זענען גוט?

זאגט ער: "הן הפעולות השוות".

"שוות" מיינט אויף אידיש "די גלייכע", אדער אויף ענגליש "the equal". דאס איז אויך אביסל א weird word [מאדנע ווארט], אבער איך האב נישט קיין בעסערע ווארט. אויב איר האט א בעסערע ווארט... מען זאגט אפשר "די מיטלסטע", אבער די וואס זענען "האמצעיות", זיי זענען אינצווישן "שני קצוות", צוויי extremes, צוויי זייטן, צוויי עקן, וואס ביידע זענען שלעכט.

דאס הייסט, די גוטע זענען די גלייכע אינצווישן די צוויי שלעכטע, וואס איינס איז מער און איינס איז ווייניגער – "יתר וחסר". איינס איז צופיל, איינס איז צוגעלייגט, און איינס איז אראפגענומען.

אין אנדערע ווערטער, איך וויל נאר מסביר זיין פארוואס עס שטייט דא דאס ווארט "גלייך", "שוה". "שוה" טייטשט "equal", right?

ווען איך נעם עפעס relative צו עפעס... עס קען זיין מער, עס קען זיין ווייניגער, און עס קען זיין "אזוי ווי" עפעס. "אזוי ווי" טייטשט "equal", "שוה". ס'איז אזוי ווי, ס'איז גלייך.

עס קען זיין מער, עס קען זיין ווייניגער. וואס איז אינצווישן מער און ווייניגער? גלייך.

גלייך צו וואס? ניין, ניין, איך זאג דיר, דאס איז די language [שפראך]. די language איז פאני, איך ווייס אז עס קומט פון דעם. יא, מ'קען אזוי לערנען, אבער איך מיין אז "מאוזנות" – סאמבדי [עמיצער] האט מיר געזאגט אז מענטשן טייטשן אזוי, "באלאנס". אבער ס'איז נישט ריכטיג, ווי איך וועל באלד זאגן.

משל הכוס והחלב – המקור למילה "מידה"

אזוי ווי איך האב געזאגט, כאילו איך האב נישט קיין קלארע איידיע [idea] פון וואו די פיקטשער [picture] קומט. עס קומט פון עפעס אזוי:

לאמיר זאגן איך גיי צום געשעפט און איך בעט אים ער זאל מיר אנפילן מיין גלאז מיט מילך.

* ער קען מיר געבן מער ווי די גלאז.

* און ער קען מיר געבן ווייניגער ווי די גלאז.

* און ער קען מיר געבן אזוי ווי די גלאז. א גלאז.

דאס הייסט גלייך, גלייך אויף גלייך, יא. דאס אלעס.

מער – גיסט זיך אויס. אקעי, און ממילא, that's why it's bad [פארדעם איז עס שלעכט], ווייל עס גיסט זיך אויס.

און ווייניגער – איז נישט פול, פארדעם איז עס שלעכט. 100%.

That's where we're getting this idea of measure [פון דארט נעמען מיר די געדאנק פון מאס], ממש מדה. די ווארט "מדה" – דא שטייט נישט די ווארט מדה, אבער די ווארט מדה מיינט ממש א מאס, א measure. אויך אין גריכיש, "מעטראן" איז די ווארט דא, עס איז נאך ענליך צו די ווארט "מעסטן" אויף אידיש, איך ווייס נישט צו עס קומט פון די זעלבע פלאץ. אבער א שיעור אדער א מדה מיינט ממש דאס: די ריכטיגע amount [כמות].

עס קומט פון דעם, די שפראך קומט פון דארט. עס איז נישט פון balance [באלאנס], נאר the right amount, the equal amount. נישט אז עס איז באלד אזוי... די ווארט דא מיינט equal.

איך ווייס, עס איז equal צו וואס? איך ווייס אויך נישט. עס איז נישט equal צו גארנישט, עס איז וואס עס איז. עס קען זיין אז עס איז equal אינצווישן די צוויי זאכן, באלד וועלן מיר זען. מיר וועלן רעדן – אויב איך וועל אנקומען אהיים, אדער נעקסטע מאל – רעדן וועגן עס איז אפשר equal אין די סענס [זין] פון עס איז equally ווייט פון ביידע זייטן. אדער קענסטו זאגן עס איז equal צו "גוט". עס איז די equal צו גוט, אדער equal צו וואס מ'דארף האבן.

אזוי ווי equal צו מיין גלאז. אויב איך קום מיט מיין גלאז, גיסטו מיר אריין אזויפיל מילך ווי גרויס מיין גלאז איז. עס איז equal צו מיין גלאז.

און מיר גייען גיין אין צירקלען. איך זאג, איך טייטש לויט די ווערטער ביז דערווייל, אפילו מיר קענען זעצן די ווערטער. "שוה" איז טייטש equal, גלייך. דאס איז די ווארט, איך דארף נישט קענען קאנעקטן די ווערטער. וואס? דאס איז די טייטש פון די ווארט. Equal.

ער פרעגט א קשיא, מיר זאגן equal, מיינט עס מ'איז נישט equal צו וואס? איך זע אז ביי די דראמא [גריכישע שריפטן?] האבן זיי אויך גענוצט, אז אסאך מאל זאגן זיי equal, און עס מיינט נישט equal צו גארנישט. אפשר מיינט עס יא, באט [but] איך פארשטיי נישט וויאזוי מ'איז עפעס... Equal מיינט even [גלייך/אויסגעגליכן], לאמיר זאגן. גלייך. אפשר די ווארט even מיינט נישט דאס, איך ווייס נישט. אבער עפעס אזוי.

Anyway, דאס זענען די גוטע פעולות, די גלייכע. איך האב ליב די ווארט גלייך, ווייל איך ווייס נישט וואס עס הייסט גוט. "שוה" מיינט גלייך, גלייך אויף גלייך, יא. נישט צו פיל און נישט צו ווייניג.

היחס בין מעלות, תכונות ופעולות

יעצט: "והמעלות הן תכונות נפשיות וקנינים" – צוויי ווערטער וואס אונז דארפן פארשטיין – "וממוצעות ואין תכונות רעות, האחת מהן יתירה ואחת חסירה".

און יעצט קענען מיר מאכן ענדליך א דריטע סענטענס [זאץ]: "ומנהג תכונות אלו ישכיל ויפעל הפעולות הטובות".

אונז רעדן דא וועגן צוויי זאכן:

1. ערשטע זאך רעדן מיר וועגן פעולות.

2. צווייטע זאך רעדן מיר וועגן מעלות.

וואס איז די צווייטע זאך? אונז זאגן מעלות זענען תכונות. די גוטע מעלות זענען די סארט מעלות אדער די סארט תכונות וואס מאכן אז מען זאל טון די גוטע פעולות. סימפל אז דעט [Simple as that], שטימט?

"מעלות" מיינט נישט די זעלבע זאך ווי "תכונות". ווען אונז זאגן מעלות מיין איך גוטע תכונות. תכונות קען זיין שלעכטע אויכעט.

א מעלה איז די גלייכע תכונה. א מעלה מיינט אז די תכונה וואס איז אינצווישן די צוויי תכונות וואס זענען איינס צו פיל און איינס צו ווייניג. א חסרון וואלט געווען איינע פון די עקן תכונות. און די תכונות מאכן די פעולות.

אזוי ווייסן מיר וועלכע זענען די מעלות. אונז וועלן נישט אנקומען צו וויסן וועלכע זענען די מעלות, אונז דארפן קודם וויסן וואס זענען די פעולות, ווייל מעלות מאכן פעולות. מיר קענען נישט זען מעלות. א מעלה, א מידה, האט קיינער נישט געזען קיינמאל. ס'איז נאר א זאך וואס מען פארשטייט. און מ'רעדט אז מ'טוט עס כסדר, ווייסט ער אז ער האט עס. אבער דו זעסט אז א מענטש טוט עס כסדר, ער טוט עס.

און דאס רופט ער אין משנה תורה מיין איך "דרך האמצעי". און דא שטייט אביסל אן אנדער ווארט, ער זאגט תשובה און צו זיין "במצוע". דאס איז די נקודה וואס הייסט דרך המצוע, שטימט?

דוגמאות למידות – רשימת התשע

נאו [Now], איך וויל דיר פרעגן, ער גייט געבן משלים, יא? דו ווילסט איך זאל זאגן זיין משל? איך גיי דיר זאגן דעם משל, איך גיי דיר זאגן פארוואס. איך וויל דיר ענטפערן וועגן דעם.

יעצט, נאכדעם וואס ער גייט טון, ער גייט מיר שלום מאכן א ליסט פון ניין אנדערע מידות. האסטו געזען דא מיין ליסט, ריכטיג? ס'איז דא נאמבערס? ער מאכט ניין, דאס שטייט ביז ניין.

ניין אנדערע מידות, און יעדער איינער פון זיי ווייזט ער וויאזוי די גוטע מידה – אדער די גוטע פעולה וואס קומט ארויס פון די גוטע מידה, רייט [right] – איז אינצווישן צוויי שלעכטע מידות, וואס איינער פון זיי איז צופיל און איינער איז צו ווייניג פון יענע מידה אדער פון יענע סאבדזשעקט [subject].

תלמיד: דו ווילסט זאגן אז דער רמב"ם איז נישט קיין מיטל אין די ריכטיגע וועג?

מגיד שיעור: ניין, אוודאי, אוודאי, אוודאי, אוודאי ער איז אויסגעהאלטן, אוודאי, אוודאי, דאנט ווארי [don't worry]. דו ווילסט איך זאל גיין ווייטער, יא?

דער כלל איז אזוי: "אלא איזה הן הפעולות הטובות?" – יענע, די גוטע. די וואס ער האט געזאגט פריער. יא, הפעולות הטובות.

און דו דארפסט כסדר זאגן פעולות טובות, ווייל מידות טובות זענען דעפיינד [defined] ביי פעולות טובות. ביז יעצט האט ער גערעדט וועגן פעולות, מידות טובות, מעלות. ער האט נישט געזאגט גארנישט בכלל וואס מאכט א מעלה גוט. יעצט זאגט ער דיר וואס מאכט א מעלה גוט. וואס מאכט די מעלה גוט איז די גלייכקייט וואס איז גלייך צווישן צוויי קצוות.

הזהירות – פעולה או תכונה?

דו פרעגסט אויב די משלים זענען אין די תכונות אדער אין די פעולות?

די ענטפער איז... ער זאגט אזוי, איך וויל דיר ליינען אז דו זאלסט זען קלאר. אין די ערשטע שטיקל שטייט "הזהירות". איך גיי דיר זאגן וואס זהירות איז: "היא מפעולות הטוב".

"בתחילת הענין שכתבנו עליו, הזהירות היא מעלה ממעלות המידות". זעסטו דעם נעקסטן שטיקל? ווען ער זאגט זהירות מיינט ער א פעולה. זהירות איז א וועג וויאזוי מען פירט זיך. קען זיין מען פירט זיך... פירן זיך קען זיין פירן זיך אינטערנאלי [internally], אין מיינע געפילן. ס'איז נישט קיין חילוק אויב ס'איז א געפיל אדער א מעשה. אבער ס'איז די טון. די מידה איז דאס וואס... יא.

און פארדעם, כדי דו זאלסט פארשטיין – דאס האב איך געשריבן אין מיין שארט [short summary] פאר היינט – כדי דו זאלסט פארשטיין, דארף מען וויסן די בעיסיק מאדעל [basic model] פון וויאזוי די מאדעל פון מידות ארבעט. וואס אונז... איך האף אז מיר האבן שוין גערעדט איינמאל, אבער ס'איז נישט גענוג ביז אהער. מען דארף נאכדעם אסאך מאל. באט איי וואנט [But I want]... וויאזוי ס'זעהט אויס די פיקטשער פון וואס איז די טייטש מעלות און מדות און תכונות און די אלע סארט זאכן.

Do we know it already? ניין, אונז ווייסן עס נישט. האסט שוין געזאגט לעצטע מאל? געדענקסט? דו געדענקסט. חוץ פון דעם, קיינער ווייסט נישט. חוץ פון דיך.

[שמועה צדדית: דיון על נסיון והתגברות]

נא, ער האט נישט מסכים געווען? ער זאגט, איך האב גוט פארשטאנען. אדער ער האט א אנדערע פשט. מער ווייניגער.

איך האב געפרעגט א געוויסע [מענטש] נאכן שטוב [שיעור?]. איך האב געפרעגט אויף "עטוואוס" [עפעס א זאך], וויאזוי ער דילט [deals] מיט עטוואוס.

נא, זאגט ער מיר אזוי: "עטוואוס? איך האב נישט קיין אזא פראבלעם מיט עטוואוס." ווייסט? כאטש איך האב עפעס א ריזן [reason].

יא, איך האב געקלערט: אן "עטוואוס" [דאס אז איך האב נישט די תאווה] איז דאס דען א באווייז אז איך בין דורכגעגאנגען א struggle [קאמף] אין מיין לעבן?

אבער, איך בין נאך נישט געזיגט [triumphed]. סכום, עפעס, מאכן נישט געזיגט. עס איז אפשר א שוואכקייט פון מיר, ווייל אפשר וואלט איך נישט געטון מער. אבער, איך מאך נישט קיין נסיון.

אקעי, מאכט סענס [makes sense]. סענס. נאר, פארזא [פארשטיי], איך מאך נישט קיין נסיון. אז איך מאך נישט קיין נסיון... אקעי, איטס טרו [it's true].

ארבעת המרכיבים של המידות – חלק א': הכנה

עניוועי, סאו... טו געט בעק טו אוער רידיקול [to get back to our...], די פיקטשער וואס ער האט דא בקיצור מאד, איז אז עס איז עט ליסט [at least] פיר זאכן. מען דארף געדענקען עט ליסט פיר זאכן. לעצט מאל זאגט פיר זאכן וואס עס קומט פון די טבע? דריי זאכן. לאמיר רעדן פון פיר זאכן, ווייל עס גייט נאך מאכן, אביסל פיו... ליר...

איך האב עט ליסט פיר זאכן. איך האב געשטייט אויף דעם אין מיין פיקטשער וואס איז געשערט [shared] אויף וואטסעפפ. איך מיין אזוי. יא.

אקעי, די ערשטע זאך רופט דער רמב"ם "הכנה".

אקעי, די ערשטע זאך גיי איך מיט די סדר פון אזוי ווי ס'בויעט זיך מיט די נפש.

דער רמב"ם רופט עס... הכנה. א פרק... וועלכע פרק? א... אויף ענגליש זאגט מען אז ביז דו... וואס מ'איז געבוירן מיט, לאמיך עס רופן.

מ'זאגט אז א מענטש איז א "רעגעדיגער". וואס מיינט ער צו זאגן? מ'מיינט זאגן אז ער איז געבוירן סטאל [style?], נישט וואס איז נישט געבוירן סטאל וואס איז שפעטער געווארן. אבער...

נושא השיעור: פיר (אדער פינף) חלקים אין דעם בנין המידות

תוכן ענינים:

1. חלק א': הכנה (Predisposition) – די טבע מיט וואס מען ווערט געבוירן

2. חלק ב': געפיל (Feeling/Emotion) – די פיזישע סענסעישאן

3. חלק ג': די מידה אליין – די הנהגה און רצון

4. חלק ד' וה': פעולה און הרגל

---

חלק א': הכנה (Predisposition) – די טבע מיט וואס מען ווערט געבוירן

אקעי, די ערשטע זאך רופט דער רמב"ם אן "הכנה", אקעי. די ערשטע זאך רופט דער רמב"ם אן א הכנה. די ערשטע זאך גיי איך דיסיידן [define/divide] אזוי ווי ס'בויעט זיך אין נפש.

דער רמב"ם רופט עס אין פרק ח' דאכצעך, איך מיין אין פרק... וועלכע פרק? א הכנה.

אויף ענגליש זאגט מען א "בעיסיס" [basis] וואס מ'איז געבוירן מיט, לאמיר עס רופן, אקעי? וואס מ'איז געבוירן מיט.

מ'זאגט אז א מענטש איז א רגזן'דיגער, וואס מיינט דאס צו זאגן? מיינט צו זאגן אז ער איז געבוירן – נישט וואס איז שפעטער געווארן – אבער אז ער איז געבוירן מיט א... אדער פונקט פארקערט, ער איז געבוירן אז ס'איז דא אין זיין נפש עפעס א אפשרות, עפעס א... "פרעדיספאזישן" (predisposition) רופט מען עס אויף ענגליש. ער איז "פרעדיספאזד" (predisposed) צו ווערן אויפגערעגט שנעלער, אדער ווייניגער, סאמטינג לייק דעט (something like that).

זיי האבן געטון א סטאדי (study) אפילו אין די נורסעריס (nurseries) אין האספיטאלס, זיי קענען זען וועלכע בעיבי איז א רגזן'דיגע בעיבי.

אקעי. דער רמב"ם'ס "טינג" (thing) איז, אז דאס מאכט לעסס אוו א דיפערענץ דען יו טינק (less of a difference than you think). ס'איז טרו (true), דאס איז... אבער דאס איז נישט די מידה. דאס איז נישט גוט אדער שלעכט, דזשאסט צו זיין קלאר. דאס איז נישט שלעכט, דאס איז נישט גוט אדער שלעכט, ווייל דאס איז דזשאסט... מייבי (maybe) ס'איז גוט אין סאם סענס (some sense), ווייל ס'איז... דאס וואלט געווען בעסער.

די מעשה מיטן בעלזער רב – "משיח וועט ער נישט ברענגען"

איך וויל נאר זאגן וואס דער בעלזער רב האט געזאגט, אז ער גייט צו זיין טאטע [און זאגט] אז א מענטש איז געבוירן מיט א גוטע מידה, און ער גייט זיך בארימען דערמיט. ווייסטו וואס ער האט געזאגט?

תלמיד: עפעס.

מגיד שיעור: ניין, ער האט געזאגט: "אבער משיח וועט ער נישט ברענגען."

ער קען טאקע נישט האבן קיין ענווה. פארוואס טאקע? פארוואס איז ער נישט זיין פאלט (fault)?

ווען איינער איז א בעל רחמים, ער וועט זאגן: "איך האב זיך אויסגעהארעוועט." האסט זיך אויסגעהארעוועט? דו ביסט אזוי געבוירן. אקעי, ס'איז א מתנה פון אויבערשטן, נישט אויף דיר.

די פראבלעם איז נאר אז די ווארט איז, אז די "סעלף גראטיפיקעישן" (self-gratification) איז אסאך גרעסער. דאס איז די פראבלעם. און ער מאכט זיך גרעסער. דאס קען שוין זיין א פראבלעם. אפשר דאס וויל ער ארויסברענגען, אז אויב האסטו א גוטע מידה וואס דו ביסט געבוירן דערמיט, זיי העפי (happy), געב א דאנק דעם אויבערשטן, איך ווייס נישט, אבער... דו האסט נישט קיין סבה צו זיין א בעל גאוה.

אבער פארדעם פלעגט ער זיך בארימען אז ער איז א גוטער.

תלמיד: ווער?

מגיד שיעור: ר' אהרן בעלזער. אזוי שטייט אין די מעשה, איך ווייס נישט.

תלמיד: ער האט זיך בארימט אז ער איז א גוטער?

מגיד שיעור: א גוטער מיינט א שוואכער. דא איז אביסל א פראבלעם אין דעם. איך ווייס נישט ווי גוט... דא איז א פראבלעם.

די שיטה פונעם רמב"ם לגבי טבעיות

פארדעם, איך מיין, לויט'ן רמב"ם וואלט מען געזאגט... לויט'ן רמב"ם וואלט מען אפשר געזאגט אז די מידות וואס מען ווערט געבוירן זענען קיינמאל נישט גוט. זיי קענען זיין גוט, ס'וועט זיין גרינגער. איינער וואס איז נוטה למשל מער צו זיין א גוטער, וועט אים זיין גרינגער צו תקן זיין די מידה אז די מידה זאל זיין א גוטסקייט ריכטיג. אבער אסאך מאל ווערט מען געבוירן, און מ'רעדט פון קיצוניות, און קיצוניות פון גארנישט איז נישט גוט.

So, I don't think anyone is born with a good middah at all, according to the Rambam, because... ער זאגט קלאר אז נישט, right? אבער אין די ספרים זאגן זיי קלאר אז נישט, אמת. But I think they're based on this distinction.

דער רמב"ם איז מודה אז מענטשן ווערן געבוירן מיט געוויסע טבעים. דער רמב"ם איז נישט מכחיש די reality (מציאות), מ'קען זען ביי בייביס... יעדער איינער זאגט אז זיין בייבי איז א צדיק, און דער רמב"ם איז נישט מכחיש, דו זעסט אז ס'איז דא חילוקים, אפילו אין די נורסערי איז טאקע דא חילוקים. אבער ס'מיינט נישט אז דער בייבי איז א צדיק, ער איז גארנישט קיין צדיק, ס'איז א הכנה. אויב ער וועט וואקסן און ניצן, אפילו ס'וועט אים זיין גרינגער אפשר א געוויסע עבודה אויף געוויסע מידות, but then איז ער געגאנגען האבן די מידה, but this is just an הכנה.

דער רמב"ם רופט עס א הכנה, אדער א potential. אבער איך וויל זאגן אז ס'איז א potential פון א potential.

תלמיד: איינער איז born (געבוירן) מיט א גוטע קאפ, ער האט א גוטע potential.

מגיד שיעור: Exactly (פונקטליך). It's not good, it's not bad. It's not morally good. דו ווערסט נישט praised (געלויבט) פאר דעם. קיינער האט דיך נישט משבח, ס'קומט דיך נישט קיין שבח. אפשר זאגט ער, ס'קומט א שבח פאר דיין טאטע ווייל ער האט געמאכט אזא גוטע מענטש, איך ווייס נישט. אפשר אפילו דאס נישט, ווייל ס'איז נישט עכט גוט. ווייל גוט, ס'איז דא א שאלה וואס מיינט גוט. אקעי.

אבער ס'איז זיכער, פון דעם וואס דו זאגסט אז ס'איז דא א שטיקל סתירה, איך האב נישט געזען דעם, ווייל אין דעם ספר איז דער רמב"ם שטארק מדגיש אז מען קען [זיך טוישן], but if you think למשל about מעלות שכליות, about כשרון, אין א certain limit קען מען נישט. ס'איז דא גוטע מעשיות אז איינער האט געהאט א נס און ער איז געווארן א בעל כשרון, אבער למעשה ארבעט עס נישט אזוי. כדי צו זיין איינער וואס קען אסאך לערנען, mostly you're gonna have to be born with that talent. דאס איז נישט קיין טעות, right? So, there is some sense in which it does make a difference, די הכנה, right?

דא איז... ס'איז דאך דא nature and nurture (טבע און חינוך/סביבה), אזוי אלעס... ס'איז דאך דא, איך גיי נישט אריין, איך רעד דא נאר פון די פילאסאפיע. מ'קען נישט מכחיש זיין די מציאות אז ס'איז דא די ביידע זאכן. די שאלה איז וואס מ'איז מגדיר, וואס מ'איז פארשטייט.

So, דאס איז number one, אקעי?

---

חלק ב': געפיל (Feeling/Emotion) – די פיזישע סענסעישאן

נאכדעם איז דא, איך וויל דיך נאר לאזן ממשיך זיין, איך וויל נאר גיין ווייטער. די צווייטע זאך וואס איז דא איז "feeling", אקעי? די ווארט feeling האבן מיר שוין גערעדט, ס'איז נישט קיין גוטע feeling [ווארט], אפשר די ווארט "emotion" איז בעסער, אדער די ווארט "passion". אדער דאס ווארט, אפילו דו זאגסט מיר א געפיל אדער א רגש, ווייל feeling קען מיינען feeling, טאטשן, א sensing. Feeling מיינט ער, אבער ס'איז אן ענליכע סענסעישאן (sensation), אן ענליכע סענסעישאן. דאס אז לאמיר זאגן איך בין אזא מענטש וואס ווערט אנגערייצט פון אזא סארט זאך, האב איך זיך אנגערייצט.

דאס, זאגט דער רמב"ם, ער זאגט עס נישט קלאר דא, אבער אריסטו למשל זאגט עס קלאר אין דעם פלאץ וואו ס'קומט דער שטיקל פון, אז דאס איז אויך נישט קיין מעלה אדער א חסרון. דאס איז א מענטש, ער איז אזא טבע, ער פארשטייט אז ער האט אזא טבע, ער האט אזא הכשרות, אזא הכנה. ממילא האט ער זיך אויפגערעגט אויף עפעס, ממילא האט ער זיך געפילט – נישט ער האט זיך אויפגערעגט, ער האט זיך געפילט וועגנדיג גרייט, ער האט זיך אנגערייצט, אדער ער האט זיך אנגערייצט אויף א תאוה, whichever other מידות there are.

This is also, this is just a feeling, דאס איז נישט א מידה. מידות are not equal feelings. This is a very important thing, we had like three, four, five שיעורים about to distinguish this, ווייל אונז זענען זייער צוגעוואוינט צו טראכטן אז די feeling איז אליין די מידה. סאו נישט, די feeling איז א feeling, ס'איז צוויי זאכן.

די הכנה, דאס איז וואס ס'איז א חלק דערפון, אמת, א חלק דערפון איז אויטאמאטיש, א חלק דערפון איז א תוצאה פון די מידה. אזוי ווי איך זאג, ס'איז געבוירן מיט א מידת הכעס, איינער האט מיך אויפגערעגט, האב איך מיך גערעגט. דאס איז נישט קיין בחירה. נישט די מידה, די מידה איז נישט די הכנה. די מידה איז א third thing (דריטע זאך), that's what I'm getting to.

---

חלק ג': די מידה אליין – די הנהגה און רצון

מידה איז א דריטע זאך.

דאס וואס דו האסט א הכנה, דאס איז נישט די מידה. דאס איז ווי אזא פאטענשעל (potential), א "מילתא דעבידא לאגלויי", און דאס וואס איך רוף, איך בין געבוירן דערפון, איז נישט די מידה, דאס איז די הכנה.

די צווייטע זאך, דאס וואס איך פיל יעצט גערעגט, ס'קאכט זיך מיר מיין בלוט, אדער וואסערע כעמיקאלן מיין מוח האט יעצט געווארפן, דאס איז אויך נישט די מידה. דאס איז like א פיל (feel), א געפיל. באלד וועלן מיר זען פונקטליך וואס ס'איז. איך זאג דיר אז ס'איז נאר א געפיל. אהא, דערויף מענטשן זענען קאנפיוזד (confused) אין דעם מיט די מידה אליינס, נישט דער רמב"ם.

נאכדעם איז דא די מידה. די מידה איז די טאט, וויאזוי דו פירסט זיך ביחס צו דעם געפיל. טאמער דו ביסט מעורר מער, טאמער דו קאנטראלסט עס. אבער "קאנטראל" איז נישט אזא גוטע ווארט, ווייל דער רמב"ם זאגט נישט אז אלע מידות זענען סעלף-קאנטראל. אויב דו ווייסט ווען די סטימוליי (stimuli) זענען ריכטיג.

מאמר המוסגר: הרהורי עבירה לשיטת הרמב"ם

און דרך אגב, למשל, לויט דעם קומט אויס אז דאס וואס שטייט אין תניא, אז די מערסטע וואס א מענטש פאלט אן איז הרהורים למשל, דאס איז בכלל נישט [קיין עבירה], דאס איז אפילו נישט די עבירה פון "לא תתורו". ווייל "לא תתורו" איז דאך אז מ'זאל נישט נאכלויפן די פילונגען, מ'זאל נישט שפילן מיט די דמיונות, מ'זאל נישט מרחיב זיין די דמיונות וכו'. אבער דאס וואס א מענטש האט די פילונג, דאס איז נישט קיין מצוה און נישט קיין עבירה.

אזוי ווי דער רמב"ם זאגט אויך אין פרק ח' פון שמונה פרקים, דער רמב"ם זאגט אז דאס איז נישט קיין מצוה און נישט קיין עבירה. און רבי עקיבא אייגער פרעגט אויף דעם א קשיא, אז דאס הייסט דאך הרהורי עבירה. אבער דו כאפסט די חילוק, ווייל דער רמב"ם פארשטייט אז צו זוכן הרהורי עבירה אדער whatever it is that you have a choice over in that sense, דאס איז א בחירה, דאס איז א מידה. די מידה איז דאס וואס דו פירסט זיך געווענליך אויף א געוויסע וועג. אבער דאס אז דו האסט הרהורים, דאס איז נישט קיין מצוה און נישט קיין עבירה. דאס איז א neutral thing. עס קען זיין אז א מענטש איז געבוירן מיט ווייניגער, ער איז געבוירן מיט מער, ער האט זיך אויסגעהארעוועט, ממילא האט ער ווייניגער, דאס קען אויך זיין. אבער די actual האבן דאס האט נישט קיין moral values, עס האט נישט קיין...

יא, עס איז חלק nature און חלק nurture, אבער עיקר איז די ווארט איז אז עס איז נישט קיין מידה. ווען מ'זאגט מידות טובות, מ'שבח'ט א מענטש און מ'שבח'ט אים נישט אויף דעם. מ'זאגט, איך געדענק ער האט גערעדט א גאנצע שיעור דערין פונעם תאוות האכילה. ער זאגט אז די וועג וואס מ'שבח'ט נישט איינעם אויף תאוות האכילה מיינט אז ער ווייסט די ריכטיגע וועג וויאזוי זיך צו פירן לגבי די תאוות האכילה, נישט אז ער האט נישט די physical sensation, ווייל everyone has physical sensations, און נישט צו זיין א טויטער. אבער אפילו אויב עס איז דא, אז ער זאל נישט נאכלויפן, ער זאל נישט זיין צופיל א גרויסע פרעסער, דאס איז שוין א הנהגה לגבי דעם. דאס איז די מידה.

---

חלק ד' וה': פעולה און הרגל

אה, wait, דאס איז די פעולה. So now we have a fourth thing.

"פעולה" מיינט איך פיר זיך יעצט, איך פיר זיך כלפי די מידה, איך האב ליב די ריכטיגע זאך. ליב האבן איז א פעולה, אין די סענס וויפיל איך האב עס, איך טו עס בבחירה, איז עס א פעולה. אבער עס קען דאך זיין געוויסע מידות וואס זענען בכלל נישט קיין פילונגען. די מידה פון צדקה איז א זאך וואס מ'טוט, מ'געבט, מ'העלפט אנדערע אידן גענוג, נישט צופיל און נישט צו ווייניג. און ווייניגער. די פעולה איז נישט די וועלן, די פעולה איז די טון. די מידה איז די וועלן, די ליב האבן טון. און פארשטייט זיך אז ער האט עס ליב, קומט ער עס צו טון, ווייל א מידה איז א זאך וואס מאכט טון. מענטשן טוען וואס זיי האבן ליב, מענטשן טוען נישט וואס זיי טראכטן אז ס'איז ריכטיג, מענטשן טוען וואס זיי האבן ליב.

אבער די מידה און די טון, איך וואלט אפשר געזאגט אז ס'איז דא א ליסט פון פיר זאכן:

1. הכנה

2. פילינג (Feeling)

3. מידה

4. און טון (פעולה)

די אלע זאכן זענען זייער קאנעקטעד (connected), ס'איז זייער איידעלע חילוקים, און רוב מענטשן פארשטייען נישט די חילוקים.

און נאך איז דא א פיפטע זאך, וואס איז וויאזוי מען באקומט די מידה. ווען מען באקומט די מידה איז דאך טון אויכעט, דאס הייסט "הרגל". אבער הרגל איז נישט די זעלבע זאך ווי מידה, הרגל איז די וועג וויאזוי מען באקומט א מידה. און ס'איז דא א סיטואציע ווי א מענטש טוט די מידה און ער האט עס נאכנישט, ער געוואוינט זיך צו, ער דארף זיך נאך שלאגן דערמיט, אבער ער טוט עס אן א טעם, און נאכדעם באקומט ער א טעם דערין, ווייל ער האט זיך צוגעוואוינט האט ער באקומט די מידה. סאו ס'איז דיפרענט...

תלמיד: דאס איז די חינוך.

מגיד שיעור: עקזעקטלי (פונקטליך). און די גאנצע רעדט זיך פון די הרגל וואס איז פאר די מידה. עניוועי, דאס זענען די פיר זאכן.

סאו אין עני קעיס, צוריק צו וואו אונז האלטן. א מידה איז א פילינג, אבער נישט א פילינג אין די סענס פון דאס וואס איך פיל א פילינג יעצט. מידה איז דאס וואס איך האב די ריכטיגע התנהגות בנוגע די זאך. אויך, א מידה איז נישט דוקא א פילינג, א מידה קען אויך זיין בנוגע א מעשה בכלל. אזוי ווי איך האב געזאגט געבן צדקה, איז דא אזא מידה. אדער געבן, גוטסקייט, איך ווייס נישט. ס'איז נישט די געפיל וואס... ס'האט א געפיל, איך האב ליב צו טון געוויסע מעשים, איך האב ליב צו טון. אבער ס'איז נישט די פילינג, ס'איז נישט די פילינג פון די געפילן. עקזעקטלי. אבער ס'איז די ליב האבן געבן, ס'איז נישט די ליב האבן פילינג פילינגס.

לאמיר טרייען צו זאגן אזוי, ס'איז דא א מענטש... ווען איך זאג איך האב ליב האבן, האט עס צוויי מינינגס (meanings). ליב האבן קען האבן די מינינג פון אן אינערליכע פילינג. די רמב"ם האלט זיכער... ער האלט נישט אז מידות איז נאר א זאך וואס מען קען זען אינדרויסן. ס'איז דא אויך די ריכטיגע געפילן וואס א מענטש דארף האבן. אבער יעצט איז נישט די זעלבע זאך ווי די מדה. פילן די פילינג איז נישט די זעלבע זאך ווי די מדה. ס'איז דא א מענטש וואס ער האט ליב צו זיין אויפגערעגט, אדער וואס ער האט ליב צו פילן א געוויסע פלעזשור (pleasure). יעדער איינער האט ליב פלעזשור, אלעס איז פלעזשור, באט א געוויסע פלעזשור, רייט (right) אן אנדערע פלעזשור. און די ליב האבן וואס ער האט ליב דעם תענוג איז נישט די זעלבע זאך ווי די תענוג. איך האב ליב צו עסן אייז קריעם מיינט נישט אז איך טעיסט (taste) א געוויסן טעם מיט די אייז קריעם.

שיעור אין שמונה פרקים להרמב"ם - חלק ו'

נושא: קנין המידות, יחס המעשה והרגש, והרהורי עבירה

די דעפיניציע פון מידות: ליב האבן דעם תענוג

ס'האלט נישט אז מידות איז נאר א זאך וואס מען קען זען אינדרויסן. ס'איז דא אויך די ריכטיגע געפילן וואס א מענטש דארף האבן. אבער די געפיל איז נישט די זעלבע זאך ווי די מידה. פילן די "פילינג" [feeling] איז נישט די זעלבע זאך ווי די מידה.

ס'איז דא א מענטש וואס ער האט ליב צו זיין אויפגערעגט, אדער ער האט ליב צו פילן א געוויסע "פלעזשור" [pleasure]. יעדער האט ליב צו פילן "פלעזשור", באט א געוויסע "פלעזשור", רייט [right]? אן אנדערע "פלעזשור". און די ליב האבן וואס ער האט ליב דעם תענוג, איז נישט די זעלבע זאך ווי דער תענוג.

איך האב ליב צו עסן אייז קרים - מיינט נישט אז איך "טעיסט" [taste] א געשמאקע טעם אין די אייז קרים. ס'קען דאס אויך מיינען, אבער ס'מיינט אויך אז איך האב ליב צו מעורר זיין די מידה, רייט? איך לויף עס נאך. אפילו ווען איך בין נישט אין די "סטעיט" [state], איך גיי, איך מאך זיכער אז ס'איז אלעמאל גרייט די אייז קרים אין די פריזער. ס'איז אויך די פעולות, אבער ס'ווייזט אז איך האב ליב די זאך. אנדערע "עמאושענס" [emotions], איך קען...

דאס איז מידה. רייט. די מידה איז די ליב האבן, נישט די פילן. איז דא "עני וועי" [any way] צו... די מידה קען האבן א "סייד עפעקט" [side effect] פון געפילן, א "סייד עפעקט" פון מעשים. ס'איז אן אויסגעלערנטע זאך. ס'מוז זיין אן אויסגעלערנטע זאך, אדער ס'איז אן איבערגע'פועל'טע זאך. ס'קען זיין אז אויף יעדע זאך איז דא א הכנה, און די הכנה העלפט, און נאכדעם קומט עס מער "נעטשור" [nature]. א "סעקאנד נעטשור" [second nature] ווערט עס.

קנין המידות דורך מעשים: משל הבנאי

צו האבן די מידה, דארף מען טון, אדער מען קען עס פון שכל אליינס אויך? ווענדט זיך וועלכע מידה. יעדע מידה, לויט ווי ס'שטייט דא, יעדע מידה... מיר וועלן זען באלד מער קלאר. יעדע מידה - ער זאגט שפעטער אין די נעקסטע שטיקל באלד - יעדע מידה באקומט מען... וויאזוי באקומט מען א מידה? אין די זעלבע וועג, מיט א חילוק, אין די זעלבע וועג וויאזוי מען לערנט זיך צו מאכן הייזער, אקעי?

וויאזוי האט זיך דער מעקסיקאנער געלערנט צו בויען אזא שיינע "בילדינג" [building]? דורך טון, רייט? קודם האט ער נישט געוואוסט, ער איז געגאנגען צו א לערער, א "טיטשער" [teacher], "וואטעווער" [whatever], ער האט געגעבן "עקספיריענס" [experience], ער האט זיך אויסגעלערנט. אזוי לערנט מען זיך.

פרעגט ער: דארף מען טון? יא, מען דארף טון. ס'איז דאך חכמת המעשה. אבער איך האב געדארפט "עקטשולי" [actually] עס טון? יא. אדער פלעין איך קען גיין צו א שיעור? ניין, מען דארף עס טון. צו האבן די מידות דארף מען עס טון.

ס'איז דא מידות אבער וואס זענען אינערליך, וואס זענען נישט... איך רעד, אבער איך רעד פון א פעולה. ס'איז א מעשה פון בויען א "בילדינג", ס'איז א מעשה, ס'איז א חכמה וויאזוי צו בויען א "בילדינג". דארפסטו "פראקטיסן" [practice] וויאזוי מען לייגט גראד די האלץ וכו'. דארפסטו "פראקטיסן" פון וויאזוי זיך צו דינען מיט דיינע "עמאושענס". דאס איז א "פראקטיס", וואס דארפסטו "פראקטיסן"? נישט קיין דאך נישט זען. אבער ס'איז נישט "קענווינסן" [convince], ס'איז נישט דאס ווארט.

דער המשכיות, וואס איז דער אמת? וואס איז דאס גוט? קענסט סיפורים "קענווינסן" וואס איז גוט, וואס "סאדזשעסט לייקינג" [suggests liking]. די מעשיות זענען נישט פשוט אזוי מעשיות, די מעשיות זענען אין זיך צו איבערצייגן מיט דעם.

אינערליכע ווס. אויסערליכע מידות

ס'איז דא ביידע, ס'איז דא מעשים פנימיים און מעשים חיצוניים. יא, ס'ווענדט זיך ווען דו רעדסט. אויב דו רעדסט פון מעשים פנימיים, ס'הייסט פון פילן, די געפילן איז א סאך מער. אויב דו רעדסט פון חיצוניות'דיגע מעשים, איז דאך דאס נישט דער עיקר. ווען דו קוקסט רוב מידות, דרך אגב, ווען מען רעכנט אויס די מידות, האבן זיי נאך מעשים חיצוניים. רוב פון זיי. איך ווייס נישט אויב ס'איז דא אפילו איינס פון זיי וואס איז אינגאנצן נאר א פנימיות'דיגע זאך.

אלעס איז פנימיות? ניין. "עקטשועלי נאט" [actually not]. איך קוק דא אויף די ליסטע, איך קען טראכטן פון זאכן, איך קען אליין טראכטן פון זאכן וואס זענען אינגאנצן... אבער לאמיר זאגן עס איז נאר פנימי? "איי עם נאט שור" [I am not sure].

אבער דאס איז איין מינוט, איך וואלט געוואלט זאגן, איך גיי דא "נאמען" [name] די מידות, יעדע איינע פון די מידות קומט א חודש בשנה, אוקעי? סאו מען דארף דאס פארשטיין בכלל וואס ער רעדט, ס'איז אלץ ווערטער, דאס זענען "קאודס" [codes]. ס'וואלט געווען זייער געשמאק, אבער מען האט עס אנגעקומען צו שפעט. איך בין נישט זיכער, איך מיין אז...

איך זאג אז ס'איז דא ביידע, ס'איז דא מידות וואס זענען נאר אינערליך, איך מיין אז גראד איך מיין אז ס'איז מער... איך זאג דאס פשוט ווייל מען איז צוגעוואוינט צו טראכטן אנדערש. און "פאר סאם ריזען" [for some reason] מיינען זיי למשל אז א גוטער מענטש איז איינער וואס ער... יא, א סאך מענטשן זענען "קאנפיוזד" [confused] וועגן דעם.

וואס הייסט א "גוטער מענטש"?

וואס איז א גוטער מענטש? ער איז א גוטער פאליטיקער... ס'שטייט א ווארט אז ער העלפט א צווייטן, ער טוט עפעס א טובה פאר א צווייטן מענטש, אדער א צווייטער איד, א מחלוקת אויך דא גאנץ אפט מיט א גוי וכו'. יא, ער איז א גוטער. כאטשיג איך זאג דיר קיינער קוקט נישט אויב ער איז א גוטער מענטש, ער גייט צו די פראטעסטן, ער טוט גארנישט, ער גייט צו די פראטעסטן אויך נישט. אפשר עפעס טיטלען, איך האב געזען די טיטלען זענען גארנישט.

צו וואס מאכט מען אים פאר א גוטער מענטש? ווייל ער האט די ריכטיגע געפילן. קיינער קוקט נישט אויב ער האט א גוטע געפילן. א גוטער מענטש מיינט אז ער העלפט א צווייטן, ער טוט עפעס. אודאי, ס'איז דאך אן ענין אגב אורחא, איך קען נישט זיין, ס'איז אן ענין, און איך האלט אז מ'קען אנפאנגען זיך צו רעדן מיט דעם, און איך האלט אז אן ענין איז א וועג פון זיך צו "דיעלן" [deal] מיט אנדערע מענטשן.

זיי נישט קיין... זיי נישט קיין... איך בין א "סנאב" [snob], רייט? איך פארשטיי עס איינגערעדט. דאס איז דער אמת, און איך בין מיט דיר.

"וועיט וועיט וועיט" [wait]... יעדע זאך האט אינערליך א "פילינג". אפילו דער וואס העלפט, איך וויל דיר מדגים זיין. איך ווייס נישט, איך זאג דא אזוי א שטיקל, איך שטיפ נאר א זאך צו אנדערע צייטן. וואס איז רעכט. איך וויל דיר מדגים זיין, ווייל אונז זענען עפעס פארוואס-איז-דאס-אזוי איינגערעדט, אז דאס איז דער עיקר דער פנימיות. יעדע זאך, א מענטש איז א זאך וואס האט א נשמה און האט א... ער האט א שכל און ער האט "פילינגס", און ער פירט זיך לויט זיין שכל און "פילינגס". קיינער נישט מכחיש דאס.

אבער ווען ער זאגט זיין א גוטער מענטש, עס מיינט ליב האבן זיין א גוטער מענטש, וואס איז א געפיל, אן אינערליכע זאך. אבער עס מיינט ליב האבן צו טון יענץ. דו כאפסט? אויב איינער זאגט "איך האב ליב צו זיין א גוטער מענטש" און איך בין נישט קיין א גוטער מענטש - עס איז א שקר, עס מאכט נישט אפילו קיין "סענס" [sense]. ווייל פארוואס טוסטו עס נישט אויב אזוי? דו כאפסט, you can't divide the action from the feeling (דו קענסט נישט צעטיילן די מעשה פונעם געפיל).

ניין, ווייל דאס איז די תוצאה. ס'איז נישט, דאס איז נישט. עס זאגט, ס'איז אסאך נענטער וואס איך האב פריער געזאגט. די תוצאה, ס'איז נישט נאר א רעיון, ס'איז נישט נאר א רעיון. וואס ס'מאכט אפילו נישט קיין "סענס". דאס הייסט דו האסט ליב צו זיין גוט און דו ביסט נישט גוט? וואס מיינט דאס בכלל? מיינט ליב האבן צו טון עפעס און נישט טון - שקר.

עס איז נישט די מידה, "עקזעקטלי" [exactly], דו האסט נישט די מידה אויך נישט. אונז זענען עפעס איינגערעדט, אונז זענען צוגעוואוינט אויך נישט צו פראקטיצירן, איך ווייס נישט פון וואס, אפשר סתם פון די וועלט, ס'איז עפעס א מעשה אזוי ביי דעם, אז אונז טראכטן אז מידות מיינט "אינטענטשן" [intention], אזוי וועלן, זאגן "וועלן זיין גוט" איז אויך א גרויסע זאך. ר' נחמן רעדט פון די שטאקעס, איך ווייס נישט וואס... דאס איז גארנישט, איך ווייס שוין דאס גארנישט. ס'איז נישט פון אים רעדט מען דא, דאס איז אנדערע נושא.

ווייל ווען דו זאגסט, איך בין אזא... איך וואלט דיך געוואלט העלפן, איך האב עמפאטיע, און קוקט מיך נישט אן. אויב דו העלפסט מיר, אודאי האב איך עמפאטיע. איך ווער נצטער פון א צווייטן, ממילא העלף איך אים.

אבער דער "גאול" [goal] איז... קען זיין אז ביידע איז דער "גאול". איך ווייס נישט, איך זאג נישט וועלכע איז מער "גאול" און וועלכע איז ווייניגער "גאול". איך זאג אז די אינערליכע מאכט נישט קיין "סענס" אן די אויסערליכע. די זעלבע זאך. ניין, ס'איז נישט, קוק מיר נישט אן. איך זאג דיר, איך זאג דיר, און דענקסט מיר אויך פריער. איך זאג, איך קען דאס זאגן אויב דו ווילסט אין א הלכה.

הרהורי עבירה ווס. דמיונות

אבער איך זאג אז ס'איז נישט קיין שום מצוה אדער עבירה אויף אין תאוות. אבער ווייל דאס איז א מצוה, ווייל תאוות ברענגט... וואס? ווייל ס'ברענגט. יא, עס איז דא א גרויסע מחלוקת, די לומדות צו הרהורי עבירה, אויף א עבירות פאר זיך. ס'איז נישט קלאר, ווייל ווייסט וואס רש"י זאגט אויף דעם, יא? נישט קיין חילוקים. אקעי, מיר גייען "געט סיידטרעקט" [get sidetracked] אין אלל דיס. יעדע איינער וויל א גאנצע אפמאל רעדן וועגן הרהורי עבירות. ס'איז נאך זאכן מיט דער וועלט, חוץ פון דעם, יא? ס'איז נישט דא. ס'איז יא דא. ס'איז נישט דא. ס'איז אלס שטותים.

ער האט מיך דערציילט א מעשה פון מיין ברודער, מיין ברודער, מיין שטו... ניין, איך גיי נישט באציילן די מעשה. בקיצור, ס'איז די "בעד" [bad]. "נא, באט רבותי" [No, but Rabosai], "לעטס געט ריעל" [let's get real]. איך... ווייס וואס. איך... ווייס וואס. איך... ווייס וואס, איך, I will make your life easier. ווייס נישט דא. קיינער קוקט נישט. איך ווייס.

ער מאכט דא נישט קיין חילוק אז דו טראכסט א הרהור מיט דיין קאפ. איך ווייס. "דזשיס" [Jesus] האט געזאגט אז ער מאכט א חילוק. ס'איז א "בכלל". עס שטייט נישט ביי חז"ל אז ס'איז. איך ווייס נישט יעצט א הלכה פון א הרהור עבירה, ווייל עס איז זייער "קריטיש" [critical?], ווייל מענטשן טון עס נישט מער וויכטיג. אבער איך וויל דארט זאגן טעארעטיש, אז דער פראבלעם פון א הרהור עבירה איז א מבהילות'דיגע טון, נישט א מבהילות אין די וועלט אריין. א כאפט א "טורנס אראונד" [turns around].

אויב עס איז א פראבלעם פון א הרהור עבירה, א חומרא ווייל עס איז א פראבלעם, איז וויבאלד ער ווערט און מיינט אז די וועלט וואלט איך זיך טון? יא, איך האב דיך געזאגן די מעשה, עס איז געווען א איד וואס איז געקומען צו די "ברך משה" [סאטמאר רבי], וואס זאגט ער האט הרהורים ביים דאווינען. און דער רבי האט געזאגט, ער האט אים אנגעקוקט אזוי, האט ער זיך אויסגעדרייט צו דעם יונגערמאן, ער זאגט: "דו האסט שוין א הרהור? דו האסט דעם יצר? ס'פעלט דיר נאר צוצוגיין צו איר. פארטראכסט דעם קאפ אריין."

און דו פארשטייט, דו כאפסט אז דאס איז נישט הרהורים. דאס איז נישט הרהורים וואס די גמרא רעדט, איך מיין ערנסט. דאס וואס די חסידישע "זשארגאן" [jargon] האט געמיינט אז ס'איז א פראבלעם ווייל ס'איז א "דיסטרעקשאן" [distraction] וכו'. איך זאג נישט, ס'איז נישט קיין פראבלעם אפשר מצד עצמו, אבער ס'איז אביסל פארפירעריש, ס'איז דמיונות און נישט הרהורים. ווען ס'שטייט אין די גמרא הרהורים מיינט אז איך וויל עס טון. אקעי, איך קען עס נישט טון, ס'איז נישט אלעמאל קען מען, און מען קען אסאך מער וועלן ווי טון, אוודאי. אבער הרהור איז נישט קיין הרהור עבירה, ס'איז א הרהור פון האבן א דמיון פון אן עבירה, פארשטייסט וואס איך זאג? פשוט'ע זאך.

איך קען נישט זאגן די זעלבע זאך פאר געבן צדקה. פארוואס דארף איך רעדן פון הרהורי עבירה א גאנצן טאג? יא, איך וויל דיך העלפן, ווען איך וואלט געווען א גביר... וואס? הרהור איז נאר חמור אז איך וויל "עקטן" [act], נישט אויב איך "עקט". מענטשן האבן מער "לימיטעד" [limited] אין זייערע "עקטס" ווי אין זייערע רצונות. איך וויל... אויב ס'איז נישט ריאליסטיש, פונקט ווי דו זאגסט, אזוי ווי איינער זאגט, אבער דמיון איז נישט קיין עבירה, דאס איז די פראבלעם מיט דיר, האסטו נישט פארשטאנען וואס איך האב געזאגט.

א הרהור פון עסן חזיר איז נישט שייך אז איך וויל עס. איך קען זאגן איך וואלט געוואלט גיין... בסדר, ס'איז די "נעקסט לעוועל" [next level]. אבער די תאוה, איך האב די תאוה פון א רצון, די תאוה, און די רצון איז א מידה אז איך וויל עס טון. ס'איז נישט די תאוה אז איך וויל עס, וואס מיינט עס בכלל? הרהורי עבירה מיינט אויך אז אלעמאל וויל מען עפעס טון, רייט?

עבודת המחשבה ושיטת הרבי

איך מיין, אונז זענען אביסל מורא'דיג "קאנפיוזד" אז דמיונות איז "ריעל" [real]. דמיונות איז נישט "ריעל". דמיונות איז "ריעל" צו די "עקסטענט" [extent]... מיין, איך גיי אנס, דא איז א עולם הדמיון, דא איז א עולם המחשבה. איך רעד נישט פון יענץ. ס'איז נאך א נושא מיט אנגעהויבן צו טהרת המחשבה. ס'איז א "האול דיפערענט" [whole different] ענין און מ'טאר נישט "קעפילן" [confuse?] אויף די צוויי זאכן.

איך מיין אמת'דיג אז דאס וואס שטייט נישט חז"ל, די אלע חומרות פון נראה ויירא, מיינט הרהורי עבירות. קיצור פון דעם, דאס וואס שטייט אין רמב"ם, חלק ג' מורה נבוכים, איז אן ענין פון עבודת המחשבה. אבער דאס איז ווייל מחשבה אליינס... פאקערט, ס'איז אן ענין א מענטש זאל טראכטן די ריכטיגע מחשבה, עס זאל נישט טראכטן פון שטותים. אבער ס'איז נישט די חומרה פון די רבי... אבער האט נישט מיט יענץ. די יענץ וואס איז א גרויסע "דיסטראקשן" געווענליך ווייל א מענטש "זאנט" [zones?] זיך אוועק טראכטן, טראכט ער גלייך מיט יענץ. אקעי, אבער... אבער... עס איז נישט... כאפסטו דיך אזוי?

איך האב אזא גאנצע שיטה צו זאגן אויף די רבי'ן [ליובאוויטשער]. ווען די רבי האלט אז די פראבלעם פון... איך דער קיצור, הרהורי עבירה, איז ווייל עס איז א ביטול תורה. "קארעקט" [correct]? יא. א ליטול, נישט ביטול תורה. די רבי זאגט איך, פארוואס זאגט דער רבי? אז דער עולם האט נאך געליינט געווען די רבי'ן "בעקווארד" [backward]? איך דער רבי זאגט אים, אז די "איינס פריער" [one prior] איז צו ליגן אין לערנען. יא. איך האב מיר איינס, איך שוין וואס ער הייסט. וואס ער מיינט צו זאגן איז אז דאס איז די פראבלעם דערפון אויכעט. פארשטייט זיך, די אנדערע פראבלעם, די פשוט'ע פראבלעם, איז אז מען טוט עס, אז עס איז גורם צו טון. עס איז נישט שלעכט צו וועלן געשלעכטע זאכן, אוודאי. אבער די צווייטע "סענס" [sense] וואס מיר רעדן פון סתם פאנטאזירן, וואס מענטשן טוען, פארשטייט זיך.

יא, אזוי זאגט דער רמב"ם אין יענע גמרא אין ליסטים. אה, דו דארפסט רעדן מיט יונתן צו דער רמב"ם מיינט... איך האב נישט קיין געלעגנהייט.

דאס איז דער זיבעטער טייל פון די סעריע שיעורים אין שמונה פרקים לרמב"ם, פרק ד'. דער שיעור פאָקוסירט אויף די חילוקים צווישן "רצון" און "מעשה", די קריטיק אויף די "מוסר" צוגאנג וואס לייגט דעם דגש אויף געפילן, און די דעפיניציע פון גאווה און ענווה לויט דעם רמב"ם.

---

רצון, מעשה און די דעפיניציע פון מידות

שמונה פרקים לרמב"ם - פרק ד' (המשך)

די פראבלעם מיט "רצון" אן מעשה: Wish vs. Will

איך האב מיר איינעם חברותא, יא? וואס ער מיינט צו זאגן איז, אז דאס איז די פראבלעם דערפון אויכעט. פארשטייט זיך אז די אנדערע פראבלעם, די פשוט'ע פראבלעם, איז אז מען טוט עס, אדער עס איז גורם צו טון, און ס'איז נישט שלעכט צו וועלן שלעכטע זאכן, אוודאי. אבער אין די צווייטע sense [זין] וואס מיר רעדן פון סתם פאנטאזירן וואס מענטשן טוען, פארשטייט זיך.

אה, אזוי לערנט דער רמב"ם אין יענע גמרא אלעס. דו דארפסט רעדן מיט יונתן צו דו ווילסט וויסן וואס דער רמב"ם מיינט. ער האט נישט קיין געלעגנהייט.

איך וויל דא זאגן א קלארע זאך. ס'איז נישטא, אונז זענען זייער צעמישט, ווייל מיר לעבן אין א וועלט וואס פאר some reason [עפעס א סיבה], איך ווייס נישט פאר וועלכע reason, איז מען מדגיש זייער שטארק די intention [כוונה], די רצון. "האסט א גוטע רצון."

איך קען מענטשן. איך זאג זיי: "ווען זאלסטו קומען צום שיעור?"

ענטפערט ער: "איך וויל."

זאג איך: "דו ווילסט נישט."

איך זאג אים: "ווען דו וואלסט געוואלט, וואלסטו געקומען."

זאגט ער: "ס'איז דא א חילוק פון א wish [וואונטש] און א ווילן."

אקעי, א wish האסטו, איך בין מסכים. ווען ס'וואלט נישט געווען גארנישט אנדערש צו טון די צייט, און איך וואלט נישט געהאט anything בעסער וואס צו טון – אפילו נישט בעסער, anything – וואלט איך געקומען. דאס מיינט נישט אז דו ווילסט קומען. די רצון איז אויך עפעס, דאס שטייט אין ספרים. ס'העלפט מיר נישט גארנישט, אקעי?

און איך ווייס, ווען איינער זאגט מיר "איך וויל", מיינט ער אז ער גייט נישט קומען. איך ווייס שוין דעם כלל. אה, ס'איז סתם א שקר. יא, וואס מיינט "איך וויל"? Exactly. But פארוואס איז מען אזוי הארב אויף דעם שקר? ס'איז אמת.

קוק, א חלק פון דעם איז סתם אזוי ווי איך האב דיר געזאגט, אז מחשבות... אז ס'האט מיר ח"ו געמאכט סקיצאפרעניק [schizophrenic]. דו קענסט באשטיין צו גיין אין דער ערד. וואס דארפסטו סתם אזוי מחשב זיין? דו פרייסט דיך נישט. דו דארפסט נישט וויסן. וואס דארפסטו סתם אזוי? מען וועט שוין אינגאנצן פארלוירן ווערן. אבער אמאל איז עס אמת. מען דארף האבן אמת'דיג האבן תפילות, און תפילות פאר וועמען מען דארף האבן. ח"ו, מען זאל נישט ווערן cynical [ציניש] אינגאנצן.

פנימיות מיינט "וועלן טון"

אבער איך רעד... אבער א חלק פון די cynical [צינישקייט] וואס איז געקומען פון דעם, איז ווייל די בעלי מוסר און אלע מענטשן זענען מדגיש זייער שטארק די פנימיות'דיגע כלי. אבער פנימיות מיינט נישט דאס, ס'איז נישט דא. אפשר וועלן מיר רעדן פון עבודת הפנימיות אינגאנצן ביי אן אנדערע שיעור.

אבער ווען מיר רעדן דא פון מדות internal [אינערליך], מיינט עס: וועלן טון עפעס. אבער דאס איז אן internal זאך. "וועלן טון" איז נישט די זעלבע זאך ווי "טון". און דער רמב"ם וויל נישט אז מען זאל טון "כלאחר יד". דאס וואס ווערט געטון כלאחר יד איז שלעכט. אבער מצוות – יא, עבירות דארף מען טון כלאחר יד. אבער... אבער... אבער דער internal מיינט נישט גארנישט מער פון "וועלן טון".

מאכט sense אזא זאך? דו האסט אן אנדערע פשט? איך וויל העלפן. חוץ אויב איינער זאגט "בעוונותי" – דעמאלטס איז ער א שקרן.

די אילוזיע פון "ווען איך וועל האבן א מיליאן דאלער"

ער זאגט: "איך וואלט געוואלט... איך וואלט געהאט א מיליאן דאלער... דורך אייך געפונען... איך וואלט געהאט א מיליאן דאלער, וואלט איך עס נישט געגעבן [פאר צדקה]?"

אדער קומט ער: "ס'איז נישט געווען א מענטש וואס ווען ער קומט צו א מיליאן דאלער וואלט ער עס נישט געגעבן."

איך מיין דיך נישט. ער האט באקומען א גרויסע נסיון, האבן דיך געכאפט. יא, און אויך דו ווילסט צוזאגן, קאסט נישט קיין געלט. יא, ווייל ס'איז נישט געווען ערנסט.

ווען דו וואלסט געמיינט ערנסט, וואלסטו געזאגט אזוי: "לאמיר טראכטן, let's be real, ווען איך וואלט געהאט אן עקסטרע מיליאן דאלער צו געבן..."

But ווייסטו וואס? קיינער האט נישט קיין "עקסטרע" מיליאן דאלער. ס'איז נישטא אזא זאך בכלל אין די וועלט "אן עקסטרע מיליאן דאלער". אפילו דער דזשעף בעזאס (Jeff Bezos) מיט די אלע מאכערס האבן נישט קיין עקסטרע מיליאן דאלער. ער האט א מיליאן דאלער, ער טוט זיך זייער מיט דעם זאך, עס מאכט אים רייך. At minimum אז עס מאכט אים רייך. So אין אנדערע ווערטער, דארף ער עפעס אוועקגעבן. אקעי.

So אין אנדערע ווערטער, אויב דו ווילסט זאגן אז דו האסט די מדה, דו מאכסט זיך אז ס'איז דא א מדה פנימית, אפשר די "רחמנא ליבא בעי", עיקר איז די מדה. אקעי. No problem. ס'איז מיינט צו זאגן אז נאך א חשבון: ער האט א ביליאן דאלער, א טויזנטסטל פון אים איז א מיליאן דאלער. ער האט דיר געגעבן א טויזנטסטל פון זיך. פאר דיר – דו גיבסט דיר אוועק א טויזנטסטל פון זיך. Figure אויס די ערך פון די געלט, לאמיר זאגן. ס'איז טאקע אים צו זייער ווייניג, ווייל דו גיבסט אפילו נישט צו דיר ווייניג אויך. אמאל, איך זאג נישט. אדער פון די לבד דאך, פון די געלט, פון די מח, פון די ארבעט, or whatever. דו גיבסט נישט אוועק לפי ערך, דו גיבסט נישט אוועק – דו האסט נישט די מדה.

אויב דו טוסט יעצט, דו האסט יעצט צו טון. "ווען דו באקומסט א מיליאן דאלער וועסטו עס טון" – ווייל דו ביסט שוין א מענטש וואס גיבט האלב פון זיין געלט, גיבט ער פאר צדקה. איינער וואס האט א הרגל צו געבן מעשר – די "עשר בשביל שתתעשר" איז א גוטע סוד. ווייל דעמאלטס גיבט ער א סך מער געלט, ווייל ער גיבט נישט א דאלער, ער גיבט צען פראצענט פון זיין געלט, פון זיין איבעריגע געלט. קען מען נישט קיין רעכענען געלט, anyway, דאס איז די פשט פון מעשר.

איך האב געזאגט א חלק: ער גיבט צען פראצענט פון זיין געלט, ער האט יעצט די מדה פון געבן 10 פראצענט. ס'איז אנדערש פון די מדה פון געבן א מיליאן דאלער. ס'איז נישטא קיין מדה פון געבן א מיליאן דאלער. די מדה איז א relation [באציאונג] וואס איך האב מיט מיין געלט. איך האב אזא relation אז 10 פראצענט דערפון גייט פאר צדקה. דעמאלטס ביסטו גערעכט, אז איך גיב טאקע יעצט די 10 דאלער – איך האב א הונדערט טויזנט דאלער איך גיב אים הונדערט דאלער – no problem. דעמאלטס זאגסטו אמת. ווייל דו גיבסט שוין יעצט קעגן יענע הונדערט דאלער, relatively [רעלאטיוו].

ווען דו זאגסט "איך וואלט געוואלט" – דו וואלסט נישט געוואלט. דו האסט נישט קיין רצון. אפשר וואלסטו געוואלט האבן א רצון, איך ווייס נישט, ס'איז דא אסאך levels וואס איך קען זאגן. אבער... איך האב עס אויסגעארבעט, א רצון פאר א רצון. איך וואלט געוואלט דאס. יא, קען זיין, nothing is nothing, you know what I'm saying?

רבי נחמן און רצונות

און פארוואס האט רבי נחמן אזוי שטארק גערעדט וועגן רצונות? ווייל ער האט געזאגט אז איין מענטש זאל אזויפיל וועלן, אפשר וועט ער עפעס טון. ער האט נישט צו וועמען צו רעדן. ס'איז אפשר אן אנדערע reason פארוואס מען זאל טראכטן אז ס'איז די עיקר. אבער דאס איז וואס איך טראכט לגבי די נושא.

גוטע מידות זענען נישט נפרד פון מעשים

So רבי נחמן, אין מיינע אויגן, קומט אויס א זייער קלארע זאך. אויב מ'וויל רעדן וועגן גוטע מידות, דארף מען רעדן קודם וועגן גוטע מעשים. ס'איז נישט דא גוטע מידות וואס זענען נפרד פון גוטע מעשים. גוטע מידות איז די סיבה צו טון גוטע מעשים. ס'איז א מיטל צו טון גוטע מעשים. ס'איז א מענטש וואס טוט אויטאמאטיש גוטע מעשים. דאס איז די טייטש.

די שאלה פון "Faking It" (זיך מאכן)

אויב איינער איז א בעל גאוה, און ער learned to fake it [האט זיך געלערנט זיך צו מאכן], so... right, so דו גייסט דיר חינוך זאגן, אזוי ווי הרמב"ם זאגט, לכל הפחות. לכאורה, יא. But when you say "faking", it's a really funny thing that you say, because that's what I'm saying.

יא, איך האלט מיך בעסער פון יענעם. איך האלט אז ער איז א... אז איך קום ארויס איז נישט גוט. איך מאך זיך אז איך... I really האלט אז יענער איז א piece of crap [שטיק מיסט], און איך בין איך. איך האב גאוה אין מיר.

מיינסטו אז ער גייט זיך היילן פון זיין גאוה? איך ווייס נישט. ניין, ס'האט מיט תפילה גארנישט. Wait, no, but let's think why. Because when you talk about גאוה, I think also, again, איך ווייס נישט, ס'איז דא אן עבודה פנימית, "פנימיות המקום", וואס א מענטש טראכט ווען ער דאוונט, איך ווייס נישט. דאס איז וואס די חסידישע ספרים רעדן, אז אסאך מאל ווען זיי רעדן פון גאוה, זיי מיינען נישט די מידה פון גאוה, ס'איז א פסול אין שכליות.

דעפיניציע פון גאוה און ענווה

ווען מ'רעדט פון גאוה, איך טראכט אז גאוה איז א מידה בין אדם לחבירו. גאוה, איך האב שוין געזאגט דאס אמאל. גאוה מיינט אז דו פירסט זיך צו יענעם, וויאזוי רופט מען עס? Snobby, מתנשא. Snobby איז א right word. התנשאות. אזוי ווי ער רעדט צו יעדן איינעם... דו ביסט אלעמאל אונטער זיינע אויגן. דאס איז א מענטש, נעמסט?

און אן עניו מיינט אז ער רעדט גלייך אויף גלייך. אדער אפילו אונטער דיר, איז שוין א גרויסע ענוה. ס'איז ממש א שווה. ס'איז, מאכט זיך שוין נישט.

ניין, איך ווייס אז דער רמב"ם האלט אזוי. איך ווייס אז ס'איז צו פיל, איך ווייס. אקעי, איך בין מסכים. דארף מען מדייק זיין. אויך, ס'קען זיין אז ס'איז דא מענטשן וואס דו דארפסט נישט רעדן גלייך צו גלייך. אויך א שאלה, אפילו לויט'ן רמב"ם. ס'קען זיין אז דער רב דארף נישט רעדן ווי זיין חבר. ער דארף זיין אן עניו מיינט לפי ערך, לפי וואס ס'פאסט פאר א רב. ווען דו ביסט א רב, דו גייסט רעדן, דו ביסט נישט מיין חבר, דו מאכסט זיך נישט ווי מיין חבר, דו ביסט נישט מיין חבר. אמאל איז עס אויך חנופה סתם זיך צו מאכן ווי מיין חבר. מ'דארף פארשטיין, ס'איז נישט אזוי simple צו האבן גוטע מידות. מ'דארף זיך פרעגן אלעס. ס'איז זייער אסאך זייער קאמפליצירט.

די אינערליכע געפילן זענען overrated

אבער דערפאר, איך טראכט, איך מיין אז, again, same thing, מיר זענען, we overrate [שאצן איבער] די internal feelings.

איך טראכט אז איך האלט זיך גרויס. קיינער קערט נישט (nobody cares), איך האב נייעס פאר דיר. ס'איז נישט קיין גאוה. קיינער גייט נישט אן וואס דו טראכסט ביינאכט. איך מיין, דער אייבערשטער... נישט מענטשן גייט נישט אן, אבער דער אייבערשטער – דו טראכסט אזא בעל גאוה – דער אייבערשטער גייט אן וואס דו טראכסט ביינאכט. אקעי, דארפסטו זיך לערנען אז דער אייבערשטער גייט אן. אקעי, דאס דארף מען פארשטיין.

אבער דו טראכסט אז דו קענסט קומען מיט אזא זייער funny egoism. וואס איך טראכט איז די עיקר זאך. וואס איך טו, אז איך שפיר צו יענעם אדער איך שפיר צו יענעם נישט, מאכט נישט קיין חילוק. וואס איך טראכט, וואס איך וויל, וואס איך מאך די בושה, ס'איז דאך אזא גאונות.

So wait, ס'איז די עיקר. So וואס מיינט עס? So יעצט, לאמיר זאגן, איך זאג דיר, פאר each איינע פון די מידות, we have to learn [דארפן מיר לערנען]. פאר each מידה קען מען מאכן א שיעור פון צוויי יאר, איך ווייס נישט. At least איין שיעור זאל מען מאכן אויף יעדע איינע פון די ניין מידות וואס שטייט אין רמב"ם, at least. מינימום, ווייל ס'איז ממש נישט ערנסט.

זוכן דאס ריכטיגע ווארט פאר "ענוה"

אבער אויף איך טראכט אז ענוה מיינט זיך פירן שוה בשוה מיט מענטשן, און איך קען דיך ווייזן, די און די מענטשן זענען ענוים, און די און די מענטשן זענען בעלי גאוה, ס'איז נישט קאמפליצירט, right? יעצט וועסטו מיך פרעגן, יעצט לאמיר טראכטן אזוי, וואס איז די מידה וואס געהערט צו דעם? Right? I think ווען דו think-סט פון א מידה, דו think-סט פון something else. וואס איז די מידה...

דרך אגב, לאמיר נישט זיין קאמפליצירט. וואס איז די מידה וואס געהערט צו דעם? דו דארפסט פארשטיין, די מידה וואס געהערט צו זיך פירן... איך דארף א בעסערע ווארט פאר די ווארט ענוה. איך מיין אז דאס מיינט literally ענוה, אבער דער עולם מיינט נישט אזוי. נאר לאמיר זאגן, זיך פירן...

Wait, דאס איז נאך א נושא. איך וויל רעדן וועגן self-esteem אין א מינוט. איך ווייס, וויאזוי רופסטו די זאך וואס איך רעד? יא, די זאך אז דו מעסט רעדן מיט מיר אזויווי נארמאל, איז נאר מענטשליך, געוואוינט זיך איבער. נישט humility. נישט humility, מיר נוצן עס פאר עפעס אנדערש. נארמאל, איך ווייס נישט.

ער איז down to earth. מענטשלעך. נישט humility.

נאכאמאל, ס'איז דא מענטשן וואס פירן זיך אזוי, ס'איז דא אסאך מענטשן וואס פירן זיך אזוי, אמאל זענען זיי מצליח דערמיט און אמאל נישט, right? אבער ס'איז דא, ס'איז א זאך.

Arrogant אפשר? דו מאכסט אוועק א גאנצע זאך וואס איך טראכט? איין מינוט, איין מינוט. ניין, איך וויל דיר זאגן אן אנדערע פשט אין וואס דו זאלסט טראכטן, וואס די מידה... איך וויל מסביר זיין אז מידות זענען פנימיות'דיגע זאכן.

Arrogant, לאמיר זאגן arrogant איז א בעסערע טייטש פאר גאוה ווי... וואס איז די opposite פון arrogant? He's an arrogant person. דו פארשטייסט אז arrogant איז אויף וויאזוי ער דיעלט מיט מענטשן, נישט וויאזוי ער טראכט וועגן זיך. Having self-regard איז נישט די זעלבע זאך. ער האלט פון זיך שטארק. ער איז arrogant, מען רעדט צו אים און ער רעדט צו דיר אזויווי דו ביסט א... ס'פאסט אים נישט צו רעדן מיט דיר.

דאס איז וואס איך מיין אז ס'איז די opposite. ס'איז דא א ווארט. איך וועל פרעגן ChatGPT.

*There is no single widely recognized antonym for arrogant.*

איך וויל אן ענטפער. ער איז אויף ענגליש, איך וויל אויף אידיש. אן עניו, א מענטש צווישן מענטשן. איך ווייס נישט. ענוה הייסט דאס, ס'איז לשון הקודש דאך א ווארט. אבער מיר מאכן די meaning פון ענוה... איך זוך א בעסערע ווארט. אקעי, anyway, דער עולם ווייסט וואס איך מיין.

אבער איך וויל דאס זאגן, דאס האט א מידה, אן internal מידה. אן internal מידה מיינט אז איך האב ליב וויאזוי ס'פילט ווען איך רעד מיט א מענטש אזויווי ער איז מיין חבר. דאס איז וואס ס'מיינט. ס'מיינט נישט אז איך האלט זיך גרויס אדער קליין, דאס איז נאך א נושא. ס'איז דא א מידה וואס האט צו טון מיט יענץ אויך, תנא דמסייעא צו יענץ. לאמיר נישט אריינגיין אין די זאכן, ווייל דאן וועלן מיר זיין confused, און ס'מיינט אז יענץ איז די עיקר. ס'איז נישט די עיקר.

ס'איז דא א מידה, ס'איז דא מענטשן, איך קען די צוויי מענטשן, און איך האב דיר געזאגט, יעדער האט א מידה. ס'איז דא א מענטש וואס ער האט א position אויף און ער האט זייער ליב צו זיין אן עניו, און ער איז wrong, ווייל ער דארף זיך אנפאנגען ליב האבן זיינע טאטן, ווייל דאס איז זיין דזשאב, ער דארף זיין א גוטער...

שיעור אויף רמב"ם שמונה פרקים - פרק ד' (חלק ח')

נושא: ענווה און גאווה, די מעשה מיט ר' ברוך שלום אשלג, און די וועג צו טוישן מידות דורך מעשים.

---

די הנהגה פון ר' ברוך שלום אשלג: חבר אדער רבי?

ס'איז נישט אלעמאל א מעלה [צו זיין אן עניו]. ווייסט וואס רבי ברוך שלום אשלג האט געזאגט פאר זיינע חסידים?

ס'איז געווען א איד, רבי ברוך שלום אשלג, דער רבי פון אסאך מענטשן, פון אהרן ריזל [בריזל] – איך האב געוואלט דאס זאגן, איך ווייס שוין נישט צי ער איז נאך דא אדער נישט. עניוועי (Anyway), ער פלעגט זאגן אז ער פירט זיך מיט זיינע חסידים אלעמאל אזוי ווי א חבר; ער האט נישט געקענט זיין זייער "רבי".

ער זאגט אז ס'איז גוט פאר אים, אבער ס'איז נישט גוט פאר זיי. ער איז "סעלפיש" (selfish) אין דעם, ווייל פאר אים איז געשמאק צו זיין א חבר, אבער זיי דארפן אן אמת'דיגן רבי.

איך קען דאס דיבור אין רמב"ם... ס'איז פיל פאר יעדער מענטש, ס'איז טאקע אן אנדערע פראצענט, איך בין מסכים. מיר גייען קיין חסידים נעקסטע שטאפל. סאו (So), ווי א מענטש דארף גיין ברענגען א מענטש צו חתונה... יעצט זאגט ער – אה, און פאר דעם איז לייכט צו זיין אן עניו.

יעצט זאגט ער: "וועיט, וועיט, וועיט (Wait), איך וועל נאר אויספירן די זאך." סאו, די אנדערע קומט אויס יעצט, אויב איך האב דאס געברענגט צו ווייזן אז ס'איז דא מענטשן וואס האבן ליב די "ראנג" (wrong) וועג אויף דעם און דעם, אדער איך גיי פארקערט זאגן: איך האב געפירט טאקע וואס דו האסט געזאגט.

עניוועי, ענווה מיינט אז איך האב ליב צו זיין א מענטש צווישן מענטשן. און גאווה מיינט אז איך האב ליב צו שטיין אן טאפ (on top) פון דיר; איך פיל זיך אלעמאל ווי א העכער [?], און איך האב דאס ליב.

סאו דאס איז די מידה, דאס איז די אינטערנעל (internal) מידה. ס'איז נישט די זעלבע זאך ווי "ווי גרויס איך האלט איך בין", אדער "ווי געוואלדיג איך האלט איך בין". איך האלט אבדזשעקטיוולי (objectively) אז דו ביסט א שמויגער און איך בין א חכם – דאס איז נאך א נושא.

שאלה: און דאס איז נישט אויך אן עבירה?

ענטפער: ניין, ס'איז נישט קאנעקטעד (connected). אפשר... ס'איז א שאלה אין שיטה. ס'איז א שאלה אין שיטה, ס'איז צוויי אנדערע זאכן. ס'איז א שאלה אין שיטה אויב ס'איז אן עבירה. דאס איז מיין דעת.

דער אייבערשטער האט נישט ליב מענטשן וואס רעדן צו מענטשן אינגאנצן [מיט גאווה]... נישט ווייל דער אייבערשטער האט פיינט די ענווה, אזוי ווי עס שטייט אין חסידישע ספרים – איך ווייס נישט. איך מיין אזוי. איך מיין אז מען דארף לערנען. מען דארף בכלל לערנען וואס איז די מנהג העולם, ווייל דאס איז מעשים בכל יום און דאס איז א דבר שלא פוסק לעולם. I'm not sure. Just to be clear, I am not sure. איך האב געזען די פוסקים, יש אומרים ויש אומרים. עס איז דא שאלות ותשובות. איך זאג נאר, מען האט זיך נישט געהאלטן פון זיך. סאו (So), מען דארף לערנען. דאס איז א פאקט. דאס איז די קשיא וואס מען פרעגט. איך ווייס נישט. אקעי, ס'איז עפעס.

די חילוק צווישן "וויסן דעם אמת" און "גאווה"

איך וועל דיר געבן אן עקזעמפל (example), אקעי?

איינער איז א "ביוטיפול ארטיסט" (beautiful artist), שענער ווי דיר, און ער האלט זיך אז דו ביסט א גרעסערע ארטיסט ווי ער. ער דארף עס טון? יא, ער דארף. ער דארף זיך האלטן בעסער פון מיר, 100%.

But (אבער) ער דארף אבער נישט וועגן דעם זיך האלטן אז ער איז "בעסער" פון מיר [אין ווערד].

So now you're talking about (יעצט רעדסטו פון) די זעלבע זאך ווי מיר. אז דאס וואס דו ביסט אביסל בעסער, מיינט אז איך דארף זיך אריינקריכן אין דער ערד מיט אן אויפגעהויבענע נאז? איך דארף גיין מיט אן אויפגעהויבענע נאז אז דו ביסט בעסער? איך דארף זיך האלטן אז דו ביסט בעסער.

דו ביסט א חכם, דו ביסט אן עניו... אקעי, so you're getting close to what I'm saying.

וואס הייסט "זיך האלטן בעסער"? איך דארף זיך האלטן בעסער? וואס הייסט בעסער?

לאמיר זאגן געלט, יא? געלט איז זייער א פראקטישע זאך, יא? איך האב געלט, דו האסט נישט קיין געלט. סאו (So) דערפאר בין איך מער ווי דיר? אין וואס? יא, איך האב מער געלט. איך האב טאקע מער געלט. סאו וואס איז מער געלט? וואס הייסט בעסער?

איך האלט אז דערפאר בין איך בעסער [אלס מענטש].

I think that this feeling better needs to be divided into at least these two things (איך טראכט אז דאס פילן בעסער דארף ווערן צעטיילט אין כאטש די צוויי זאכן):

איך פיל זיך בעסער אז איך האב א מעלה צו דיר.

איין מינוט, wait, I'm telling you. יואלי, יואלי, לאמיך אויספירן. איך האלט אז אין דעם פונקט ביסטו גערעכט, אבער דו כאפסט אז דו קומסט אן כמעט צו וואו איך האלט. איך בין מסכים אז ס'איז דא צוויי אדער דריי זאכן, אפשר מער. איך זאג, יעדע מידה דארף מען לערנען עקסטער. דער רמב"ם, ווען ער מאכט די דעפיניציעס פון די זאכן, איז דא זייער א זאך וואס צו לערנען, ווייל דא ליגט זייער אסאך.

די פראבלעם: די התנהגות לגבי די מעלה

אבער, דו קענסט זאגן וואס איך האלט: ווייל דו ביסט טאקע א בעסערע פעינטער (painter), דו דארפסט מער געלט, אדער דו קענסט מער לערנען, וואטעווער (whatever) עס איז – גוט פאר דיר. אבער נישט וועגן דעם טארסטו נישט טרינקען קאווע מיט מיר אין בית המדרש.

דער חכם... אמאל טאר מען נישט. דער חכם טאר זיך נישט דרייען מיט שוטים אין א באנק אין אפיס.

רעיסיזם (Racism)? יא, איך ווייס. דער שיינער איד וואס ער טרינקט זיין קאווע עקסטער אז מ'זאל מערקן... די פשט פאסט עס נישט. אפשר איז ער גערעכט, איך זאג נישט. מ'דארף וויסן, אלעמאל... ס'ווענדט זיך וואס ער רעדט.

אקעי, דעמאלט איז די קוועסטשאן (question) אויף ריעליטי (reality), צי ס'איז טאקע אמת אדער נישט.

איך רעד דיר יעצט... לאמיר... אקעי, איך זאג אז אויב דא איז דער רום (room), נישט קיין חילוק. לאמיר זאגן דעט וועי (that way), לעצטע לאמיר נישט זיין פרעדיקטעבל (predictable) אלע פארצעטיג אויף איין מינוט.

איך זאג איין פשוט'ע זאך: אויב מיר זענען מסכים, דער חכם... ס'איז דא מענטשן וואס מיינען אז ענווה מיינט אז מ'זאל זיך מאכן "כלאחר יד" די אייגענע מעלות. ס'איז דא אזעלכע ספרים, אפשר פארשטיי איך דאס, און זאלן מיר תורת פארוואס. אקעי, לאמיר נישט גורס זיין יענע שיטה פאר דעט (for that).

אויב מיר זאגן אז איך דארף נישט זיין קיין נער אויף זיך נישט שניידן... איך זאג, איך קען מער גוויסן דער אמת. יא, קענסט דאך דעם מעשיות יענער: "אדער ביסטו א שקרן אדער א בעל גאווה". ווייסט, יענער זאגט ער ביסט ביידע... איך זאג, איך זאג זיין א שקרן. פארוואלדליך טעהן, זאגט ער דארפסט א שקרן אין א מלגאווה [בעל גאווה]. דער קיצור, געווענטליך אז עס זאל א שקרן אין א מלגאווה צוזאמען.

וואס, if we take out (אויב מיר נעמען ארויס) דאס "פריים" (frame) אויף א שקרן, and we do, און מיר זאגן אז זיין עובד איז א געוויסער התנהגות ביחס צו מיינע מעלות. אויב האסטו נישט קיין מעלות – הייבט זיך נישט אן די גאנצע פריילן. ס'איז סתם א שטות. לאמיר זאגן אזוי, יעדער האט עפעס א מעלה, ס'איז זייער שווער צו טרעפן א מענטש אן קיין איין מעלה. און דערפאר וועט זיך טרעפן יעדער איינער פארוואס ער איז בעסער פון יענעם, עפעס איז ער בעסער.

און דערפאר איז די פשט פון די גאוה: איז נישט די האבן די מעלות און די וויסן אויף די מעלות, ס'איז וויאזוי דו ביסט רעלעיטעד (related) צו דעם.

איינס פשוט קען איך זאגן: ווייל איך קען מער ווי דיר אדער ווייל איך האב מער געלט ווי דיר, מיין איך אז איך מעג נישט זיצן מיט דיר און שמועסן וועגן פאליטיק? אפשר טאר קיינער פון אונז נישט טון, אבער דאס איז א דיפערענט דיסקאשן (different discussion). אבער אויב ס'איז סתם אן ענין פון פחיתות הכבוד – נישט. דאס איז איין זאך.

משה רבינו, אזוי ווי משה רבינו איז געגאנגען משמש געווען פאר יוסף – יא, דאס איז א דוגמא פון משה'ס ענוה, "עניו מכל אדם". ער האט געדארפט סערוון (serve), האט ער געסערווט.

נאכדעם איז דא נאך א זאך, ס'קען אויך זיין אז ס'איז דא א געוויסע התנהגות לגבי מיינע מעלות אויך. חסידישע נארמאלע זאגן: "איך וויל נישט זיך מייחד זיין צו זיך, איך דארף זאגן אז דער אייבערשטער האט עס געמאכט," איך ווייס וואס. אדער "איך וויל נישט די גאנצע צייט טראכטן פון דעם, איך מעג אויך טראכטן אויף מיינע חסרונות אויך."

אקעי, דאס זענען באלאנסעס (balances), דאס איז שוין רעלעישן (relation). קיין זאך איז נישט די זאך אליין; ס'איז נישט וויסן ווי גרויס איך בין אדער ווי קליין איך בין, ס'איז וויאזוי איך פיר זיך לגבי דעם ווי גרויס איך בין.

נאר, דו קענסט הייבן ווייטער שאלות: אפשר איז דא א שמינית שבשמינית וואס דארף יא? אפשר ווייסטו נישט וויאזוי צו רעכענען די שמינית שבשמינית? וואטעווער, אלע מיני. עניוועיס, דאס איז די בעיסיק (basic).

טוישן די טבע: טרעינען דעם יצר הרע

וואס איך וויל נאר אנקומען איז אז אלעמאל איז דא א פעולה. אמאל, זעלטן, איז עס א פעולה פנימית. ווייל כמעט אלעמאל רעדן זיי פון א פעולה חיצונית, און די מידה מיינט... ס'קען זיין אז ס'איז דא א פעולה פנימית אינגאנצן. עגעין (Again), איך האב נישט געטראפן איינס.

אבער סתם דו ווילסט רעדן פון... וויאזוי מאך איך א מידה ליב צו האבן צו זיין אן עניו, ווען איי טינק (I think) די נעיטשער (nature) פון עווער פערסאן (every person) איז די אפאזיט (opposite)?

ענטפער: ניין, איך הער אויף צו טראכטן אז ס'איז דא א נעיטשער.

שאלה: ניין, טאקע?

ענטפער: ניין, אז איינער... ווייט, ווייט (wait), איין מינוט, איין מינוט, לעטס נאט ארגיו (let's not argue). דו זאגסט די נעיטשער... ניין, די נעיטשער... דאס האב איך דיר געזאגט גערעכט. אויב ס'איז דא א נעיטשער, איז עס א נעיטשער. אונז רעדן נישט יעצט פון נעיטשער, אונז רעדן נאך פון מידות, רייט (right)?

איך גלייב נישט אז ס'איז דא א דיבור אז די נעיטשער פון א מענטש איז א שלעכטע מידה. דאס איז וואס ביי די מוסר'ניקעס, געוויסע מענטשן האבן ליב צו זאגן אז ס'איז נישט אמת. די נעיטשער פון א מענטש איז אזוי ווי די רמב"ם וואלט נישט מסכים געווען. די נעיטשער פון א מענטש איז געוויסע פאטענשל (potential), און ס'איז נוטה צו געוויסע מידות, אמאל שלעכטע און אמאל גוטע.

אבער ס'איז נישט פשוט אז מ'דארף זיך שלאגן מיט די נישט. מ'דארף זיך קיינמאל נישט שלאגן מיט די נישט. מ'דארף קודם... מ'שלאגט זיך נישט. אונז זענען נישט דא אויף די וועלט זיך צו שלאגן מיט די יצר הרע. אונז זענען דא אויף די וועלט אויסצולערנען די יצר הרע. טרעינען (Train).

די מעשה מיט ר' ברוך'ל פריינד: גיין צו די עקסטריעם

וויאזוי טרעינט מען אים? האט ער געזאגט, דורך זיך פירן. אזוי ווי ער זאגט, אויב למשל אן עניו מיינט נישט זיין איז די תירוץ... אויב איינער למשל, מ'קען טון די רמב"ם וואס ער גייט זאגן שפעטער, אין די פרק: גיין צו די אנדערע קצונות (עקסטרעמען).

איך האב אמאל געזאגט אז ס'איז געווען א איד, ר' ברוך'ל פריינד, ער האט געארבעט אלעמאל געארבעט אויף די קצונות פון ענווה. עניוועיס, ער האט געהאט א תלמיד, א זון, א רבי'ש קינד – אדער ער האט זיך געהאלטן א רבי'ש קינד – עניוועיס, ער האט אים געזאגט אז ער האלט אז די תיקון פאר זיין נשמה וועט זיין: ער זאל זיך אנטון א קורצע הויזן מיט אזא טי-שירט, און זיך דרייען אין שוק מאה שערים, און זאגן: "ווער דארף מ'זאל שלעפן א פעקל?"

אזוי ווי די זענען די באמבארדירונג פליגערס... יא, יא, יא, יא.

באט דיס איז א פרעקטיס (But this is a practice) דעט טיטשעס יו (that teaches you). איף יו דא איט אינאף (If you do it enough), יו אר סופאזד טו סטארט לאווינג איט (you are supposed to start loving it), יו אר נאט סופאזד טו בי דזשאסט צורודעט (you are not supposed to be just crushed) פון די גאנצע.

ער זאגט, און נאכדעם וועט עס דיר אויסלערנען אז ס'איז גארנישט אז מ'זאל שלעפן פעקלעך פאר מענטשן. ס'איז גארנישט. די גאנצע זאך איז אויך א לייוו (alive/a life?), ס'איז גארנישט. דו גייסט אן, מ'וועט דיר זאגן "שלעפ א פעקל", אמאל מיט קורצע הויזן.

אקעי, באט דיס איז די פרעקטיס, רייט? דיס איז די וועי. ווען דו וועסט עס טון גענוג... אקעי, דיס איז אן עקסטריעם (extreme) גאנג צו די עקסטריעם. באט דאס וועט דיר אויסלערנען פון דעם, דאס וועט דיר אויסלערנען אז ס'איז גאנץ געשמאק צו לעבן באנאווע. ס'איז נישט געשמאק צו לעבן בגאוה, ס'איז געשמאק צו לעבן באנאווע.

איז דא אן אנדערע וועג? (מעדיטעישן vs. מעשים)

שאלה: איז דאס די איינציגסטע וועג וויאזוי איך דארף טון?

ענטפער: איי טינק סאו (I think so), יא.

שאלה: איז נישטא קיין וועג וויאזוי צו איבערצייגן די...?

ענטפער: ניין, ווייל דאס איז נישט קיין איבערצייגונג. עגעין (Again), אנלעס (unless) מ'רעדט פון א זאך וואס איז אינגאנצן אינטערנעל. איי דאונט נאו וואט (I don't know what)... יו העוו טו גיוו מי ען עקזעמפל (You have to give me an example). איך האב נישט געטראפן די ליסט, איך דארף מאכן די ליסט יעצט.

רוב מענטשן מיינען אז גאוה איז אן אינטערנעל טינג (internal thing), די מושג, באט איי טינק דעטס ראנג (but I think that's wrong). רוב מענטשן מיינען אז תאוה איז אן אינטערנעל טינג, איי טינק דעטס ראנג.

תאוה מיינט איך האב ליב צו פרעסן, אדער צו פיל, רייט? אבער אויב דו האסט נישט ליב צו פרעסן, דו האסט נישט ליב צו טראכטן אז דו גייסט עס נישט טון.

אקעי, that's a whole different story (דאס איז א גאנץ אנדערע מעשה). Nobody likes it. דו האסט נישט ליב צו טראכטן... קיינער האט נישט ליב צו טראכטן אז ער גייט עס נישט טון. אפשר. כולי האי ואולי האט ער ליב, אבער דו האסט עס נישט ליב צו טון.

פון וואס רעדט מען דא ווען מ'רעדט? ס'איז דא פנימיות'דיגע זאכן אפשר, I don't know what. עס האט נאר אן external (חיצוניות'דיגע) מידה, אבער די וועג וויאזוי איך קען עס טשעינדזשן (change) איז אדער טון, אדער קען איך מעדיטעיטן (meditate) אסאך אויף די wrong aspect (שלעכטע חלק) פון די גוטע...

שיעור שמונה פרקים להרמב"ם - חלק ט'

נושא: עבודות פנימיות, סכנת הדמיון, ומידת הביטחון במשנת הרמב"ם

---

א. מחשבה מול מעשה: האם "לחשוב" נחשב עשייה?

אויב דו האסט נישט ליב צו פרעסן, האסטו ליב צו טראכטן וועגן פרעסן. אקעי, that's a whole different story. Nobody likes it. דו האסט ליב צו טראכטן [אבער] קיינער האט נישט ליב צו טראכטן וועגן פרעסן [סתם אזוי]; ער האט נישט ליב צו טראכטן אז ער גייט פרעסן. אפשר, כולא האי ואולי. ער האט ליב צו... ער האט עס ליב, ער האט עס ליב צו טון. פון וואס רעדט מען דא ווען מען רעדט? דא רעדט מען פון אינערליכע זאכן אפשר, I don't know what.

ס'איז דא אן external [חיצוני] מיטל, יא. אבער די וועג וויאזוי איך קען עס טשעינדזשן [טוישן] איז: אדער טון, אדער קען איך מעדיטעטן [meditate] אסאך אויף די long effect, אויף די גוטע פארט פון עקטן [acting] ווי א נארמאלער מענטש. דאס איז עווענטועלי טשעינדזשינג מיך. נישט דוקא אז ס'דארף עקטשועלי גיין קעגן... נישט קעגן, ס'דארף נישט גיין קעגן. גיין קעגן איז... וואס איז דאס? גיין אזוי וועט דער יצר הרע באמערקן נישט. ניין, איך מיין... יעדער רעדט, יעדער זאגט "גיין קעגן". יא, יעדער זאגט "כפיית המעשים", ס'איז טאקע נישט געטון, און פון דעם האט ער נישט געהאט קיין תיקון. דא זאגט ער, יעדער מעשה האט געגעבן א נאמען אויך. ס'איז נישט קיין חילוק.

ב. די עצה פאר דעפרעסיע: פונקציאנירן

איך וויל עצבות, יא, אדער זאכן נאר אינטערנעל [פנימי]. אה, wait, wait, wait. איך האב געהערט אמאל פון א איד, דרך אגב, יא, איך האב געהערט פון א איד, א גרויסער פסיכאלאג, ער האט געטריט [treated] אסאך מענטשן. ער האט געזאגט, ער זאגט, ס'איז דא אסאך מענטשן מיט דעפרעשאן, ער ווייסט נאר איין עצה פאר דעפרעשאן: אויפשטיין און אנהייבן עפעס צו ארבעטן. יא.

אבער וואס האט יענער געזאגט? ער האט אסאך געזען, ער זאגט, ער האט געזען אסאך מענטשן. ער זאגט, וואס מיינט... איך זאג, די דעפינישאן פון דעפרעשאן איז אז א מענטש פאנקשאנט [functioned] נישט. דאס איז די פראבלעם, דאס איז די דעפינישאן. דו פאנקשאנסט נישט, דו קענסט נישט ממשיך זיין. זאגט ער: זיי יא ממשיך. אקעי, דו קענסט זאגן, "איך האלט נישט אז דאס איז די פראבלעם."

I don't know, איך בין מסכים, איך ווייס נישט אויב דאס איז... איך זאג דיר, ס'איז געווען א איד, איך האב געקענט א איד, ער האט מיר געזאגט זיין עקספיריענס. אן עלטערער איד, א גרויסער בעל תורה, ער האט געזאגט, ער האט געזען אסאך מענטשן וואס דאס איז די עצה. I don't know, ער האט געטראכט אז אלע אנדערע עצות האבן נישט געארבעט.

ג. מדיטציה ודמיון: האם זה עוזר?

איך מיין צו זאגן, now you're asking me if there are internal practices [אויב עס זענען דא פנימיות'דיגע עבודות]. For sure there are internal practices. קודם כל, internal practices זענען מעשים, א כלל קודם. ס'איז עפעס געטון, ס'איז נישט געטראכט אליין. "געטראכט", I don't have a good word. מ'דארף כאפן, מ'דארף אויספיגערן אז דאס וואס ס'איז טראכטן איז "געטון".

מעדיטעטן איז גוטע וואס. יא, די ווארט "מעדיטייט" איז popular nowadays [פאפולער היינט]. But it depends, yeah, but also, look, people are dreaming all day. מענטשן זענען א זאך אין די באשעפענישן וואס, דעי dream [זיי חלומ'ען] וועגן זאכן אנשטאט טון זיי.

און no, דו ווילסט מיר זאגן, פארשטעלן [imagine] יעדע מאל וואס איך טרעף יענעם, גיב איך אים א box [זעץ], און איך קען זיך אראפרעדן מיט דמיונות, וואס איך גיי אים טרעפן, און איך שמייכל. At some point, גיי איך טאקע ארדן שמייכל מיט אים. עס איז אמת, האסט געטרייט, און no, צו געארבעט, sometimes. אבער, דעיס, סאו דעיס א סתירה צו וואס איך זאג? ניין, נישט קיין סתירה, ווייל איך זוך נאך אלץ די מעשה. אדער, יעצט דיך צו וועגן וויאזוי צו דיר באקומען די הרגל.

קען זיין אז דמיון איז א דראם [dream/problem?], דראם רעדט נישט וועגן דמיינען קיין א זאך. I don't know, דער גיידער דמיינען, ס'איז נישט קיין זאכליכע דראם. אפשר רעדט ער וועגן דעם אין פרקי נביאים, אן אנדערע פלעצט, איך ווייס נישט, און אין דעם ספר רעדט ער נישט וועגן דאס. ס'איז נישט אז דער איז יעדע טאג 20 מינוט און האט ליב אלע אידן. דאס איז גוט ווייל ס'מיינט אז איך האב אזא ליב, מילא העלף איך זיין. איך זאג נישט אז איך דארף שולל זיין אזוי ביידע טעותים. נישט אז גארנישט מאכט נישט אויס נאר דער באנק אקאונט. ס'מאכט אויס אז מ'טוט עס מיט א געשמאק, דאס מאכט נאך א גוטער מענטש. אבער זיין א גוטער מענטש מיינט דער וואס האט ליב צו העלפן א צווייטע אידן, איז א געשמאק. נישט אזוי ווי מען הייבט אן דער עבודה.

ד. מידת הביטחון בשמונה פרקים

איך ווייס נישט אז דער עבודה קען זיין אז דער עבודה... מידת הביטחון!!! אקעי, אין די שמונה פרקים שטייט נישט דא מידת הביטחון. מידות איז א טעאלאגישע מיטה? איך ווייס שמונה פרקים. אפשר איז דא עפעס וואס עס האט צו טוהן מיט age ווען מען דארף טראכטן. עגען [Again], דערמאנט ער נישט די אלע מידות, אויב איך געדענק גוט? איך ווייס, אונז זענען זייער צוגעוואוינט צו טראכטן פון רוב זאכן, אלס מער internal וואס זענען עקטשועלי. אדער ווי זי should be. עס איז א געוויסע חסידישע חינוך אדער איך ווייס נישט שוין וואס.

בטחון מיינט... דער חובת הלבבות, איך בין מיר נישט מסכים אז בטחון איז א internal, אפילו בטחון. איך קען דאך... עס איז א רואיגקייט אז עס איז נאר internal. דער חובת הלבבות איז א גאנצע שער דערוועגן, און דער רמב"ם איז נישט גורס. אבער ס'קען זיין דער רמב"ם רעדט וועגן יראת הכבוד, דאס איז נישט דאס זעלבע.

תלמיד: יא, ס'קען זיין דער רמב"ם רעדט פון בטחון? ס'שטייט אין תורה בטחון און אזוי.

רבי: ס'שטייט אין תורה, ס'שטייט אין תהלים.

תלמיד: און דער רמב"ם איז נישט קיין תנא?

רבי: ניין, ס'איז שוין אז בטחון איז א מדה, ס'שטייט נישט אין מדות.

תלמיד: איך האב אן אנדער פשט אין בטחון, ווייל זיי קענען סתם זאגן זאכן. דער רמב"ם טוט דאס נישט עקזעקטלי, איך ווייס נישט. ס'קען זיין בטחון איז עפעס וואס איז שייך צום אייבערשטן, איך ווייס נישט וואס דער רמב"ם האלט.

דער רמב"ם רעדט פון בטחון, ס'איז אן אינטערעסטינג שאלה. חובת הלבבות האט א גאנצע שער דערוועגן, און דער רמב"ם איז נישט גורס. אבער ס'קען זיין דער רמב"ם רעדט וועגן יראת הכבוד, דאס איז נישט דאס זעלבע. און איך מיין אז מ'זעט עס פון דארט פשוט.

ה. דמיון ביי צדיקים און אין עבודת ה'

און ס'שטייט עפעס א מעשה, רבי אשר סטאלינער האט געזאגט אויף עפעס א זאך וואס דער לעכאוויטשער האט געזאגט, האט גילוי געזאגט אז ער האט נישט געהערט דערפון, ער ווייסט נישט אויב ס'איז אמת, אבער לכאורה וואלט מען געקענט זאגן אז ס'איז א דמיון, ווייל ביי אלע צדיקים מאכט זיך דאך דמיונות. אבער לעכאוויטש איז דאך ריין פון דמיון, מוז מען זאגן א פשט. סאו האב איך גענומען פון דעם די חלשות'דיגע חלק, אבער די כלל האב איך גענומען פון דעם, אז ביי אלע צדיקים מאכט זיך אויך דמיונות.

וואס מיין איך צו זאגן? איך ווייס נישט וואס איך מיין צו זאגן. איך מיין צו זאגן אז אמאל דאכט זיך עפעס א רוח הקודש, ס'איז נישט פונקט אזוי, דאס איז א זאך. אבער וואס איך מיין, וואס איך נעם ארויס פון דמיון, איז אז די חסיד'ישע דרך עבודה איז סאמטיים'ס נוטה צו האבן א דמיון, ווייל מ'פאוקעסט [focuses] זייער אסאך אויף אינטערנעל סטעיטס [internal states]. און דעמאלט דארף מען וויסן וואס איז א דמיון, אט ליעסט [at least] מען דארף וויסן וואס איז א דמיון און וואס איז נישט.

די תניא איז אויך בודק וואס איז א דמיון און וואס איז נישט, און אזוי ווייטער. די תניא מער ווייניגער זאגט וואס איך זאג, אז אויב למעשה איז עס א דמיון, איז עס נישט קיין דמיון [כלומר: אם זה מביא למעשה, זה לא דמיון]. ער זאגט עס אביסל אנדערש, נישט עקזעקטלי.

ו. משל ה"צמאה נפשי" והמים

עניוועי, פאר דעם זאג איך, איך האב געזאגט אז פאר דעם האב איך א שטיקל ענין צו ארויסנעמען די, צו מסביר זיין אז פנימיות מיינט, אט ליעסט אין די קאנטעקסט פון מידות טובות און יענץ, די מידות וואס זענען נאר בין אדם למקום, דער רמב"ם אין דעם ספר רעדט בכלל נישט פון יענע מידות, כמעט נישט. אין זיין סיסטעם האט ער עס גערופן מעלות שכליות, און ס'שטייט אין דעם ספר רעדט ער כמעט נישט פון יענץ. ווען ער רעדט פון נבואה רעדט ער וועגן דעם, און אביסל אין די ענד פון דא, אבער דער ספר איז מער געקומען פאר מעלות המידות. סאו אט ליעסט אין די קאנטעקסט מיין איך אז אלע מידות מיינען אז יא, איך האב ליב צו טון א געוויסע זאך, אבער איך דארף עס ליב האבן צו טון, נישט ליב האבן צו טראכטן פון דעם, וואטש איז די עקזעקט דעפינישאן פון דמיון. פארשטייסט?

אזוי ווי איינער, אזוי ווי, אפשר ארבעט עס אפילו ביים נדבה מקום. "צמאה נפשי, מושך וארוץ" - אקעי, דו ווילסט קומען? דו קומסט? דו קומסט נישט. דאס שטייט אין תניא, דרך אגב, אז ווען איינער שרייט ביים דאווענען, "ווען וועל איך זען דעם אייבערשטן?", און נאכדעם קומט ער און דער אייבערשטער זעצט זיך אוועק ביי זיין גמרא, און ער איז נישט דארט. דו האסט דאך געמיינט אז דו ווילסט לערנען. דארט זעט מען דאך, אזוי איז דער בעל התניא. וויאזוי זעט מען אז מ'דארף לערנען זיין תורה? ווייל דארט איז עס פועל. ער זאגט, "אה, דאס איז וואס איך האב א דמיון."

אזוי ווי איינער שרייט, "חוקת עולם לדורותיכם." ער שטייט אינמיטן די וואסער, און ער שרייט "וואסער!", טרינק עס שוין פאר א גוט יאר. יא. סאו, ס'איז דא אזא פראבלעם אויך אין דעם. סאו מ'ווערט אזוי אונז צו די סייקל [cycle], ווייסטו, איך וויל וועלן, און איך האב אזוי ליב צו וועלן, סאו ס'האט א תענוג פון זיך. און נאכדעם, וואס ווילסטו? ס'איז יא עכט, אבער ס'איז א דמיון וואס איז סירקלען [circling]. ער וויל וועלן, ער וויל די פילינג, ווייל ער איז אינטערנעל אין א געוויסע סענס.

דביקות איז די ווייניגסטע אינטערנעל זאך, ווייסט פארוואס? ווייל דביקות מיינט דיין טאטש [touch] מיט'ן אייבערשטן, און דער אייבערשטער איז נישט דיך. אויב ס'איז דא איין זאך וואס איז נישט דיך, איז עס דער אייבערשטער. אקעי, איך פארשטיי וואס דו זאגסט. איך ווייס, באט איט'ס טרו, באט איט'ס אלסאו נאט טרו אין די סעים וועי. מ'מוז עפעס מוז זיין אנדערש פון דיך וואס איז א גאנצן טאג, יא, מ'קען רעדן.

ז. הגדרה מחודשת לביטחון: רוגע שמונע עבירה

עניוועיס, סאו, נוגע דעם, איך האב געזאגט אז בטחון... איך מיין למשל אז ס'שטייט אין תהלים "בטחו בה'", מיינט עס צו זאגן אזוי, ס'מיינט בערך, ס'מיינט נישט דאגה'נישט. דאגה יא אדער דאגה נישט, איט'ס נאט סאו אימפארטענט. איך מיין אז ס'מיינט: זיי נישט קיין גנב. איך ווייס אז דו ביסט נישט מסכים מיט מיר.

אקעי, גוט, איך זאג דיר וואס איך מיין. וואס דו זאגסט אז בטחון איז אן עקסטערנעל מעדע? איך זאג דיר, בטחון מיינט א מענטש איז רואיג. פארוואס? ווייל די רואיגקייט איז גורם דאס. איך ווייס וואס מיינט איינער איז נישט בטוח? אז ווען ער דארף צאלן רענט...

ניין, דאס איז א פראבלעם. נאבאדי קעירס אויב דו האסט סטרעס. דו קעירסט, ווייל דו ווילסט האבן א געשמאקע לעבן. אבער ווען איך בין רואיג, זע איך זאכן אנדערש ווי ווען נישט. לאמיר אפילו גנב'ענען, לאמיר אפילו גנב'ענען. ווען איך בין רואיג, וועל איך נישט אזוי שנעל גנב'ענען, יא. "מאמין במאמינו" האט צו טון מיט בטחון. פארוואס? ווייל איינער איז אן ערליכער, ער זאגט, "איך טו וואס איך דארף טון..." יא, איך ווייס, אבער דער אייבערשטער... דו זאגסט אז בטחון איז קאנעקטעד מיט דעם, איך גלייב אז דו מיינסט נישט דאס. איך מיין אז בטחון איז קאנעקטעד מיט דאס, וואס ס'מיינט אז ער איז נישט לחוץ, און ווען ער איז נישט לחוץ, גנב'עט ער ווייניגער. ס'איז אויך אן עבודה, יא. אבער ער איז נישט צופלאצט.

ניין, אפשר דאס איז די מטרה פון די גאנצע זאך. וויאזוי ווייסטו אז מ'דארף זיין אנדערש ווי וואס דו פילסט אז ס'איז אזוי? אזוי קלאר ווי די זון שיינט. אדרבה, איך וועל דיר זאגן נאך מער, איך וועל דיר זאגן נאך מער. דו ווייסט אז דער חזון איש האט געהאט א crazy internal סייפער [cipher/system], און ער איז נישט מסכים. ער זאגט אז דאס איז נישט קיין נארמאלע וועג פאר אן ערליכן איד.

שיעור אין שמונה פרקים להרמב"ם - חלק י׳

נושא: די סכנה פון לערנען האלב, און די קשיא אויף "דרך הממוצע"

---

די סכנה פון נעמען נאר "שברי פראזעס" פון א שיטה

אבער דו טראגסט מיט שברי פראזעס [fragments of phrases]. ניין, אפשר דאס איז די מטרה פון די גאנצע זאך. וויאזוי ווייסטו אז מ'נארט זיך נישט איין, אז וואס דו פילסט אזוי וויכטיג, ס'איז וויכטיג פאר דיר ווייל דו לעבסט זיך אין דיין קאפ?

אבער... אבער... איך האב דאס אויסגעהאלטן [maintained/argued], אז עס זענען וויילט נישט שטארק [valid/strong]. און ער איז נישט מסכים. ס'איז נישט קיין מהלך, א וועג פון זיין אן ערליכער איד. מען קען נישט זיין א איד פון א ביסל "חובות הלבבות", און דעמאלסט בלייבן מיט די עקסטרים [extreme] פארט פון יעדער זאך.

ווייל יעדער שיטה האט זיך א געוויסע בעלנס [balance], רייט? דאס איז א כלל, סתם א כלל. איך האב א פראבלעם מיט דער... דער מענטשן וואס לערנען נאר... ניין, אלע מענטשן וואס לערנען די גאנצע "חובות הלבבות" נאר א "שער היחוד", אדער פון גאנץ בעל שם [טוב] ווייסט מען נאר איין ווארט, אז "הכל בידי שמים"... דאס איז נישט קיין וועג.

די נויטווענדיגקייט פון די גאנצע סטרוקטור (Structure)

ווייל יעדער שיטה, יעדער ספר, האט דאך א פארט פון שלמות. עס איז דא, אז דער "חובות הלבבות" האט געהאט צען שערים. פון דעם קומט ארויס א געוויסע סדר עבודה. If you leave them [אויב דו לאזט זיי אויס], און די בעלנס איז, אדער אויף וויאזוי ס'קאנעקט זיך איינער מיט די צווייטע... אדער א שפעטער שער איז אימפאסיבל [impossible]. "שער אהבת ה'" – וואס איז דער לעצטער שער – איז אימפאסיבל [אן די פריערדיגע].

אז ס'איז דא א זאך וואס הייסט מידות, און ס'איז נאר איינע פון די פיר פארטס וואס מאכט אויס די סטרוקטור [structure] פון מידות, און ס'איז דאס פיין ביי די "דרך הממוצע", און זיי זענען נאך נישט אנגעקומען צו פארשטיין וואס דאס איז טאטאל דעטעטשד [totally detached] פון די "דרך הממוצע".

וואס דער עולם קען אהיים גיין און מיר זאגן: "וואס איז טייטש פון דעם 'סתם צווישן צוויי קצוות'?" איך האב נישט קיין אנונג וואס ער מיינט. איך האב געטענה'ט קעגן דעם. ס'איז אבער די סטאדי (study). איך... ס'איז א וויין [?], אדער אז מ'ווייסט נאך וואס ער מיינט. אויך, ס'איז אן די הקדמה פאר די דרך. איך קען עס נישט זען/זאגן. לעצט אינמיטן פון "דרך הממוצע", און נישט וואס דער רמב"ם מיינט. איך בין מסכים, איך זאג אז עס פעלט די אינהאלט.

יא יא, מיט איך... איך האב שוין אמאל... איך האב אים מסכים געווען, איך זאג: אבער מיר דארפן פארשטיין וואס ער מיינט. מיר דארפן פארשטיין וואס מיינט דאס "אינדערמיטן". אפשר האט דאס א דוגמא ערגעץ, אבער אויך די הגדרה.

די קשיא אויף "דרך הממוצע": וואס איז שלעכט מיט זיין "צו גוט"?

און וויל איז דא שם [?]. אויף וואס איז שלעכט מיט צו זיין עקסטרים [extreme] גוט? יא, וואס איז דאס? "דרך הממוצע", יא. דאס מיינט דאס, אז "דרך הממוצע" מיינט נישט צו גוט און נישט צו שלעכט? קען דאך נישט זיין! זייער פאני (funny).

בכלל, וויאזוי ווייס איך ווען ס'איז אינדערמיטן? מיט וואס גיי איך עס מעסטן? וואס מיינט דאס בכלל? דאס איז א very basic question [זייער א יסודות'דיגע קשיא] וואס מיר דארפן וויסן.

אדער בכלל, לאמיר זאגן, באוועגט עס עכטער. וואס זאגט מיר די ווארט "ממוצע"? זאג מיר די מעסטער [measure/ruler] אין א גוטן טאג. וואס גייט מיר אן אז ס'איז אינדערמיטן?

ס'איז א ערנסטע קוועסטשען [question] אויף די זאך דעריבער, אין א certain way [געוויסן זין].

נאכאמאל, אקעי, מאך נאר צו מיין מאשין. איך גיי אים נעמען אויך.

חוקים ומשפטים צדיקים - 'עדל' - גלייך, ריכטיג, ממוצג

Series: Shmone Prakim Yiddish

Number: 53

Date: 2025-12-10

In this fascinating shiur, the maggid explores how Rabbi Shmuel ibn Tibbon's translation of Rambam's "good deeds" (מעשים טובים) instead of the literal "good actions" (פעולות טובות) reveals a profound principle: translation isn't just about converting words between languages, but about translating entire cultural and philosophical frameworks. Through detailed analysis of Arabic sources and comparisons with Aristotle and Plato, he demonstrates how the concept of "balance" (צדק/מעתדלה) connects justice, health, and virtue in both Greek philosophy and Jewish thought. This deep dive into translation methodology shows how understanding requires not just linguistic knowledge but cultural literacy - knowing how to express universal truths in the unique "language" of each tradition.

Argument Flow Summary

סיכום מקיף של השיעור על הרמב"ם

נושא מרכזי: מחלוקת בתרגום המילה הראשונה בפרק של הרמב"ם

הקדמה ורקע

השיעור מתמקד במילה אחת (אולי שתיים) מהרמב"ם, ומפתח דיון עמוק על היחס בין תורה, פילוסופיה ושפה. בשיעור הקודם נדונו "תורות גדולות" בנוגע למחלוקת בין המתרגמים.

עיקר המחלוקת בתרגום

שתי גישות עיקריות:

1. תרגום מילולי מערבית: "הפעולות הטובות"

2. תרגום של ר' שמואל אבן תיבון: "המעשים הטובים"

חשיבות ר' שמואל אבן תיבון:

- מתרגם מורשה של הרמב"ם (קיבל הסכמה)

- הרמב"ם התפעל מידיעתו בערבית

- הרמב"ם מציין שערבית היא "לשון קודש שנשתבשה"

הטענה המרכזית: תרגום תרבות, לא רק שפה

אבן תיבון לא רק תרגם שפה אלא תרגם תרבות:

- מערבית לעברית - תרגום לשוני

- מ"מוסלמית" ל"יהודית" - תרגום תרבותי ומושגי

- התאים את המושגים לעולם היהודי

דוגמאות:

- "מעשים טובים" - מושג יהודי מוכר (מופיע במשנה, ירושלמי, מדרש)

- שימוש בשמות ראובן ושמעון במקום שמות ערביים

- המחשה מתרגום "ספר" ל-"book" או "scripture" - חשיבות התאמת המושג התרבותי

דיון פילוסופי: היחס בין תורה לפילוסופיה

ביקורת על הטענות נגד הרמב"ם

טענות נגד הרמב"ם:

- יש הטוענים שהרמב"ם "הכניס בדוחק" רעיונות מאריסטו לתוך התורה

- מושגים כמו "שלימות הנפש", "שלימות השכל", "שלימות המידות" לא מופיעים במפורש בתורה

תשובת המגיד שיעור:

1. רעיונות לא שייכים לאף אחד - אין "רעיונות יהודיים" מול "רעיונות גויים"

2. מחלוקות קיימות בכל מקום - גם בין חכמי ישראל, גם בין אומות העולם

3. דוגמה מאתיקה רפואית - אותן שאלות מופיעות גם בהלכה וגם בספרות כללית

ראיות לזהות בין תורה לפילוסופיה

דוגמה מפורשת מהרמב"ם חלק ב':

- הרמב"ם מצביע על זהות בין לשון חז"ל ללשון אפלטון

- חז"ל: "הסתכל בתורה וברא את העולם"

- אפלטון: "הסתכל בשכלו"

- מסקנה: אותו רעיון, אותה שפה - רק במינוחים שונים

עדות היסטורית חשובה

ר' שמואל אבן תיבון בספר "יקוו המים":

- מבקר את תלמידי החכמים בזמנו

- טוען שהם עסוקים בפלפולים אך לא יודעים דבר על האלוהות והיסודות

- הסיבה: לא למדו מדרש!

- מציין שלמד בראשית רבה, קהלת רבה, ויקרא רבה - ושם מצא פילוסופיה

חשיבות השפה והקונטקסט התרבותי

עיקרון "ברית הלשון"

פירוש "ברית מילה" כ"ברית הלשון":

- ברית = הסכם על משמעות מילים

- כשנולד ילד יהודי, הברית מילה מסמלת כניסה לברית השפה היהודית

- מחלוקת = חילוק ברית (אי הסכמה על משמעויות)

בעיית לימוד תורה לגוי:

- גוי שאינו דובר את השפה לא יבין "שבת לכט" כמו יהודי

- גר - רק אחרי דורות רבים יוכל להבין באמת

התפתחות מושגים פילוסופיים מהשפה הרגילה

דוגמה: המושג "מידות"

ניתוח פילולוגי:

- הרמב"ם לא המציא את המילה "מידות" - היא מופיעה במשנה

- "ארבע מידות בדעות" - במסכת אבות

- המקור: מלשון מדידה ("וימד וימודד ארץ")

- חכמים הרחיבו את המשמעות

שימושים שונים במילה "מידה":

1. מידה טובה

2. "כל מידה ומידה שהיא מודד לך"

3. מידות הקב"ה - מידת הרחמים, מידת הדין

4. מידות בדעות - תכונות נפשיות

העיקרון: לא העצם עצמו קובע אלא המידה שלו - "די מעסטונג פון די זאך"

דוגמה נוספת: "חומר וצורה"

- ביוונית: הילו (חומר=עץ) ומורפוס (צורה=צורה ממש)

- בעברית: חומר (במקור=טיט) וצורה

- המושגים הפכו טכניים אך התחילו כמילים רגילות

חזרה לנושא המרכזי: "מעשים טובים" לעומת "מצוות"

חידוש מרכזי בהבנת המושגים

"מעשים טובים" במדרש ≠ מצוות:

- הראיה: הרמב"ם כותב "תורה ומעשים טובים" ולא "תורה ומצוות"

- אם הכוונה למצוות, תורה עצמה היא מצווה אחת מני רבות

ארבעת המינים במדרש:

- יש "בעלי תורה" ויש "בעלי מעשים"

- לא ייתכן שמדובר במי שפטור מתורה

- כולם מקיימים מצוות, אבל יש הבדל בין סוגי האנשים

הקבלה לרמב"ם - "עם הארץ" ו"דרך ארץ"

הגדרת "עם הארץ":

- לא אדם רע, אלא מי שאינו עוסק בשימוש תלמידי חכמים

- יכול להיות עניו וטוב, אבל חסר לו הלימוד

"דרך ארץ" = "תיקון הגוף" אצל הרמב"ם:

- בדיוק מה שהרמב"ם מכנה בהלכות דעות (פרקים ג-ה)

- "דרך ארץ קדמה לתורה" - חשיבות המידות והתיקון האישי

- המושג "דרך ארץ" מקביל למושג "Nature" - הדרך שבה דברים מתנהגים באופן טבעי

מושגי יסוד ברמב"ם - גוט, פרום וקלוג

השוואה בין גישות:

- רמב"ם: אדם צריך להיות "גוט וקלוג" (טוב וחכם)

- רבינו יונה: צריך להיות "גוט, פרום וקלוג" (טוב, חסיד וחכם)

הגדרת המושגים:

- גוט = מעשים טובים, בן אדם לחבירו

- קלוג = חכמה, הבנה אינטלקטואלית

- פרום (Pious) = יראת שמים, כבוד לאלוקים, בן אדם למקום

עמדת הרמב"ם: מדגיש מעשים טובים ושלמות האדם

חקירה פילולוגית: המונח "מעתדלה"

תיקון טעות מהשיעור הקודם

בעיית התרגום של "אלמעאתדלה":

- בשיעור הקודם פירשו שהמילה הערבית מתורגמת ל"השוות"

- המרצה מגלה שזו טעות בתרגום של אבן תיבון ואלחריזי

שיטת המחקר:

- השוואה בין הרמב"ם לאל-פאראבי (מקורו)

- אל-פאראבי לקח מאריסטו

- בדיקה מדוקדקת של התרגומים הערביים

בירור מקור המונח

הבעיה המרכזית:

- הרמב"ם משתמש במונח "מעתדלה" (מהשורש עד"ל) לתיאור דרך האמצע

- מונח זה לא מופיע בתרגום הערבי של אריסטו

- המרצה חקר ומצא שזו מילה חדשה שלא מקורה באריסטו

שתי משמעויות השורש עד"ל בערבית:

1. צדק/צדקות - כפי שמתרגם רס"ג את "צדק" בתורה

2. שיווי/איזון - משמעות שקשורה לדרך האמצע

ראיה מרמב"ם מורה נבוכים חלק ב' פרק ל"ט

הטיעון המרכזי:

- דבר שהגיע לשלמות מוחלטת במינו - אי אפשר לשפרו

- כל תוספת או גריעה תפגע בשלמות

- התורה היא ב"מזג השווה" - באיזון המושלם

הפסוק "חוקים ומשפטים צדיקים":

- הרמב"ם מפרש: "צדיקים = שווים" (מאוזנים)

- זו לא המשמעות הרגילה של "צדק" (justice)

- הרמב"ם משתמש במילה אחרת כשהוא מתכוון ל-justice במובן המקובל

תורת הבריאות כמשל למידות

עיקרון הבריאות לפי חכמי יוון

המודל הרפואי:

- האדם מורכב מיסודות וליחות שונים

- מחלה = חוסר הרמוניה בין היסודות

- בריאות = מזיגה טובה של כל הכוחות

המושג "מזיגה":

- מזיגה = ערבוב מאוזן של היסודות

- דוגמה: מזיגת יין ומים בפרופורציה הנכונה

הכוזרי ורפובליקה של פלאטו - השוואה מפתיעה

החסיד כמושל (כוזרי מאמר ג'):

- חסיד = מושל המנהיג את כוחות נפשו

- נותן לכל כוח את המקום הראוי לו

הקשר לרפובליקה של פלאטו:

- הגדרת הצדק (Justice) אצל פלאטו: מתן חלק ראוי לכל אחד

- צדיק = מי שנותן לכל חלק בנפשו את המגיע לו

- שלושה תחומים זהים: רפואת הגוף, רפואת הנפש, הנהגת המדינה

ביקורת על פרישות

עמדת הכוזרי והרמב"ם:

- פרישות מתאימה למנזרים ולנוצרים

- התורה דוגלת בדרך האמצע, לא בנזירות

- "נתנה תורה במדבר" - אבל לא ללכת למדבר!

סיכום: הצעות תרגום ומסקנות

הצעות תרגום ל"מעתדלה"

בעיית התרגום:

- קושי לתרגם במילה אחת

- הרמב"ם עצמו מעיד שלפעמים צריך שתי מילים

הצעות:

1. "מעשיהם של צדיקים השקולים"

2. "אדם שקול" (מופיע בתורה)

3. פירוש "צדק" כאיזון - "חוקים ומשפטים צדיקים" = חוקים מאוזנים

המסקנה המרכזית של השיעור

חז"ל והרמב"ם חושבים בדיוק באותו אופן - אין כאן מחלוקת אלא המשכיות רעיונית. הרמב"ם לא הכניס רעיונות זרים לתורה, אלא ביטא רעיונות קיימים בשפה פילוסופית מדויקת יותר. השפה והתרבות היהודית פיתחו מושגים פילוסופיים עמוקים משלהן, והמפתח להבנתם הוא הכרת השפה והמקורות לעומק.

הערות צד חשובות

- ביקורת על המינוח המודרני "רצון השם" - מושג שלא היה קיים לפני 1900

- ביקורת על פרשנות קבלה שטחית בימינו

- חשיבות השימוש ב-AI למחקר טקסטואלי (עם זהירות)

- דיון על המושג "בעל" (בעל תורה, בעל תאווה)

Full Transcript

תרגום תרבותי מול תרגום לשוני: עיון במילה אחת מהרמב"ם

פתיחה: מיקוד השיעור

המגיד שיעור:

רבותי, היינט איז א שיעור אויף איין ווארט פון דער רמב"ם ווי ער האט עס געשריבן, אפשר אויף צוויי ווערטער אויב מען האט אנגעקומען צום צייט. לעצטע וואך איז געווען א שיעור, אין די ענט פון דער שיעור לעצטע וואך האבן מיר עס גערעדט אין גרויסע תורות, וויכטיגע תורה אין מיין אַרבעט.

פרק א: המחלוקת בתרגום

הצגת המחלוקת בין המתרגמים

פאר מחלוקת עס איז פארשון די טרענסלייטערס וויאזוי צו טרענסלייטן די ערשטע ווארט וואס דער רבי [הרמב"ם] האט געשריבן אין דעם פיידאג [פרק], די ערשטע צוויי ווערטער. יא, די טרענסלייישן וואס אונז האבן דא שטייט, איך האב שוין געמאכט אין די נייע דריי טרענסלייישנס, עס איז דאס, פעיג' [עמוד] 41 דא, אונז איז די לעצטע ווארט, יענע וועלכער האט זיך געטוישט.

תלמיד:

וואס איז דאס? דאס איז וואס ער האט געשיקט דארט?

המגיד שיעור:

וואס איז דארט? איך האלט מיט די אלטע זאקן. איך האלט מיט די 11. איך האלט מיט די 12.

הצגת התרגומים השונים

און די מעלה translation – עס איז פאר א סאך translations, כאילו – in any case, די translation איז, אונז האבן געלערנט טייטש – און דאס איז די literal טייטש, די חברה, די שטראמער וואס זאגט אים זיין בריוו צו הרב שמואל בן טיבון.

פרק ב: רקע היסטורי - הרמב"ם ור' שמואל אבן תיבון

הערכת הרמב"ם לידיעת הערבית של ר' שמואל

און ער האט גערעדט לעצטע טאג וועגן די בריוו אחת, האט ער גערעדט דערווייטער פון אז ער איז געווען מורא'דיג און פרעסט אז רבי שמואל אבן טיבון קען ערבית, א גמר אז ער איז אויפגעוואקסן דארט נעבאך ביי די ערבים, איקס אלא ערבים. די רמב"ם האבן נישט אויפגעוואקסן איקס אלא ערבים, ווייל זיי מיילן זיך, און איך האב געזעקט אזא רופן. און איך האב מזל אויף די פעולה אז זיי קענען אזוי גוט ערבית, שיהו דלי ספקת לשון קודש און לשון אפשר.

הערך בידיעת ערבית

סאוי, כאילו ווען די רמב"ם'ס משפחה זיי קענען ערבית... איך קען עס פארצו פראנצויזיש, עס איז נישט קיין מעלה צו קענען פראנצויזיש. אבער ערבית איז עפעס א מעלה צו קענען, ווייל עס איז בעצם א פארדרייטלעש אין קודש. סאו נישט אפשר מעט אזוי שטייען אונז איז אמת, עס איז א סעמיטיק לענגוואדזש [שפה שמית], דאס איז פון די זעלבע משפחה, עס איז נישט א קודש ארמית, די אלע שפראכן פון די געגנט.

דוגמה מהטקסט הערבי

סאו אז דו אסאך, אויב דו קוקסט אויף די ערבישע זייט, וואס איך האב אריינגעברענגט, עס צו זעהן אז עס זענען די זעלבע שורשים, כמעט נישט די זעלבע, אלעס די ווארט, הפעולות, איז די זעלבע שורש אין ערבית פועל, און ס'שטייט אזוי אויף ערבית, הפעולות הטובות, אדער אשר הן טובות, ס'איז אביסל א לענגערע וועג פון זאגן די זעלבע זאך.

התרגום של ר' יצחק שילת והמתרגמים המודרניים

אזוי האט רב, אונזער פריענדער הרב יצחק שילת, וואס ער האט טרענסלייט די ווערזשין, ער האט אזוי געטראנסלייטעט, און אזוי אנדערע היינטיגע טרענסלייטערס טרענסלייטן אזוי. און זיי האבן גערעדט לעצטע וואך... און וויאזוי האט ער דאס איבערנטובלט? און וויאזוי האט ער דאס איבערנטובלט? איך האב דאס צייטלעך געמאכט מיין אייגענע קוגל.

פרק ג: תרגומו של ר' שמואל אבן תיבון - "מעשים טובים"

ר' שמואל אבן תיבון כמתרגם מורשה

אבער אונז האבן גערעדט לעצטע וואך אז רבי שמואל ר' בן תיבון, וואס האט געווען די authorized translator [מתרגם מורשה] פון דעם רמב"ם – רמב"ם האט אים געגעבן א הסכמה אז ער קען translaten אין יענע בריוו – ער זאגט אז ער האט איבערגעטאשעט אויכעט שמונה פרקים. און ער האט געשריבן מעשים טובים.

"מעשים טובים" כמושג יהודי

און אונז האבן גערעדט לעצטע וואך אז מעשים טובים איז א אידיש ווארט. שטייט אינדערמישן אסאך מאל:

- תורה ומעשים טובים

- תשובה ומעשים טובים

אין די ירושלמי און אין די מדרש שטייט א לשון, אויך מצוות ומעשים טובים, סאמטיימס. לכאורה די אנדערע וואס זאגן נישט אזוי מיינען ווי צו זאגן אז מעשים טובים אינקלודן שוין די מצוות, האט מען גערעדט פונקט דעם ביז לעצטע וואך.

פרק ד: הטענה המרכזית - תרגום תרבותי לא רק לשוני

הבנת ר' שמואל אבן תיבון

און על כל פנים איז די מילה וואס איך גע'טענה'ט, עס איז מיין גרויסער טענה, און עס איז זייער א וויכטיגער טענה, א יוספאוויטשער טענה, אז רבי שמואל אבן תיבון האט זייער גוט פארשטאנען. הגם, ער האט דאך געקענט ערבית, ער האט געוואוסט אז אויב מען וויל טייטשן ליטעראלי דארף מען שרייבן הפעולות הטובות.

תרגום משפה למסורת

אבער, מ'זאל אים גערעדט אז רבי שמואל אבן תיבון האט נישט נאר אמת'דיגע זלחודו [לבדו] רמב"ם האט אים געבעטן אזוי צו טוען. ער האט נישט נאר איבערגעטייטשט פון ערבישע שפראך צו די נישט קודש'דיגע שפראך, עברית. נאר אויך האט ער איבערגעטייטשט פון ערבית, פון מוסלומעניש, אויף אידיש. אויף אידיש עסקט אויף די אידישע מסורות, אויף די אידישע קולטור, אויף די אידישע ספרים.

דוגמאות מהגמרא

אזא מען ברענגט פארשטוטן אין די גמרא'ס לעצטע וואך. עקשני ענדיגען, אזא מען ברענגט א גוטע דינא פון ראובן און שמעון, און דאס ווערט נישט דא געווען אין זייער פארבאסט.

עקרון התרגום התרבותי

אז ער האט איבערגעטייטשט – און יעדע שפראך האט דאך דא וועגן וויאזוי מען זאגט די זאכן, און די גמות [דוגמאות] וואס מען ברענגט יסדר [לסדר], איז נישט נאר די ווערטער וואס מען קען איבערטייטשן.

פרק ה: דוגמאות להמחשת התרגום התרבותי

דוגמה א: תרגום המילה "ספר"

אזוי ווי למשל – ס'איז נישט נאר אז סתם טעסערס [מילים] וואס מען קען איבערטייטשן אפילו די זעלבע ווארט, עס איז נאר עפעס אנדערש. ווייל למשל עס גיין צו א ווי א גוי וואס זאגן פאר איינס נאר. דו ווייסט אז אין אידיש איז דא א חילוק פון א ספר מיט א בוק [book], יא?

ס'איז געזאגט פאר א גוי, "We took out the book" – דו כאפסט אז ס'איז זייער גוטע ענגליש, אבער ס'איז נישט גוט איבערגעטייטשט. ווייל דארפסט דו טרעפן עפעס א ווארט אויף ענגליש, דאס מיינט עפעס אזוי ווי א הייליגע בוק. איך מיין שוין אויב ס'איז אזא ווארט, אויב ס'איז א חילוק.

תלמיד:

נפוס?

המגיד שיעור:

סקריפטור [scripture].

תלמיד:

סקריפטור, יא.

המגיד שיעור:

אויך, סקריפטור איז א פאני [מצחיק] ווארט. זיי זאגן פאר א איד, "have you read the scripture?" קיינער מיינט אז ער וועט אז מען האט געליינט אין פרשה, יא?

המחשת הבעיה בשימוש ב-"scripture"

סא, this is a funny example, אבער עס איז דא זאך וואס איז מסורת וואס מיינט עפעס. יעצט אויב מ'צייגט שניי [לגוי], אויב קיין מיך, און איך זאג אז רידינג די סקריפטור איז דאס וואס מ'טוט ביי קריאת התורה – וואס איז אזוי א זאך? תורה איז נישט א סקריפטור! סקריפטור טייט שוין כתובים – כתובים איז סקריפטור, און דאס איז תורה, און נישט תורה.

תלמיד:

לא, תורה איז א דריטשע הוראה.

המגיד שיעור:

דו האב עס א כווי ענדעטיישן [heavy connotation - קונוטציה כבדה]. אויב א מיינסטע וואלט איך געזאגט אזוי, וואלט איך געזאגט פאר א אינגערמאן, דו מיינסט קריאת התורה וואס איז אזא קריאת התורה? ניין, מיר ליינען די סקריפטור. אה, יעצט פארשטייט איך וואס מ'טוט, right? איך וואלט מיר טרענסלייטעד... נישט נאר פון די ווערטער וואס מען זאל עס קענען ליינען אין די בוק, אלעס געבן א אידישע מוסד [מוסד], וואס מיינט די זעלבע גויאישע מוסד, אדער די זעלבע שכל'דיגע מוסד, אויב לאמיר זאגן יעצט וואס מ'וואלט געווען שכל'דיג.

עקרון כללי

אדער אסאך אזעלכע סארט זאכן זענען דא.

פרק ו: טענות נגד הרמב"ם והתשובה עליהן

הטענה: הרמב"ם הכניס מושגים זרים לתורה

יעצט איינע פון די איר טענה, און אויב עס גייט צו ר' יונתן שיעורים, ווייסט אז אז עס זענען זייערע סאך זאכן וואס דער רמב"ם האט איינגערייט אזוי טענה'ט ער, אז ער האט אריינגעקוועטשט און אריינגעטענה'ט פארשידענע מסודים [מוסדות] פון אריסטא [אריסטו] און פיקוסאפיע [פילוסופיה] אריין אין די תורה.

דוגמה: מושגי השלימות

און ער האט דערויגעז אויף דעם לעצטענס, ער זאגט אז עס איז א דוחק, און ער טענה'ט אז עס איז מיט דוחק, אז ער האט דערמאט... נאכדעם ווערן זיי צו זאגן אזעלכע תורות, אויב נישט, יא, אפשר נישט די וואך, לעצטע וואך, סייווייט, צוריק, זייער זאכליק.

און אזעלכע מען טענה'ט אז עס איז א גרויסע דוחק אז מען זעט אין די תורה אז זייער זאך הייסט קרבנות און ס'גייט אזוי וכדומה, א זאך וואס האט זאכן. און עס איז א גרויסע דוחק, אזוי וועלן מיר איינער טענה'ן.

הרחבת הטענה

א דוחק מיט צד ווערן א דוחק אין די סענס [במובן] אז, אונז האט מען אויסגעדערענט, איינער קען זאגן נאך נישט איינער קען זאגן, סך מענטשן זאגן אזעלכע דרשות אז, איך ווייסט, אין די תורה שטייט, און מיר זאגן תורה אין חז"ל, שטייט אז א איד דארף טון תורה ומצוות.

עס קומט אריין מיט נייע תורות, א איד דארף האבן:

- שלימות הנפש

- שלימות הגוף

- שלימות הנפש

- אלא מיני סארט לעוועלס [רמות] פון שלימות

- שלימות המידות

- שלימות השכל

עס שטייט נישט אין די גאנצע תורה שמידות שלימות השכל. עס קען זיין אז דער רמב"ם טראפט עפעס א פסוק, ער האט דאס פארדרייט, ער האט עס אריינגעלערט אין די פסוק. א תשלש'דיס [חסידישע] תורה קען דאך יעדער חסידישער רבי זאגן, עס מיינט דאך נישט גארנישט. מי אנשטער זאגן דאס טאקע.

דוגמה מהסאטמרער רבי

דער וויליאמסבורגער הגה"ה [הרב מוויליאמסבורג] האט טאקע געזאגט, נישט דארף געזאגט, נישט דאס האט ער געזאגט, ער האט געזאגט אן אנדערע זאך. מען מענטשן זאגן דאס. יא, און איך אריין ווי...

ניסוח הטענה

סאו, סאו, דעס איז א טערע [טענה] וואס מען האט. אז מענטשן וואלטן אז א פון די רמב"ם איז גרינגער צו זאגן, ווייל די קענען זען זייער קלאר, עס איז דא אזא סיסטעם אויף די ארט, די קענען זען די בוקס וואס רעדן די שפראך, די קענען זען די תורה וואס די תורה רעדט נישט די שפראך, און די רמב"ם, עפעס מאכט א קוגל, און עס איז איינס מודות היינט, עס איז דא סתירה, פאראייניגט אין דעם ספר וואס ער שרייבט אז א תירה איז דא א סתירה, און א תירה איז דא א סתירה, און מען דארף מער יישר פון זיין... דאס איז זייערע פראלן [בעיות] וואס מענטשן האבן.

התשובה המתחילה

און איך טענה בריחת גדול [בריחה גדולה]... ווי טענה'ס בריחת גדול, מען ווייסט נישט. אזוי פארציילט דער עולם. אזוי פארציילט דער עולם. אזוי גייך איך זאג אזוי... איך טענה אנדערש, יא, ווייטער אנדערש. איך טענה, אבער דאס איז נישט ריכטיג. דאס איז נישט ריכטיג.

פארוואס?

פרק ז: התשובה - רעיונות אינם שייכים לאף אחד

עקרון יסוד: האמת היא האמת

ווייל... איך דייסט, אויב די רוח איז אמת, אויב א מחלוקת איז אמת, אויב א מיטה דקה [מידה דקה] איז גערעכט, דער אייבערשטער איז אזוי, דער אייבערשטער איז אזוי. יא, מצוה איז אזוי, זייער מצוה איז אזוי.

מחלוקות קיימות בכל מקום

די מחלוקת קען מען האבן... סטייט מאל זאגן, קען דער טורג איד קענען האבן די מחלוקת, די פשט אין די תורה קען מען האבן די מחלוקת, די פשט אין שכל הישר קען מען האבן די מחלוקת. מען קען האבן די מחלוקת אין אלע וועגן.

רעיונות אינם שייכים לאומה מסוימת

ס'איז נישט קיין זאך אז די שיטה באלאנגט פאר די גויים, די שיטה באלאנגט פאר אונז, גארנישט, נישט פאר קיינעם. אמאל איז דא די פונקט. אבער בעצם, מיין אידיעע [רעיון], באלאנגט נישט פאר קיינעם.

פרק ח: דוגמה מאתיקה רפואית

הקדמה לדוגמה

און דו קענסט אפילו זען... און דאס קענסט זיי גוט... ווי יעצט ווי אז די משל אויף עדות ליינען, למשל, וועס ער טוט, און איך ווייס, אמאל פלעג איך קוקן אמאל... וויאזוי הייסט עס? מעדיקאל עטיקס [אתיקה רפואית], יא?

תיאור השאלות

עטיקס, שאלות פון וואס מען פירט זיך, מיט וועמען מען הרגט, וועמען מען לאזט לעבן, יא? זייער חשד [חשובות] שאלות.

התופעה המעניינת

וואס טו זען, א זייער אינטערעסאנטע זאך, אז... אדער, עני סובדזשעקט [כל נושא] – אפילו איך רעד אין הלכה און אין לוה [או] וואס עס איז דא די זעלבע שאלות – וואס זענען אן צאמטע [מסובכות] זאך, אין די משנה אדער אין די גמרא, אדער שפעטער אין די אחרונים, וואס צו זען אין די מחלוקת און אין די ספרים ארויף און אראפ, און יעדע ספרה האט א גמרא צו זיין ראיה און א מקור און א פסוק וכדומה.

השוואה לספרות הכללית

און נאכדעם וועסטו גיין קוקן אין די גוי'אישע ספרים, און איך ווייס, סתם די מענטשן וואס רעדן וועגן דא, עמז [אפשר] צו זעהן אז זיי האבן זעלבע געזאגט זאכן, אבער מיט אנדערע מקורות. א דרום [או] קיין מקורות, וועלכע סתם א גוי האט נישט קיין מקורות.

המסקנה מהדוגמה

סוי ס'טעסט [נראה] אז דא א סובדזשעקט [נושא]. פשט, ס'איז די אמת'יגע א סובדזשעקט. מען ווייסט שוואס צו טון. מען קען נוטה זיין אזוי. מען קען ברענגען א מקור. ס'איז וויכטיג אז ס'איז דא א מקור. א מענטש איז בחיר. ס'איז א געוויסע סיסטעם. עטר [אבל] גייבן מיט די מקור וואס איז מער משמע אזוי. אבער די ספרים טורצן [טועים] זיך נישט. ס'איז די זעלבע זאך. די חילוק איז נאר וועלכע שפראך מען זאגט עס.

האפשרות למחלוקת גם בתוך המסורת היהודית

וואס איך ווייס נישט. אפשר יא, אפשר נישט. אפשר איז א מחלוקת געווען ישעיהו מיט ירמיהו וועגן דעם. אפשר איז דא א מחלוקת ישעיהו מיט ירמיהו – ס'איז נאט פאני [לא מצחיק]. אפשר איז דא א פסוק וואס טאקע גייט מיט דעם שיטה, און דער אנדערער פסוק גייט מיט אן אנדערן שיטה. און אפשר איז דא אין די אמוראים א מחלוקת וועגן דעם שיטה. וועסן מיר די רשעים [רואים]?

הרחבה: גם בפילוסופיה יש מחלוקות

און ועלכע טועים – איך קען עס גיין! איך האב נישט אויפגעפרעגט. עס קען אויך זיין אז זיי זענען די פילאסאפן, אזא מחלוקת. ס'איז נישט מעזוי [כך] אזא, ווי איך זאג מיט די מעשה. די פילוסופיה זאגט אזא. די תורה איז אזא. איך בין נישט צוגאב [נוגע] פילוסופיש. עס איז קיין תורה. ס'איז צווי [שני] די אזוי, ס'איז צווי די מהר [מהר"ל].

ניסוח העקרון מחדש

עפעס דארף עס זיין ווערן די פילוסאפן מיט די תורה, אבער דארף זיך זאגן מיט מיט די עצה מיט די עדה.

פרק ט: דוגמאות נוספות

התייחסות לשיעורים אחרים

תלמיד:

אקעי הער אויס. זייער גוט. ס'איז גאר סאך שאלות. שאלה איז באלד צו זיין שבועות נישט שבועות. די אנדערע יום טוב וואס הייסט איז חנוכה, וואס מ'רעדט וועגן די עינים [יוונים] און די פילוסאפן און אזוי ווייטער. שבועות איז די זעלבע שאלה.

המגיד שיעור:

עניוועיס [בכל אופן], אבער...

פרק י: סיכום הטענה המרכזית

חזרה על העקרון

סאוי, וואס וויל איך, וואס טענה איך? איך טענה אזוי, איך טענה אזוי. איך האב א עכטיגע טענה, וואס איך האב געלערדעט פון די אריינבוים וואס מוינען אין לבאכע [לובאוויטש] און אנדערע פלעצער.

שתי נקודות יסוד

אבער איך טענה אזוי:

קודם כל טענה איך – וואס ווערט זיך אזאגט? אז די ספרדא [ספרות] איך האב דערמאנט נישט פאר קיינעם.

צווייטנס –

[הקטע נקטע באמצע]

פרק ב: שאלות מתודולוגיות בפרשנות ובעיית המקורות

מחלוקות אפשריות בין נביאים ואמוראים

ווייסטו וואס? איך ווייס נישט. אפשר יא, אפשר נישט. אפשר איז דא א מחלוקת געווען ישעיהו מיט ירמיהו וועגן דעם. אפשר איז דא א מחלוקת ישעיהו מיט ירמיהו וועגן נאנט פאני. וואס טאקע גייט מיט דעם שיטה, און די אנדערע פסוק קען מיט אן אנדערע שיטה. און אפשר איז דא אין די מוראים [אמוראים] א מחלוקת וועגן דעם שוין. ווייסן מיט די רשעים? וועסן מיט די רשעים? וועלכע דברים – איך קען עס גיין. בכלל נישט צוגעפרעגט.

און עס קען אויך זיין אז זיי זענען די פילאסאפן מיט די מחלוקת. עס איז נישט פאר אזוי אז איך זאג דעם דעי מעשה [די מעשה]. די פילאסאפיע זאגט אזוי, די תורה איז אזוי. נישט שטארק פילאסאפיש, נישט קיין תורה. צווי דעם אזוי, צווי דעם אהער. עפעס דארף עס זיין. ווער איז דער פילאסאפיער מיט די תורה? איך זאג דעם. מ'צייל דעם עצם עס איך דיר...

שאלות על שבועות וחנוכה

תלמיד: אוקיי, איך האב א סך שאלות. שאלה בעלט עס זענען שבועות נישט שבועות די אנדערע יום טוב וואס הייסט עס חנוכה וואס מ'רעדט וועגן די ראיאנען מיט די פילאסאפן און אזוי ווייטער. שבועות איז די זעלבע שאלה.

מרצה: עניוועיס, אבער...

טענה עיקרית: בעיית המקורות והפרשנות

סאו, וואס וויל איך? וואס טענה איך? זאל איך טענה אזוי, איך טענה אזוי. האב א וויכטיגע טענה וואס כאטש געלערנט די אריינבוים מוז מורא לבאכן אין אנדערע פלעצער. אבער איך טענה אזוי:

קודם כל, איינעך וואס דער יששכר זאגט אז די ספרים באלאנגען נישט פאר קיינעם. צווייטנס, אויב איינער זאגט ניין, אבער אפשר די אידן האבן נישט גערעדט די ספרים, זיי האבן פונקט די גמרא האלט אנדערע ספרים.

הבעיה בפרשנות דרשנית מאולצת

וויל איך זאג א וויכטיגע זאך: ס'איז אמת אז אסאך מאל זעט מען א טייטש, פילעכט א אידישע טייטש, אדער אני סארט פון די ספרים וואס טייטשן אריין גאנצע אידעיעס אין גמרא און מקורות, אין די חילוק חומש און מדרש וכו'. ס'איז אמת אז אסאך מאל זייער טייטש מאכט נישט קיין סענס, יא?

דוגמה: ווי "וישלח יעקב מלאכים" מיינט נישט אז א איד דארף זיין א שליח פון דער ליובאוויטשער רבי און זיך אויסלערנען. ס'מיינט נישט דאס, אפילו נישט בדרך דרוש. יא, א גאנצער ליובאוויטשער רבי האט זיכער געזאגט דער איז שמוער ווי איינער. זייער גוט, קען זיין. אבער מיט צייט שיין, איך וויל דיר ארויסברענגען.

המקורות הנכונים כן קיימים

דאס מיינט נישט אז עס איז דא א אנדערער בפירוש און פסוק וואס זאגט יא דאס. אסאך מאל... סייב וואלט דו זאגסט מ'דארף זאגן די סדרה יעדע וואך, דארף מען טרעפן יעדע שאלה שידות וואס זאגן די זעלבע זאך. און דאס איז א דרך אגב, וואס דאס איז אביסל אמוראציש.

לאמיר זאגן, איך מיין אז עס איז דא ערגעץ יא א פסוק וואס שטייט בפירוש אז אידי דארף זיין א שליח און גיין... די ענע פסוק שטייט אויך נישט, אויך איז נישט א גוטע פסוק, נישט נאר בדרך רמז.

דוגמאות למקורות ברורים:

- עס איז דא א גוטע פסוק, איך ווייס, עס שטייט א פסוק פון די מענטע נושאים, "ואת בניכם" – לערנען דעם חומש וואס ער מיינט לויט לערנען פאר אלע אידן, און עס איז נישט אויף די הדריי, שטארקע דיינע קינדער זענען עפעס פאר שפעשעל, יעדער איינער...

- ס'איז דא פסוקים וואס שטייען ביז דא פארשידענע טויזנטער ממרא חז"ל וואס רעדן וועגן די מעלה

- ס'איז דא טויזנטער ממרא חז"ל וואס רעדן וועגן די הערן הכהן, וועגן די מעלה, וואס ס'פעלט נישט קיין פסוקים, רייט? ס'פעלט נישט קיין בפירוש'ע פסוקים

דוגמה מהסאטמארער רבי

און יענע פסוקים קענען זיך דאן זיין צו אזוי, צו אזוי, צו... ער וועט לייגן תפילין אויף אים קודם אדער קודם ער וועט אויסלערנען אז ער זאל האבן א גוף נקי, אזוי ווי דער סאטמאר רבי – ער האט געזאגט אז סאטמאר רבי האט געהאלטן אז קודם איך וועל אויסלערנען פון די פרייע אידן נישט צום קיין איד און ער וויל נאכטועלן לייגן די תפילין... ווייל נישט, רבי, עס האט מען דארט געהאנגען פארקערט. אוקיי.

יא, קענסטו דעם? פארקאסט נישט קיין געלט, אדער איך ווייס שוין פארוואס מ'טוט דאס. די אמת'ע, איך ווייס שוין פארוואס מ'טוט דאס. די ווייב ביי די יסודות, איך ווייס שוין פארוואס מ'טוט דאס. אויב איז דא אן אנדערע מפרש אויף וואס וואס שטייט יא, און דארט קען מען פאקערן מיט די אייגזיין. ס'מיינט אזוי, ס'מיינט אזוי.

הסיבה לבעיה: חוסר ידע בסיסי

סאו, איך טראכט אסאך מאל אז דער איד וואלט מען זיצט נישט, ווייל דער עולם איז א געווענליכער עם הארץ. און מען קען נישט. אזוי מיין איך. רוב דרשנים למשל... איך ווייס נישט...

עדות מר' חיים קאניעווסקי: ספר "יקוו המים"

איך האב געזען למשל רבי חיים קאניעווסקי, ער האט געווען א גרויסן בוק, ער הערט א ספר, "יקוו המים" [ספר מתלמיד הרמב"ם]. מוזר ספר. עס איז מוזטער א שקפה אביסל. און דער חידוש פון דעם ספר איז ער זאגט נישט קיין חידושים. א חידוש פון דעם ספר איז ער זאגט מדרשים ממרא חז"ל אן קיין פירושים.

הסבר: ווייל ער איז געווען גענוג א גרויסע בקי, אז אויב ער וואלט געוואלט זאגן א דרשה מ'זאל לערנען ביי א התמדה, א מפרש און מדרש און קהלת, עס שטייט אז מ'זאל לערנען ביי א התמדה. ער האט נישט דארף זאגן אז עס שטייט "וישלח יעקב מלאכים" פאר דעם זאל מען לערנען ביי התמדה. דאס קינד ווייל מ'קען נישט גענוג, ווייל מ'ווייס נישט ווי צו טרעפן די ריכטיגע מקום.

עדות מר' שמואל אבן תיבון: ביקורת על תלמידי חכמים

יא, און דאס איז טאר ווי מען קען נישט. און כדי פארמיידער זענען עם הארץ, און די זעלבע זאך וואס קלפי חומר איז אין טיפערער ענינים פון פילאסאפיה אדער טעאלאגיע, אדער יסודות הדעות ומעשה בראשית ומעשה מרכבה, ווי דער רמב"ם רופט זיך.

אז ס'זעהט נישט אויס אז – at least – זייער אסאך פון די ריזן פארוואס אונז קוקן נאר אסאך תורה'ליך אלץ תורה'ליך און ס'שטימט טאקע נישט. קודם כל, מען ווייסט נישט די ריכטיגע פלאץ ווי צו קוקן. עס איז דא מפרשי מדרשים, מפרשי ממורא חז"ל, מפרשי מקורות – וואס רעדן עקזעקטלי וועגן דעם.

דוגמאות למקורות קיימים

אונז האבן גערעדט דעם מקור פון "עשה מרחותיו" [עושה מעשיו ברחמים], וואס דער רמב"ם האט געברענגט, "כל השם מרחותיו" [כל מעשיו ברחמים]. עס איז דאך נאך א גוטע מקור. מען קען זיך וואקענען, זיך געדינגען. אבער עס איז דאך א גוטע מקור.

עס איז דא נאך מקורות וואס דרמאן [הרמב"ם] ברענגט אויף די נושא פון דרך אמצעית, וואס – לויט וויאזוי ער לערנט – עס איז א גוטע מקור. און עס איז נישט אפגעפרעגט בכלל פשוט בשעת איינער זאל זאגן אז ס'שטייט נישט א חזק דרך אמצעית. ס'שטייט יא.

תלמיד: אה, זיי זאגן אזוי. ס'שטייט נישט די ווארט דרך אמצעית. ס'שטייט עפעס א אנדערע ווארט.

מרצה: נו, ווערט ער דאך נישט קיין גריך? ער איז נישט קיין יאפאניש. ווער מען נישט צו רעדן אויף גריכיש ווי ס'הייסט "mathematics" אויף יאפאניש. זיי רעדן אויף זייער שפראך.

עיקרון חשוב: שפות תרבותיות שונות

דאס רעדט אן אנדערע שפראך. דאס איז איך זאך קרית התורה, און יענעס קרית די קריפטע מיינט נישט זיי רעדן אן אנדערע זאך. עס איז אזוי א חילוק. דער ספר תורה איז די יודישע, מיט א יודישער קאנצעפט. עס קרעקט זיך מיט עפעס א פסוק וכו' וכו', אבער זיי מיינען בכלל נישט, זיי רעדן די זעלבע זאך.

הסיבות לבעיה

ווייל אסאך מאל – קודם כל, אסאך פון די בעל דרשנים – ווייסן נישט. און צוויי... אונז מען לערנט נישט.

עדות נוספת מתלמיד הרמב"ם

איך האב געזען – נישט איך – תלמיד זען, נישט איך טראכט אויס דעם טענה. ר' שמואל אבן תיבון אין זיין ספר – אדער ר' יהושע זלמן תיבון האט דער צווייטער תלמיד פונעם רמב"ם, וואס איז דער גרייטסטע'ן רבי ר' אהרן, ר' יוסף זלמן דער יואל מיינעך. יא, ער האט א ספר, "יקוו המים".

ער שטארקט דעם ספר, און דארט אין די אנהייב שרייט ער, זאגט ער, אז דער עולם – דאס איז דער רמב"ם, זאגט ער, סוף, דאס איז דער עולם – ער האט דא אסאך תלמידי חכמים, ער ווייסט נישט אבער גארנישט וועגן דער אייבערשטער, ער ווייסט נישט גארנישט וועגן די בעסעק זאכן. זיי זענען ביזי לערנען חתמיקי צי [פלפולים].

הסבר שלו: און זאגט ער, ער היילט אז דאס איז... פארוואס איז דאס? זיי האבן געלערנט נישט קיין מדרש. אזוי זאגט ער. האסט געוואוסט? די ערנאר מיינט א דראמא, מען מוז טון זאגן אן אנטי-מדרש. נישט דעמאס.

ער זאגט: קוק, איך האב געלערנט בראשית רבה, קהלת רבה, ויקרא רבה, אזעלכע מדרשים. מען זעט אז זיי טוען אין פילאסאפיה. ער האט זיי פאר'אנגעטארפט שטייט זיך לויט ווי ער האט זיך פארשטאנען. אבער עס איז גערעכט.

המסקנה מהעדות

עס איז נויסא ווען דו זעטס די וועלט ווי ס'זעט די אייבערשטע ווי גייט עס ווי קומט עס. אזאב דעס וואס דו ווייסט מיך האלס נישט אז דא איז א אנאר השרגער און פלעמאל וואסטא מזרח, יא לערנסט נאר נישט אין מיין זיג און דאס שטייט נישט. שאמפיין איז אויסער צעקומען מיט מי א חזן אבער וואס איז קיין פשוט'ע אויב אזא נישט קיין פשוט'ע הייבט זיך אן א שמועס. אבער דו קענסט בכלל נישט די בעסיגסטע זאכן.

סיכום הטענה העיקרית

אז דאס איז די איינע כידע [צד]. מען קען פלעיג נישט די מקורות. אין דער מיילא מיינט מען אז די זעלבע זאך איז דורך הגה [הגיון].

איך מיין, אזוי ווי איך רעד וועגן חז"ל, זאג איך, עס איז א חידוש. באט אויב עס איז דא אזויפיל בעל דרשנים אין היינטיגע צייטן און אפשר אכטאמאל־געצייטן... דאס איז אין תורה, דאס איז אין קבלה.

ביקורת על פרשנות קבלה מודרנית

און בין משכילי קבלה איז א מדרש פלעג, קיינער ווייסט וואס ס'איז וועגן. און מ'מוז לערנען אז ס'רעדט זיך וועגן שלום בית, וואס ס'רעדט זיך וועגן relationship, עס איז אזוי מוז זיין. ווי, נישט? האסטו געהערט אזא דרשה?

דוגמה לפרשנות שטחית: און דער ריזל שטייט אפשר א פאני מדרש וועגן די נסירה [ניסורא: הפרדה בקבלה]... וואס רעדט זיך עס וועגן? וואס בידערט פון אונז? עס מוז זיין אזוי ווי יעדער מאן, מענטשלעך, חתן אויף א פרוי קענען א נסירה, און נאכ'ן צוריק טוט ער וועגן די נסירה...

תגובת המרצה: נע, דו קענסט נישט קענען אזוי ווייט. דו קענסט זאגן וועגן מידות. וועגן מידות האלט איך שוין אינמיטן רעדן אין מיין שיעור פרייטאג. איך האב שוין געזאגט די טייל צייט.

עניוועיס, יא. וואס מאכט מען די סאמורי די? איך זאג איך, איך זאג איין וואס איז געשריבן. יא, איך האב צו ארבעט דערויף, ווייטש וואס איז געשען. איך האב געגאנגען די קוואש. א קורצער...

הפתרון: לימוד נכון של המקורות

סאו, בקורצער... אבער דאס איז סתם ממלכות, ווייל אויב איינער לערנט דעם ריכטיגן קורס, ער גייט לערנען פיידע סימנים. און דאס איז נישט קיין סתפוק וואס קבלה רעדט זיך וועגן. ער גייט לערנען פשט, און טויסנטער און מחלוצים [מאמרי חז"ל].

אונז זאגן נישט אז ס'איז עפעס א זייער קלארע זייט, אבער ס'איז נישט עפעס אזא מדרש פלועה [מדרש מוזר] וואס מען דארף פארשטיין. און בכלל וואס רעדט זיך אויגעגאנגען? אויב עס איז א מדרשפיר ווייל דו ביסט מיסט אין קאנטעקסט אדער מיסט מיסט אין basic information. דאס איז איין זאך.

עיקרון עמוק יותר: השפה התרבותית

א ביסל טיפער, און עס איז טאקע טיפער. די צווייטע זאך וואס איך האב אנגעהויבן צו זאגן: אז אין יעדע קאלטריע [תרבות], אין יעדע שפראך – א שפראך מיינט נישט נאר א שפראך, און זיי רעדן די שפראך פון דער חומש, און זיי רעדן די שפראך פון דער חז"ל.

השימוש בפסוקים כשפה

אויב אונז ווילן עפעס זאגן די זאכן, קומט עס נאך א פסוק – וואס זאגט דאס? אריין די פסוק רעדט נישט דער קאנטעקס, אבער די language קומט פון די פסוק. יא, עס קומט שוין.

און so, וויבאלד אז יעדע דעת איז שוין, יא, מיוחד. איך זאג, ס'איז דא זאכן וואס די עצם ספרים באלאנגט נישט פאר קיינעם נישט. אבער די שפראך באלאנגט, יא, די נושא פון די שפראך, פון די מקורות.

עיקרון מרכזי: כאילו די language באלאנגט פאר די געוויסע מענטשן וואס רעדן די שפראך, און געוויסע מענטשן וואס רעדן אן אנדערע שפראך.

חשיבות הבנת השפה היהודית

און דערפאר עס איז זייער וויכטיג צו קענען אויספירקן וויאזוי מען זאגט א געדאנק, וויאזוי מען זאגט א קאנצעפט אויף די אידישע שפראך, אויף די שפראך וואס דו רעדסט. ווייל טאקע נישט, ביז עס איז טאקע סטאק, ווייסט ער נישט וואו עס איז צו טרעפן.

שתי בעיות:

1. נישט נאר ווייסט ער נישט וואו עס איז צו טרעפן, ווייל ער האט נישט טראפן די מדרש וואס רעדט בפירוש דורכדעם הנושא. דאס איז א פשוט'ער לעבע [רמה].

2. נישט וויאזוי צו טרעפן אז ער רעדט יא פון דער געדאנק

דוגמה מפורטת: המושג "מידות"

למשל, איך זאג די משל דער געדאנק – איך רעד נישט וועגן דעם מינוט. למשל, דער געדאנק – פונעם האבן גערעדט אז מידות איז א נושא פון אפשאצן – יא, דער רמב"ם האט געזאגט, א שם רכותף [שמונה פרקים] – דארף זיך אפשאצן און מעסטן יעדע זאך, צו עס איז נישט צופיל און נישט צו ווייניג.

אזא סארט געדאנק, דער מפשט'ער געדאנק פון דרך אמצעית, און נישט דער פשוט'ער פשט וואס דער עולם מיינט.

הבעיה: איפה למצוא את המושג?

ווייל למשל דער געדאנק... דו ווייסט נישט בכלל וויאזוי עס צו טרעפן, ווייל דו מיינסט אין הריסטא [בנצרות] וועלכע ספרים שטייט אזא שיין. ווייל אין די תורה שטייט עס נישט, עס שטייט נישט אויף די סארט איזעך וויאזוי ער זייגט זיך אראפ.

עס איז אמת, עס שטייט אז עס איז נישט טרעפן קיין שום פרק און ברכה [פרק בתורה] וואס עס איז מסביר אז דו דארפסט אפמעסטן די מידות... נישט די מידות, די פילינגס, די הנהגות וכו'.

המקור במשנה

אבער וועסטו יא טרעפן א דבר פלס [דבר ברור], טרעפן א זמירקא [מקור] וואס שטייט אז דא איז א זאך וואס הייסט מידות.

תלמיד: יא, אונז האבן גערעדט שוין וועגן דעם?

מרצה: איך האב גערעדט וועגן דעם. דער רמב"ם האט נישט אויסגעטרעכט די ווארט מידות, ווען עס שטייט אין די משנה.

ניתוח המילה "מידות" במשנה

עס שטייט "ארבע מידות בדעות" [במסכת אבות]: "כשר לחוץ ונחלץ, ליציץ ונחלץ, ונחלץ וחילוט" [נוח לכעוס ונוח לרצות, קשה לכעוס וקשה לרצות, וכו'].

שאלה: און וואס איז די ווארט מידות? וואס טייט שוין די ווארט מידות? דו ווייסט, עס שטייט פונעם גאנצן תורה די ווארט מידות.

תלמיד: דו מיינסט ס'שטייט יא. אבער ס'מיינט מעסן.

מרצה: יא. מידות – עס טייט שוין מאס. "וימודד באמה" [וימדוד באמה]. ווייל אנגעמאסטן...

פיתוח המושג על ידי חז"ל

און די חכמים האבן זיך געמאכט פון דעם השם דבר [מהמילה הזו]. מידה. עס איז דא אמאל מידה. אזוי ווי איד גאוים מידות, שטאטו נדרשות [שבע מידות שהתורה נדרשת בהן]. מען דארף פארשטיין וואס עס מיינט אין יענער קאנטעקסט.

שימושים שונים במילה "מידה"

דאס איז א מידה טובה [זו מידה טובה].

"כל מידה ומידה שהיא מודד לך, ומודד לבב, ומאוד, ומאוד" [כל מידה ומידה שהוא מודד לך, מודד לו באותה מידה]. זייער קהל מדרש [מדרש ידוע].

דאס זענען דא פיר מדרש [ארבעה משמעויות]. פיר אנדערע משמעות פון דעם. מיד. חפץ. מידה. שהיא מודד. מועדה מועד, דאס אלץ שטייט נאר בכל מועדך.

הערה על המדרש: אבער אוקיי, זיי שפילן דא, ס'איז א מדרש, א שטיקל טעאטריע, שפילט מען דען. אבער דו זעסט אז זיי האבן דעם ווארט מדה.

המשמעות הבסיסית

דו ווילט די פשטות אז מען געטיילט, און אלעס רופט מיין מדה. די הנהגת השם רופט זיך מידות: מידת שימולי, מידת הרחמים, מידת הדין [מידת הרחמים, מידת הדין]. אה, "ארבע מידות בדעות" [ארבע מידות בדעות].

פרק ג: המושג "מידה" והקשר בין תורה לפילוסופיה

ארבע משמעויות של "מידה" במדרש

דו האסט דא פיר אנדערע משמעות'ן פון דעם "מד": חמד, מדה, ומודד, מודא, ומועד. דאס אלץ שטייט נאר בכל מועדך. אבער... אוקיי, זיי שפילן דא. ס'איז א מדרש. ס'איז א שטיקל poetry. ער שפילט מיט דעם. אבער דו זעסט אז זיי האבן דעם ווארט "מידה".

הסבר המושג "מידה" - מדוע נקרא כך?

דו ווילסט די פשטות אז מען געטיילט... און אלעס רופט מיט "מידה". וואס דער הנהגת אין השם רופט זיך מידת רחמים, מידת דין, און מיט די הייסט עס מידת בני אדם, מידת בריאת, וכו'. פארוואס רופט זיך עס "מידה"? ווי קומט די ווארט?

העיקרון: המדידה היא המהות

א ווארט ליגט פון דעם א קאנצעפט. און די קאנצעפט וואס ליגט דעם איך ווייס נישט קיין אנדערע פשט וואס זאל ליגן אין דעם, נאר אז דער זעלבער עקזאקטער ידיעה וואס די פילאסאפן זענען מסביר אין די כבודים און שפעטער אין אנדערע, אז מ'רעדט פון דעם אז די מעסטונג פון די זאך, דאס איז וואס ס'מאכט עס.

כדי די עצם זאך טוט נישט די עצם זאך, די חומר פון די זאך איז נישט געמאסטן, אזוי ווי. אויב מען איז פשוט וועלכע. דאס מעסט עס.

דוגמה להבנת המושג

דאס איז א זייער גוטער עקזעמפל, ווייל מען האט בכלל נישט געכאפט אז די עובדא וואס שטייט נישט די למדה איז די ספרה אז א מידה מיינט א אמת. אז עס מיינט טאקע! מענטשן קענען מענטשן זאגן גאנצע תורות, ווייל וואס הייסט עס "מידות"?

און די כבודים זאגן דאס. עס הייסט אז עס מיינט א אמת, ווייל זיי האבן אסאך אן אנדערע פשט, ווייל זיי רעדן אן אנדערע נקודה. אבער עס איז זיך די אנדערסידענע תורה, ווייל וואס רופסט די ראם מלכות דעת, נישט די חמדות, אלע ווי פורים תורות?

הסבר מפורט: מדידה והערכה

פארשטעלט, ווייל מ'ווייסט נישט די בייסיק ווי אזוי די סוגיא הייבט זיך אן ווי אזוי ענדיגט זיך, און ס'איז זיכער אז די סוגיא הייבט זיך אן, אזוי דעת מיינט די פילינגס און די הנהגות פון מענטשן, און דאס דארף ווערן געמאסטן.

אזוי געשטאלט השם הרחום, ווייל דו דארפסט עס אפשאצן, אפמעסטן. און דערפאר מעסט עס "מידות". ווייל די וועג ווי דו ביסט צוגעמיינט זיך צו פירן, איז א געוויסע אפמעסטונג פון די מידות הקהילת, די מידות הרציבה, און כו' אלע.

עס איז א באפערשענדע משנה. א מאס אין סביבה? א מאס. זעסטו, א מיינט, א מעזשערינג [measuring]. א ענגלישע מעזשערינג. אז עס זענען קראפטונגען מיט א מאס.

תלמיד: יא, מיט די ריכטיגע מאס. קענסטו זיין ריכטיגע מאס? ס'איז גארנישט. וכו' דא?

מגיד שיעור: יא.

סאו דעס איז ממש א בפירוש המשתנה. סאו דעס איז אז די גאנצע זאך שטייט אין די משתנה. אבער דו וואלסט קיינמאל נישט געוואוסט ווען דו ווייסט נישט די בעקגראונד פון די ספרים. אבער איך האב נישט קיין אנדערע פשט פאר מלמדים וואס האבן דעס אנגעהויבן צו אזוי רופן.

ראיות מפורשות מהרמב"ם - הקשר בין תורה לפילוסופיה

דוגמה מחלק ב' של מורה נבוכים

עס איז דא נאך זאכן וואס זענען כמעט בפירוש. דער רמב"ם אין חלק ב' זאגט – איך זאג עס פאר מיין משל – ער רעדט וועגן די שכלים, די עיקרות פון משפיע אויף מלאכים, און פון דעם ווער די וועלט – וכו', און ער זאגט אזויווערס, ער זאגט אז הפילה איז די זעלבע לשון וואס שטייט אין חז"ל, די זעלבע לשון וואס אפלטון [Plato] זאגט.

דאס איז א שטיקל רמב"ם, איך בין נישט אויסגעטראכט. ווייל די חכמים זאגן, ער ברענגט אז א לשון איז הסתכל בתורה וברא את העולם. און אזוי זאגט אפלטון, אז דער בורא איז הסתכל בשכלים, און דארט ווערן מיט אויף די זאך אין די וועלט.

ניתוח הדמיון בלשון

דאס איז די זעלבע זאך. דער איסתכל, דאס מיינט נישט קוקן, עס מיינט וואטעווער ס'מיינט, אבער עס זעט אז עס זעט אפילו די זעלבע לשון. ס'פארשטייט זיך, דא שטייט תורה, דא שטייט חכמה אדער שכל, ס'בידער ס'פארשטיין אז ס'רעדט פון די זעלבע זאך.

אפשר דא האבן ס'א חילוק. דאס ווייסט מען, אז תורה מיינט חכמה, אז די חכמה מיינט תורה. אדער אפשר די ריכטיגע חכמה איז די תורה, אדער די ריכטיגע תורה איז די חכמה – וועלכע וועג לעסט עס זאגן?

מסקנה: תורה ופילוסופיה - אותו דבר

אבער דו זעסט, אז אויב מען קען אביסל די שפראך בעסער, זעט מען קלאר אז ס'שטייט יא. און ס'איז נישט אמת דאס וואס די מענטשן זאגן, אז ס'שטייט נישט אז ס'איז דא תורה און ס'איז דא פילאסאפיע. ס'איז נישט דעמאלטס.

תורה און פילאסאפיה איז די זעלבע זאך. און ס'איז דא ספרות אזוי און ספרות אזוי. אבער יעדער געגנט, יעדער תרבות, יעדער קולטור, עס זענען זיינע מקורות וואס ער ליינט, און מילא די שפראך וואס ער רעדט. און מילא אין יעדן איינער צו רעדן אזוי.

ביקורת על תפיסות מוטעות של פילוסופיה

הטעות הנפוצה

נאך א זאך וואס מענטשן זיך שטארק טוען, מיט סאטשיינע [citations], וואס איז א דריטע נקודה וואס מען דארף זייער גוט פארשטיין.

סאטשיינע, ווי מענטשן מיינען, און אזוי ווי פילע גרויסע אידן זאגן אזוי, וואס איז דעם שטותים. אז פילאסאפיה איז פשט אז מען זעט זיך טראכטן פליין ריין, אזוי ווי דער קארט [Descartes] האט פארציילט, אבער אזא מענטש...

תורה איז פשט, עס איז נאמען קורות אויף אנהייבן ווייסן, און די נשכה איז, אז דער פסוק אים ברענגט א ראיה פון א פסוק. ס'איז נישט א ראיה, ס'איז א יארן ראיה.

המציאות האמיתית של הפילוסופיה

מענטשן זאגן, דער מעשה איז דער מיומס. דער מעשה, זאגט אז פילאסאפיה... איך וויל נישט יעצט רעדן פאר וואס א פילאסאף איז שטיפל. יא, א פילאסאף איז פשט. וואס איך טראכט דאס אזוי אמת? אין תורה וואס שטארקט מהאב אטמאל, ס'איז שטארקט וכדומה.

מגיד שיעור: ווער האט עווער געליינט, עקסטעולע פילאסאפיה? ס'איז נישט גערעדט פאר די מוסדות, ס'איז דערוועגן א ריסטא [Aristotle] וואס זיי געפארן געסן רעבעטס אדער עפעס. ווער האט עס געליינט, עקסטעולע, א ריסטא אדער א זעלכע ספרים? פארציילטע גרויסע פילאסאפיה.

היינטיגע פילאסאפיה, פראדענט טאקע אזוי ווי ס'איז מער קאמפליזירט. און זיי זאגן אויך די שפראך וואס זיי זאגן אז אונז זענען עטווערנט דאס איינכעלע האמער'ס ליב צו זאגן... עס איז אמת! אבער עס מיינט נאך נישט... יא, יעדער איינער זייט... אוקיי, עס מוז זיין נישט... עס מיינט נאך נישט!

דוגמה מהרמב"ם: אריסטו מצטט את הומרוס

עס איז נישט אמת! ווער עס לערנט... דער רמב"ם אליינס ברענגט דאס... ער זאגט אז... אריסטו [Aristotle] האט געברענגט א ראיה אויף קדמות עולם פון האמר [Homer]... מ-מ-מ-מ... קען עס ברענגען א ראיה רחל? נאכאן קען עס ברענגען א ראיה חילום. עס זאגט דאס אזא קדמה חומה...

אבער ווער עס ליינט אריסטו... עקשני, עס זעט אז ער האלט אין א ברענגערייעס פון האמר, נישט נאר פון האמר פון... שפריך ווערטער וואס מען נעמט זיין זאגן...

וואס הייסט עס איז געווען די זאך? עס מיינט נישט... זיי מוזן זאגן... וואס מיינט קיין מיין? זייגער... עס מיינט נישט... ס'איז, דאס איז נישט תלוי דשאלה נצית האמר ונשמיים... אוקיי?

ווען דער דשאלה משטעט, עס מעג זיין אין די ספרי אמורות, לאזט עס געגרעס די אלמאן. אבער ווי האט ער עס גענומען שוין?

הומרוס - רקע היסטורי

תלמיד: ווער?

מגיד שיעור: עס איז מיין אלטע מעשיות וואס איך האב געציילט אין דער סדר. איך ווייס נישט, איך האב נישט געקענט. דאס איז פאר מיינע צייטן. זייער לאנגע צייט צוריק. 800 לפני הספירה זאל מען גיין. זייער אלטע צייט. די צייט פון די ערשטע בית המקדש נאך.

תלמיד: ווי האט ער געלעבט?

מגיד שיעור: אין יואל פארן [ביוון הקדומה]. אין יואל פארן. ער האט געענטפערט א חכמה אין יואל פארן. ער גייט זייער אלט. ער איז זייער אלט. עס זענען דא וואס זאגן אז די מעשה איז פארציילט שוין קיין א פאר הונדערט יאר פאר אים. 1200 ביז צו בערך. איך האב געציילט עפענע פרובינען ווי ער האט שוין געמאכט.

תלמיד: און... וואס?

מגיד שיעור: זייער און זייער פריער. און בעל כפנים איז מסורה. עס איז באטיילט מעשיות דורכאויס אינגענמען און כדומה.

פילוסופים מצטטים מקורות עתיקים

אבער די אלע יווניש'ע ספרים, עווער, אפילו די גרעסטע חכם, אפילו אפלטון... אפילו וואס ער זאגט אז אפלטון האט געשריבן א ספר רעפובליק [Republic], ער האט געשריבן אז ווען ער גייט מאכן א מדינה אין זיין סיסטעם גייט מען טאר נישט לערנען האמר, ווייל עס איז פארשטאט די צופיל שטותים, און וואס לערנט אויס פאר די קינדער שלעכטע מידות און שלעכטע טעאלאגיע און אלע מיני נארישקייטן וועגן די געטער, וואס מ'טאר נישט גלייבן פאר גאט, אלע מיני זאכן.

אפילו ער האלט אין איין קוואט אין האמורימסט, בתור ראיה צו זיינע זאכן. אפילו די רעפובליקאן... א גרויסן, עס איז פארך דא און תורות, אסך תורות, פשט, אבער...

העיקרון: פילוסופיה מתחילה מהשפה והתרבות

הבעיה בגישה המוטעית

וואס איך וויל דא ארויסברענגען, עס קענסט אריינגיין אין א תושלת, און ווייל פארן גלייבט אז עס איז נישט. מה הין? אז מיט יעדע זאך וואס עס שטייט איז אמת און מה היה דער קימגרינג הייער? איך ווייס נישט, אבער עס איז נישט תלוי אין דעם. עס איז נישט תלוי אין דעם. קען זיין אז מען האט עס געגלייבט, קען זיין אז נישט. אבער עס איז נישט תלוי אין דעם.

העיקרון הנכון

ס'איז תלוי אין א פשוט'ע זאך. ווייל וואס איז די פשוט'ע זאך? אז פילאסאפיה – וואס מיינט טראכטן – עס זענען פיינצי ווארט – פראבירן צו פארשטיין בעסער. און פאר כשרות און אהבת און חכמה – פילאסאפיה – איז, פשוט הייבט זיך אלעמאל אויס וואס מ'טראכט זייער תפילה.

ס'קען נישט אנהייבן קיין פילאסאפיה, אן זאל מענטשן האבן א שפראך, דאס איז אז מענטשן זאלן מדבר, ער האט א שפראך, ער רעדט, ער האט שוין מיט געוויסע קאנצעפס, א מענטש וואס איז א מדבר וועט נישט צום מחנות, ער מיינט ער האט קאנצעפס, ער רעדט מיט א געוויסע מסוגים.

תפקיד הפילוסוף

די גאנצע זאך וואס דער פילאסאף קען טון, איז קלארער מאכן און בעסער מאכן דעם וואס ס'טאגט וואס דו האסט. אפ פאר איגן געוויסע ווייזן, ווייל דאס שטארקט נישט אינגאנצן, ווייל עס איז נאר אמת'ן א זייער קליינער וועג, וכו'.

הפנטזיה של חי בן יקטן

ווען א מענטש האט נישט קיין שמעון, א מענטש וואס איז נישט קיין מדבר, עווענטשויילט אויפגעוואקסן אין א וואלד ערגעץ, אזוי ווי עס איז דא זיין פאנטאזיע! די פאלימערס איז געווען חי בן יקטן [Hayy ibn Yaqzan]. זייער פעמיסע... עקספערימענט.

תלמיד: ניין, יא-יא, דער אראבישער פילאסאף האט געשריבן אזא ספר, עס איז געזאכט ווי דעסקרייבן ווערסט ווי א אינגל ווערט פארכאפט אויפן אינזל, און און אבן טפיל [Ibn Tufail] האט געשריבן...

מגיד שיעור: אבן טפיל איז געהייסן... ער האט געשריבן אז זיין ספר האט עס איבערגעטייטשט, די אידישע תלמידי פילאסאפן האבן זייער איבריג אויף די ספר, די צייטלעך אינגעלס אויפן אינזל דארט, צוויסלעך ווי אזוי צו דיסקאווען די ראבונו שלעולם, אבער די מעשה ארבעט זיך, די ריאליטי ארבעט זיך, די איז א שיינע פאנטאזיע וואס פילאסאפן האבן, דער ריאליטער, אפילו פון די אמת'דיגע פילאסאפן, ארבעט נישט אזוי.

המציאות: התפתחות מהשפה והתרבות

ס'ארבעט אז מען ווערט באשאפן, מען וואקסט אויף מיט פארשידענע אידעאס, אביסל אמת, אביסל נישט אמת. און די אידעאס זענען זאכיג, מאכט מען קלארער. און זיי אליינס ווערן פילאסאפיש.

דוגמאות למושגים פילוסופיים שמקורם בשפה הרגילה

חומר וצורה

אויבודעם די אלע פילאסאפישע ווערטער וואס וואס רופן טעקניקל ווערטער איז דא חומר וצורה למשל א קיינע מאושר וואס חומר וצורה איז. אבער אריגינעל דאס זענען ווערטער ביי אונז איז שוין דעם טעקניקל ווארט קיינער טוט אז ס'איז נישט נארמאל.

אבער אריגינעל חומר וצורה מיינען אויף יווניש – הילו איז חומר און צורה און מורפוס, און ס'מיינט פשוט'ע האלץ מיט בילדער. צורה מיט ממש ציון.

תלמיד: יא, צורה מיינט פשוט'ע עצירה.

מגיד שיעור: און חומר מיינט האלץ, אבער ס'איז נישט גודר, חומר מיינט ליין. נישט קיין גרויסע חילוק. די גאנצע חילוק... זיי זענען זייער אינטערעסאנט. און חומר, דאס שטייט נישט ממש אין די פסוק, אבער... חומר לבנים. חומר לבנים. די אידעע איז צו ניצן אויף די וועג...

תלמיד: וואס?

מגיד שיעור: א חומר אין די תורה מיינט נישט דאס. א חומר מיינט לעים [טיט]. אבער עס שטייט שויך נער בתי חומר. עס איז א פסוק וואס אין איוב שטייט אז איד מענטש זענען שוכני בתי חומר.

פירוש פילוסופי של "בתי חומר"

האבן זיי אריינגעלערנט אז עס מיינט אז דער נשמה ליגט אין א חומר. ווייל צו פשוט פשוט מיינט אז ער זאל וואוינען אין הייזער פון לעים. דו קענסט אויך א משלה, אבער עס איז לאוי דארף קיין משלה אויף דעהנערע קידוס. נישט טאמאס, עס איז אלצהאם. ס'איז נישט קיין א האלטעדיגע זאך. ס'איז ערליך.

תלמיד: יא, עס איז גערעכט.

מגיד שיעור: דער רמב"ם האט יא געזוכט א חתונה פאר דעם, און ער האט געטראפן א די לשון גולה. אזוי ווי גאל מיט קליעץ, וואס איז ענליך.

מסקנה: מושגים טכניים מתפתחים משפה רגילה

אייך ברענגען דארט ארויס אז אלע פילע די איינצי ווערטער זענען אריגינעלע נארמאלע ווערטער וואס זיי האבן צוביסלעך באקומען אזא... וואס איז מזרחיק באקומט עס א מער טעקנישע מינונג און דעמאלטס קען מען עס ניצן צו זאגן איך מיין נישט צורה אזוי דער רמב"ן אליינס זאגט ווען ס'שטייט נעשה אדם בצלמנו וכדמותנו הא צלם זאגט דער רמב"ן דו מיינסט אז צלם מיינט צורה וואס דער עולם רופט צורה ניין צלם.

דוגמה: המושג "צלם"

ניין, זיי וואלטן עפעס אריינקווערט און זאגן אז עס איז א תורה. אזוי זאגט ער. איך זאג נישט אז עס זאגט נישט אזוי, אבער איך מיין אז אמת'דיג, דאס איז א נארמאלע וועג. ווייל דער ווארט צלם איז דערנאנט א גוטער דוגמא.

צלם טייטש צורה, טייטש עפארים, יאנוא, ארצלמים, אזוי ווי. זאגט דער רמב"ם, טראכט אבער אריין... עס זען... עס זאגט עס... אפילו מען זאגט עצלים... עצלים פון עבודה זרה... וואס מיינט מען אין דעם?

צלם - לא החומר אלא הרעיון

מיינט דאס א שטיקל האלץ? קיינער מיינט נישט א שטיקל האלץ. מיינט די אידעא. אידעא וואס איז אריינגעפארעמט, אריינגעקריצט אין דעם... די שעפט... אבער א שעפט איז א משפט'דיגע זאך. א שעפט קענסטו נישט מפשר זיין. דו קענסט נישט זען, מען קען עס זען ביי ראיית זיכלות. דו קענסט עס טראכטן, דו קענסט עס פארשטיין, דו קענסט זייער אייגן פארשטיין.

חשיבות השפה בלימוד התורה: ברית הלשון והבנת המושגים

פרק ד: הדגמה מעשית של חומר וצורה

הסבר מוחשי למושגים פילוסופיים

המרצה:

ווען דיין אויגן קענסט נישט, ווען דיין דעמיון קענסט נישט, ווען דיין שכל קענסט דיך כסיינע... וויזן מיר, דו קענסט זייער גרינג פארשטיין. די זעלבע פיקטשער וואס איך האב געמאכט מיט ליין [line], האב איך געמאכט מיט האלץ. ס'איז די זעלבע פיקטשער. די זעלבע ארטיסט איז אנדערש. די זעלבע צורה פון די אנדערע חומר, יא?

סאו די זעהסט זייער גרינג. אבער די געזינג – אויב איילער'ן טוט דאס נישט דאס, ווייסט ער נישט – מען קען רעדן א גאנץ לעבן ווען חומר וצורה. קאמיר נישט געכאפט וואס איז עברי טייטש און מען רעדט נישט צום פטירה מיט די בהמה.

סא קומער, קוק אריין. א בענקל – וואס איז א בענקל? דאס איז א בענקל, און דאס איז א בענקל, אבער דער צווייטער איז אויך א בענקל. וואס איז דאס זעלבע פון זיי? די צורה. וואס איז אנדערש פון זיי? די חומר. יא.

זייער גוט. יעצט פארשטייסטו וואס איז די חומר פון די צורה. יעצט קען מען מדייק זיין טיפע רחבות. אבער אויב דו הייבסט שוין פון די בעסיג שפראך איז זייער שווער צו בכלל מיין ענישינג שוין מיין ענישינג.

פרק ה: חשיבות השפה בלימוד – "ברית הלשון"

העיקרון המרכזי: לימוד בשפת האם

המרצה:

וועגן דעם איז אבער זייער וויכטיג אז יעדער איינער זאל טהון די חכמים, די עומי, די פילאזאפיה, די עומי ואקציעס – ווי ווילסטו עס רופען נישט? פילאזאפיה? קבלה. וואס מ'טהון?

אין די שפראך וואס מ'איז אויפגעוואקסן און אדער אין די שפראך וואס מען עסטאהייליגט. די גרעסטע אויפגעוואקסן וואס עס קען נאר זיין, די תמוז און די שפראך, און די הייליגע תורה.

ווייל אויב דו טוסט דאס אויף יבניש [Japanese], דעמאלטס איז דאס א ווייטער מושג. אויב דו הייבט אן די לערנען חומש, און דער רבי זאגט, איך וויס מיט דיך, וואס איז דא א פשוט'ע טייטש פון די תלמידים כדי מ'הערן, איז דא אויפגעראכט א טיפע טייטש. טייטש, טראכט אריין וואס עס צעט.

הבעיה: אובדן המסורה

המרצה:

ווייל די מסורה איז נישט אזוי געשען. ווייל די מסורה, איז ווי דער רמב"ם האט געציילט אין פרק א' א', איז די מסורה וואס האט אויסגעלערנט די טיפערניש פון די תורה איז פארגעסן געווארן. אזוי איז דער רמב"ם.

און די מקובלים זאגן אז זיין געדינק איז נאך. די רמב"ם זאגט אז מען האט עס פארגעסן. מען האט געווען די גרויסע היסטאריע פון מאכלעוועריקייט צווישן רמב"ם און קבלה.

דער רמב"ם זאגט ניין, ער וואלט געמעגסט, נעג זאגט, נאר בער זאגט נישט. דער רמב"ם זאגט אז דער אמת תורה טאר איז נישט מקובל געווען, און ער זאגט מלכה קודש. מלכה קודש, יא.

הער זענט נישט צוגעקומען דערצו. יא, ער איז צוגעקומען צו, אזוי ווי דער ר' שמואל [רבי שמואל אבן תיבון] האט געוואוסט. אזוי נישט אז ער האט געהאט א מסורת ביי זיין טאטע. ער האט אויסגעלערנט זאכן. אזוי זאך מען זענט מיט א מסור.

און וואס מיינט די מסורת פאר דא? דאס זאג איך, דער טרוי מינינג [true meaning]... די אנדערליין [underlying]... דער טרוי מינינג, די מופש'דיגע מינינג. געזאגט.

הבעיה: תרגום לשפה אחרת

המרצה:

יעצט, אבער דעס איז א גרויסע צרה. דעס וואס מ'האט פארגעסן, און יעצט ברענגט מען עס צוריק דורך א אנדערע שפראך. דעס וואס איז טאקע גורם, אז מען זאל נישט פארשטיין די תורה, און מען מיינט אז ס'איז פורים תורה.

און עס האבן אמבער זאגט טאקע צו ערונגען די תורה, מען זאגט אז דאס איז די ווארנג ווארט [wrong word], די ווארנג טיילטער [wrong translation]. דאס איז פשוט א שטאט. ממש מ'טוישט פשוט איינער און צווייטן.

די תורה איז אזעקטליק [exactly]. די תורה איז איז געגאנגען אין די ווארנג... מען מיינט אז מען דארף ארבעטן אסאך, און דער רבי האט אליינס געארבעט אסאך, און זיינע תלמידים האבן געארבעט נאך מער, אויף צו ווייזן, און די מקומים נאכאמער זאלן פשוט זיין מיט תלמידים, נאר מער נוסח'דיג אויף דאס צו טון, אויף צו ווייזן וויאזוי מען קען יא רעדן אויף אידיש – אידיש מיין איך אידיש.

פירוש "ברית מילה" כ"ברית הלשון"

המרצה:

און דאס הייסט, ווען דער גוי איז, למשל, אז דער גוי זאל דיך זאפי' דערמאנען. קומט א איד, ער זאגט, איך וועל דיר זאגן וואס דיין. דער רבה זאגט, דיין הייסט קריוון [crown].

אה, יעצט פארשטיי איך זיי גוט. עס פרעגן א קשיא, אויסטאמ מיט דאזן אידן, נישט יענס.

תלמיד:

א גוטע שאלה.

המרצה:

אבער איך זאג דיר, יעצט פארשטייסטו די איידיע, אין די אידישע קאנטעקסט, פארשטייסט פון וואס מ'רעדט, און דאס מיינט אמת'דיג.

נישט קיין ברית מילה, אזוי שטייט אין די כיבוד, דארף נחמד זיין, וואס מיינט עס? פארשטייט זיך וואס עס מיינט? עס איז נאר ברית מילה, עס איז ברית הלשון.

תלמיד:

יא, עקזעקטליי [exactly].

המרצה:

ברית מילה מיינט סייווייטל [covenant], אזוי שטייט אין זייטן צוקרין סייווייט צורה, ברית, ברית הלשון.

ברית הלשון, דאס איז א פשוט'ע זאך. וואס הייסט א ברית הלשון? מען פארשטייט זיך.

תלמיד:

עקזעקטליך, איך מיט דו, איך האב מקורות געווען ברית.

המרצה:

ווייל דו האסט מקורות געווען ברית? ווען איך גיי זאגן איך, מיינט עס מי? ווען איך זאג דו, מיינט עס דו? ס'איז נישט קיין שטאקניש, ס'איז נישט קיין פאקט. ס'איז א ברית. ס'איז א העסקע [agreement]. ס'איז אפגעמיינט. עס זאל זיין אזוי. עס זאל זיין אז די ברית אונדערלייגט.

למעשה, איך האב מקורות געווען א ברית. ס'קען זיין אז ס'מיינט עפעס ענדערסטיג. אבער למעשה, ס'איז א אפמאך וואס מענטשן האבן געמאכט.

הסמל של ברית מילה

המרצה:

ווען דו ווערסט געבוירן אויף א אידישע אינגל, די ערשטע זאך שניידט מען דאך אפ דיין ערלה. דאס איז נאר א סימבאל. אבער דאס מיינט אז מ'הייבט אן צו רעדן אידיש.

יעצט האסטו א ברית מיט אלע אידן, אז זיי גייען זיך פארשטיין. און די מעשה איז, אז זיי פארשטיין זיך נישט אזוי גוט. אז דאס איז א פארקיימען א ברית. אבער דאס מאכט ליצנות.

תלמיד:

יא יא.

המרצה:

אויף אנדער. מחלוקת, עס איז געקומען בברית, שטייט שליחי דבוש להאם יחידי בבריתא. דו מיינסט אז ס'מיינט פארקערט, ס'מיינט די אנדערע וועג.

דו פארשטייסט? גוט. און א דקה, קענסט אויך פארשטיין, אבער איך דארף זיך חילוקן. און דארף זיך נאר פארעדן מיט א צווייטן, נישט נאר מיר רעדן מיט זיך אליינס.

תלמיד:

רייס [right], דו פארשטייסט? אליינס.

המרצה:

סאו...

בעיית לימוד תורה לגוי

המרצה:

און דערפאר א גוי וואס ער רעדט נישט די שפראך, קענסטו מען לערנען תורה? ס'גייט קיינמאל נישט מיינען ביי אים די זעלבע זאך שבת לך ווי ס'מיינט ביי דיך. ס'קען נישט.

אפי' לערנען יא ווערן גירות אינדער שבת לך. אוקיי, אפשר נאך צען דורות... עפעשטלי, א גר נאך צען דורות, אפשר...

מען האט שוין נישט געקענט חוזר געמאכן פון גוים אין פראנט פון אים. וואס מיינט דאס? ווייל איך האב א חוזה פון א גוי? דו כאפסט נישט.

פארוואס טאר מען נישט חוזה מאכן פאר א...

תלמיד:

יא, ס'שטייט...

המרצה:

ווייל א גיור אין די...

תלמיד:

יא, ס'שטייט... די רשע ברענגט... מענטשן זאגן... יא, אפילו ביז צען דורות, לויסט די בעת יא אין די מובל קיין מיין.

המרצה:

וואס איז די פשטת? איך פרעג דיך, אויב מען זאל מיך קליינסטאלט, אדער מעג מען נישט חוזק מאכן קיין גוי – און דעמאלט זאל מען עס קיינמאל נישט טון, אפילו מען איז נישטא קיין גוי און זאל מיר קיין גירער, און זאל מען נישט חוזק מאכן פאר איינער.

אדער מעג מען – יא, וואס יענער פערסענל [personal] ווערט געשטעלט, איז עפעס א שוואכע מעשה.

הסבר העומק: משמעות שונה בשפות שונות

המרצה:

די טעה דערצו איז, ווען א איד מיינט א חוזה פון א גוי, מיינט ער נישט א גוי. עס האט גארנישט צו טון. יעדער גרופ דארף איינע חוזה קמאכטן. ס'מיינט נישט אז מיר זאלן יענעם פיין. ס'האט גארנישט צו טון. ס'מיינט צו זאגן...

ווען איך זאג פאר מיינע קינדער, אין א אידישע הויז טוט מען נישט אזוי. מען מיינט אז טאקע אין א גוי'איש הויז טוט מען יא אזוי? מען טוט דייטל יא אזוי. מען זאל נישט אזוי טון. דאס איז נישט קיין וועג.

פאר מיז א סימבאל אויף אונזער ברית א סימבאל פון א זאך וואס מ'טוט נישט איז א גוי שויז א גוי שויז די קינדער קומען נישט אין צייט מ'סאפער א אידישע אויסוי קען מען אויכעט נישט אבער מ'זאגט זיי אז אין א אידישע אויסוי מ'טוט נישט אזוי.

און א גוי שוין, עס נאכט פארקערט. איך ווייס, איך שטעל זיך פאר אז א גוי זאגט, אה, ביסט א איד? מייסט נישט. עס קען זיין אזוי. עס שטעפט מיך נישט. אויב ער טוט אין פלאנד [Poland] פאר מיך...

דעמאלטס, די קראסינג לענגוואדזשעס [crossing languages], דאס האט די סיין מינעדיג [same meaning]. טאר מען עס טאקע נישט טון. פאר דעם אויף יוטיוב, טאר מען עס נישט זאגן, למשל.

אבער... אבער דאס איז א פראוואלט [provoked]. איך האב געווען א געריכט. מען הייבט א טעם. אבער דעי כבוד אין ענגליש מיינט אז עס איז פאר איד, נישט פאר גוים.

תרגום לעומת הבנה פנימית

המרצה:

אדער מען קען טרענסלעגגען [translate]. זאג נישט אז מען קען נישט טרענסלעגגען. דארף דאך בארייטער ווי שופל לשון. טאג נאר, די איידיע איז פארוואס ס'מיינט נישט די זעלבע זאך. ער מיינט אז דאס איז זיכער.

ווייטער, פארוואלטס האבן שטיין תורה פאר גוים? ווייל א תורה שטייט א מיט תלדות קעגן גוים. ס'מיינט אבער נישט זיי. זיי כאפן נישט. ס'מייזן, ס'מיינט אונז.

ס'איז דא פארבאכונוג [condemnation] אין די גוי וואס שטייט אין די ספרים הקדושים. און פאר אונז מיינט עס אישת [something else].

תלמיד:

אז בעפלאכו [they cursed] אים?

המרצה:

ווייל און... דא איז אמת. עס איז אמת. מען שטייט אין די גדולים פון די ספרים אז agents...

די אמת איז אז ס'איז נישט געמאכט אז די גוי זאל עס ליינען. סאוי ס'מיינט נישט וואר א איימער וואלט געוואלט אז די גוי וואלט ליינען האט מען עס אים געזאגט. זאגט זיך אים נישט.

סאוי ס'מיינט עפעס פאר אונז. סאוי ס'מיינט טאקע אז... עס זאגט נישט אז מיר האלטן טאקע אז די גוים זענען זיך צדיקים. דאס איז אבער אינערליך. צווישן אונז...

ווייל אונז וויל זאגן איינעם וואס איז נישט צו די זאך זאגט מען הגא ביז לעז אויב איר צושטערט מען נישט אבער דארף זיך נישט אנגעפאנט פון מיר.

פרק ו: חזרה לנושא – "מעשים טובים" לעומת "מצוות"

חשיבות הלימוד בשפה הנכונה

המרצה:

איך וואלט אמאל צוריק צו די נושא. די דעם איז זייער וויכטיג צו אנהייבן און רעדן די אידישע שפראך. סאוו ווינט זייער וויכטיג און סאוו א גרויסע עבודה. סאוו ווערט אפילו סאוו אביסל ניהדיג וואויניג, סאווו אביסל אריינקראכן אין זייער אסאך קליינע פרטים צו זען.

א פאר פון די זאכן וואס איך האב אויסגעפירט, געזיכט מען שמשהויע איז, אז דאס איז טאקע פשט פון די פסוק, דאס איז טאקע פשט פון די מדרש, ס'איז נישט קיין דרש, ס'איז גלאר אדער מיינט דאס, און מ'קען דאס זייער גוט פארשטיין.

סאו דאס איז אלץ א הקדמה פארוואס אונז לערנען.

הדוגמה מרבי שמואל אבן תיבון

המרצה:

סאו איך האב געזאגט, למשל, צוריק צו אידן צו אונז האלטן, האבן געזאגט א ר' שמואל אבן תיבון, בויען – אנשטאט צו איבערטייטשן א פעולת א תובע וואס דאס פעולת תובע איז טעכניקלי די קורעקט טרענסלעישן [correct translation] ווארט פאר ווארט – האט ער געשריבן א מעשה מיט א תובע.

וואס זאגט ער מיט דאס? ער זאגט מיט דאס ביז גיט אזא זאך ווי מעשה מיט תובע? האט קיין משהו געטראכט פון דעם אז מעשה מיט תובע מיינט נישט מצוות? האט ער געזאגט אז עס מיינט מצוות? עס מיינט נישט.

עס קען זיין אז מצוות זענען מעשים טובים. אבער מעשים טובים דער ווארט מעשים טובים מיינט נישט מצוות.

הבחנה בין "מעשים טובים" ל"מצוות"

המרצה:

דער רב אין ז מדות איז, דער חכם ווייסט ווי צו זאגן מצוות, דער משנ פערסענל [personal] וואלט געזאלט זאגן טון תורה אין מצוות, ווילט אז עס קען נאר טון תורה אין מצוות. עס פארשטאגט נישט, עושה עוסק בתורה ובמצוות, אדער עושה עוסק בתורה ובמעשה טובה.

זיי זאגן, איך האב נישט דא אפילו א גאנצע קאנט, אבער עס איז דא א סארט איד וואס עס עס עוסק נאר במעשה טובה, און בעיניו יעדער תורה, יא? דער... דער... פון די אלזינ'ע אידן.

תלמיד:

ניין, ס'האט נאך א אסאך פלעצער.

המרצה:

וואס הייסט, אויך מיר מעשן תורה, מען לערנט נישט אין זייער שעה וועטס. יא?

תלמיד:

וואס? דאס פארוואס רופט מען נעמען נישט קיין בעל תורה? וואס גייט דא פאר?

המרצה:

עס זענען נישט דא קיין שום ספק ווי ווער ס'טראכט אריין אין דעם. מען זעט, אז אונזער חכם טראכט מען פיקולייכט אזוי וועג ווי דער רמב"ם.

מענטשן זאגן אסאך, דער רמב"ם איז א ליטערסט [elitist], ער האט אן איידיע פון די חכמים. און המון עם, די חכמים זענען אסאך ערגערע איליטערסט [elitist] פון דאס. זיי האבן אן איידיע פון עס, עס הייסט עם הארץ.

הקבלה לרמב"ם: "עם הארץ" ו"דרך ארץ"

המרצה:

און דער רמב"ם זאגט, עם הארץ מענט נישט שלעכטע מענטשן. זיי האבן נישט קיין תעניס אויף זיי. עס מיינט סאך צווישן, מענטשן וואס לערנען. און דער אויסגעביש איז אייבערשטער עולם. המייארעט [the majority].

ומש איינע ומקרא ומושא ועלובד דרך ארץ. עס איז בדרך ארץ. דרך ארץ איז א זייער וויכטיגע זאך. ס'איז קודם לתורה. ס'קען זיין זייערע גרויסע ענינים. אבער ס'איז נישט די זעלבע זאך. ס'איז די אנדערע ווערטער.

ס'איז עקזעקטלי [exactly] וואס דער המער... איך מיין דאס איז עקזעקטלי! ס'איז נישט אפי' אפגעריקט אין אסטראפע. כ'האב נישט קיין אנדערע וועגן צו מאם זיין. איך זאל מען זאגן וויכאנדן.

הקבלה להלכות דעות של הרמב"ם

המרצה:

וואס דער אלעמער רוקט תיקון הגוף, און די בולע דבורה פון פרק, תיידער ג' פרק, לעבן מיט something, זיין זייער א וויכטיגער פרק, צו תיקון הגוף און תיקון הנפש, דרך ארץ איז טיישט תיקון הגוף.

און אנדערע ווערטער, אלעס וואס יעדער גוי וואס שטייט אים א יישוב ועולם, דאס איז דרך ארץ, דאס טוט א איד איין וואס דארף טון אים, ווייל נישט, ס'איז וויכטיג, דרך ארץ איז צוריק חיזוק, א וויכטיגע זאך. דאס הייסט די תורה דרך אגב, דרך ארץ.

משמעות המונח "דרך ארץ"

המרצה:

האבן מיר אמאל געטראכט וואס די טייטש איז דער ווארט דרך ארץ? וואס מיינט די וועג? די וועג איז די משל אמת. ווי זאגט מען דרך אויף יפאניש [Japanese]?

תלמיד:

Nature.

המרצה:

ווען? איז דאס פאר אנדערס? איך זאג דיך, ניין, עס איז נישט די זעלבע ווארט. Nature מיינט ארץ.

פרק ו: דרך ארץ, טבע ומושג ה"Nature"

דרך ארץ קדמה לתורה - הגדרת המושג

המרצה: דרך ארץ איז פארזאמט תורה, תיקון הגוף. אנדערע ווערטער, אלעס וואס איד גוי רכ[?] שטייט, דארף א ווי צוויסן א ש[?] affirm, דאס איז דרך ארץ. ס'איז וויכטיג אז דאס זייט אין תורה דרך הגב[?], דאס זייט זיין תורה.

ווארט, "Nature" מיינט נישט א וועג, און דרך מיינט נישט "Nature". אבער דער זעלבער מושג, עקזעקטלי, דרך ארץ... וויאזוי זאגט דער גמרא דרך ארץ... וואס מיינט "Nature"? דרך ארץ...

תלמיד: אגען, דו מיינסט אז "Nature" איז א פאסאדגיע מיינסטער פון מחלוקת את[?]. ס'איז יא די טבע, ס'איז נישט די טבע, ס'איז עפעס א מושג.

המרצה: דו ווייסט וואס "all-nature" מיינט? מען "Nature" מיינט אז עס איז דא א וועג וואס די זאכן זענען. דיין צוואל[?]. דרך. כל הערות[?]. אז דאס שטייט... וויאזוי רופן עס די חכמים? ענליכע נשים[?]. וויאזוי רופן עס די חכמים? מנהגו של עולם. און נאך די שלום טייטש "Nature" וואס איז נישט... ס'איז עקזעקטלי די קאנסעפט.

איינער זאגט אז ס'שטייט נישט אין תורה א קאנסעפט "Nature". ס'איז אמת, ס'שטייט נישט די ווארט... וויאזוי הייסטו די שבת[?] די חמץ[?] געשריבן א תשובה, אז ס'שטייט נישט די ווארט טבע אין תורה? מ'האט געפרעגט, ס'שטייט נישט אין חלק הנעתו[?] זאת שטייט מזוהב[?]. אבער, אבער, עס שטייט נישט אין חז"ל די ווארט טבע.

דוגמה מהמבול - "כי השחית כל בשר את דרכו"

עס זאגט דער חיים חיים[?], ר' שמואל מדא[?], וואס שרייבט, אז ער האט אויסגעטראכט די ווארט טבע אין אראביש.

תלמיד: יא.

המרצה: אונז האבן ארגעגעצויגט[?], אז עס צעט[?] פון איר רעידעראייע[?] דאס אין אראביש, אנסט[?] licensed טבע. די מדי[?] וואס שרייבט, אז ער האט אויסגעטראכט די ווארט טבע?

תלמיד: פון אראביש?

המרצה: יא. יעצט איבער איז געסעקט[?] סת[?] scripted[?] ערעיט[?] אן גליצעטן[?] אין אראביש. אויף אראביש זאגט מען טבע.

אה, אבער ס'שטייט צו אויב די קאנסעפט טבע, ס'איז נישט אמת אז ס'שטייט נישט אן ווארט. איך האב צוביסלט[?] א מספר דורך די ווארט.

תלמיד: יא, שוואוילן[?].

המרצה: וואס?! וואס זאגסטו?!

תלמיד: זענען גוט. קישערס[?], קאלבאזע[?], דארקע[?], אלע ארץ.

המרצה: דאס מיינט, זיי דינען און נעשרול[?] טינגעס[?]. וואס מען האט נאר געהערט פון אז מען זאגט דאך פאר א נישט קינדע[?] זאך, אז עס איז נישט נעשרול[?]. דאס טעיסט[?] איז א פסוק. דאס מיינט צו נישט נעשה. ס'קומט נישט ארויס פאר קינדער, פון דעם קען מען נישט קיין וועגן, מען קען נישט פון דעם ממש קיין וועלט. ס'איז א גרויסע עבירה וואס איז, איך ווייס נישט... ס'איז א פשוט'ע זאך, נישט למעלה מדעת. דאס איז די הויפט זאך מיט...

מנהגו של עולם - הקבלה למושג Nature

וואס האט ער געוואלט זאגן? מנהגו של עולם, העצמאר[?] חז"ל. מנהגו של עולם... מנהגו של עולם... אויף זייער שפראך הייסט עס דרך ארץ אדער מנהגו של עולם אדער דרכה של עולם, אלע זעכעס[?] וואס האט נוסחאות אויף די ווארט "Nature".

וואס מיינט די ווארט "Nature"? דאס איז שוין א לאטינישע ווארט. עס קומט פון די יוונ'ישע פוסקות[?], און פוסקות[?] מיינט רוקן זיך, תנועה. ווארשיינטער[?] זאגט מען קאלט תנועה אין שטאטיפער[?] של עולם, און עס מיינט "Nature".

עניגערס[?]. אבער עס איז נישט אינטערעסאנט, ווייל פון דארט פלעגט מען טראכטן אזוי. מען זאגט די ווארט, און פון דעם איז געווארן דער מושג. עס קומט נאר זאגן די אנדערע ווארט, און עס איז געווארן אביסל אנדערש דער מושג. אבער עס איז די זעלבע מושג, ס'איז די זעלבע זאך. ס'איז זייער וויכטיג. זייער זעלבע זאך.

פרק ז: מעשים טובים - גוט, פרום און קלוג

מעשים טובים לעומת רצון השם

מעשים טובים, זיי זענען נאכאמאל טראכטן פון וואס א מענטש איז. זיי זאגן נישט וואס א מענטש דארף טון. רצון השם איז דורך אגב.

איך טשאלענדזש יעדע איד וואס איך קען טרענקן[?], וואס דארף ער טון אין די וועלט? רצון השם, האט מען געזאגט. איך טשאלענדזש איר צו טרעפן איין ספר וואס היינט 1900, דו זאגסט דאס. איינס מער, דאס איז פראבלי דאס. But איך מיין אפשר א ביסל פריער... ומי יעשה מהחשון ובאדם יעשה רצון ה'. צו טרעפט מיך איינער וואס זאגט דאס.

ווייל עס איז צו מיט ניצות[?] הייסט נישט רצון ה'. וואס איז די אנדערע ווארט. די ווארט איז זייער וויכטיג. איך טוה מיט וואס הייסט מעשים טובים הייסט שלמה סעודם[?].

דער רמב"ם וואלט קיינמאל זאגט אז א יוד דארף טון רצון השם, ווייל אין רמב"ם זאגט אז א מענטש דארף זיין אן אדם שלם. ער זאגט צומת[?], אז דער רבי וואס דער וויל, לעזט[?]. וואס מיינט דער רבי וואס דער וויל? לעזט[?], ער וויל נישט. עס איז א חילוק. אבער דער נוסח איז נישט קיין נוסח וואס ער וואלט געזאגט, עס מאכט א חילוק. ס'איז א אנדערע הבנה.

תלמיד: דו מיינסט אז עס איז א... אין אייניג קעיס[?], איך ווייס נישט.

המרצה: אבער דער רמב"ם זאגט קלאר, מעשים טובים. האט מען נישט צוטון מעשים טובים. מעשים טובים...

השוואה בין רמב"ם לרבינו יונה - גוט, פרום וקלוג

טאקע, וואס זאגט דער רמב"ם? א מענטש דארף טון צוויי זאכן, יא? א מענטש דארף זיין גוט און קלוג. רבינו יונה מלכים[?] זאגט אז א איד דארף זיין גוט און פרום און קלוג. דער רמב"ם זאגט אז ס'איז גענוג צו זיין גוט און קלוג. איך ווייס שוויסל[?] מיט די פרומקייט. ער האט נישט געהויבערט געווען פרומקייט.

תלמיד: ווי אזוי ווי ער זאגט? פרום?

המרצה: נאר וואלט[?]. גוט און פרום און קלוג.

תלמיד: גוט און פרום און קלוג איז די זעלבע זאך?

המרצה: ניין ניין ניין. פרום מיינט פרום. א ירא שמים, אזוי ווי זיי האבן געזאגט דארט. עס איז אזוי ווי געזאגט, דא א משתא[?] מיט די לאהבן[?] מיט עתות[?], נאר דא איינס. תהיה חכם ועלתיה תהיה. וואס איז ער אבער רבינו? ווייל דאס איז אבער, ס'איז דא אויך די זאכן וואס וועט נישט פארנעמען די זעלבע גוטע און פרומע און קלוג.

תלמיד: ניין. וואס מיינט פייס[?] איז א פיליגע זאך וואס... ערליך...

המרצה: כ'זאג וואס איר מיינט, אבער איך גיי גיין ווייטן נאך דעם. פרום מיינט אז מ'גיט פאר דער אייבערשטער וואס געקומט צו אים, פאר גאט. פאר ווארעווער יאר גאט איז. ס'איז בארי בעד[?]. ס'איז בעד אדער נאך...

גוט, זיי האבן זיך ווייערע[?] קלוג, ס'איז פאר מיר, איך ווייס דאס פארשטיין. און פרום, פייערסטע[?], טייטש, וואטעווער מענטש האט געזאגט. חובות הלבבות, קלאפע[?], מיט די ראדעלע[?] מלכה. חובות הלבבות, אדער איינער נעמט קיר[?] פון די אייבערשטע. וואטעווער, ס'איז אלעכט[?] דארט. עס איז דארך געוואוינט.

תלמיד: ניין, דאס זאגסטו שוין אז דו גייסט שוין אריין אין חקירות. איך זאג דיך נאך וואס עס מיינט.

המרצה: אוקיי, יעצט, און דאס מיינט פרומקייט, אדער נישט עקזעקטלי, איך זאג נישט וואס פייער[?] דו מיינסט.

בעל תורה לעומת בעל תאווה

און א קורצע דרמא[?] זאגט מען דארט אז דו מיינסט מצוות ומעשים טובים, און עס איז קלאר אין די חכמות, אבער דאס איז זיכער אז ווען די חכמים רעדן פון א בעל תורה, די בעל, איך מיין די בעל, וועגן קען מען דיר בעלן[?], ס'איז דא א בעל תאווה, תאווה אדער א בעל... נישט קיין בעל תאווה וועלכער א זאך האט געזוכט... אבער עס איז דא א בעל... א בעל תורה...

תלמיד: איך בין איר געוואוינען ביי א בעל תאווה.

המרצה: עס איז מיין ביי שפעטע, אה? די רמב"ם שטייט אז עס איז נאך די דעות. יא?

תלמיד: יא.

המרצה: אבער איך האב נישט געטראפן מיין חז"ל. דאס איז טאער[?] תאווה. עס שטייט בעלי אנדערע זאכן. און אנדערע מידות אפשר אויך, אבער נישט בעלי תורה.

תלמיד: אינטערעסאנט.

המרצה: אבער מיר דארפן נעמען דאס עקסטער[?]. און כ'פארמאגט[?], ס'איז דא בעלי תורה. וואס מיינט בעלי תורה? ס'מיינט, ער איז א זאך-טאט מענטש, רייט? איך שטעל מיט זייער מוכן מצוות און מלמד תורה, אסאך. אה, ס'איז א זאך-טאט מענטש, זייער אינטעלעקטואר, רייט? א ראש שלימה אין מסוכות[?].

דאס איז עקזעקטוו וואס דער רב זאגט דורך א אנדערע שפראך פון זיין חילוק. ער זאגט עקזעקטוו דאס, ווייל ער זאל זיך טון בעלי מעשים, ווען ער זאל זיך טון מעשים – ווען דער רב איז פארעמפערט[?] די קשר פון די בריתים[?], וואס ער האט גענערט[?] לעצטער וועלט.

פרק ח: תיקון טעות - פעולות לעומת מעשים

מעשים טובים ופעולות - תרגום נכון

יעצט, דאס איז וועגן מעשים טובים און וועגן פעולות, וואס ר' שמואל אבן תיבון האט גע'טייטש'ט ריכטיג. נישט ריכטיג אין מדהיג'דיגע[?] טרענסלעישן, אבער ריכטיג אין די קאלטראטע[?] טרענסלעישן האט ער זייער גוט געמאכט.

יעצט, איך וויל דיר פאראויס זאגן זייער אן אינטערעסאנטע זאך. נעקסטע ליין, מען קען רעדן דורך נאך א שיעור וועגן פעולות ווערס מעשים קומט אן קיין כח. נעקסטע ליין איז, און עס שטייט שוין אין מיין ערע[?], און די נעקסטע שיעור וואס שטייט נאך שוין אין די ערע[?], איז לתקן טעות.

לעצטע וואך האבן מיר געזאגט אז א זאך איז א שקר זי' חיזוק[?], און דארף מען טאקע זיין. דער רבי זאגט אז דאכנט[?] וואס זענען די מעשים טובים היום המעשים... עס שטייט אזוי... אלמעתדלה... איז עס מנהיג דארט? אלמעתדלה בין טרפין... איך קען נישט ליינען די קידוסעס[?], איך ווייס ווי מען זאגט אויף אראביש, אבער ער זאגט...

הבעיה בתרגום "אלמעתדלה"

פאר מעשה אונז האבן אונז געטייטשווען[?] אין געסטאלן[?] וואס שטייט א פעולה איז א שבות[?], אוקיי פעולת איז וואס שטייט א שבות[?] וואס די ווארט און איך האב געזאגט אז איך מיין אז עס טייטש "equal" אויף ענגליש... אונז האבן גערעדט וואס מיינט "equal"... "equal" איז א לשון את וואס מ'מיינט די זעלבע זאך. "equal" זייט עס קען זיין מער אזוי ווי עס קען זיין ווייניגער...

און דאס, אויב breath[?] איך האב געלערנט פשט, און לויט דעם האט מען עס פארשטאנען – דאס איז טאקע די ווארט וואס אריסטו נוצן... און מיר האבן בגלה געווען היינט אז עס איז צו שטות'ן.

תלמיד: וואס הייסט צו שטות'ן?

המרצה: אזוי, אונז האבן געלערנט אז ס'איז נישט שטות'ן אז ס'מיינט דעי קאנצערט[?]. אז די שטות'ן מיט די טייטש איז נישט ריכטיג. ס'הייסט, ס'איז נישט אמת אז די ווארט אלמעתדלה מיינט שבות[?]. ס'פלענט[?] נישט אמת. ס'הייסט, ס'פלענט[?] נישט אמת, און ס'איז קלאר נישט ריכטיג.

פארוואס זאג איך אזוי קלאר? נישט ריכטיג. הגה"ה ר' שמואל אבן תיבון האט אזוי גע'טייטש'ט, און אויך ר' יהודה אלחריזי האט אזוי גע'טייטש'ט, און ער ברענגט א פאראי' פון די רמב"ם, ער האט אזוי גע'טייטש'ט, עס איז א טעות און א ראי' לדעתי. און עס איז נישט ריכטיג.

שיטת המחקר - השוואה למקורות

פארוואס איז עס נישט ריכטיג? קודם, איך האב געבעטן זאגן די היסטאריע. האסטו געזעהן פארוואס איך זאג אזוי? די היסטאריע איז אזכאזוי... אונז האבן געלערנט אז די אלע רמב"ם האבן עס איבערגעטייטשט ווארט פאר ווארט, כמעט ווארט פאר ווארט.

און קענען זען דא... ווי איז עס... אין די paper, אויב הייסט ארויף דא גענוג... אין די paper קענסטו זען אז איך האב געברענגט די רמב"ם'ס מקור פון אראביש פירקי מדינה [פרקי המדינה של אל-פאראבי]. און דא קענסטו זען ווארט פאר ווארט אויף אראביש, אויף ענגליש פון אראביש, און אויף transliterated אראביש. זיי וועלן עס קענען ליינען, ווייל איך קען דאס גוט ליינען – אראביש אותיות.

שימוש ב-AI למחקר

און די אלע ארבעט האט ער געמאכט פאר אונז א צדיק וואס הייסט Artificial Intelligence, אבער ער האט שוין אויסגעטראכט, און איך האב אים געבעטן פשוט איבערכאפט און איך האב אים געברענגט די מקור, היינט קען מען זייער גרינג אלעס טרעפן, און ער האט געברענגט די אראבישע מקור פון אל-פאראבי.

און דער רמב"ם... קענסטו זען? דער רמב"ם פשוט טייטשט איבער אויף אידישע [=עברית] אותיות, אראביש – עקזעקטלי וואס ער זאגט – כבוד[?] ווארט פאר ווארט, און אפאר ווערטער וואס זענען אנדערש. איך האב געדאנקט און עס זענען ווערטער וואס זענען אנדערש. ער האט געדאהן א הסבר, אדער א הערה אין דעם פעידזש.

תלמיד: אויך עטער[?] יא?

המרצה: ניין. ער האט אנגעהויבן, און איך האב עס געפיקסט. איך האב עס בחברותא געשריבן מיט אים.

תלמיד: ניין, איך האב עס געטשעקט.

המרצה: נישט חומך[?] אויף אים גארנישט, נאר אויף די טרענסלעישן, וואס איך האב געטשעקט אז עס איז מער ווייניגער ריכטיג.

הממצא - הרמב"ם מעתיק מאל-פאראבי

יעצט, וואס האב איך געטראפן דא? די ווארט וואס דער רב שרייבט איז עקזעקטליכע[?], סאו דעם לעומס[?] האט מען עקזעקטליכע איבערגעשריבן אויף אראבישע אותיות, עס איז דער גאנצער חילוק. איז נישט קיין שושם[?] חילוק אין די ווערטער.

אבער עס דארף מען וויסן ווייטער, דאס האב איך שוין נישט געברענגט, איך האב נישט געהאט קיין צייט צו רעדן מיט איר [=AI] אס איז שיינע עלטס פינפיל[?]. אבער, ווי האט עס דאך דער רבי גענומען? ווי האט ער גענומען די תורות? דאס האט ער איינס גענומען. ער האט געזאגט, ער האט זיך גערומען פון די קדמונה פון תל אדם אין אריסטו. פון אריסטו.

עס גייט מען זוכן אין אריסטו ווי האט ער עס גענומען. אבער אריסטו האט געשריבן א גריכיש, און איך קען עס לערנען אויף ענגליש. דאס גייט דאך נישט ארויסקומען מיט דעם. ווייל ברוך השם, עס איז דא איז ווייסן ווערט עס גענומען פון פארוואס ווייל ווידער רבים האבן געלענט אריסטו, דער רב האט אויך נישט געקענט קיין גריכיש.

אישק בן חונין - המתרגם מיוונית לערבית

נאר וואס, עס איז געווען א גוי, ער האט געהייסן אישק בן... סאמטינג... כנען משה כזה[?]. און ער איז געווען א זייער פרימערס[?] טרענסלעיטער פון אריסטו באלעארביש. עס איז פאר א פאר יאר פאר דער רמב"ם האט געווען געווען. דער רמב"ם אין די בריוו צו שפילה בן טיווואוין[?] ברענגט

[הטקסט נפסק כאן באמצע המשפט]

דרך האמצע והשורש ע.ד.ל - חקירה פילולוגית ברמב"ם

פרק ו: מקור המונח "מעתדלה" - בירור לשוני והשוואת מקורות

מקור המונח בתרגום אריסטו לערבית

ווייל ברוך השם ער איז דא, איז דעסטוועגן ווערט עס גענומען פון פארוואס? ווייל ווידער רמב"ם האבן געלערנט אריסטו. רמב"ם האט אויך נישט געקענט קיין גריכיש. נאר וואס? עס איז געווען א גוי געהייסן אישק [Ishaq ibn Hunayn] - אישק אבן חונין סאמטינג, און ער איז געווען אזא פרומער טראנסלעיטער פון אריסטו אויף ערביש. עס איז פון א פאר יאר פאר דער רמב"ם האט געווען. אזוי ווי איך ווייס, מען קען לערנען היינט צום די כאפן, איך ווייס. איך געפארן אין אינטערנעט.

אניווייס, אונז האבן דעם מענטש'ס טראנסלעישן אויף ערביש, וואס דו האסט געדרוקט א פאר מאל, שוין מיט קארעס טרעפן אינעם אינטערנעט, ס'איז אלץ דא. און מ'קען קוקן וויאזוי ער איז א טראנסלעיט אדער די לשון פון אריסטו וואס ער זאגט אז מ'דארף גיין בדרך די אילוי סם מ'הא די איקוועל און די מלמצא. זיי וועלן זען אז די ווארטהעלע... אין אריסטו, איז דא ביידע די שונא.

שתי המילים באריסטו: שווה וממוצע

דאס הייסט אזוי ווי איך האב עס געלערנט, ווייל איך האב עס געלערנט פון אריסטו, אזוי שטייט דארט. אז אריסטו הייבט אן צום מסביר זיין אז עס איז דא... אין יעדע זאך זיי זאגט מען אז מען קען צוטיילן דעם עסטן - anything that's divisible and continuous מען קען האלטן איינס צוטיילן. איז דא מער, ווייניגער און גלייך.

אויף דעם שטייט די ווארט - און איך טענק נישט אויף די יווניש'ע ווארט - אויף ענגליש שרייט מען עס איז equal, אז דער שטייט ווייסט וואס עס מיינט. און אויף ערביש שטייט שווה - מה שווה הוא. עס איז א פידעלע של קודש - שווה. די זעלבע שורש. שווה טייטש גלייך. דאס איז אמת - שווה טייטש גלייך.

נאכדעם אבער זאגט ער - וואס דעי איז נאך נאר דער ערשטער הגדול - וואס דער שובע איז דער וואס איז ממוצע אויף ערביש - סארי אויף יווניש איז עס, אויב איך דענק נישט - ממוצע אפשר מעסטאט - אינצווישן צוויי קיצוות'ן. וויאזוי טיילט מען די ווארט ממוצע? דאס איז די ווארט וואס דער רב מ'האלט אינאיינברענגען.

דא, ס'איז אויף ערביש - מוטאוועסט השקר זעט... דא שטייט מטהוסטא, דאך איז דער נאך פונעם עובדים אין קידוש. דאס איז תשמר מוצאי אויף ערביש, אינצווישן, אינצווישן. הער אויס, הער אויס. ממוצאי איז תשמר מוצאי. מטהוסטא, מטהועסט, איז מטהועסט אזעלכע דלות ראשונות, דאס איז תשמר מוצאי אויף ערביש, און דעיס איז אויך ריכטיג translated געפונדן.

דאס איז אלעמאל - ווען זיי רעדן פון דרך אמוצע, דאס שטייט דאס ווארט אויף ערביש. אין די גאנצער ספר - איך האב געטראקסט דא אין די ווארקייל גלאסערי - מיר קענען זען יעדע ווארט וואס האבן געמאכט זייער גוט פאר ווער ס'זוכט אזעלכע זאכן, ווי ס'שטייט יעדע שורש אין די ספר, יעדע ווארט, און ס'שטייט אז דאס וואס ער טראנסלעט אלעמאל וואס דאס הייסט ממוצע אויף יווניש, טראנסלעט ער מיט דעם שורש. עס איז זייער גוט.

המילה השלישית ברמב"ם: מעתדלה

אויב אזוי, איז זייער גוט. האב אן צוויי ווערטער, איינס איז ממוצע, און איינס איז שווה. אזוי האב איך טאקע גוט לערנט. אבער אין די רמב"ם שטייט א אנדערע ווארט אזא ערביש. נישט אין די רמב"ם. נאכנעם אין די פאמיליאר ערביש שטייט א דריטע ווארט - מעתדלה. ער זאגט אותך די מעתדלה היא מיד. כולה א גאנצער אינטערעסטע ווארט טוט נישט טייטש, און מ'המצא דעם ווארט.

אפשר איז עס יא טייטש, אבער ס'איז נישט טייטש שווה. זיכער נישט. ס'איז נישט טייטש שווה בכלל נישט. מען קען עס מאכן מיט א עדש, מען קען קוועטשן, און מיט א קוועטש קען מען עס מאכן טייטש. אבער נישט היינט דעיאס, ס'איז טייטש עפעס אנדערש.

אה, וואס איז עס טייטש? זייער אינטערעסאנט, און די טראנסלעישאן פון אריסטו, רבי, ס'טייט נישט קיין איינמאל דעם שורש. ס'סטייט נישט. איך האב געטשעקט, ס'סטייט נישט. ס'איז נישט קיין ווארט וואס קומט פון די טשערנאטיסטישע א נייע ווארט. פון וואו קומט עס? א גוטע שאלה.

איך האב דעם מחלוקת מיט די טשעט - איך ווייס נישט צו אייער אייג פון קאפ אריין - עובד היינט, אז ס'קומט פון ערגעץ. איך האב געטשעקט, ס'איז נישט קלאר. עס קען זיין אז יא, קען זיין אז נישט. אבער איך ווייס יא צוויי זאכן וועגן די ווארט. און איך ווייס פון די רמב"ם, אוקיי?

שיטת הלימוד: מרס"ג לרמב"ם

איך האב געזאגט לעצטע וואך, איך ווייס נישט. איך לערן אזוי ווי די ראשי. ער לערנט ארמיש פון תרגום אונקלוס, און צוריק געטראנסלעטעד. אזוי קען איך פעסער פארשטיין ווען איך קען לערנען די שפראך וואס דער רמב"ם לערנט.

קוקט אין די הייליגע ספר פון וויאזוי לערנט מען ערביש, האט מען געזעהן פון די טראנסלעישן, נא, פון תרגום רב סעדיה גאון על התורה, זעט מען ווי עס שטייט אין תורה די ווארט צדק טייטש אז ס'איז מיט דעם שורש. צדק צדק תרדוף, אדלה אדלה אדלה. רבי ער טייטש עס נישט צוויי מאל, ער האט א וועג וואס ער איז נישט גורס, די סארט פון די זכות.

א צדיק אלעמאל טייטשט אדל. אלעמאל. זענען צדיק גאר. און דאס איז אמת. אין ערביש... איך האב עס נישט אויסגעטראפן. ערביש, די שורש, מיינט צדקות. אויף ענגליש, צדקות, טייטש, justice. אבער justice האט אויך אויף יווניש און אויך אויף ענגליש א ברייטערע פארנומען, אזוי ווי מען זאגט צדיק - a just man. עס מיינט נישט דארט נאר עוסק און מדרש, א צדיק צאל. צו מיינט עס איז ריכטיג. דו קענסט פארשטיין. Justice - דאס איז א טייטש דעי שורש, א טייטש צודק.

רמב"ם מורה נבוכים חלק ב' פרק ל"ט

יעצט וואס איז זייער אינטערעסאנט, איז אז דער רמב"ם - און באלד איך האב דיך געזאגט א שטיקל רמב"ם, איך האב אים געברענגט אין די מונע וועלכן מ'זאל עס קענען זיין - א דבר פלא, ממש א דבר פלא, און אלפי רבי אפארענטלי ניצט דאס ווארט אויכעט פאר דער וואס פירט זיך בדרך המצוות. אייניג פשט.

שטייט איין מינוט האט ער געקענט דערווייזן א שטיקל רמב"ם און עס איז געווען א דבר פיל קוק ווען עס איז דא א שטיקל רמב"ם וואו וואו איז עס אהם איך ווייס ווי ס'איז חלק ב' פרק ל"ט אוקיי זייער א וויכטיגער פרק וואס האט צוטון מיט דרך אמוצע.

עס שטייט אזוי, איך האב אויך געדארפט ברענגען עס נישט פון אינעווייניג, באט נישט אן אנדערעמאל. עס שטייט אזוי, ער רעדט וועגן דעם... עס ביסט פון אינעווייניג. יא, אבל די איירער... ביז ער וואלט גלייבן אין גמי, איך פאר נישט גלייבן קייניש. און עס איז געהער אויס.

הקשר: מעלת משה רבינו ותורתו

דער רמב"ם זאגט דארט אזוי... ער רעדט וועגן דער מעלה פון רבי יוסף משה - דאס איז א פרק קיין רבי יואל. ער רעדט, פארוואס נאר משה רבינו האט געקענט מאכן א תורה, איז נישט פאר אים, און נישט נאכדעם איז געווען א נביא וואס האט געמאכט א תורה. דאס איז די נושא פון דעם פלג.

און ער איז ווייזנער, פארוואס? קודם ברענגט א רייסל, א פילע ידות חכמנא, אברהם אבינו, יצחק אבינו, יעקב אבינו. עס נישט מאכט קיין תורה. נאכדעם זאגט ער, אז אויך נאכדעם איז נישט געקיילט פון קיין נייע תורה.

הפסוק "לא בשמים היא"

וכן נאמר, כן יאונתם. דאס איז וואס שטייט לא בשמים היא. יא, דער רב ברענגט די טייטש, לא בשמים היא. אייזער כדי אז לא בשמים, ס'איז שוין מער נישט דארט. מען האט שוין אלעס אויסגעגאסן. ס'איז שוין אלעס דא? די מיינע קען נישט זיין קיין אייו, פאר ס'איז נישט דא פון ווי ס'איז געקומען. כאפסט? דער אייבערשטער איז שוין אויסגעגעבן.

כאפסט, איך האב נישט קיינמאל געפרעכט אז לא בשמים איז דארט. לא בשמים - איז טייטש? יא, מען קען עס. איך האב געמיינט אז עס איז נישט דארט, עס איז דא. ווייל עס איז מער נישט דא. דער אייבערשטער האט געהאט א תורה. עס איז used up. מער נישט דא. דאס איז די מציאות. דאס איז the truth. אוקיי.

העיקרון: שלמות מוחלטת אינה ניתנת לשיפור

כי הדבר השלים בתכלית השלימות האפשרי במינו, א זאך וואס איז די שפיץ שלימות וואס קען זיין פאר דעס סארט זאך, אי אפשר שימצא, צו עס איז לא במינו אלא חסר מן השלימות ההוא. מ'קען נישט ווערן בעסער ווי דער חורבן מיין. מ'קען זיין אין בתי ספרות, ובחסרו במעזיג השווה אשרי תכלית שבעה המאונה ההוא. כי כל מעזיג יוצא מן השווה ההוא בוחר שרן התחספות.

דאס איז די ווארט שווה פיר מאל. גלייך... אנדערע ווערטער... דער גלייכער וועג, מע קען נישט זיין בעסער פון דעם.

הסבר הקשר לדרך האמצע

דאס וואס געזיינט עס ביי דיר וואס אונז האבן דעם מסביר אין איין שודר, ווייל די כלל גוט איז די דרך האמצע. פארווייל די דרך האמצע איז נישט ווייל דו קענסט צו זיין בעסער... בעסערע... קענסט צולייגן וואס וועט ווערן ערגער, נישט בעסער. עס לערנען נער, עס זענען מער פרעהם, מעסטו זיין א ערגערער מענטש, נישט א בעסערער מענטש. ווייל דעם איז לויט תוספה דער תגריר, רייט?

און ער זאגט - זיי, ער, עס הערט אויס, יעצט, ער זאגט אזוי, איך וויל דיך ווייזן היינט - כי ראוים, אזוי איז די תורה - דאס איז די פשט פון דעם תורה - כי משה איז באר משבוע - פון די שווה, פון די גלייכקייט פון די תורה - דאס הייסט, נתבה, ווי איז נתבה געווארן - באלד דער זאגט, ער גייט, דו פארשטייסט - ווייל דו לערנסט די תורה, כאפסטו נישט, אז ס'איז אזא אזא גוטע מיטל מעסקה, ווי געסט לענטער כתמוץ, עס פארשטייט אזוי, זאגט ער אין די ענדע פון די פרק, אבער זוכט אים, זאגט ער אזוי, קוים ברענגט ער אויף די ים פסוק.

הפסוק "חוקים ומשפטים צדיקים" - המפתח להבנה

ואומר, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק, חוקים ומשפטים צדיקים, ס'שטייט אים, יגאל גדול השלוחים פון משפטים צדיקים, וכבר יודעת, דו ווייסט שוין, וויאזוי ווייסטו, שאין צדיקים שווים - דאס וועט מען טון מיט די טראנסלעישן - צדיקים וואס טייט שווים - יעצט, דא שטייט נישט דאך שווים אין די בגינט, ס'שטייט נישט שווים אין די מקום.

יא, עקזעקט. ס'שטייט שאין צדיקים - מרת עדילה. און וויאזוי ווייסטו דאס? איך האב געקאלט ר' זאב אלדאן און געשעקט א מעסעדזש און ער האט געזאגט אז אוודאי ווייסטו ווייל דו ביסט געגאנגען אין חדר און דו האסט געלערנט ר' סעדיה גאון'ס תפסיר און דארט שטייט אזוי די חוקים ומשפטים צדיקים דעם שורש... און יעצט...

הבנת המונח "צדיקים" כ"מאוזנים"

אבער איך מיין אז ער איז נאך נישט געגאנגען אינטערעסאנט, ווייל ער האט זיך אנגענומען אז די מילה האט ער פארשטארן אזוי, אז אויף ערביש, די שורש מיינט צדיקים, צדיק, עס מיינט אויך צוויי אימעגליך אינדערמיטן, עפעס אזא סארט זאך, וואס איז א בעלענס, אפשר בעלענס איז א בעסערע ווארט, ממילא פארשטייסט אויב דו האסט געלערנט אזוי טייערשט נחדר, פארשטייסט אליינס ווען די תורה איז די חוקים ומשפטים צדיקים, וואס הייסט די תורה איז א צדיק? די תורה איז א צדיק, וואס מיינט די תורה איז א חוקים ומשפטים צדיקים?

justice איז די טייערש, אבער וואס מיינט די? ער זאגט אז די צדיקים מיינט נישט דאס, צדיקים מיינט דא נישט דא justice.

הבחנה בין שני מושגים: צדק ו-justice

דער רמב"ם, ווען ער רעדט די דעפיניש פון צדיק, און ער טארט justice, זאגט ער אן אנדערע ווארט. עס איז דא אן אנדערע ווארט פאר justice אויף ערביש. דער רמב"ם נוצט פון אים ווילען אמת'ע גערעדע וועגן justice, נישט דעם ווארט.

און אין די פאראייניגטע וואכן חדר גימל, פרק, און יום ביי, איז די גוטע דעפיניש פון justice. justice איז געגעבן פון יעדער איינער וואס קומט צו חיים. ער זאגט נישט justice מיינט גלייכקייט. ס'איז נישט ריכטיג דאס וואס איך האב געמיינט אין ערדכי חורים מסכים געווען, אז די ריזן פארוואס עס קאנעקט זיך די זאכן, איז ווייל justice מיינט דאס, ס'מיינט נישט דאס.

די מדה פון justice, בפני עצמות, איז א מדה פון בפני עצמות, ס'מיינט נישט דאס, ס'איז אן אנדער ווארט, טרעקט נישט די ווארט, די אנדערע ווארט איז אן אנדערע זאך. נאר וואס גייט דא פארען, אז אן אנדערע זאך. א גאנצע אנדערע זאך.

אפשרות קשר למושג הבריאות

און ס'וועקט נאך אז אפשר עפילו א חידוש, אז דער ווייסט נישט און דארפסט טשעקן אויב ס'איז ריכטיג. עס זעהט אויס אז ס'האט צוטון מיט דעם וואס ס'קען זיין אז מען פלעגט נוצן די ווארט אוכעט, און דאס קומט פון פליטא שוין אוכעט אביסל, פון די נושא פון געזונטהייט. ווייל אונז האבן געלערנט אז חולי הנפש איז אזוי ווי א חולה, און בריאות הנפש איז א געזונטהייט. יעצט, אונז האבן געלערנט... און זיי האבן נישט געלערנט. דעיסטע רומאן האט דאס געלערנט.

פרק ז: השערה חדשה על מקור המונח "מעתדלה" - קשר לפלאטו ולתורת הבריאות

השערה על מקור המונח מפלאטו

ס'זעט אויס אזוי האט מען געטענה'ט, איך ווייס נישט אז מען דארף טשעקן אויב ס'איז ריכטיג. ס'זעט אויס אז ס'האט צו טאָן מיט דעם וואָס ס'קען זיין אז מען פלעגט נוצן די ווארט אויכעט, און דאָס קומט פון פלאטו. שוין אויכעט א ביסל פון די נושא פון געזונטהייט.

תורת הבריאות כמשל למידות - הרחבה

חולי הנפש ובריאות הנפש

ווייל אונז האָבן געלערנט אז חולי הנפש איז אזוי ווי א חולה, און בריאות הנפש איז א געזונטע. אונז האָבן נישט געלערנט דאָס, דער רמב"ם האָט עס נישט געזאָגט, אבער אלפי ראבי האָט עס געזאָגט אין זיין ספר א מינוט פריער. ס'ווערט אויך אז דער רמב"ם גייט מיט די וועג.

עיקרון המחלה והבריאות

אז וועגן דעם די זעלבע וועג, אזוי ווי א חולה - וואָס טייטש א חולה - האָט מסביר געווען דער חכמי הקדמונים, אז א מענטש האָט פארשידענע יסודות, פארשידענע ליחות, פארשידענע פארטס פון דער מענטש. און א חולה איז ווען ער איז צעקריגט מיט זיך אליינס.

מחלוקת - ווי אזוי האָט ער שוין געזאָגט אמפדוקלס [Empedocles - פילוסוף יווני קדמון], עס גייט פון אים, איינער פון די חכמים. ווייל אויך ר' נחמן ברסלבר אלי פראווינס [כנראה: אליפז פרובינס, מתרגם ספרי ר' נחמן מברסלב לצרפתית]: די וועלט קומט פון מחלוקת. די מענטש האָט פארשידענע כוחות אין זיין גוף, און אז זיי ארבעט נישט אין הרמוניה, זיי ארבעט נישט צוזאמען, איינער איז די פיר נישט דערמיט - גייט רעפענען פון די גוף ממש.

המושג "מזיגה"

מידות איז א משל פון דעם. ער זאָגט שמיידט נישט - איך ווייס נישט ווער עס איז א משך וואָס עס מיינט יענס. אבער מזוג מיינט אויסגעמישט, אזוי ווי מ'זאָגט דאָס יינען [יין]. אז זיי זענען גוט אויסגעמישט מיט די ריכטיגע בעלאנס - נישט צופיל וואסער, נישט צופיל וויין. דאָס הייסט אז ער האָט א גוטע מזוג, א גוטע מיזיג, א גוטע מישאכט. זיי ארבעטן גוט. עס איז מידי געזאָגט.

פון וויילן העברים האָבן שטארק דערזאָגט: די מעלות האָבן פונקט אזוי ווי די בריאות הגוף ארבעט אזוי. זעלבסט, אזא בריאות הנפש ארבעט אזוי. אזוי ווי מען מוז - אלעס ארבעט צוזאמען ריכטיג בעלאנס, נישט דער רויטער ס'הייטי [כנראה: הדם האדום], די ווייסע איז צו ווייס. עס איז שלום, דאָס איז שלום. דאָס איז דעמאלטס זענען מענטשן געזונט. די זעלבע זאך איז דעמאלטס זענען מענטשן מידות זענען געזונט, ווייל ער פירט איך יעדע איינס לויט וויפיל ס'איז דארט.

הכוזרי ורפובליקה של פלאטו - השוואה מפתיעה

החסיד כמושל בנפשו

די אנדערע אפעקט פון דעם האָט דער חסיד'ער [הכוזרי] געזאָגט אין סטעטערס [כנראה: statements], ווי עס איז ממש ווארט פאר ווארט פון פלאטו אויף די רעפובליק, אז א צדיק איז א גוטער פירער פון א לאנד.

למשל, דו גייסט אין די כוזרי ווי א מאמר ג' האָט די חסיד דער גודא [כנראה: the good one]. דער מלך האָט געפרעגט פאר די חבר, פארציילט דיר, וואָס איז דער ענקער חסיד? וואָס איז דער ענקער אידעאל מענטש?

ער הייבט אָן צו פארציילן אז דער מלך האָט געהאט פארשידענע סאלדאטן, יעדער איינער האָט אים געלייגט אויף זיין פלאץ. און אין סוף די לאנגע משל, רעגט ער אים: וואָס ער האָט געפרעגט וועגן א חסיד, נישט וועגן א משל.

תורה כדרך האמצע - ביקורת על הפרישות

די פראקט איז מטה גלע און מעטער דעהאל [כנראה: the fact is clear and matter of course] - תורה הייסט נישט וואָס זאל ווערן א מנזר, תורה הייסט וואָס זאל גיין א מדבר. מען געבן תורה אין מדבר, וואָס הייסט וואָס זאל גיין א מדבר? ס'הייסט לער א חתם [כנראה: teach a lesson] וואָס א נארמאלער מענטשלער זאל וועבן אין דעם ס'וועלט מען ווערט. סאו [so] זייט זייער שטארק די זאך.

הצדיק כמנהיג המאזן

זעלבסט איז די חיזור [כנראה: the structure], די זעט יעדע אר יעדע שלי חלק [כנראה: each and every part]. אביסל פאר די שכרון [שכל], אביסל פאר די דמעון [דמיון], אביסל פאר די תאוות, אביסל פאר יעדע זאך - און אזוי פירט אין זיין לאנד. און דעס הייסט א צדיק.

הגדרת הצדק אצל פלאטו

דעס איז פלאטו'ס - דער רעפובליק'ס - דעפינישן אויף Justice [צדק]. און Justice טייטשט געבן פאר יעדער מיידל [כנראה: for everyone their due]. זאָגט ער אז א צדיק הייסט - פארוואָס רופט מען א צדיק? - וואָס איז מיט כללי א צדיק?

שייכות Justice, ווייל ער א צדיק איז איינער וואָס גיט פאר יעדע חלק פון זיין חלקי הנפש וואָס ערקומט זיך זייער. דאָס איז די מער ווייניגטע א דעה פון דרך המצוה, וואָס איז דער פלאטוניק א דעה, נישט אזוי פול אריסטות [Aristotle].

שלושת התחומים הזהים

און די זעלבע דעה פון רפואה, די זעלבע דעה פון... די דריי זאכן זענען די זעלבע זעלבע זאך:

- רפואה איז א גוף - רפואה בגוף

- רפואה אין תנפש - רפואה בנפש

- הנהגות אין מדינה - הנהגת המדינה

און אלע דריי ארבעט פונקט דאָס זעלבע. און אלע דריי זענען צדיק, און אין אלע דריי דארף מען זיין א זאך וואָס הייסט א דאו [כנראה: one who], איינער וואָס איז צודק, איינער וואָס גיט וויכטיג פאר יעדער איינער זיינס פלאץ.

פירוש "צדק" כאיזון - חידוש פרשני

בחירת המונח "שווה"

און פון דעם האָט מען געזאָגט - דארף זען דער הרב הרבי ווען ער האָט געזאָגט דאָס ווארט, ער האָט נישט געזאָגט שווה. שווה איז א טעכניקאל ווארט וואָס בעצם קומט פון די מעסעדזשען סחורה [כנראה: measuring merchandise], איך ווייס וואָס. ער האָט שוין גענוג די ווארט וואָס אינקלאדירט די אידעא פון זיין בעלאנס, מער אזוי ווי אפשר פון די חכם שרפיה [כנראה: Greek wisdom], אויף די חכם פון סתם מדינה.

צדיק = מאוזן

אזוי טענה'ן ער זאָגט אז דער צדיק איז טייטש בעלאנסט. בעלאנסט ריכטיג, עס הייסט אזוי עקזעקט [exact]. אזוי טענה זענען טאטש דנטרא [כנראה: that's the true meaning] - נישט צדיק. א חוק עם השתנה און צדיק דערציילט ביז א טעדיש בעלאנס [כנראה: tells us it's balanced].

און דער רבי זענעט ביז די תורה איז א חוק עם השתנה צדיק און די תורה דערס'ני [כנראה: teaches us]. די תורה איז די מערסטע בעלאנס. אזוי ס'געהייבט אל [כנראה: so it all] דיקלעטני [כנראה: declares]. מוז הנצד [כנראה: must be just].

תגובת תלמיד חכם

און די מאסטער [master] פון די 2004 פילאציע קאנסעאר [כנראה: philosophy conference], פארוואָס איז דער גערעכט? איך בין א גערעכטער רעקל [כנראה: I'm a righteous person], ווייל דער נאנט האָט איך נישט אפ [כנראה: because I don't take what's not mine]. ס'איז א ביסל פאני [funny].

ס'מאכט אַרויסל מער סענס צו זאָגן אז א צדק בעצם מיינט לייכקייט [כנראה: equality], העסט בעלאנס, און א מאזני צדק איז אין צו עס איז גוט קיין מזכן [כנראה: well-calibrated scales].

קושי במציאת מקורות

אזוי וואלט ער געזען טענה'ן, איך האָב נישט געקענט טראפן קיין אנדערע חוץ פון דעם פסוק. ווייס איך נישט וואָס דער אנדערער באקומען פאר דעם פסוק. ס'איז א גוטער פארשטעלטער [כנראה: it's a good explanation], אבער דער עולם האָט געזאָגט אז ס'איז שטיצט [כנראה: it's a stretch].

תלמיד חכם: איין יצחק פרעגט, ער זאָגט אז ס'איז גוט, ס'איז בטורי תורה, ס'איז זיכער גוט.

רס"ג והתרגום הערבי

מרצה: רעדנע ווי אז דער רבב [כנראה: רס"ג - רב סעדיה גאון] האָט אמת'דיג אזוי פארשטארן אליס אין דעם פסוק חוקים ומשפטים צדיקים, ווען דער חודש [כנראה: when the month - או: when the innovator] האָט עס אזוי פארשטארבן אמת'דיג, וועגן ער האָט געליינט על אסאך די גולן טרענסלעישן [the golden translation - התרגום הערבי המפורסם].

אמת זאָגט ער אסאך מאל אין די ראמע [כנראה: in the frame] פון א אזאקע ידיעה [כנראה: such knowledge], אסאך מאל מיינט ער פון די טרענסלעישן וואָס יעדער פלעגט לערנען אין חדר. און די עס א דעי טרענסלעשן [the translation] מיינט די עס, די עס אליינס איז א חידוש שלום פאר רבי [כנראה: is itself an innovation for the Rebbe], עס איז נישט פון די פריערדיגע פרישה [כנראה: earlier interpretation] פון אריתיג [כנראה: Aristotle], זיי האָבן נישט אזוי געלערנט.

און עס ווערט אויסגעלייגט צו האָבן צוטוהן מיט די אידעע וואָס איך האָב יעצט געזאָגט, פון די כוזרי פון פלאטו, פון די איזון, פון די בעלאנס.

הצעות תרגום ל"מעתדלה"

הקושי בתרגום

ממילא קומט אויס אז אויב מ'וויל טייטשן, איז נישט אזוי ווייד [wide - רחב]. אז אויב מ'וויל טייטשן, קומט עס אזוי. איבער'ן טובן [כנראה: over the good] וואָס האָט געטייטשט שווה, מ'האָט נישט געטייטשט די ווארט אינגאנצן.

אין גאנץ טייטשט אינגאנצן א די שורש שווה, ווייל ס'איז נישט א ביסל פאני. און אויב מ'וואלט געטייטשן בעלאנס אדער שקולה, וואלט עס שוין געוועסער געווען.

תלמיד: א שבא [כנראה: שווה] איז נישט קיין שייכות צו דעם וואָס מיינט ער עפעס אנדערש, איך בין נישט מסכים מיט זיין צושטאם [כנראה: assumption]. ער זאל צושטעלן לכאורה אן אנדערע סובדזשעקט.

מרצה: מען דארף זיך טייטשן אפילו אידנ'ע [כנראה: even in Yiddish], נישט אפילו זאקלי [exactly]. נישט נאר דעם. עס שטייט נישט דא די ווארט.

תלמיד: וואָס וואלט געוואלט שטיין שבים [כנראה: שווים]?

מרצה: מען קען שרייבן שבו אויף ערביש. דא א ווארט שבו אויף ערביש. מען דארף נישט אנקומען צו אזא פאני ווארט וואָס מיינט אמאל יא און אמאל נישט. עס איז דארט קעגן טויטש [against translation].

הכרח התרגום המורחב

דערפאר, ווייל מען וויל דא איבער-טייטשן, האָבן מען געדארפט איבער-טייטשן צדיקים. נא דער רמב"ם'ס טייט שוין זיי ברענגט פון... אויב מען וויל שרייבן נאר שוין א מקרא דארף מען טייטשן... מעשי מצדיקים... המעשה מצדיקים אפשר...

דאָס איז שוין פאני, אויב דו קענסט אז דו ווייסט נישט די טייטשן פון די פסוקים, ווייל דו האָסט נישט געלערנט רחצה דוגענטייט [כנראה: Greek philosophy]...

הצעות ספציפיות

די מעלה טאקע, האָב איך געטראכט אז מען קען שרייבן צוויי ווערטער. דער רמב"ם זאָגט אין אין זיין רענדער [כנראה: in his rendering]. איינמאל דארף מען שרייבן צוויי ווערטער פאר איין ווארט, מ'זאל בעסער פארשטיין.

דערפאר, מ'קען שרייבן א מעשה, א צדקה, א משכילה [כנראה: הפעולות הצודקות המשוכללות]. ווען דו פארשטייסט די פינקטליכע וואָס איך זאָג... און אין שקולה, וואָס ווערט פאר מיר א בעסערע ווארט, ווייל עס גיט אַרויס דער בעלאנס.

שקלול או איזון?

די אנדערע האָבן געשיינט [כנראה: suggested], איינער אנדערע איז שווארצער [כנראה: another scholar], האָט געשיינט לערנען מיזונים [מאוזנים]. אבער מיזונים מיין איך, איז אויף עברית. איך מיין נישט אז עס שטייט מועזן און ספרים הקדושים.

קען זיין נישטן אויזן [כנראה: או אוזן] וואָס קומט אסאך אריין. אויזן איז בעלאנס, because it's inside the ear, and it's the balance.

תלמיד: איך וויל זיין א פארוואָס צו עסטעסט מיט אזן [אוזן]. אפשר סטייט עס יא, אפשר האָב איך א עדזשי טעק [edgy take - גישה נועזת]. דו שטייט מיט אזן?

מרצה: יא, וואָס דו שטייט מיט אזן... נו, איך פרעג דיך.

תלמיד: זיי האָבן זיך געמזרח'ט [כנראה: they oriented themselves]. זיי האָבן געאדווערט [advertised - כנראה: העידו] אז מען זאָגט מיט אזן.

מרצה: ניין, פארוואָס זאָגט מען פאר אזן? אויב ווער איז די לשון, דעי ווארבס מוזן איז א זאך וואָס שטייט... איך מיין אז ס'שטיינט עיברע צו מיך [כנראה: it seems Hebrew to me]. מ'ווייסט נישט.

איך בין שקולים, עס איז זיכער מער טראדישענעל. סאוי [so], מילה, האָב איך געשריבן אזוי, און איך מיין אז ס'איז...

סיכום החידוש המרכזי

אבער וואָס טו איך אויף בעיקר די זאך, אז די ווארט צדק קאנעקט זיך מיט די ווארט הצדק? אדער אן אדם שקול - איך ווייס אז אדם שקול שטייט אין די תורה. לאזט עס סאונד בעסער צו מיך.

שוין אז דאָס איז מיין חידוש פון היינט, דאָס ווילסט מען לערנען. ווייל איך וויל נישט שרייבן, ס'וועט מען דארפן מיטשרייבן די גאנצע אור [כנראה: the whole light - או: the whole lesson], איינער באשטיינט [כנראה: one understands].

איך שרייב צו, איך שרייב צו די אגורה [כנראה: the letter/correspondence]. איינער... ווייל מיין איינעם ליינטער [כנראה: my one reader] איז צוגעלייגט, איך קען נישט אנהייבן מיט די מערסטע זון דא [כנראה: I can't start with the main point here]. איך האָב געווארט עס לערנען אן איינעם.

ווייל ווייל איך טון, מיר זאָגן נאר מיט די בעסטע, ווייל דעמאלט מענטשן מייסן וואָס ער מיינט. מען ווערט זעהן, מען ווערט שוין, מען לייסט נישט [כנראה: one doesn't read]. דא זענען געווארן איבערגעשטאנען איבער דעם גאנצע פרואוון אין ווינגער [כנראה: we've gone over this whole proof in detail], ווען דער פאנטס האָט געלאזט א געמייניג און א אפענס צווישן דאטאל [כנראה: when the point has left a common ground and openness between the details].

---

סיכום עיקרי הפרק:

1. השערה חדשה: המונח "מעתדלה" עשוי להיות מושפע מפלאטו ומתורת הבריאות היוונית

2. תורת הבריאות: מחלה = חוסר איזון בין היסודות; בריאות = מזיגה נכונה

3. הכוזרי ופלאטו: החסיד/הצדיק = מנהיג המאזן את כוחות נפשו, בדומה להגדרת הצדק ברפובליקה

4. שלושת התחומים: רפואת הגוף, רפואת הנפש והנהגת המדינה - כולם פועלים על פי אותו עיקרון

5. חידוש פרשני: צדק = איזון/שקלול; "מאזני צדק" = מאזניים מאוזנים

6. קושי התרגום: הצעות שונות - "שקולים", "מאוזנים", שימוש בשתי מילים

7. הקשר המרכזי: הקשר בין המושגים צדק, צדיק ואדם שקול

שיעור: שליטה אויף די געפילן און די משל פון די מרכבה

(חלק 1 מתוך 8)

נושאים: סיפור הצמח צדק והעצבות • בחירה חופשית ברגשות • משל המרכבה והלבושים • ההבדל בין מחשבה להבנה

---

הקדמה: די טעכנישע ארדענונג

יא, אונז האלטן אזוי יעצט. מ'הייבט אן מיט א חסידישע מעשה. זאל זיין אלעס אפן, אלעס אנגעצינדן. עס איז גענוג [סטעריאו] טשעקט אריינגעקומען. אלעס אפן, אלע פענסטערס זענען אפן. איך גיי נאר זיין מסדר זיין די ראשונה... מיר מאכן זיכער אז עס איז אפן. עס איז אנגעצינדן, עס איז אפן.

וואס איך זאל נאר מאכן? אה, און דער איז דא. "בעק-אפ רעקארדינג" [Backup recording]? ניין ניין, יא, איך האב א הוק-אפ. א ספעציעלע הוק-אפ. ער מאכט א הוק-אפ פאר די חסידים וואס קענען נישט אנקומען.

איז אזוי... ערנסט. איך וויל אנהייבן די חסידישע מעשה. אה, וואס גוט. איך האב שוין מיט פריער כאטש שוין פארציילט די מעשה. פארציילט די מעשה, עניוועיס.

די מעשה מיט'ן צמח צדק: "הער אויף צו זיין בעצבות"

און די מעשה איז אזוי. ס'ווענדט זיך ווי די ענין איז. אה, עס האט געווען א איד, דער רבי ר' מענדל שניאורסאהן [דער צמח צדק]. אה, עס איז נאכט סדר. ר' מענדל שניאורסאהן האט געהאט א מחותן, מיין איך. איך ווייס שוין נישט פונקטליך די גאנצע זאך, ס'איז אנטלאפן. עניוועיס, ער האט געהאט א מחותן וואס האט געהאט פראבלעמען מיט עצבות, וואס מאכט זיך ביי חסידים אסאך... [פארשידענע סיבות]. איך האב א פראבלעם מיט דעפרעסיע, און [ער איז] געווען דעפרעסט א ביסל.

ווער איז געווען דער נאמען? עס שטייט זיין נאמען, איך דענק נישט. שיינע פערלעס? ניין, עס איז אן איד. און... ער האט אים געשריבן א בריוו מסלק צו זיין, אים אויסצוצענען [אויסצולערנען] וויאזוי צו ווערן פטור פון עצבות.

איז אזוי... נאך זעהן צו מיך קענען. אזוי, אז איך האב אים געפילט ביז דער שטייט. סאו, ער האט אים מסביר געווען אז... לאמיר זען דא. וואס איז נישט גערן? לאמיר... יא, דא איז עס.

יא, איז אזוי. האט ער אים געזאגט, ער איז מסביר געווען באריכות וויאזוי צו ווערן פטור פון פחד אדער פחדים אדער עצבות, אזעלכע זאכן. האט ער אים מסביר געווען אזא פשוט'ע זאך: אז א איד, טאמער איז ער צו בעצבות, זאל ער אויפהערן צו זיין בעצבות.

האט ער אים געזאגט: ער זאל אויפהערן.

און איך זאג אייך, אלע זאגן מ'קען נישט. איך ווייס, איך האב שוין לאנג א מחלוקה וועגן דעם, וועגן דעם. אבער וועגן דעם האב איך געברענגט די מעשה צו זאגן, אז דער הייליגער צמח צדק איז געווען אויף מיין זייט. גארנישט. ווייל עס איז דא מענטשן וואס גלייבן מיר נישט, נאר אויב איך זאג אז עס איז געווען א צדיק וואס האט אזוי געזאגט. נו, מיר גלייבן עס נישט פאר דעם? הער אויס. איך האב געברענגט ראיות. ראיות אויך? איך זאג דיר א חסידישע מעשה. און מיר וועלן זען אז דאס שטימט.

דרך אגב, אויב איינער... איך האב שוין געזאגט ביי מיין שיעור אין ערב שבת ענדליך: אויב איינער גלייבט – העלפט עס. אויב ער גלייבט נישט – העלפט עס נישט. אויב דו גלייבסט אז דער רבי האט געוואוסט וואס ער רעדט, העלפט עס. איך זאג דיר אז דער רבי האט געזאגט... [אויב איינער טראכט] אז ער האט געזאגט א שטות? יעדער איינער דארף מסכים זיין אז איינער גלייבט. נישט סתם א שטות, ס'איז א חטא [אין] תורה.

די ראיה פון רמב"ם: בחירה בדעות

יעצט, אבער וויאזוי מאכט מען דאס? הער אויס, הער אויס, איך וועל דיר שוין זאגן וויאזוי.

ער זאגט אזוי: א מענטש האט בחירה. דו האסט פחדים, דו האסט עצבות, פראבלעמס, דו האסט דעפרעסיע, נערוועזקייט, אלע מיני אזעלכע זאכן? הער אויף עס צו האבן. אין א גוטן טאג.

דו וועסט זאגן איך האב נישט קיין בחירה? האסט יא! ער שטייגט אריין אין אן ענין פון בחירה. ער האט א ראיה. איך האב נישט גערעדט קיין ווארט וועגן די ראיה, אבער איך זע אז דער הייליגער צמח צדק האט עס געברענגט. ס'איז געדרוקט אין "אגרות קודש צמח צדק", אגרת ת"ו. ס'איז אויך געדרוקט אין [דרך מצוותיך / מאמר שערה?], אין די שיינע ליקוט פון ליובאוויטשער תורות. דארט איז עס ערשט געווארן געדרוקט.

און ער זאגט אריין, ער האט א ראיה. עס שטייט אין די הלכה: "אַל יֵרַךְ לְבַבְכֶם" (דברים כ, ג) – ביי מלחמה זאגט ער א דרשה מ'זאל נישט מורא האבן. און דער רמב"ם רעכנט דאס פאר א מצוה, נישט פאר א הבטחה. אזוי ווי מיר האבן גערעדט, אז ס'איז א מצוה, מוז מען זאגן אז ס'איז מעגליך. "בחירה בדעות", ווי דער רמב"ם זאגט אין שמונה פרקים פרק ח'.

תניא פרק י"ד: נפש און לבושי הנפש

האסט געלערנט תניא? אזוי זאגט ער. האסט געלערנט תניא? אין פרק י"ד אין תניא שטייט אז א מענטש האט צוויי לעוועלס [levels]. א מענטש האט א נפש, אבער ער האט אויכעט א זאך וואס דער תניא רופט "לבושי הנפש", די בגדים פון די נפש.

די בגדים הייסן דריי זאכן:

1. מחשבה

2. דיבור

3. מעשה

א מחשבה איז נישט די נפש אליינס, זאגט דער תניא. (אין אנדערע פלעצער אין תניא שטייט אז עס איז יא, עס איז א סתירה. אבער על כל פנים, על פי האמת, לויט ווי דער תניא האלט – און עס איז אויך אמת מיין איך – עס איז אינטערעסאנט אז די לענגוועדזש [language], איך ווייס נישט צו מען טרעפט עס אין אנדערע פלעצער, אבער אזוי זאגט דער תניא).

איז דאס נישט קיין חידוש? א מין חידוש. ניין, עס איז נישט קיין חידוש. דארף הערן די חידוש. איך זע נישט אין די וועלט, ער איז דער איינציגסטער וואס רעדט פון דעם. ניין, איך טראכט צו דער רמב"ם שטייט אזא לשון, אבער אין אנדערע פלעצער, איך ווייס נישט. אבער דער תניא זאגט אז א מענטש האט א נפש, ער האט אויך לבושי הנפש, וואס הייסט מחשבה, דיבור און מעשה.

אפילו מחשבה דארפסטו געדענקען: מחשבה איז אסאך א העכערע לעוועל פון די מחשבה וואס מיר רעדן יעצט, אסאך העכער. סענטענסעס [sentences] אין דיין קאפ. דער ליובאוויטשער הייסט עס "אותיות המחשבה", בחינת לאה. לאה הייסט אותיות המחשבה, אחוריים דבינה. עניוועי, דאס איז פאר ווער עס וויל לערנען קבלה.

משל המרכבה: דער קאר אלס לבוש

אבער וואס איך וויל איז, הער אויס, הער אויס, הער אויס.

נפש מיינט אז איך האב מורא. דאס איז קודם כל די עצם איידיע [idea] פון וואס הייסט א נפש. איך האב ליב, איך האב מורא, און אזוי ווייטער.

אבער ווי דריקט זיך עס ארויס? לבוש מיינט א זאך, א פלאץ וואו עס דריקט זיך ארויס. נישט א לבוש ווי א העמד, דאס איז א שלעכטע משל. אן אינסטרומענט [instrument], א כלי איז א בעסערע משל, אן אינסטרומענט. ווען ער זאגט לבוש, מ'רעדט פון עשר ספירות אין קבלה. זיי לייגן דעם משל אויף לבוש, וואס עס שטייט אז דער אייבערשטער האט א לבוש, אזעלכע זאכן. אבער לבוש מיינט נאר אן אינסטרומענט, א זאך וואס מ'נוצט כדי צו טון וואס מ'וויל טון. נישט די הענט, די הענט איז שוין די לבוש פון די גוף אליין. אבער רעלאטיוו צו די נפש קען מען זאגן.

אבער א זאך וואס מ'נוצט ארויס, אזויווי א קאמפיוטער. א קאמפיוטער איז א לבוש. איינע פון די לבושי הנפש איז קאמפיוטערס. דאס איז אן אנדערע שמועס, איך קען נישט יעצט לערנען לענגער.

א קאר [car], ווען א איד פארט אין א קאר, ווערט די קאר – דאס הייסט מרכבה – ווערט דער קאר א לבוש. ס'שטייט אין די ספרים וועגן דעם, וואס איז די חילוק פון די זאכן צווישן זיין גוף? אבער על כל פנים, ווען א איד פארט א קאר, ווערט די קאר א לבוש, ער טוט זיך אן א קאר. דו האסט געמיינט אז מען גייט אריין אין די קאר? דו טוסט זיך אן א קאר.

איך ווייס אז מען גייט אריין אין די קאר, ס'זעט אויס אז דו גייסט אריין אין די קאר, אבער ווער פירט די קאר? דו, אמת? נישט דו גייסט אריין אין דעם, וואס משמע אז ער פירט דיך, ניין, דו פירסט אים. ער איז אזוי ווי נאך א שטיקל, נאך א האנט. דיין האנט איז וואס דו האסט קאנטראל אלעמאל, וואס מען קען נישט אראפנעמען פון דיר. א קאר איז אזא סארט לבוש וואס מען קען אראפנעמען פון דיר. דו קענסט ארויסגיין פון קאר, דו ווערסט נישט אויס מענטש. אבער ווען דו גייסט אריין אין קאר, איז די קאר ווערט א לבוש. דו באקומסט פון דעם סענסעישאנס [sensations], יא, עס רוקט זיך, באקומסטו צוריק, און דו קאנטראלירסט עס פונקט אזוי ווי דו קאנטראלירסט דיין אייגענע באדי [body]. ס'איז נישטא אן אמת'דיגע חילוק אין דיין מוח.

סאמבאדי היטס אים [Somebody hits him], דו זאגסט אז ער האט מיך געהיט. פונקט אזוי, "היט מי" [hit me]. ביי דעם ווען דאס שטייט, עה, יא, יא, יא, יא. דער גאנצער שיעור איז נאר א הקדמה פון די שיעור אין חסידות. איך דארף אנהייבן פון חסידות.

און די זעלבע, אין די היינטיגע מדעי המוח, וואס רופט זיך "ריסערטש פון די מיינד" [research of the mind], לערנען זיי אז ס'איז נישטא אן אמת'דיגער חילוק אין די מוח פון די סיגנאלס וואס דער מוח באקומט, פון די סיגנאלס וואס קומט פון זיין אייגענע האנט, און א זאך און א כלי וואס ער פירט. ס'קען זיין א מענטש וואס פילט אינגאנצן די פילינג [feeling] וואס ער באקומט, און די קאנטראל וואס ער האט איז א צוויי, אינפוט און אויטפוט [input and output], וואס ער האט אויף א מאשין וואס ער פירט, דאס איז פונקט אזוי ווי א האנט. מען קען זיך ביידע לערנען צו קענען פירן בעסער.

When you learn how to drive, you learn how to become one with the machine. [ווען דו לערנסט זיך דרייוון, לערנסטו זיך צו ווערן איינס מיט די מאשין].

דאס איז די סארט וואס הייסט מרכבה. פאר דעם שטייט אז דער אייבערשטער האט א מרכבה. וואס איז דער טייטש "מעשה מרכבה"? מעשה מרכבה איז דער טייטש אז דער אייבערשטער אין די וועלט איז אזוי ווי א מענטש אין א קאר. נישט אזוי ווי א מענטש אין זיין גוף, ווייל א מענטש אין זיין גוף, וואס איז די חילוק? פארוואס זאגט מען נישט אזוי ווי א גוף? פארוואס זאגט מען מרכבה? פארוואס שטייט אין די גמרא? יא, אבער פארוואס זאגט מען מרכבה און נישט גוף?

ארויסצוברענגען די נקודה אז דער אייבערשטער קען ארויסשפאצירן. פון דיין אייגענע גוף קענסטו ארויסשפאצירן, אבער דו ווערסט גע'הרג'עט, דו הייסט אויס דיך אין א געוויסע זין. אפילו דער מענטש איז יא די נשמה שבגוף, ווערט ער אויס מענטש ווען ער גייט ארויס פון זיין גוף. אבער א קאר, קענסט ארויסגיין, דו ווערסט נישט אויס מענטש, דו האסט אן אייגענע עקזיסטענץ חוץ פון די קאר. אומגעקערטערהייט, ווען דו גייסט אריין אין די קאר, דו קענסט אפילו זאגן אויף די קאר "מיך". איך דרייוו, כביכול ער פירט עס און ער באקומט די פידבעק דערפון. דאס הייסט א לבוש, דאס איז די איידיע פון לבוש.

די חילוק צווישן מחשבה און הבנה

דאס איז די טייטש פון לבוש. יעצט גייען מיר צוריק, די נקודה איז אז ס'איז דא א נפש, לאמיר זאגן די נפש, די עצם קענער, דער וואס ווערט צוגעפילט, דער פילער [feeler]. נאכדעם איז דא לבושי הנפש, זאכן וואס ער קאנטראלירט, און דורך זיי באקומט ער אויך אינפארמאציע. די דריי לבושים זאגט די תניא זענען מחשבה, דיבור, און מעשה.

מחשבה איז נישט דו. מחשבה איז א טול [tool] וואס דיין מוח, דיין חלק השכל, וואטעווער יו וואנט טו קאל איט [whatever you want to call it], ניצט כדי צו קענען טראכטן. פאר א מענטש איז זייער שווער צו טראכטן אן קיין מחשבות. ס'קען אזוי זיין מעגליך, אבער באופן כללי איז עס שווער.

וואס מיינט דאס? פארשטיין און טראכטן איז נישט די זעלבע זאך ווי האבן סענטענסעס [sentences] אין דיין קאפ. אבער געווענליך, ווען דו האסט א מחשבה, איז עס וואס? סענטענסעס, ווערדס אין יור מיינד [words in your mind]. דאס הייסט מחשבה. מען טראכט אויף א געוויסע שפראך, אמת? ווען דו טראכטסט, טראכטסטו אויף א שפראך. אבער ווען דו פארשטייסט, פארשטייסטו נישט אויף א שפראך. ס'איז א חילוק. א בעיבי קען אויך פארשטיין. א מענטש, ווען ער פארשטייט, פארשטייט ער.

איך וועל דיר זאגן די חילוק. ווען דו טראכטסט עפעס, טראכטסטו אלעמאל אויף עפעס א שפראך. דו קענסט אבער צוריק טרענסלעיטן [translate] די זעלבע מחשבה אויף א צווייטע שפראך, און ס'איז די זעלבע פארשטאנד, אמת? ס'איז נישט די זעלבע מחשבה צו טראכטן אויף אידיש אדער אויף ענגליש אדער אויף פראנצויזיש אדער אויף איינע פון די שבעים לשון. אבער די עצם הבנה, ווען איך טרענסלעיט עס, איז עס די זעלבע איידיע ביי דיר. די הבנה איז די זעלבע, אבער די מחשבה איז אנדערש. דערפאר איז די מחשבה א לבוש פאר די הבנה, און ס'איז נישט די זעלבע זאך.

פון וואו קומט די הבנה?

שיעור: שליטה במחשבה ורגש – חלק 2

נושאים: לבושי הנפש (פידבק מדיבור ומעשה), המנגנון של פחד ומחשבה, משל האריה, הקושי מול האפשרות (משל התאומים), הדעת כמפתח למידות, ראיה ממסכת יבמות ("אין קישוי אלא לדעת"), עצות מעשיות לשמחה.

---

די דריי לבושי הנפש: א "פידבק" צוריק צום מענטש

דער אייבערשטער גיט עס פאר'ן מענטש, אדער דער "חלק אלוקי שבאדם". שטימט?

די זעלבע זאך, דיבור איז פשוט, פארשטייט יעדער איינער, אז איך קען ארויסגעבן בדיבור. ביי די וועי [אגב], איך באקום אויך... אלע די זאכן – איך וועל גיין צוריק אויף א מינוט, וועל איך בעזרת השם מסביר זיין.

ווען א מענטש רעדט – א מענטש קען טראכטן, ער טראכט זיינע ליינס [lines], און רעדן רעדט ער ארויס. ס'איז נישט אמת. ווען איך רעד, באקום איך אויך עפעס צוריק. ווייל ווען איך גיב ארויס, אדער ווען איך שרייב – קען מען עס זען למשל ווען איך שרייב, אדער ווען איך רעד ארויס עפעס – פארשטיי איך עס סאמטיים [sometimes] בעסער. איך באקום עפעס א הבנה, ס'ווערט פארמולירט אין די ווערטער.

ס'איז דא ווערטער וואס אין מיין קאפ מאכן זיי סענס [sense], ס'איז דא אנדערע ווערטער וואס מאכן נישט סענס. לאו דווקא תלוי אין די ווערטער. ווען איך גיב עס ארויס, באקום איך עפעס א פידבעק [feedback] פון די ארויסגעבן. ס'איז אויך א חוש. סאו [so] ס'איז דא ווי א "חוש" און א "פעולה", סענס [sense] און אן עקשן [action]. און אלע פון די זענען "לבושים".

און די זעלבע זאך מעשה איז פשוט: איך באקום פידבעק וויאזוי די וועלט איז, וויאזוי איך קען עס קאנטראלירן. דאס זענען די דריי לבושי הנפש [מחשבה, דיבור ומעשה].

די טענה פון בעל התניא: בחירה ביי מחשבה

יעצט, ער זאגט אזוי – ס'איז נישט אמת וואס ער זאגט [דער וואס טענה'ט אז מ'קען נישט קאנטראלירן], איך וויל נאר זאגן וואס ער זאגט. ער זאגט, איך וועל דיר שפעטער מסביר זיין פארוואס ס'איז נישט אזוי אמת. ער זאגט אז שפעטער וועלן מיר זאגן פארוואס נישט. איך גיי נאר זאגן וואס דער בעל התניא זאגט.

ער זאגט אזוי: עס איז זייער גוט צו לערנען – איך האב גוט ארויסגעפרינט דעם בריוו פון אים גוט צו לערנען, דו קענסט נאכקוקן. איך האב געלייגט א שטיקל דערפון אויף די גרופע, מיין איך, אבער מ'קען לערנען די גאנצע. דו קענסט א שטיקל זעהן פון די גאנצע.

ער זאגט אז א מענטש האט בחירה. ווי אזוי האט א מענטש בחירה? מ'האט דאך געפרעגט א שטיקל קשיא: "אַל יֵרַךְ לְבַבְכֶם" (דברים כ, ג) – איך האב נישט מורא? איך האב מורא! מענטשן מיינען אז דאס איז אוממעגליך צו זיין. די עצה איז אזוי... זייער פיין, דיין עצה איז "אפשר האסטו מורא"?

משל האריה: קיין פחד אן מחשבה

נייעס צו הערן, אינטערעסאנטע נייעס: ווייל דו ווייסט אז דו קענסט נישט מורא האבן ווען דו טראכסט נישט דערוועגן. עס איז נישט מעגליך. נישט מעגליך.

מורא האבן בפועל ממש, אז א מענטש זאל מורא האבן, מוז ער האבן א מחשבה וואס גייט ארום מיט דעם, אדער א דיבור אדער א מעשה. ס'זאל בכלל זיין אין די מציאות, נישט אז ס'איז ערגעץ באהאלטן.

האסטו גלייך – דו דארפסט נישט דעסיידן [decide], דו דארפסט נישט קיין צייט צו דעסיידן צו האבן א מחשבה – אבער דו האסט א מחשבה אז ס'איז דא א לייב [Lion]. ווייל ווען דו ווייסט נישט אז ס'איז דא א לייב, האסטו נישט מורא, אמת?

סאו [so] וואס איז די עצה? נעמען מיר אויף. הער אויס, הער אויס, הער אויס. א מענטש'ס פחד אין זיין הארץ, די פחד וואס דו קענסט טרעפן, ס'האלט זיך אפ אין דיין עצם נפש – איז זייער א שיינע ווארט, אבער למעשה עקזיסטירט עס נישט אן א מחשבה, קיינמאל נישט.

איך זאג נישט אז ס'איז באשטייט פון די מחשבה, דאס איז די חידוש דא. איינער קען זאגן אז ס'איז באשטייט נאר פון מחשבה. לאמיר מודה זיין אז ס'איז דא אזא זאך, די "עצם פחד", וואס באשטייט נישט פון מחשבה. ווי איך האב ענק געזאגט, ס'קען זיין אויף אנדערע שפראכן, ס'איז נישט איידענטיקל [identical] צו מחשבה. אבער, דו מוזט האבן א מחשבה כדי צו פילן פחד.

קאנטראל אויף די מחשבה ("שווער" איז נישט "אוממעגליך")

און דאס פארשטייט יעדער לכאורה, אז אויף מחשבה האט א מענטש קאנטראל. נישט אזוי? דו קענסט טראכטן עפעס אנדערש. דו קענסט טראכטן עפעס אנדערש. דו קענסט טראכטן עפעס אנדערש. מ'קען אפילו טראכטן א געוויסע זאך. מ'קען גאנץ גרינג.

מחשבה איז א זאך... וואס מיינסטו צו זאגן "א געוויסע זאך"? טראכטן אז ס'איז נישטא קיין לייב – דאס איז אויך א מחשבה. דאס איז אן אינטערעסאנטע עצה.

זיי האבן נישט קיין קאנטראל אויף זייער ברעין [brain]? לערן דיך אויס צו האבן קאנטראל אויף דיין ברעין. דו קומסט מיר זאגן אז ס'איז נישטא קיין לייב? איז דא. דיין ברעין איז smaller than you [קלענער פון דיר], ער איז א חשבון.

הער אויף, הער אויף, הער אויף. "שווער" איז נישט קיין פראבלעם. מיר זענען נישט דא געקומען צו רעדן פון שווערע זאכן. "שווער" מיינט נאר אז דו ווייסט נישט וויאזוי.

ס'איז אויך געווען שווער צו בויען די Twin Towers [צווילינג טורעמס]. מ'האט עס געבויט, מ'האט געמאכט א פלאן, מ'האט אויסגעטראפן וויאזוי צו מאכן. ס'איז אראפגעפאלן... ס'איז אראפגעפאלן, איז אראפגעפאלן. איין מאל.

וואס איך זאג דיר איז, שווער... You people are saying [איר מענטשן זאגט] "שווער", אז דו ווילסט זיך נישט צוהערן צו מיר, און דו ווילסט נישט קערן [care].

איין מינוט, און די קשיא איז געווען אז ס'איז נישט מעגליך. דו זאגסט אז די קשיא איז "נישט מעגליך". איך וויל דיר זאגן אז ס'איז יא מעגליך. איך וויל דיר זאגן אז ס'איז יא מעגליך.

דו ווייסט אז דו קענסט נישט... א טייערס, א טייערס [at times?], מיט גאנץ קיין... עס איז שווער פאר אים צו טראכטן עפעס אנדערש. עס איז דא א גרויסע חוש, ווען מען גייט נאך היינט, איינע פון די גרויסע סודות אין meditation [מעדיטאַציע] פאר א מענטש איז צו זאגן גאנץ שטיל און נישט טראכטן קיין איין ווארט דערפון. אבער בדרך הטבע איז עס זייער שווער, אפשר לערנט ער זיך, ווייל דו קענסט עס, ס'ווערט אזא automatic [אויטאמאטישע] זאך. אבער א זאך וואס דו ווייסט נישט, אדער א זאך וואס ס'פעלט אויס יא אביסל צוצולייגן קאפ, איז שווער. יא? אפילו ס'איז שווער צו שפילן באל און טראכטן די זעלבע צייט. אפשר איז עס מעגליך, אבער ס'איז שווער.

נו ממילא, אויב א מענטש פארשטייט אז אויף זיין מחשבה, דיבור ומעשה האט ער יא קאנטראל, ממילא איז בכלל נישט קיין קשיא די אלע פקחות וואס דו קענסט אים נישט מורא'דיג... "טראכט נישט דערפון", עס איז נישט מורא'דיג. אדער רעדט ער וועגן עפעס אנדערש, אדער רעדט ער וועגן עפעס אנדערש. דאס איז זיכער אזוי.

ממילא לערנט ער, אז ער זאל אויפהערן צו טראכטן. עס פאלט אים איין א מחשבה – ער זאל אויפהערן צו טראכטן. איי, ער זאגט אז ער קען זיין אז א מחמיר האט ער געזאגט, אבער ער קען זיין אז ער האט מח-מורא [?], איז דאס אזוי ווי א שלאפעדיגע מורא. עס גייט איינשלאפן ערגעץ סובקאנשעסלי [subconsciously]. אבער למעשה דאס איז די מצווה.

איך זע אז די מצווה איז נישט... די רמב"ם, די לשון הרמב"ם איז פארפאלן, מיין איך. די לשון הרמב"ם איז פארפאלן נישט נאר אונזערע מחשבות, ער איז מציין דא: "בכל אופן על עצמו ועל מחשבותיו שלא יהרהר בהם". דאס איז, האסט מורא, פאלט דיר איין, האסט מורא פון מלחמה? מאך פלאץ. א גאנצע שיעור קען מען אריינקוקן. זיי זאגן אז דער ליובאוויטשער רבי'ס א ספר, ער איז דער עצם דא.

יעצט, פארשטייסטו? ער זאגט נאך אפאר תירוצים פארוואס עס וועט אים נישט איינפאלן אויך נישט. אויב ער הערט אויף צו וועגן די מחשבה, סוף כל סוף וועט עס נישט זיין ביי דיר אליין אויך נישט. אקעי?

דער סוד פון "דעת" און מידות

און ער איז מסביר אפילו נאכדעם, ער איז מסביר אפילו מער. ער זאגט גראדע אן עצה, אז מען זאל בעיקר נישט טראכטן פון אנדערע. איי, איך גיי דארפן, דו ווייסט, איך גיי דארפן.

און ער איז מסביר על פי קבלה, און דאס איז אויך... ער האט מיר געשיקט, ער האט מיר שוין צוגעשטעלט דא. וואס איז די פשט? עס שטימט נישט אזוי גוט וואס ער האט געזאגט פריער, אבער ער זאגט: אויב ער טראכט פון מחשבה – יעצט טראכט מען פון מחשבה – זאגן אונז אז מחשבה, אויפהערן צו טראכטן, פארוואס נעמט עס אוועק די מדה?

ווייל אין קבלה שטייט אז די דעת הייסט "מפתח דכליל שית" [א שליסל וואס שליסט איין די זעקס], א מפתח פון כל השש מדות. ממילא אלע פילינגס [feelings] דארפן דורך די מחשבה, נאר דורך דעת. ממילא, ווי מען טראכט נישט דערפון, האט מען אויך נישט קיין פילינגס.

דאס שטימט נישט אזוי גוט, אמת צו זאגן, אז דער עצם הנפש קען זיין דערציערט. אבער עניוועיס [anyways], לאזט מען דאס אפשטיין טעקניקלי [technically], ס'וועט נישט קיין חילוק.

ראיה פון גמרא: "אין קישוי אלא לדעת"

ער ברענגט אז ס'שטייט אפילו אין די גמרא. ס'איז דא אן אינטערעסאנטע זאך, אז ס'שטייט אין די גמרא אין מסכת יבמות (נג, ב) אז "אין אונס באיש". יא? א פרוי קען האבן אונס, א מאן קען נישט האבן קיין אונס. פארוואס? ווייל ס'שטייט "אין קישוי אלא לדעת". אזוי איז דא א כלל.

איי, איינער איז אריינגעקומען דארט, און האט דיך אריינגעשלעפט צוזאמען מיט א פיינע... ס'איז נישט "מה יעשה הבן ולא יחטא"?

איך וועל דיר זאגן מה יעשה: אז איך קען טראכטן אין תוספות, וועט דיך גייען טראכטן פון וואס דו זעסט. און נישט פארוואס דער איז חייב סקילה. ס'קען דאך נישט זיין. ס'קען דאך נישט זיין אן אונס. דו זעסט, מ'דארף נישט זיין גרין, יא? ס'איז גאנץ פשוט. אזוי שטייט דא.

פארקערט, האסט נישט קיין גוטע רעיון? יא, זיי גוטע רעיון. דער דעת איז א רעיון פאר זיין ספירות. די מידות, די פילינגס, קומען פון א געוויסער דעת. און דער דעת מוז גיין דורך מחשבה. איך מיין אז דאס איז ווידער דער טייטש פון די צוויי סטעפס [steps]. אפילו דער דעת איז ער... פירט מען דאס פון מ'האט א מחשבה. ממילא, הערסט אויף צו טראכטן, האסט נישט קיין דעת. ממילא, כל שכן האסט נישט קיין מידות.

עצות מעשיות: טראכטן פון אנדערע זאכן און "אקטינג"

ממילא, פאר פראקטיש, זאגט ער, מען זאל טראכטן פון אנדערע זאכן. אויב האסט נישט קיין חשק צו לערנען, זאלסטו טראכטן פון מילי דעלמא. דא איז נישט "טראכט גוט וועט זיין גוט". דא איז סתם, טראכט עפעס אנדערש.

די שמחה לשיטת הצמח צדק, לכאורה איז דאס א זאך וואס זאל ברוטן [brooding/grübeln]. דא נאך ברוטן... און דעי ווען האט דער ווען דער ווען זאל זייער אזא... עס האט מענטשן צוליב געקומען אזא ווער עס זאל.

ער זאגט אויך מען זאל נישט רעדן. נאכדעם זאגט ער, דא קומט די נאך. איך זאג דיך נאך א נקודה פון די מעשה. ער זאגט אויך אז ער זאל נישט רעדן דערוועגן. ער האט מרה שחורה? ער זאל נישט רעדן דערוועגן.

ער זאל זיך מאכן, ער זאל זיך מאכן פניות ושמחה, כליות מדות ושמחות. ער זאל קוקן וויאזוי מענטשן פירן זיך פרייליך, און טון יענץ, טאנץ ארום, שפיל ארום.

און אזוי זאגט ער שטייט אין דער רמב"ם. ער זאגט אזוי שטייט אין דער רמב"ם, און אויך אזוי שטייט באריכות אין פרק ד' פון שמונה פרקים. און ער זאגט, אויב דו ווייסט נישט וואו ס'איז, איז דאס אין די ש"ס'ן פון מסכת שבועות וועט עס געדרוקט [בדרך כלל געדרוקט נאך מסכת ברכות אדער עבודה זרה, אבער דער רעדנער דערמאנט שבועות]. האט ער געזען אז דארט שטייט אין פרק ד' וואס איז רפואת חולי הנפש, און דארט שטייט אז מ'איז נאך סאך מער חנוך, און יא, כידוע "אחרי המעשים נמשכים הלבבות" (ספר החינוך), און "אדם נפעל כפי פעולותיו", ממילא זאגט ער אז וואס...

Missing Transcript Data

The input provided for Chunk 3 does not contain a transcript to process.

* The `TRANSCRIPT:` section is empty.

* The provided `OVERALL ARGUMENT FLOW` explicitly states: "החלק הזה (chunk 3) ריק מתוכן" (This chunk is empty of content).

Please provide the raw transcript text for Chunk 3 to proceed with the formatting and correction tasks.

שיעור: פעולות, בחירה, און די דעפיניציע פון א "גוטער מענטש"

חלק 4 מתוך 8

אינהאלט:

אין דעם טייל פונעם שיעור גייט דער שמועס אריין אין דער טיפערער טעאלאגישער באדייט פון מענטשליכע פעולות און וויאזוי זיי ווירקן אויפן אייבערשטן (לויט'ן רמב"ם און קבלה). דער רעדנער נוצט דעם משל פון דעם אמעריקאנער הימען ("Star-Spangled Banner") צו מסביר זיין דעם כח פון סימבאלן. דערנאך גייט ער צוריק צו דער פראקטישער שאלה: וויאזוי ווערט מען א גוטער מענטש? ער איז מסביר אז כאטש מען הייבט אן מיט פעולות חיצוניות, איז דער ציל צוצוקומען צו "אהבה" און "תענוג" אין גוטס. צום סוף, ווערט אויסגעשמועסט דער יסוד פון "בחירה" – אז מען קען נאר לויבן א מענטש אויף זאכן וואס ער האט אויסגעוועלט, נישט אויף נאטורליכע כשרונות.

---

דער אייבערשטער אלס "נפעל" פון מענטשליכע פעולות

תלמיד:

יא, ס'איז נישט די זעלבע זאך.

רבי:

I agree, it's exactly what I meant.

תלמיד:

נישט, ווייל דו זאגסט וואס דו מיינסט. דער אייבערשטער איז נאך א געפעלטער [נפעל / affected one]. ווייל דער אייבערשטער איז נאך א נפעל, right? און ווער מאכט די פעולות פון דער אייבערשטער? א חלק וואס מענטשן מאכן, נעם עס. So אויב מען מאכט פאר'ן אייבערשטן גוטע פעולות, ווערט עס טאקע אזוי, right?

רבי:

איי הער, ס'איז ממש די זעלבע זאך. די כביכול, די relationship וואס א מענטש האט – זיין נשמה מיט זיין פעולות – וואס somehow ס'קען גיין אויך מיט די למעלה למעלה, דאס איז דאך די אינטערעסאנטע זאך פון דער רמב"ם, [און עס] איז אויך דא אין די גאנצע וועלט.

אויב דער אייבערשטער איז אזוי ווי די נשמה פון די גאנצע וועלט, און ווידער מאכט מען עס אין אים, איז דאך דא אפשר א געוויסע נשמה אויך. דאס איז נישט נאר די וועלט, ווייל דער אייבערשטער איז מחי', so די קודמים וואס זענען העכער פון דעם [זענען אנדערש], אבער ס'ארבעט אין די זעלבע וועג. ווי ס'זעט אויס אז ער האט פארשטאנען אז ס'איז די זעלבע זאך. איך מיין אז ער האלט אזוי.

תלמיד:

וואס?

רבי:

איך מיין אז ער האלט אזוי.

תלמיד:

איך מיין אז ער האלט אזוי. אזוי איז ער מסביר די אלע השפעות מיט זאכן.

רבי:

ניין, אבער ס'ארבעט פיזיש. למשל, אויב א מענטש איז זיך לוחם, אסאך מאל געלינגט עס אים צו געווינען די מלחמה. וויאזוי מאכט מען אז דער אייבערשטער זאל זיין א "איש מלחמה"? מען טוט זיך אן א פאנצער און מיט א שווערד – אזוי ווערט דער אייבערשטער אזוי. דאס ארבעט אלעמאל. נישט אלעמאל געלינגט עס, אבער ס'האט א טשענס צו ארבעטן.

ס'איז דא אן אנדערע שמועס וועגן די imaginary ones [דמיונות], ווען מען טוט זיך אן א fake פאנצער. דאס איז אן אנדערע שמועס. יא, יא, יא, זוך דיר נאך די שיעור פון תרנ"ו [מאמר ד"ה החלצו תרנ"ט/ו]. די אמת'דיגע תרנ"ו איז די פעולה בפועל ממש. דאס איז וואס ס'איז פשט, אזוי איז דער אייבערשטער זיך ממש. אויב מען טוט נאר א פעולה דמיונית, וואס דער רמב"ם רופט אן א פעולה דמיונית, איז דאס א פעולה דמיונית.

דער משל פון דעם פאן (The Flag)

רבי:

און וויבאלד מענטשן זענען... למשל, אויב א געוויסע קבוצה פון מענטשן האלטן אז דער אייבערשטער איז מיט זיי, גייט דער אייבערשטער צוזאמען מיט זיי, גייען זיי האבן א גרעסערע טשענס מען געווינען די מלחמה.

אמת, וויאזוי ווייסט מען אז דער אייבערשטער איז מיט זיי? מ'ברענגט דארט די ארדן, איך ווייס, מ'ברענגט... דארפסט א סימבאל. מ'הענגט א פאן [flag]. "השם דגל מרבבה" [ע"פ דגול מרבבה], איך ווייס, מ'ברענגט א פאן. די פאן איז דאך נישט גארנישט. וואס העלפט דיך?

האסט געהערט אמאל דאס זינגען די "Star-Spangled Banner"? וואס שטייט אין דעם ניגון? אז די פלעג [flag] איז דארט צו זיין. נא, גייט מיך אן אז די פלעג איז דארט? די מענטשן דארפן דארט זיין! יא, דער פלעג ווייזט פאר די מענטשן ווי זאלן גיין, און זיי זעען אז די פלעג שטייט נאך [Gave proof through the night that our flag was still there], און זענען זיך פאר מיין עזר.

עס זענען... אה, מ'גייט זיך נאך שלאגן, יא? א מענטש האט נישט קיין קראפט, קיין גריפ. איז מיינט ער, "איז עס א בעיבי?" איך מיט ער איז עס וועלכע זיין... דעיס העלפט אז יעדע מענטש זאל גיין מאכן די טריטמענטס פון מיין... מיין בעיבי. אזוי, יעצט. עס העלפט אויך די נאכברענגען. און יעדע זאך העלפט אזוי איר זיין מיין דרייווער, גארנישט האלטן אזוי מען באלעבט זיך.

עס העלפט אויך די גאנצע תורה דארטן, אזוי עס איז דער אייבערשטער משהו, אבער ער טענה'ט... ענליך. ענליך, על כל פנים. על כל פנים, ער פירט אויס די צמח צדק, אז מען זאל נישט מורא האבן. אין בכלל, עס זאל בלייבן אז דער אייבערשטער האט אים ליב. ער האט געדענקט אז די לעצטע זומער האט מען עס א טובה געטוהן אין אנדערע וואך. די לעצטע זומער, וואס עס שטייט דארט... יעצטע זומער דרייט זיך דער מען, עס איז א טובה געטוהן.

עס איז דא א כלל... "להעביר מורא וחתת" [?]. איך האב נישט וואו שטייט אזא זאך. אזוי זאגט ער, איז די יאר מעמד אזא, איך זיי טייטשן עס צו די יאר מעמד אזא. עס האט דארף קוקן אין די בעק טאפן. ניין דא איז דא, עכ"פ... וואס איז דארט מיסטעיק? עס איז נישט חוטא. מירא מראיין הארש [?], עס וואס ער זאגט. ניין, איך זאל א סאוואס. איי, עס זאל ביך שזאגן, ס'איז שוין גיין א גוטל, איך גיי איך גיין א קיצורות ארעצור. שוין, ס'איז די ענין, שוין. דער עפיזאד האב איך געלערנט פון די גאנצע זאך. עס איז דא נאך א... יא. אז איך דערויסט אויך די ענין פון ברכת כהנים, אזוי ארבעט ברכת כהנים נאך.

פראקטישע הדרכה – וויאזוי ווערט מען בעסער?

רבי:

סא יעצט, ס'איז אזוי... וואס זאל מען אונז ווילן גיין ווייטער פון דעם, וואס איז אמת'דיג איך בין לערנען וועגן. אה, לאמיר זאגן וואס איך וויל זאגן פראקטיש, אקעי.

די גאנצע שטיקל תורה איז געווען אויף צו ענטפערן די איין שאלה: כיצד? וויאזוי ווערט א מענטש א בעסערע מענטש?

דורך טון פעולות. פעולות וואס מיינט: מחשבה, דיבור, ומעשה, אזויווי דער תניא זאגט, right?

אין די past האסטו געזאגט אז וויאזוי קען מען אפילו טראכטן גוט? נאר ווייל מ'האט געטון פארדעם פעולות צו קענען טראכטן. אזוי איז עס געגאנגען אויף לבסוף. טראכטן... ווייל אז מ'האט געזאגט אז א מחשבה איז א פעולה, איך ווייס נישט... אפילו וויאזוי קען מען האבן א גוטע מחשבה איז נאר אזוי. וואס חיים זאגט יעצט וועגן מחשבה איז אויך ענליך, אבער וואס חיים זאגט יעצט וועגן מחשבה איז מחשבה בבחינת פעולה, אז איך צווינג זיך צו טראכטן, אז איך טראכט בכוונה.

יעצט, אבער איך וויל נאר בעסער פארשטיין די נושא פון וואס ס'איז, יא? נישט וויאזוי. "וויאזוי" דאס ווייסן מיר, און די סייקל פארשטייען מיר אויך, אז דאס איז די פאקט, ס'איז נישטא קיין אנדערע וועג. און דאס פארשטייט זיך אזויווי מיר האבן געזאגט שוין לעצטע וואך, וויאזוי ס'האט זיך אנגעהויבן פון... חינוך, right? פון דעם "מתוך שלא לשמה בא לשמה", די על דרך תורת הרמב"ם, אז די איינציגסטע וועג צו ווערן בעסער איז נאר דורך טון זאכן וואס מ'האלט נישט דערביי.

די גאנצע קאצקער דרך פון נאר טון זאכן וואס מ'האלט נישט דערביי איז א רעסיפי פאר becoming אן עכטע שייגעץ.

תלמיד:

נא, וואס איז פארקערט? אז דו זאלסט יא האלטן דערביי שפעטער.

רבי:

דו זאגסט, דו טענה'סט ווען דאס ארבעט נישט אזוי. א מענטש איז נמשך לפי פעולותיו, נישט פעולותיו לפי עצמו.

תלמיד:

איי, רבי יצחק האט געזאגט א פעולה פונקט פארקערט.

רבי:

רבי יצחק האט נישט געזאגט פארקערט. We can all agree on that. ניין, איך ווייס נישט. איך וועל ברענגען די שיעור. זאג מיר די פוינט.

תלמיד:

די פוינט האסטו געזאגט אז ס'ארבעט נישט אז א מענטש טוט געצוואונגענע זאכן און איז נישט פועל. It's only if it's coming from the אהבה directly.

רבי:

אה, אמת, איין מינוט, איין מינוט. איך זאג, ניין, לאמיר נאר נישט... ס'איז אמת אז מ'ווערט נישט... ניין, ניין, ס'איז נישט קיין סתירה, ס'דרינגט אריין. אבער ס'איז נישט קיין מקור און ס'איז נישט קיין סיבה צו ווערן anything.

וואס איז א גוטער מענטש?

רבי:

אבער מ'דארף פארשטיין אביסל בעסער, ווייל דא איז דא א טעות, אזויווי חיים זאגט, מ'קען זיך טועה זיין צו מיינען אז אלעס איז חיצוניות, חס ושלום. דאס איז א זאך וואס מ'דארף צוריקגיין מאריך זיין, דאס איז א דבר הכי חשוב. און צו טרייען צו מאלן זיין יצר הרע אויב ער זאל אלעס אויס טרייען.

זאל איך זאגן אזוי, וואס איז א גוטער מענטש? וואס איז א גוטער איד?

וואס איך ווייס איז א דבר ברור: אז איינער וואס מאכט זיך איז נישט קיין גוטער מענטש, ער מאכט זיך נאר ווי א גוטער מענטש. ער איז נישט קיין פעיקער [faker], אבער ער מאכט זיך, ער מאכט זיך גוט.

א פעיקער איז איינער וואס מיינט אמת'דיג שלעכט און ער מאכט זיך גוט. איינער וואס האט פרובירט צו ווערן גוט איז נישט קיין פעיקער. ס'איז א גרויסע חילוק, נישט פאר יעצט.

אבער ער איז נישט קיין גוטער מענטש. א גוטער מענטש איז דוקא – און האבן מיר געזאגט לעצטע וואך – א מענטשליכער גוטער מענטש, וואס מ'קען אים משבח זיין אז ער איז א גוטער מענטש, ווייל ער איז א מענטשליכער גוטער מענטש, ער האט א מדה, מעלה, און נשיאות, איז דוקא איינער וואס ער, מ'קען זאגן ביי די ענד, וואס ער האט ליב צו זיין א גוטער מענטש.

אבער לאמיר זאגן אפילו איין סטעפ פארדעם, פארדעם וואס ער האט ליב, רייט? איך וויל זיך דא מאכן א חילוק, א חילוק פארדעם. האבן מיר געזאגט אז דער צדיק, א צדיק גמור, אזוי שטייט אין תניא אויך, א צדיק גמור איז איינער וואס ער גיט צדקה ווייל ער האט ליב צו געבן צדקה, ער ענדזשויט [enjoys] עס, ווייל ער איז אזא סארט מענטש, ער האט זיך גענוג מחנך געווען און ער ענדזשויט עס.

בחירה אלס תנאי פאר שבח

רבי:

אבער פון וואס באשטייט דער ענדזשויען? וויאזוי קומט מען אן צו דעם לעוועל? ס'איז דא א סטעפ פארדעם. דער סטעפ פארדעם הייסט בחירה. דא איז א זייער וויכטיגע סטעפ וואס מיר האבן אנגעהויבן צו רעדן וועגן דעם לעצטע וואך, און מ'דארף עס פארשטיין אביסל בעסער. ס'איז דא א סטעפ פארדעם, פארדעם ענדזשויען. ענדזשויען איז ווען ער איז שוין אינגאנצן געטרעינט. אבער פארדעם איז דא א סטעפ וואס הייסט "choosing" צו זיין גוט.

און מיר דארפן פארשטיין אז אויב ער טשאוזט [chooses] נישט... למשל איינער איז געבוירן [מיט א גוטע טבע], ס'איז א זייער וויכטיגע חילוק. אויב מ'וואלט זיך פארגעשטעלט אז איינער איז געבוירן געווארן מיט אזא הנאה אז ער האט פלעזשער [pleasure] פון טון מצוות, איז ער נאך אלץ נישט קיין גוטער מענטש, אויכעט נישט. ווייל אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט אז מ'איז משבח א מענטש נאר אויף זאכן וואס ער האט בוחר געווען, אמת?

ס'איז דא עפעס א זאך וואס מיר האבן גערעדט וועגן דעם, איך מיין אז מיר האבן נישט גערעדט גענוג לעצטע וואך, נעכטן האבן מיר גערעדט וועגן דעם בעסער. און אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט אז, אזוי ווי דער משל פון בעלזער רב, יא? א זאך וואס איז נאטורליך, אויף דעם זאגט מען נישט ביי אן הספד, רייט?

"אה, ער איז געווען אזא שיין, ער איז געווען אזוי הויך, אזוי tall."

דאס איז נישט קיין זאך וואס קומט זיך פאר א הספד, אמת?

אויב איינער זאגט אזא זאך פאר א הספד, איז ער א צודרייטער.

אבער יעדער פארשטייט אז ביי א הספד משבח זיין איינעם אז ער איז געווען אזא בעל כשרון – "אוי, ער איז געווען אזא בעל כשרון, אויך א בעל כשרון בן ארבעים."

ער איז געווען א בעל כשרון.

האט ער יא, האט ער נישט.

יעדער פארשטייט אז דאס איז פאנטאסטיש אריין, אמת?

"אה, ער איז געווען אזוי ביאוטיפול, ער האט אזוי שיין אויסגעזען אפילו אן מעיק-אפ."

מיט מעיק-אפ קען איך פארשטיין, ער האט געקענט מאכן מעיק-אפ, האט ער עס געטון – דאס איז בחירה.

אבער אן מעיק-אפ, איך זאג סתם, ביסטו משבח דעם אייבערשטן, נישט אים.

תלמיד:

יא, איך פארשטיי.

רבי:

זייער גוט. אז איינער זעט א בריה נאה [זאל] זאל ער משבח זיין דעם אייבערשטן.

תלמיד:

מיר האבן שוין גערעדט וועגן זען.

רבי:

זייער גוט. "שככה לו בעולמו".

דאס איז נישט קיין שבח פאר אים. ס'האט גארנישט מיט דעם מענטש. ס'האט מיט די נאטור, מיט'ן אייבערשטן, וואס האט געמאכט שיינע מענטשן. אבער וואס מ'איז משבח א מענטש איז דייקא זאכן וואס זענען מענטשלעך, וואס זענען מיט בחירה.

יא? ממילא, לאמיר פארשטיין א וויכטיגע זאך.

די תנאים וואס מיר האבן געזאגט אז א צדיק איז איינער וואס ענדזשויט גוטע זאכן, איז דאס דייקא אויב איז ער בוחר אין דעם. אויב ער איז נישט בוחר געווען דערין, איז קלאר אז דאס העלפט נישט. ס'איז נישט גענוג. ס'דארף זיין מענטשלעך. א מענטשלעכע זאך איז דייקא וואס ס'קומט פון בחירה.

דרך אגב, די רוב גוטע זאכן האבן נישט קיין פלעזשער נאר אויב איז מען בוחר געווען אין זיי, אבער דאס קען זיין אז ס'גייט ממילא אזוי.

אבער מיר פארשטייען, מיר זענען מסכים, יא?

מיר זענען מסכים?

איר זענט נישט מסכים.

אז בחירה איז א קאנדישאן [condition], מיר זענען מודה.

יעדער איינער איז שוין מודה אז אויב איינער האט פיינט צו טון א טובה פאר א צווייטן, אפילו ווען ער טוט עס, איז ער א "רבנן יהבו ביה" מתגאה וכו', אבער קיין צדיק איז ער נישט. ער איז נישט קיין גוטער מענטש. מיר זענען משבח פאר גוטע מידות. ער האט א מידה פון זיך מתגאה זיין וכו', רייט?

יעצט לייג איך צו א וויכטיגע תנאי צו דעם. א וויכטיגע תנאי וואס מיר האבן נישט גענוג געזאגט.

איז בוחר זיין מיינט ער וויל עס?

תלמיד:

אה, אה, אה, אה...

רבי:

וואס מיינט בוחר זיין? דאס איז די נעקסט קוועסטשן. אבער קודם זאג איך א זאך אין דעם.

תלמיד:

דער מענטש.

רבי:

עקזעקטלי, נאר... איך זאג איך בוי דא. איך בוי דעם פון דעם... איך זאג איך דארף וויסן וואס טייטשט בוחר?

תלמיד:

וואס איז קיין חילוק אין מסכים?

רבי:

ניין, ניין, איך וויל דאך רעדן וועגן דעם באריכות גדול. א גאנצן... איך וויל פרעגן...

איך ווייס אז מיר האבן גערעדט אז ער זאגט א משל דער בעל הבית וואס האט א בעל מלאכה.

און מען זאגט נישט אז איך וועל זיין רוב ימיו, מען זאגט נישט... לאמיר זאגן א באסקעטבאל פלעיער איז געווען זיבן פיס הויך, ביי זיין לויה גייט מען זאגן, "וואו, ער איז געווען זיבן פיס הויך!"

עומק המושג "בחירה" – לא "רצון חופשי" אלא "דעת"

תוכן עניינים:

1. הקדמה: מה נחשב למעלה אנושית?

2. ההבדל בין כשרון טבעי לעמל

3. מדוע משבחים רק על דברים שבבחירה?

4. הראיה מהספדים: האדם מול המעשה החד-פעמי

5. הגישה ה"ליטאית": האדם אינו מכונה

6. הגדרת "בחירה" האמיתית: לא Free Will אלא "דעת"

7. דעת = הבנה וחיבור למעשה

---

הקדמה: מה נחשב למעלה אנושית?

וואס מיינט "בוחר זיין"? דאס איז די נעקסטע זאך. אבער קודם זאג איך א זאך פון די ערשטע זאך.

ניין, דער מענטש. Exactly [בדיוק], איך וויל עס. וואס דארף איך וויסן וואס טייטש "בוחר"? איך בין מסכים. ניין, ניין, איך וויל, איך דארף רעדן מיט דיר באריכות גדול.

א גאנצע זאך, איך וויל פרעגן... איך ווייס מ'האט גערעדט אמאל, איך האב געזאגט א משל דערויף פון לעצטע וואך. איך האב געזאגט אז מ'זאגט נישט אז ער איז געבוירן צו זיין הויך. לאמיר זאגן א Basketball player [שחקן כדורסל], איינער איז געווען זיבן פיס הויך. ביי זיין לוויה וועט מען זאגן: "וואו, ער איז געווען זיבן פיס הויך!"? אבער ער איז געווען א Basketball player מיט די זיבן פיס. דו ווייסט וואס ער האט געטון? ער האט זיך געטרעינט [התאמן]. א Basketball player ווערט קיינער נישט געבוירן. דאס וואס ער האט די זיבן פיס האט אים געהאלפן. יעדע זאך איז אזוי.

ההבדל בין כשרון טבעי לעמל

מ'האט נישט געשריבן אויף זיין קבר "בעל כשרון נפלא", און ער איז געווען אייביג זייער קעגן וואס מ'זאל זאגן אויף אים אז ער איז א "בעל כשרון". אבער מענטשן האבן פארט געטראכט אז ער איז טאקע געווען א בעל כשרון. אפשר זיין טבע, אבער ער איז געווען אן Example [דוגמה] פאר א בעל כשרון. וואס מיינט זיין ווי... זיי זאגן ווי "הרב הגאון". וואס מיינט "הרב הגאון"? בסדר, בסדר, ס'מיינט נישט כשרון, ס'מיינט עמל. זיי זאגן, ס'טייטשט אזוי ווי ער איז אזוי.

איין מינוט, איך גיי טרייען צו מסביר זיין וואס מיינט "בוחר זיין". איך בין מסכים, דאס איז נישט קיין פראבלעם. מיין דיבור פון די העכסטע איז נאר צו פארשטיין, ס'זאל ארויסגיין פשוט די נקודה. יעדער פארשטייט די פשוט'ע נקודה, אז ס'מוז זיין א זאך בבחירה. אויב ס'איז למעלה מבחירה אדער למטה מבחירה, Bound [מוכרח], זיכער נישט, וכדומה. איך וויל נאר ארויסברענגען די זאך, ס'איז פשוט. יא, דאס איז מודה ומסכים.

מדוע משבחים רק על דברים שבבחירה?

איך וויל נאר פארשטיין פארוואס איז עס אזוי.

קודם כל, פארוואס איז עס אזוי? וועלכע זאך איז אזוי? פארוואס מוז עס זיין אז ער האט בוחר געווען אין דעם? און וואס מיינט עס אז ער האט בוחר געווען אין דעם?

איך האב צוויי זאכן, קודם כל, צוויי זאכן: "פארוואס" און "וואס". די וויכטיגערע זאך איז באמת "וואס", וואס איך וועל עס מסביר זיין.

צווייטנס, פארוואס זאגן מיר אז מעלות פון א מענטש, מענטשליכע מעלות, איז נאר אזעלכע מעלות וואס ער האט גע-choose-ט [בחר]? פארוואס?

איך מיין נישט וואס דו האסט געזאגט, איך וועל דיר זאגן פארוואס איך מיין נישט. איך מיין נישט ווייל אויב נישט איז ער מוכרח און Determined [דטרמיניסטי], און ממילא איז עס נישט קיין שוואך ביי אים, נישט קיין מעלה ביי אים. דאס איז נישט וואס איך מיין.

פארוואס איז דאס נישט וואס איך מיין? ווייל אפילו אויב איינער זאגט אז דער אייבערשטער מאכט אלעס, טוישט עס נישט אז מען קען זאגן הספדים אויף גוטע מענטשן. און די זעלבע זאך פארקערט, אפילו אויב א מענטש טוט עס, לאמיר זאגן לצורך אז עס זאל זיין א דין אז מען זאל זיך גלייבן אז א מענטש טוט עס אויך כדי צו זיין הויעך – נאך אלץ מיין איך נישט דאס.

ולא עוד אלא, ווען אונז האבן געגעבן די דוגמא צוויי וואכן צוריק פון א קארט [בית משפט/דין], ווען אונז ווילן אמת'דיג געבן א שכר ועונש פאר א מענטש, וואס אונז רעכענען זיך איז נישט צו ער האט געהאט עפעס א טשויס וואס אונז רופן Free Will [רצון חופשי], וואס ער האט געמאכט ברצון חפשי, בבחירה חפשית, וואס ער האט מחליט געווען אויף דעם צו טון.

פונקט פארקערט! די זאך וואס א מענטש איז מחליט געווען אים צו טון, זאגן אונז אז ס'איז ווייניגער. מען קען זאגן ס'איז א ווייניגערע Representative [ייצוג] פון וואס א מענטש איז.

די זאך וואס איז נישט בבחירה... פונקט פארקערט פון וואס מען זאגט אז ס'דארף זיין בחירה. זאל בחירה מאכט עס מענטשלעך, ס'מאכט עס... ס'קומט פון דעם מענטש שבו, נישט פון עפעס א מקרה וואס איז געקומען צו אים, אדער פון עפעס א זאך וואס איז פונקט געשען.

א גמרא זאגט, א זאך וואס איז פונקט געשען קומט אויך פון אים, אבער נישט אזוי שטארק פון אים. ווייל וואס ביסטו? דו ביסט דיינע מידות, דו ביסט וואסערע Character [אופי] דו האסט.

מיינט, א מענטש וואס ער טוט א פעולה – זיינע מידות טובות, זיינע פעולות טובות קומען פון וואסערע סארט מענטש ער איז – דאס איז מער בבחירה ווי איינער וואס האט נישט די מידה און האט עס פונקט געטון אדער האט זיך פונקט מתגבר געווען. שטימט?

הראיה מהספדים: האדם מול המעשה החד-פעמי

דאס האבן מיר אויסגעפירט לעצטע וואך. פארקערט פון וואס מענטשן מיינען אסאך מאל, אז שכר באקומט א מענטש מער פאר ווען ער האט זיך מתגבר געווען, ווייל דאס איז בחירה. זאג איך, אז די מידות טובות וואס ער האט איז בבחירה.

זאג איך אז ס'איז פשוט, אזוי ווי יעדער איינער פארשטייט, אז ביי א הספד, געווענליך, איז מען מספיד א מענטש אזוי ווי ער זאגט: ער האט גוט געטרעינט און ער האט גוט געשפילט Basketball. נישט "ער האט נישט גוט געטרעינט און ס'איז אים יא געלונגען אמאל אריינצוווארפן די באל אין די נעט". נישט אזעלכע זאכן זאגט מען ביי א הספד.

ביי א הספד וויל מען ארויסברענגען די מעלת האדם, נישט די פעולות שיוצאות ממנו. איינער גייט האבן א תועלת דערפון? זאל ער האבן אזוי, ער זאל זיך ארויסגעבן די מעלת האדם.

און ביי א הספד זאגט מען אלעמאל – נישט אזוי ווי די בעלזער רב האט געזאגט, מען זאגט נישט זאכן וואס זענען אינגאנצן נאטורליך, אבער אויך נישט זאכן וואס זענען אינגאנצן במקרה. אפילו זאכן וואס זענען במקרה בוחר געווען.

ס'האט זיך געמאכט אז איינמאל האט ער געהאט א נסיון און ער האט עומד געווען? נאר אויב מען קען עס פארציילן די מעשה, אויב איינער וויל דארפן געבן חיזוק פאר מענטשן וואס האבן נסיונות.

אבער מער נארמאל, איז דער רוב הספד פארציילט מען די זאכן וואס דער מענטש האט געארבעט אויף די מידות, ער איז געווארן אזא, ער איז געווען אזא גוטער געבער, ער האט אזויפיל געגעבן צדקה, און ער האט צוליב געהאט דאס און משפחה צייטן... ווייל דאס האט ער Describe-ט [באשריבן] וואס א מענטש ער איז געווען.

דער זעלבסט, יענער מענטש, איינמאל האט ער געהאט א נסיון און ער האט נישט געגעבן צדקה – עס זאגט מען עס נישט. אפילו ביים קריטיק זאגט מען דאס נישט, ווייל יעדער פארשטייט, ער איז געווען א גוטער מענטש, אמאל איז ער דאך געפאלן.

אמאל איז ער דאך געפאלן, אמאל איז ער געווען מיד, ער האט נישט געגעבן צדקה. אדער פארקערט, אמאל איז ער א קמצן, אמאל האט ער געגעבן צדקה, און מ'האט אים עורר רחמים געווען פונקט.

זיי [זאגן], ס'איז ווייניגער פון שייכות האט דער הספד. פארוואס? זאלסטו ווייניגער געבן ארויס וואס א מענטש איז.

הגישה ה"ליטאית": האדם אינו מכונה

יעצט פארשטייען אונז אז די לובת [?] וואלט דו קענט מיינען...

די ערשטע איז, שטימט? דער עולם איז מסכים? פשוט!

די ערשטע יסוד פון דעם איז, אז די לובת [?] וואלט דו קענט מיינען פון די אלע דרשות וועגן אדם און דרשות פילוסופיות [?], אז די זענען ראציאנאלע ליטפאקעס וואס זענען Concerned with nothing [נישט באזארגט מיט גארנישט].

זיי האלטן אז מענטשן זענען Machines [מאשינען].

וואס דארט גייט דאס אן פאר א מאשין? א זאך וואס עס גייט נישט אן וויאזוי איך פיל, עס גייט נאך נאר אן וואס קומט ארויס פון אים, זיינע Products [פראדוקטן].

איך דארף נישט אז מיין Accountant [רואה חשבון] זאל זיין א גוטער מענטש, איך דארף מיך ער זאל מיך פירן, ער איז איינס קנעכט. ער איז אינגאנצען פועל [?] צו מיר. איז א אינטערסאנטן אויער וואס ער געט ארויס.

אזוי טראכט א ליטפאק, אז אייבערשטער דארף נישט קיין מענטש, ער דארף נאר מאשינס וואס גיבן ארויס מצוות, אדער וואס גיבן ארויס שטיקלעך תורה, Whatever עס איז, Right?

פאר א משפיל ארום ניין, א וואוילער [?] דארף ארויסגיבן שטיקלעך תורה ווייל ער האט דאך גארנישט געטון. אבער דער סארט מענטש וואס איז שוין בוחר אז זיי גיבט ארויס שטיקלעך תורה, איז נישט נאר דער מתמיד וואס ער לערנט.

א מתמיד איז נישט דער וואס קען לערנען, אבער אויך דער וואס קען נישט וויל לערנען. דער וואס איז בוחר צו לערנען.

אמת, שטימט, מיר זיין ביידע.

און וואס איז מער וויכטיג אפילו... יעדער וויל דער בחירה זיך אויפהערן Eventually [סוף כל סוף].

אבער וואס איז מער וויכטיג, וואס איז מער מכריע, וואס איז מער Bottom line is really [די אונטערשטע שורה איז באמת] פון די דיבורים וואס ווערט דא וויכטיג.

וואס איז מער... וואס איז מער וויכטיג – איך האב מיך נישט בעיה מיט Sentiments [געפילן] צו בעיה מיקל [?] ווי ס'איז Pretty much this... וואס איז מער...

איך ווייס אז דו גלייכסט היינט די בריאה, מארגן יענע בריאה. איך האב מיר חשבון געווען, איך האב געטראכט: וואס איז מער Content [תוכן]? וואס איז מער דאס וואס א מענטש האט געמאכט איז נישט זיינע תועלת, און אויך האט ער נישט קיין תענוג פון די פעולה, אדער די תענוג איז שוין אליין? ס'איז מער די בחירה וואס ער איז בוחר געווען אין די פעולה.

הגדרת "בחירה" האמיתית: לא Free Will אלא "דעת"

יעצט, שטימט? יעצט דארף מען אביסל מסביר זיין וואס מיינט בחירה, אוקעי? ווייל דער עולם ווייסט נישט וואס מיינט בחירה. זייער וויכטיג צו געדענקען. מ'איז שוין אפאר וואכן מיט דעם, און דו ווייסט נאך אלץ נישט. ס'איז נישט גענוג.

וואס מיינט בחירה?

איין זאך פאר איך זאג וואס בחירה מיינט נישט: ס'מיינט נישט "Free Will" [רצון חופשי]. זייער וויכטיג צו געדענקען, ס'מיינט נישט "Free Will".

אין אנדערע ווערטער, ס'מיינט למשל, די גרעסטע דוגמא וואס איך קען זאגן פאר דעם, למשל איך קען זאגן צוויי זאכן פאר דעם. אריסטו זאגט צוויי דוגמאות פאר דעם, איך וועל נאכזאגן זיינע דוגמאות.

צוויי זאכן: א יונגל אדער א בהמה האט בחירה, האט "Free Will".

א בעל חי האט אויך רצון, ער איז מחליט צו טון זאכן, ער קען מחליט זיין צו טון, און ער איז מחליט צו טון.

א יונגל, א יונגל קען טון און נישט טון. אין די Simple sense [מובן הפשוט] פון בחירה, ער קען גיין און קען נישט גיין, אמת? כמעט פון ווען ער איז דריי, איך ווייס, אפשר א קליינע בעיבי האט נישט, אבער א קטן, אפילו לא הגיע לחינוך, האט בחירה אין די Sense וואס דער עולם מיינט, אמת? יעדער איינער איז מודה, ער האט "Free Will". דו קענסט אים נישט צווינגען. מ'קען אים צווינגען אזויווי מ'קען צווינגען אן Adult [מבוגר], ווי דארט, אבער ער איז מחליט, אמאל טוט ער, אמאל טוט ער נישט, אמת?

אפילו א בהמה, אמאל טוט זי, אמאל טוט זי נישט. זי האט ווייניגער יכולת, אבער זי קען טון, זי איז מחליט אליין צו זי זאל טון אדער זי זאל נישט טון. אפילו א בהמה האט א געוויסע נפש הבהמית, יא? אפילו א בהמה האט א נפש הבהמית, יא? פון דעם קומט דאס, יא? זי האט א געוויסע "Free Will", יא?

דעת = הבנה וחיבור למעשה

און יעדער איינער פארשטייט, אלע למדנים ווייסן אז די טעם פון א קטן איז נישט אז א קטן האט נישט קיין בחירה. די טעם פון א קטן איז אז ער האט נישט קיין... דעת.

זייער גוט. וואס מיינט דעת? דעת מיינט דאס וואס אונז רופן דא בחירה.

דעת מיינט אז ער ווייסט פארוואס ער איז בוחר, Right? "יודע מה עושה". ער קען דיר מסביר זיין און אנדערע זאכן.

אבער ווען א גדול האט דעת, וואס איך זאג אז א גדול מיינט אז ער פארשטייט וואס ער טוט, און ער איז בוחר צו טון ווייל ער פארשטייט אז ס'איז גוט אזוי צו טון. דאס איז די טייטש בחירה.

בחירה איז א זאך וואס איז Connected [פארבינדן] מיט דעת. ס'איז כמעט די זעלבע זאך ווי דעת אדער כוונה, אדער דעת וואס מ'רופט דעת אין הלכה, "צריך דעת". דעת מיינט, יא, דעת פאר א קנין, "דעת מקנה".

דעת מקנה מיינט Choice.

דעת מיינט נישט ידיעה, יעדער פארשטייט דאס. דעת מיינט נישט חכמה בינה דעת. דאס מיינט, ווען מ'זאגט מ'דארף דעת פאר א קנין, מיינט מען נישט אז איך דארף וויסן וואס איך טו. אפילו א יונגל ווייסט וואס ער טוט, ער איז נישט קיין קליצי בעיבי [תינוק זעיר] וואס ווייסט נישט וואס ער טוט. און ער האט אויך נישט קיין פארשטאנד וואס מיינט קידושין. ער קען זיין ניין יאר אלט, פארשטייט ער שוין. דאס מיינט אז ער האט נישט די גענוג Maturity [בגרות] צו Choose-ן פאר א גוטע Reason [סיבה] וואס זעט אים אויס גוט צו טון דעם זאך. דאס איז די טייטש בחירה אדער דעת.

שטימט? ווייל דאס איז איינדיג מיין יונגל אדער א בהמה האט נישט קיין דעת.

איין מינוט, איך האלט דיר מזל וואס מ'האט ליב האבן. איין מינוט, מיר וועלן רעדן וועגן דעם א סעקונדע. אבער קודם זאג איך דיר וואס איז די טייטש Choice. דאס איז דעת.

וואס פעלט אויס חכמה בינה? אויב דו ווייסט נישט וואס דו טוסט, איז דאך Regular [רגיל] אז דו ביסט נישט מסכים אויף א Condition [תנאי]. איך מיין צו זאגן אז סתם אז א יונגל טוט עפעס, ס'איז אן די Substantial [תוכן מהותי] Behind it [העומד מאחוריו]. סתם האט ער עס אזוי געזען פאר א רגע. ס'איז מיט... יא, יא, ס'איז אן דעת, אבער אפשר מיט חכמה בינה. איך זאג נישט אז חכמה בינה... ס'פעלט אויס חכמה בינה. אז איינער ווייסט נישט בכלל וואס ס'מיינט, אוודאי איז נקלה שטאר [?] אז ס'ארבעט נישט. איך וויל מער Basic.

אבער דעת מיינט בחירה. בחירה, נישט בחירה שביהדות. נישט בחירה חפשית, די Absurd [אבסורד] פון בחירה חפשית. נישט "איך וויל מחליט זיין ווייל אזוי וויל איך". [נאר] איך וויל מחליט זיין ווייל אזוי פארשטיי איך אז ס'איז מיר גוט צו טון, אדער איך וויל אזוי טון ווייל איך מיין אז ס'וועט מיר זיין גוט, וכדומה. דאס איז די טייטש בחירה.

אדער נאך א דוגמא וואס איך האב געזאגט, אן אינטערעסאנטע דוגמא, וואס איך מיין אז אין הלכה הייסט דאס "מתעסק". יא, איינער טוט א זאך בדרך מקרה, יעדער רגע מעגליך געווען. דאס איז כמעט אזוי ווי וואס אונז זענען זיך מתייחס צו בחירה חפשית געווענליך. דאס איז אויך נישט קיין דעת, בלי דעת. מ'איז מסכים אז א מענטש קען טון א זאך בלי דעת, "מתעסק אינו חייב". יא, ער האט געטון, האט געהאט בחירה, א "משטה אני בך" יא? אדער איך ווייס, עס איז דאך א הלכה, וואס נאך הלכות? מפתה, אונס, וואס איז די באקאנטע, קען זיין אזא זאך. איך האב נישט געמיינט צו מקבל זיין די זאך, איך האב געהאט בחירה, אבער דאך, קיינער האט מיר נישט גע-Force-ט [געצוואונגען] אין די סיטואציע, איך האב נישט גע-Force-ט, אבער איך האב נישט געמיינט ערנסט, יא? איך האב נישט מחליט געווען.

So [אלזא] אין אנדערע ווערטער, בחירה איז נישט א זאך, נישט א דינענדע [?] מעשה.

שיעור 6: בחירה איז אין דעת – נישט אין תאוה

תוכן עניינים:

1. בחירה איז די כוונה, נישט די מעשה

2. מען קען זיין א "בוחר" אפילו אן די מעשה

3. די טעות פון "רצון מופשט"

4. דריי סארטן "ווילן" אין די נפש

5. וואו ליגט די בחירה? אין דעת

---

בחירה איז די כוונה, נישט די מעשה

בלי דעת, האב איך מסכים געווען? א מענטש האט געטון א זאך "בלי דעת", "משטה אני בך", יא? עס איז געטון, ער האט געהאט בחירה [פיזיש], א "משטה אני בך", יא? אדער א... איך ווייס, עס איז דא אזעלכע הלכות. וואס נאך הלכות? "מתעסק", אדער אפילו בקידושין קען זיין אזא זאך: "איך האב נישט געמיינט צו מקדש זיין". איך האב געהאט בחירה [צו טון די מעשה], וואס דען? קיינער האט מיר נישט געפארסט [forced], און א סיטואציע האט מיר נישט געפארסט. אבער איך האב נישט געמיינט ערנסט, יא? איך האב נישט מחליט געווען.

סאו, אין אנדערע ווערטער: בחירה איז נישט א זאך וואס איז דינענדיג אין מעשה. איך וויל זאגן א זייער וויכטיגע זאך. געווענליך פארשטייט מען אז בחירה איז דינענדיג אין מעשה: "איך האב געקענט טון, איך האב געקענט נישט טון". דאס איז וואס מען רופט "Free Will" [פרייע ווילן]. דאס איז נישט וואס מאכט א זאך ראוי לעונש, וואס איז נוגע מאראליש. דאס איז אן ענין פאר פילאזאפן, זאלן די פילאזאפן זיך דרייען ארום דעם ענין ביז סוף כל הדורות, איך וועל מקיים זיין "כי הוא חייך".

אבער וואס איז וויכטיג פאר א איד צו וויסן איז, אז בחירה איז א זאך וואס איז קודם למעשה. עס איז א כוונה. אין אנדערע ווערטער: איך האב פארשטאנען אז אזוי איז ריכטיג, איך האב מחליט געווען אזוי צו טון.

מען קען זיין א "בוחר" אפילו אן די מעשה

יעצט פארשטייסטו אויך א וויכטיגע זאך, דאס איז ממש סודות. קענסטו פארשטיין אויך א וויכטיגע זאך, אז ס'קען אפילו זיין בחירה אן א מעשה. געווענליך ווייסטו נישט אז ער איז בוחר געווען נאר אויב ער האט געמאכט א מעשה. אבער אם תאמר, איך האב זיך אוועקגעזעצט, איך האב זיך מתבונן געווען אויף עפעס א געוויסע נושא, איך האב מחליט געווען אזוי צו טון. פארוואס האב איך מחליט געווען? נישט [סתם] מחליט, איך האב פארשטאנען, איך האב בוחר געווען אזוי צו טון. פונקט איז נישט געלונגען – "אונס הוא ולא עשה", נאר אלס "כאילו עשה". וועלכע בחירה איז געווען אין דעם?

און די וויכטיגקייט, דעמאלטס פארשטייט יעדער איינער, דאס וואס מען רופט "רצון" – אבער עס איז נישט א גוטע ווארט רצון. מיין רצון... איך גיי זאגן א ווארט אויף ענגליש, עס מיינט "Wish". געווענליך וועט מען עס טייטשן אזוי. אבער בחירה מיינט: איך האב געטשוזט [chosen] צו טון א זאך.

נישט נאר דעם, איך קען אפילו זאגן: איך האב פארשטאנען אז עס איז גוט צו זיין א מענטש וואס גיט צדקה. מה לי, איך מאך א קבלה אז איך גיי יעדן טאג געבן אביסל צדקה זיך אויסצולערנען. פונקטליך האב איך נישט קיין טראפ געלט, איך בין אן ארימאן, איך קען זייער ווייניג פון דעם טון. אבער איך בין דאך אלץ געווארן א שטיקל א גוטער מענטש, ווייל איך האב אלץ בוחר געווען. די עיקר וואס מאכט מיר א גוטער מענטש איז דאס וואס איך בין בוחר, איך פארשטיי אז דאס איז גוט, און איך ציל צו דעם. די בחירתי, "אונס הוא ולא עשה", איז נישט מעלה און נישט מוריד שטארק אין דעם. ס'איז אמת, פראקטיש האב איך א שטיקל חסרון אויב ס'פעלט אויס די מעשים מיט וואס צו ווערן [א גוטער מענטש בפועל], אבער על כל פנים ביז א געוויסע לימיט, די מעשה איז נישט די מעכב. די מעכב איז די בחירה. שטימט?

די טעות פון "רצון מופשט"

יעצט, איך וויל זייער קלאר זאגן א באנטש [bunch] זאכן וואס דעי בחירה איז נישט, ווייל דער עולם איז צומישט.

די ערשטע זאך – לאמיר עס אנהייבן די וועג וואס דער רבי הייבט אריין – די ערשטע זאך וואס איז נישט, איז תאוה.

לאמיר פארשטיין א וויכטיגע זאך. אונז זענען זייער פאני [funny] מענטשן. אונז מיינען אז ס'איז נאר דא איין סארט זאך. אונז... נישט נאר איינס, סך מענטשן פירן זיך אזוי, און נאך אונז מיינען, אז:

* צו וועלן עסן א קענדי,

* און צו וועלן קראסן [cross] די סטריט ווען מאמי לאזט נישט,

* און צו וועלן זיין א גביר,

* און צו וועלן קענען לערנען,

* און צו וועלן זיך רעכענען אויף יענער וואס האלט נישט מחבר,

* און צו וועלן קענען דער אייבערשטער...

ער איז אלץ די זעלבע זאך! ווייל ביי אלע פון זיי שטייט דעם ווארט "וועלן".

ממילא דאכט זיך אונז, אז ס'דארף זיין א זאך וואס הייסט "רצון", גיין די עפעס איז א רצון מופשט ערטילאי [abstract/naked], וואס ער וויל. אויב ער וויל, קענסט עס רופן תאוות; ווי יענער זאל זיין א רבי'ס א תאוה, ווי אלע תאוות. עס איז א תאוה, ער רופט עס א תאוה, ער רופט עס א רצון, ער רופט עס whatever you want. ס'איז עפעס א וועלכע פילינג [feeling], ס'איז עפעס א וועלכע "wants", ס'איז די זעלבע, נאר אנדערע מיני אבדזשעקטס [objects], ס'איז אלע מיני סארט "wants", אלע פאר אלע סארט זאכן.

אזוי... זאל עס מסכים זיין אז אזוי טראכטן מענטשן היינט? יא, ווען עס שוין גרייזט. אזוי מיינען מענטשן היינט? געווענליך. די מענטשן למשל ווערן זייער קאנפיוזד [confused] ווען מען זאגט זיי אז ס'איז גוט עס צו ליב האבן לערנען, אבער ליב האבן פרעסן איז נישט אזוי גוט. זאגט ער: "וואס הייסט? דער שכל, ווידער איך האב דער שכל..."

אז ס'איז נישט דא קיין סיבה צו טראכטן אזוי. קיינער האט קיינמאל נישט געזען דעם כח ארויס.

דריי סארטן "ווילן" אין די נפש

וואס ס'מאכט א זאך מער א מענטשן סענס [sense] צו טראכטן איז, אז ס'איז אמת אז יעדע סארט וואס אונז האבן געלערנט פון חלקי הנפש... געדענקסטו האבן געלערנט אז ס'איז דא כאטש דריי פארטס [parts] אין די נפש?

1. ס'איז דא די ראציאנאלע פארט פון די נפש – שכל.

2. און ס'איז דא כאטש שכל.

3. און ס'איז דא אינגאנצן נישט שכל. און די אינגאנצן נישט שכל איז דא די אלע מיני כוחות, די כח המתעורר, וואס דארט איז דא שנאה און אהבה און אלע מיני מידות.

יא, געדענקסט? גוט.

דער אמת איז, אז ס'איז דא עפעס וואס איז אן אנאלאגיע, ס'איז א משל וואס מ'נוצט אין יעדע חלק.

* דאס וואס די שכל האט ליב אמת און וויל אמת – דאס קענסטו רופן "ער וויל".

* און דאס וואס די כח התאוה האט ליב צו פרעסן, תאוות'דיגע זאכן – קענסטו רופן "ער וויל".

* און אפילו דאס וואס די כח הגראוויטי [gravity] האט ליב צו פאלן אויף דער ערד – קענסטו דאס רופן א "ווילן". ביידע איז א משל.

* און דאס וואס די כח הזורע האט ליב צו אנהייבן א נייע זאך – קענסטו אויך רופן "ער וויל". דאס טוט ער, ער ציט צו דעם, כביכול.

אבער ווי יעדער איינער פארשטייט, אז די משל גשמי און די משל רוחני איז נישט דאס זעלבע. איך האב דיר אמאל געלאכט פון אריסטו [Aristotle] וואס ער האט געזאגט אז זאכן "ווילן" אראפפאלן, ווייל זיי האבן נישט קיין כח הרצון. אבער דאס איז נאר פאני [funny] אויב דו מיינסט אז ס'איז דא עפעס א מאגישע, רוחניות'דיגע מאגישע זאך וואס הייסט "כח הרצון", וואס דאס האט טאקע נאר א מענטש, נאר א שכל, נאר א נשמה האט דאס. און וואס איז חל אויף נישט קיין חילוק [וואס די אביעקט איז], דעמאלטס פארשטייט זיך אז די שטיין האט דאס נישט.

אויב דו פארשטייסט אבער אינגאנצן פארקערט: אז ס'איז דא אלע מיני סארט משיכות אויף די וועלט. ס'איז דא אלע מיני סארט שטיינער וואס זיי ווילן אראפפאלן, ס'איז דא גראז וואס וויל ארויפוואקסן, ס'איז דא א חלק פון די מענטש וואס וויל עסן, ס'איז דא א חלק וואס וויל תענוג, ס'איז דא א חלק וואס וויל צדק ויושר, ס'איז דא א חלק וואס וויל אמת. די אלע זאכן נעמען אריין "ווילן" בשיתוף השם, ס'איז די זעלבע ווארט, אבער ס'איז בעצם אן אנדערע מציאות.

די ווילן פון די כח וואס מ'רופט נפש הבהמית, די מושג פון די כח המתעורר, פון די כח התאוה – איז פרעסייזלי [precisely] דאס אז די תאוה ציט צו דעם.

די ווילן וואס מ'רופט אז די שכל וויל אמת – איז נישט פשט אז ס'איז דא עפעס א ווילן חוץ פון די שכל וואס מאכט אז ער וויל גראדע שכל. שכל איז אזא סארט זאך וואס וויל אמת. שכל איז קאנפארם [conforms] צו דעם. דו קענסט זאגן אזויווי א פאזל [puzzle], יא? אין אים גייט אריין אמת.

און די צווייטע זאך איז אן אנדערע סארט ישות, אן אנדערע סארט מציאות, און אין די תאוה גייט אריין תאוות. און אין די גוף גייט אריין אסאך מאל די גשמיות פון די עסן, די חלק פיזיקל [physical] פון די עסן, און אין די דומם גייט אריין דומם. איז אלעס די זעלבע זאך, קענסטו רופן יעדע זאך "רצון" אויב דו ווילסט, אבער ס'איז נישט פשט אז ס'איז דא א רצון חוץ פון די אלע זאכן וואס ער איז שולט אויף זייער דרך אזוי. יעדער איינס פון די האט זיין אייגענע רצון כביכול.

* די מהות פון די שכל איז צו וועלן די אמת.

* די מהות פון די מדות איז צו וועלן די גוט, דאס הייסט כח המתעורר, אדער אמאל וואס ער מיינט, וואס ס'דאכט זיך אים אז ס'איז גוט, ווייל ער ווייסט נישט אלעמאל באמת וואס ס'איז גוט.

* די מהות פון די כח התאוה איז צו וועלן פלעזשער [pleasure].

דאס וואס ער וויל איז בילט-אין [built-in] צו די וועלן. ס'איז נישטא אז ס'איז דא א וועלן באופן נקי, באופן מופשט, און איינער וויל תענוג און איינער וויל אמת. ס'איז דא אזא סארט כח וואס הייסט "וועלן תענוג", און אן אנדערע סארט כח וואס הייסט "וועלן אמת", שטימט? דאס איז די בעסיק [basic] וואס מ'דארף בעסיקלי [basically] צו וויסן אז ס'איז דא דריי חלקים אין נפש, דאס איז וואס ער מיינט. ווייל אנדערש איז נאר דא איין חלק אין נפש וואס הייסט רצון, און אלע אנדערע זאכן וואס טאנצן אריין אין זיין רצון.

דאס איז טאקע שיטת דעקארט [Descartes], שיטת די סטואיקס [Stoics], ס'האט געווען גרויסע חכמים וואס האבן געהאלטן אזוי, איך קען נישט מזלזל זיין אין זיי, אבער דאס איז נישט די שיטה פון די רמב"ם, נישט די שיטה פון אריסטו, נישט די שיטה פון פלאטא [Plato]. קיינער פון זיי האט נישט געהאלטן אזוי. זיי האבן אלע פארשטאנען אז די רצון און וואס ער וויל מאכט עס וואס ער איז, און דערפאר די תאוות איז בדרך כלל פארקערט.

דאס וואס מיר זאגן אז ס'איז דא א כח השכל וואס איז משתוקק לדעת, קומט פון דעם ווייל מיר זעען אז ס'איז דא דעת, און דאס איז אן אנדערע סארט זאך ווי עסן. יעדער פארשטייט אז א פייער ברענט, איך דארף נישט האבן קיין רעזערוועישנס [reservations]. איינער זאגט אז א פייער ברענט, און וואס איז די כח וואס מאכט אים ברענען? די כח הבעירה שבפייער וואס מאכט אים ברענען. אזוי אויך, אז מיר זעען אז ס'איז דא א זאך, א שכל וואס איז מעכל וואס ער כאפט אמת, און מיר זעען אז ער טוט עס, זאגן מיר אז ס'איז דא א כח וואס ער וויל דאס.

וואו ליגט די בחירה? אין דעת

איין מינוט, וואס איז די נגיעה?

ס'איז נוגע אזוי: אז יעצט ווען איך זאג דיר – געדענקסט איך האב געזאגט אז ס'איז דא א זאך וואס הייסט בחירה. בחירה איז דאס וואס מאכט די זאכן וואס א מענטש טוט ראוי לומר עליו אז ער איז א גוטער מענטש, נאר ער טוט עס מיט בחירה. דארפסט פארשטיין אז ווען מיר זאגן דא בחירה, וואס מיינען מיר? פון וועמען רעדן מיר? ס'איז נישט דא קיין כח הבחירה עקסטער פון אלע אנדערע כוחות וואס ס'איז דא אין דעם מענטש. ס'איז נישט קיין כח הרצון, עפעס א רצון מופשט וואס ער וויל זאכן. רייט [right]?

סאו מיר דארפן זיך אליין פארשטיין: וואס מיינט בכלל כח הבחירה? וואו שטייט איין דער כח הבחירה? פון וועלכע חלק רעדסטו? איך האב דאך געלערנט פרק א' פון שמונה פרקים, ס'איז דא פינף חלקי הנפש. וועלכע פון זיי איז בחירה? ס'איז נישט דא א זעקסטע וואס הייסט בחירה, אזויווי אונז זענען מיר אונז גאנץ פאנטאזירט. סאו וועלכע פון זיי איז בחירה? וואס גייט דא פאר? דו פארשטייסט מיין נקודה?

סאו מיר דארפן פארשטיין די ערשטע זאך, אז בחירה איז נישט א זאך וואס באלאנגט צו די חלקים וואס מיר האבן געלערנט אז ס'איז די לאוער [lower] חלקים פון די נפש. די לאוער חלקים זענען נישט שכליים, און נישט שכליים מיינט מ'קען נישט רעדן מצוות, האבן מיר געלערנט. אמת? דארט איז נישט דא קיין בחירה. סאו דארט איז סייווי נישט דא קיין בחירה. דאס איז וואס א מענטש האט ליב צו פרעסן אדער האט ליב כבוד, דאס איז נישט קיין בחירה. ס'איז נישט מעגליך אז ס'זאל תלוי זיין אין בחירה. ס'איז נישט מעגליך.

אויב דו וועסט טראכטן, בחירה איז נאר שייך בטוב. ס'איז נישט דא קיין בחירה ברע. אזוי ווי דו וועסט זאגן, ער איז אייביג בוחר זיין. וואס מיינסטו צו זאגן? דער האט א תאוה פאר עסן, ער האט א רצון, דו קענסט אים רופן א רצון באופן כללי, ער האט א תאוה צו עסן, אבער ער האט נישט קיין בחירה צו עסן. ווייל בחירה מיינט איך האב געטראכט, איך קען טראכטן, איך קען טראכטן וויפיל איך וויל עסן. ווייל די טראכטן גייט שוין נישט געהערן צו חלק התאוה, ס'גייט געהערן צו חלק הדעת.

בחירה איז א דבר השייך לדעת, נישט קיין זאך וואס איז שייך לתאוה. ס'איז נישט קיין סארט תאוה, נישט אז איך האב א תאוה פאר דעם און דעריבער איז דאס א בחירה, דאס איז עפעס א סארט בחירה. און ס'איז אויך נישט עפעס א דריטע זאך וואס ער טשוזט צווישן וועלכע תאוות ער וויל האבן. ס'איז אליינס א דין אין די חלק הדעת פון דעם מענטש, סאמהאו [somehow] אין די חלק הדעת פון דעם מענטש.

מ'קען ברענגען אסאך ראיות פאר דעם, אבער דאס איז קלאר. ס'שטימט? וואס איז די ראיה? יופי, די נפש החיים ברענגט. קודם וועלן מיר לערנען. ס'שטימט? יעצט... איך קען ברענגען אסאך ראיות, אבער איך דארף ענדיגן זאכן. איך וויל ענדיגן די כח פון די ראיות.

ניין, ניין, אבער ס'גייט נעמען זייער אסאך צו לאנג. ס'איז שוין 9:55. אקעי?

די גרעסטע ראיה איז אז ס'איז דא א זאך פון בוחר זיין און נישט בוחר זיין. ווען א מענטש... געדענקסטו ס'איז דא אזא זאך ווי א מלחמת היצר?

דאָס איז דער זיבעטער טייל פונעם שיעור. דער רעדנער איז ממשיך מיט די טעמע פון "בחירה" (Free Will), און איז מסביר די חילוק בין "פועל זיין" (acting) און "בוחר זיין" (choosing). ער ברענגט א ראיה פון דעם ענין פון "מלחמת היצר" אז דער מענטש האט צוויי באזונדערע כוחות, און ער איז מסביר דעם טיפן חילוק צווישן א סתם "וויש" (Wish - רצון מופשט) און אמת'ע "בחירה".

---

פרק ז: בחירה לעומת "וויש" – און דער אדם השלם

די ראיה פון מלחמת היצר: תאווה קעגן בחירה

רעדנער: יעצט, איך וועל ברענגען א ראיה. איך קען ברענגען אסאך ראיות, אבער איך דארף ענדיגן די זאך, איך וויל ענדיגן די קאנטער [counter-argument]. איך קען ברענגען ראיות וואס איז נישט [קיין בחירה], אבער ס'גייט נעמען זייער לאנג. ס'איז שוין 9:55. אקעי?

די גרעסטע ראיה [אז בחירה איז דעת] איז, אז ס'איז דא א זאך פון "פועל זיין" און נישט "בוחר זיין".

ווען א מענטש... געדענקסט אז דו האסט א זאך ווי א "מלחמת היצר". מלחמת היצר קומט פון דעם – מ'איז מסביר דורך דעם – אז דו האסט צוויי נפשות. דו דארפסט פארשטיין, דאס מאכט נאר סענס [sense] אויב ס'איז נישטא קיין דריטע "כח הרצון". שטימט? ס'איז דאך נישטא. וויאזוי קען זיין אז איך וויל צוויי זאכן אויף איינמאל? דו ווילסט נישט צוויי זאכן אויף איינמאל. דו האסט א תאווה פאר איין זאך, אבער דו האסט א בחירה דערקעגן.

ווען איינער איז נישט שלם אין זיין מלחמת היצר, און ער פרעסט עפעס א גאנצן טאג – ער האלט אין איין עסן – איז נישט טייטש אז ער איז "בוחר" געווען. ער איז נישט בוחר געווען. ווייל די כח הבחירה האט נישט פועל געווען יעצט; די כח התאוה האט גובר געווען אויף די כח הבחירה.

דאס מאכט זיך ווייל ער האט נישט גענוג... פארוואס מאכט זיך עס? ווייל ער האט נישט געטרעינט [trained] גענוג די כח התאוה. ווייל מ'האט שוין גערעדט, מיט דעם מיינט שוין די כח התאוה, רייט [right]? מ'קען נישט יא רעדן צו כח התאוה, מ'קען אים טרעינען. מ'קען נישט רעדן [מיט שכל], אבער מ'קען אים מחנך זיין. ער האט נישט מחנך געווען די כח התאוה, ממילא די כח התאוה פאלגט נישט זיין כח הבחירה.

אבער ער איז נישט בוחר געווען. ס'איז נישט טייטש אז איך האב געהאט א טשויס [choice] צי איך וויל פרעסן די אייז-קרים אדער איך וויל עס נישט פרעסן, און איך האב געטשוזט [chosen] עס צו פרעסן. איך האב נישט געטשוזט. איך האב געהאט פרי וויל [free will], אבער איך האב נישט געטשוזט עס צו פרעסן. ווייל טשוזן... אויב דו רעדסט פון א שטיקל נארמאלע מענטש, אויב ער איז נישט קיין גאנצער משוגענער.

א רשע, ס'איז דא א רשע וואס האט געטשוזט יא צו פרעסן – דאס הייסט א "רשע גמור". דאס הייסט א חולה הנפש פון פרק ג' [שמונה פרקים להרמב"ם] וואס ער ווייסט בכלל נישט וואס איז גוט. אבער אויב מיר רעדן נישט אויף א נארמאלע קעיס [case] פון א מענטש – ער ווייסט אז ס'איז נישט גוט צו פרעסן. נישט נאר ער ווייסט, ער האט געטשוזט [אנדערש], רייט?

דו פרעגסט אים: "דו ווילסט עסן? דו האלטסט באמת פון עסן צופיל אייז-קרים?"

ענטפערט ער: "איך האלט נישט דערביי."

הייסט, זיין בחירה זאגט: ער איז בוחר געווען נישט צו עסן אייז-קרים. נאר וואס? ס'מאכט זיך אז דיין כח התאוה איז גובר אויף דיין כח הבחירה. דאס מאכט זיך ווייל דו האסט נישט גענוג געטרעינט. צו טרעינען אז די תאוה זאל פארשטיין צו מאכן די ריכטיגע בחירה, זאל האבן פאלגענדיגע בחירות.

תלמיד: דאס הייסט די תאוה זאל פארשטיין צו מאכן די ריכטיגע בחירה, זאל האבן פאלגענדיגע בחירות?

רעדנער: [ניין], דו נוצסט "אווערריידן" [override] די דעת.

תלמיד: נישט די דעת, די תאוה. תאוה אווערריידט בחירה.

רעדנער: איך וויל נישט נוצן די ווארט בחירה [פאר תאווה]. דו זאלסט מיר מיינען אז [ער האט] נישט בורר צו זיין א זאך ברוחניות ובדעת. דו זאלסט זיין בורר בדעת, נאר דו זאלסט זיין בורר בטוב. ס'קען זיין א מיסטעיק [mistake], דעמאלטס איז ער געווען דער חולה וואס ער מאכט טאקע א טעות. ער איז יא בורר בדעת, נאר א "רשע המזיק". אבער וואס אונז רופן "שוגג" או "לתיאבון", הייסט ער האט נישט בורר געווען בדעת, נאר ער האט נישט בורר געווען [בפועל]. די בחירה האט נישט געארבעט היינט. שטימט?

יעצט איז דא נאך א וויכטיגע זאך וואס איך דארף דאס אויספירן. נאך א וויכטיגע זאך וואס בחירה איז נישט...

תלמיד: אבער אויב פארקערט, פון זיין א בחירה קען אויך מיינען איך בין בורר אין שלעכטס?

רעדנער: ניין, בחירה מיינט נישט בורר זיין אין שלעכטס. איך גיי דיר באלד זאגן וואס בחירה מיינט. בחירה מיינט נישט בורר זיין אין שלעכטס. מען קען נישט בורר זיין אין שלעכטס. איך זאג נישט אז מען קען נישט האבן א טעות.

תלמיד: איך פארשטיי, יא, יא, ס'קען זיין אז די בחירה האט א טעות.

רעדנער: ס'קען זיין אז ער האט א טעות אין דעת. איך גיי דיר געבן א דוגמא. איך גיי אייך זאגן נעקסטע וואך א חסידישע מעשה, און פון דארט וועלן מיר אנקומען צו דעם נאכאמאל.

די הגדרה פון "וויש" (Wish) קעגן "בחירה" (Choice)

רעדנער: יעצט, איך דארף אנקומען אזוי, יא. נאך א וויכטיגע זאך וואס בחירה איז נישט, אקעי? בחירה איז נישט וואס אונז רופן "רצון" געווענליך. ביי רוב אידן, וואס זיי רופן רצון מיינט דאס – אויף ענגליש הייסט דאס א "וויש" [Wish]. איך וועל דיר געבן געוויסע ווערטער פאר דעם.

וואס מיינט א וויש? "איך וואלט געוואלט לערנען ש"ס." איך קען באשטיין.

ער זאגט אונז: "מיין מענטש, איך פארשטיי חסידישע ספרים, איך פארשטיי גמרא, און איך בין אן עובד ה'. איך וואלט געוואלט לערנען ש"ס. דערווייל דארף איך ארבעטן, איך דארף צוגרייטן א שיעור פאר אברהם בן זאב, איך קען נישט לערנען ש"ס."

ער לייגט זיך צוזאמען, ער איז דאך א גוטער מענטש, ער איז דאך א גוטער מענטש, רייט? ער זאגט: "איך וויל לערנען ש"ס."

דאס איז נישט וואס דו ווילסט. דאס איז נישט וואס דו ביסט בורר. דו ווייסט פארוואס? דאס הייסט א "וויש".

יעצט, וואס איך וויל דיר געבן א הגדרה געווענליך – איך קען זאגן ס'איז נישט דווקא פון די רמב"ם אזוי בעסער:

* א וויש איז א זארט זאך וואס איך האב, וואס איך צי צו א גאָול [goal], אן ענד [end], א מטרה. "איך וויל האבן געלערנט ש"ס." דאס הייסט א וויש.

* משא"כ בחירה – בחירה איז אויף די "היכי תמצא", אויף די וועג צו די מטרה.

דאס איז די יסוד החילוק. וויש איז "איך וויל האבן..." – ווי יענער האט געזאגט: "דו ווילסט נישט ליינען די בוק [book], דו ווילסט האבן געליינט די בוק." יא, זייער אסאך זאכן. איך וואלט האבן געוואלט האבן געלערנט שוין. איך וויל נישט לערנען שוין. ווייל איך וויל נישט זיך אנגעבן... דאס איז אן אנדערע זאך. איך וויל נישט... און דארפן מודה זיין, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט וואס איך וויל נאכדעם. קען זיין. קען זיין ביידע. איך מיין אז א וויש איז טאקע אויף די גאָול.

חילוקים צווישן וויש און בחירה

יעצט, דו קענסט זאגן פארשידענע חילוקים. למשל, איך וועל דיר זאגן א פשוט'ע חילוק:

1. אוממעגליכע זאכן: א מענטש קען ווישן א זאך וואס איז אוממעגליך. "I wish" – אריסטו האט געזאגט א וויש – "I wish I'll live forever". איך וויל לעבן אייביג. איך פרעג נישט אין די מפרשים וואס הייסט אז א מענטש וויל לעבן אייביג, אבער בבחינה, לאמיר זאגן אז א מענטש קען נישט לעבן אויף אייביג. "I wish".

"I wish I could fly" – א מענטש קען ווישן "איך קען מיר ארויסזעצן און פליען". פאר דעם גייט קיינער נישט זאגן אז דו ביסט משוגע. ס'גייט נישט העלפן פאר קיין שום סארט סאמעט, די וועג וויאזוי איך וויל האבן א רצון צו פליען. מילא, איך בין א פליגער, דו ביסט א פליגער, דו ביסט א פליגער. דו ווילסט נישט, דו פאנטאזירסט. דו ווילסט. יא, דו האסט א וויש. וואס הייסט? מאכט סענס. ס'איז נישט אפילו משוגע.

"I wish to be a god". איך וואלט געוואלט זיין א מלך. זייער גוט. אבער דו קענסט... ס'איז נישט די זעלבע זאך ווי בחירה. ס'איז nothing wrong with it [גארנישט שלעכט דערמיט]. ס'איז נישט משוגע. ס'איז נישט עפעס משוגע. לאו דוקא משוגע. אבער דו קענסט ווישן זאכן וואס זענען אוממעגליך.

2. זאכן וואס זענען נישט אין דיין קאנטראל: דו קענסט אויך ווישן פאר זאכן וואס זענען מעגליך. דו קענסט ווישן פאר זאכן וואס זענען יא מעגליך, אבער ס'איז בכלל נישט נוגע מיט דיר. יא? "I wish to win the lottery". איך קען ביישטייערן צו געווינען די לאטערי. איך קען פאר דעם טון עפעס א פעולה. וואס הייסט? איך קען גיין אהין און איך וועל קויפן א לאטערי טיקעט. ס'איז נאר א תנאי, אבער ס'העלפט נישט.

איך וויש אז טראמפ זאל באמבאדירן איראן. איך בין נישט בוחר. איך האב נישט קיין רצון, איך האב נישט קיין בחירה אז ער זאל באמבאדירן איראן, ווייל ס'איז נישט נוגע. איך קען גארנישט טון צו דעם. איך קען זיין צופרידן אז ער טוט עס, אדער נישט. אבער איך האב א וויש. וואס הייסט א וויש? ס'הייסט נישט קיין בחירה. דו פארשטייסט?

תלמיד: ס'קען דורך אגב זיין אפילו פארקערט. איך קען דיר זאגן א פארקערטע זאך. וויש און טשויס. וויש איז פאר די גאָול, פאר'ן האבן געליינט די בוק. און א טשויס מיינט איך וויל לעקן די בוק. די פוינט פון ליינען די בוק איז נאך א זאך. אבער איך האב בוחר געווען צו ליינען די בוק.

רעדנער: דאס איז דאך אן אנדערע זאך. ס'קען זיין... איך וועל דיר זאגן נאך א זאך. איך וועל דיר זאגן נאך א זאך.

די תכלית איז נישט קיין בחירה

וויכטיגע ווישעס, ריכטיגע גאָולס, זענען נישט בבחירה. לאמיר פארשטיין. קיינער איז נישט בוחר [די תכלית], ס'איז א וויכטיגע זאך. אויב ס'איז דא אן אמת'דיגע גוטע זאך פאר א מענטש, לאמיר זאגן א ריכטיגע גאָול – יעדער איינער וויל זיין העפי [happy], וואטעווער דאס מיינט, רייט? האבן א קאמפליט יומען לייף [complete human life].

דו קענסט נישט וועלן? דו קענסט נישט. וואס ווילסטו זיין? צענט? האסט א בחירה? דו ווילסט זיין שלעכט? דו ווילסט האבן א שלעכטע לעבן? איך וואלט געזאגט אז ס'איז נישט קיין סענס. דאס איז דאך די גאָול. דיין... ס'איז נישט קיין שלעכטע לעבן, ער האט אן הנאה דערפון, ס'איז א היתר. יא, אבער דו פארשטייסט די פשוט'ע זאך, רייט? קיינער קען נישט וועלן [שלעכטס]. סאו די גאָול איז נישט קיין בחירה, מען איז נישט אפילו בוחר די גאָול.

דאס איז וואס דו זאגסט, ס'איז דא פרי וויל, אבער נישט אין די אלטימעט גאָול [ultimate goal] זיכער. אן אמת'דיגע גאָול. וויפיל די גאָול איז אמת, ס'איז אן אמת'דיגע זאך וואס א מענטש וויל, וואס א מענטש קען זיין – איז מען נישט בוחר דאס.

אויף וואס איז מען יא בוחר? נאר וויאזוי.

למשל, יעדער איינער וויל זיין העפי. אבער א רשע איז איינער וואס ער האט א טעות אין "וויאזוי" – אזוי איז מען העפי. ער האט זיך גע'גנב'עט, ער האט גע'הרג'עט מענטשן. ער האט בוחר געווען א שלעכטע וועג פון זיין העפי. פארוואס איז עס שלעכט? ווייל מען ווערט נישט טאקע העפי אזוי. אבער ער האט א טעות.

א צדיק איז איינער וואס האט בוחר געווען די ריכטיגע וועג פון זיין העפי.

מיר וועלן קענען לערנען נאך אסאך פרטים אין די נקודה, "וויאזוי". אבער דאס איז די ערשטע ריכטיגע יסוד, אז בחירה איז דוקא אין די וועג, נישט אין די ענד [end]; אין די אמצעי, נישט אין די תכלית.

און דאס איז א גרויסע חילוק צווישן ווישן און בחירה. ס'וועט העלפן זייער צו פארשטיין, ווייל מיר זענען געווענליך סטאק [stuck] אין מיינען אז ווען מ'רעדט פון בחירה, פון די פנימיות פון די מענטש, וואס די בחירה מיינט – מיינען מיר אז מ'רעדט פון דמיונות, פון וואס מ'וואלט געוואלט זיין דארט. און דאס איז נישט די פנימיות פון א מענטש, דאס איז א פאקט. וואס איז אינטערעסאנט איז די בחירה פון "וויאזוי". שטימט?

ס'איז אויך נישט די וואס די אמת איז. וואס די אמת איז, קען מען זיך אויך נישט טשוזן. ס'איז נאך א העכערע זאך. שכל, א מענטש האט שכל, אדער אפילו נישט שכל, נאר אן אפיניען [opinion], וואס ס'קען זיין א פאלשע שכל. ס'איז אויך נישט בחירה אמת. איך קען נישט טשוזן אז ס'איז דא א גאט אדער נישט. פארוואס? ווייל ס'איז דא אן אמת. איך ווייס נישט וואס די אמת איז, אבער ס'איז דא אן אמת.

בינוני (מושל ביצרו) קעגן צדיק (אדם השלם)

אה, ווייל איך האב אויסגעלאזט, איך האב אויסגעלאזט יענץ. ווייל ס'איז דא א מענטש וואס "ליב האבן" מיינט אז מיינע מידות זענען זיך מתנגד צו דעם. דהיינו, ס'איז דא א בחירה זיין אזוי. בחירה זיין קען נאך זיין א קאנפליקט.

א מענטש וואס האט נאך אלץ א יצר הרע, וואס האט נאך אלץ א "בינוני" – ווי ס'רופט אים דער רמב"ם, א "מושל ביצרו" – ער פארשטייט, ער וויל. דו פרעגסט אים: "וואס ווילסטו?" נישט נאר וואס ווילסטו אין די "וויש" וועי [way]. "וואס ווילסטו טון?"

"איך וויל לערנען."

למעשה, ווען ער זעצט זיך צום גמרא, שטייט עס אים וויי, ס'קאסט אים צו לערנען. פארוואס קאסט עס אים? ווייל זיין כח התאוה האט נאך די פלעזשער [pleasure], און ער האט נישט קיין פלעזשער פון די גמרא.

אויף דעם זאגן מיר אז ער איז נישט קיין שלימות'דיגער גוטער מענטש. ער האט טאקע א גוטע בחירה, ער איז נענטער אפילו פון דער וואס אינגאנצן לערנט נישט. ס'איז נישט דא אזא זאך, קיינער לערנט נישט ווייל ער האלט נישט אז ס'איז גוט. יעדער איינער איז פארזיכערט אז ס'איז גוט, ער איז בוחר בטוב, אבער ער איז נישט מרגיש אז ס'איז טוב. וועגן דעם וועט אים זיין שווערער, וועגן דעם זאגן מיר אז מ'רופט אים נישט קיין גוטער מענטש, ווייל ער פלאגט זיך צו טון גוט.

דאס איז פארוואס איך זאג אז א צדיק גמור איז איינער וואס סיי ער איז בוחר בטוב, און סיי ער האט פלעזשער דערפון, ווייל ער איז צוגעוואוינט צו דעם. וויאזוי ווערט מען צוגעוואוינט? דורך צוגעוואוינען, אזויווי מיר האבן געלערנט. אבער אפילו... דאס איז די וויכטיגע זאך: אפילו א בינוני, אפילו איינער וואס איז מושל ביצרו, האט אויך בחירה געווען מיט דעם ווילן. ס'איז דא א חילוק צווישן "ווילן" און א חילוק צווישן "ליב האבן". ס'איז א חילוק צווישן ווילן – אז דו ביסט בוחר זיין – און ליב האבן.

תלמיד: איינער וואס האט עס ליב, האט ער שוין נישט קיין בחירה? ער איז אן אדם השלם?

רעדנער: ניין, דאס איז וואס איך האב גראדע געזאגט. ס'איז נישט טייטש דו טראכסט נאך אלץ פון בחירה אין די וועג פון טשוזן ביידע וועגן. קיינמאל טשוזט מען נישט ווייל מ'האט עס ליב. מ'טשוזט ווייל מ'האט עס ליב איז סתם אן ענין. קיינמאל טשוזט מען נישט ווייל מ'האט עס ליב; מ'טשוזט ווייל ס'איז גוט. אבער ער האט ליב וואס איז גוט. א נארמאלער מענטש, א צדיק, האט ליב וואס איז גוט. יא.

תלמיד: ביי די [אריסטו-יאנער / רעיונות] דארף זיין אן אדם השלם אן קיין שום פערפעס [purpose] דעמאלטס.

רעדנער: וואס הייסט ער האט נישט קיין פערפעס? אן אדם השלם וואס טוט וואס איז גוט – ס'איז פערפעקט. נישט אז ער טוט וואס איז גוט און ער פילט נאך אז ס'איז גוט אויך. ווייל ער מאכט סענס, ער איז נישט קראנק.

אזויווי א מענטש וואס האט ליב געטערטשעט [tortured] ווערן. קודם האט ער ליב געהאט... ער האט זיך געטרעינט צו ליב האבן געזונטע עסן, און יעצט איז ער אן עכט געזונטער מענטש, און ער האט אויך נאך ליב געזונטע עסן.

תלמיד: און וואס איז די תכלית פון זיין א געזונטער מענטש?

רעדנער: דאן ענטפער איך דיר א תכלית. ניין, דאס איז נישט די תכלית, דאס איז די חכמה. דאס איז א דיפערענט קוועסטשן [different question]. אבער לגבי זיין א געזונטער מענטש, איז ער אן עכטער געזונטער מענטש. מה שאין כן דער וואס ער דארף זיך פארסן [force] נישט צו עסן סופער-סנעקס און שטיקער פלייש – איז ער א שטיקל קראנק, ווייל זיין עפעטייט [appetite] איז צובראכן, רייט? ער האט נישט קיין נארמאלע עפעטייט. ער האט אן עפעטייט וואס איז נישט אין סינק [sync] מיט די רעאליטי.

שיעור ח' - חלק ח': סיכום - ההבדל בין בריאות לחולי בנפש

נושא השיעור: המשל מאוכל בריא להבנת שלימות הבחירה, וההבדל בין "רצון" ל"אהבה".

---

המשל: האדם הבריא מול האדם החולה

אזוי ווי א מענטש וואס האט ליב געהאט "טעיסטן" [tasty food/דברים טעימים], קודם האט ער ליב געהאט "נאש" [junk food], ער האט זיך "געטרעינט" [trained] צו ליב האבן געזונטע עסן. יעצט איז ער אן עכטע געזונטע מענטש, ער האט אויך ליב געזונטע עסן.

איז וואס איז די תכלית פון אזא מענטש? דאן האט ער שוין נישט קיין תכלית. לאמיר זאגן, ניין, דאס איז נישט די תכלית, נאר די חכמה – אבער דאס איז א "דיפערענט קוועסטשן" [different question]. אבער לגבי זיין געזונט, לגבי די "גאל" [goal] פון זיין א געזונטע מענטש, איז ער א גאנץ געזונטע מענטש.

מה שאין כן דער וואס ער דארף זיך "פארסן" [force] נישט צו עסן "סופער סנעקס" [supper/snacks] און צו עסן פלייש – איז ער א שטיקל קראנק. ווייל זיין "עפעטייט" [appetite] איז צובראכן, "רייט" [right]? ער האט נישט קיין נארמאלע עפעטייט, זיין עפעטייט איז נישט אין "סינק" [sync] מיט די "ריעליטי" [reality], "רייט"?

דאס איז די חילוק פון "וועלן" און "ליב האבן" און "נישט ליב האבן".

סיום: היסוד של בחירה

"עניוועי" [Anyway], דאס איז די "בעיסיק" [basic] יסוד פון וואס הייסט בחירה. און מ'דארף נאך אביסל מער מאריך זיין וואס ס'גייט אריין אין דעם, אבער דאס איז גענוג פאר היינט.

תלוי ווי ס'גייט זיך פארענטפערן די קשיא. נישט אז מ'וועט... אדער יעדער איינער וועט גיין צו ווי ס'איז גוט.

שיעור בשמונה פרקים לרמב"ם – פרק ד' (חלק א)

נושא: הקדמה לקניית מידות ובירור סוגיית הבחירה

פתיחה: חזרה על היסודות

רבותי, היום י"א בחודש שבט. היום זה "בסך הכל בלבול של עולם", אתה אומר, ואני חושב שצריך להיות יותר ישר.

טוב, אז ככה, אנחנו רוצים להמשיך איך שהוא. אנחנו נמצאים כאן באיזושהי מבוכה שאני הולך להבהיר קצת, ומה שיישאר ימשיך להיות לא ברור, שלפחות נדע במה אנחנו לא ברורים.

אנחנו נמצאים במצב שלמדנו שיש דבר כזה שנקרא "מידות טובות", שזו השלמות של חלק המידות. איך הרמב"ם קורא לזה, לחלק שיש בו מידות? "החלק המתעורר" של האדם. בעברית: ה-"desiring part". "מתעורר" אף אחד לא יודע מה הוא מתכוון. והמידות הן סוג המידות... הן אלה... אנחנו קוראים לזה בדרך כלל "habits", ההרגלים שגורמים לאדם לעשות את המעשים הנכונים.

מה הם המעשים הנכונים? דרך האמצע, המעשים הממוצעים. זה מה שלמדנו עד עכשיו באופן הכי פשוט, כן? היינו פחות או יותר מאריכים הרבה מאוד בניסיון להבין.

שני דברים חשובים שצריך כבר להיות בראש כדי להמשיך – אני לא הולך לחזור עליהם, אני רק מזכיר:

1. מבנה הנפש: ניסינו להבין היטב את ה"structure", את ה"idea" של מה הם חלקי הנפש. או אפילו יותר בפרטיות: מה זו מידה? מה זו אהבה, כמו "like" או "dislike"? מה זו פעולה? מה זה הרגל? מה כל הדברים האלה בדיוק – למדנו את זה.

2. דרך האמצעי: וגם למדנו בהרחבה מה זו "דרך האמצע" קצת. הסברנו קצת מה זה, שזה "balance" ושיקול דעת מסוים שאם נותנים לעצמנו עצה אפשר לראות מה זה.

זה לא חצי מהראש – חשוב מאוד לזכור – זה לא חצי מהראש או חצי מכוח כלשהו, לא כל כך מודלק... רק "put the oven on medium". לא זה דרך האמצעי. דרך האמצעי זה לדעת בכל מאכל כמה גבוה התנור צריך להיות. מבין? שבדרך האמצעי תמיד טמונה דעת. רואים מה שלמדנו: דעת היא דרך האמצעי, זה עניין של דעת, קצת יותר ממה שהיינו קוראים "מידות", אבל זה מידות אמיתיות.

אוקיי, אלה שני היסודות. זה היה, נגיד, שלושה-ארבעה שיעורים על כל אחד מהיסודות, וזה פחות או יותר היה עד היום.

הקדמה לפרק ד': כיצד קונים מידות?

עכשיו, לפני שנעבור לדבר הרביעי, שזה לעבור על כל מידה – לרמב"ם יש כאן רשימה של מידות, אני חושב שיש לו רשימה של תשע מידות, והוא מביא רק את הרשימה כדוגמה להבין מה דרך האמצעי, אבל באמת צריכים קצת לדבר על כל אחת מהמידות ברשימה, צריכים את התשעה חודשים הבאים. אבל לפני כן צריכים ללמוד עוד דבר חשוב, דבר כללי, שכבר התחלנו ללמוד. אני רק נותן לכם להבין למה מה שדיברנו בשבועיים האחרונים הוא באמת הקדמה נחוצה למה שאנחנו עוסקים.

מה צריכים ללמוד? צריכים ללמוד קודם כל איך משיגים את המידות. את זה אנחנו כבר יודעים קצת, כבר למדנו. האמת שהרמב"ם, עוד נראה את זה בפנים, אני מתכוון באותו קטע... מה הקטע הבא? אני יכול לומר כך, הקטע השלישי בפרק ד' מדבר על זה.

איך אדם משיג את המידות הטובות? הרמב"ם אומר: על ידי חזרה על המעשים שבאים מהמידות הרבה פעמים במשך זמן ארוך. זו פחות או יותר הלשון של הרמב"ם. איך משיגים מידות טובות? כן? שחוזרים על המעשים שהיו באים מהמידות. עדיין אין לי את המידות. עושים את זה שוב... זה אומר בעברית: "Fake it until you make it". עושים שוב את המעשים שהיו באים מהמידות זמן ארוך, עד שמשיגים אותן. אחר כך עושים את המעשים מתוך המידות.

"מעשה" לא מתכוון דווקא למעשה, כי זה "judgement". כי יודעים מתי כן ומתי לא לעשות, זו "at times" המידה.

שאלה: שטריימל אומר, לא להתרגז זה גם דבר כזה?

תשובה: כן, כן. זה חטא, כן. זו אהבה מסוימת כן לעשות או לא לעשות, מניעה או שנאה אפשר לקרוא לזה. כן. זה, כן.

מאמר מוסגר: מהו חינוך?

ועל זה כתוב שם שלוש "levels" בסדר עבודת המידות, יש שלוש רמות:

1. רמה מספר 1: עושים בלי שיש את המידה, כן. איך אפשר לעשות את זה? על ידי... עוד מעט נראה קצת יותר, אבל עושים את זה על ידי... אפשר לעשות את זה מחינוך, או מישהו אחר אומר לך לעשות.

על זה חינוך חשוב מאוד. חינוך זה לא כמו שכל הדרשנים אומרים היום שחינוך זה להכניס אהבה בילדים. לא מכניסים אהבה בילדים, זה "nonsense", זה "never worked". חינוך זה להרגיל אנשים. לאנשים יש טבע, הם אוהבים מה שהם רגילים אליו. אחרי שהוא למד – "whatever excuse works for that", זה אפילו לא חשוב למה – לאט לאט האהבה באה מהעשייה. לא שאפשר ישירות לגרום לאדם לאהוב, אני לא יודע מה זה אומר. אוהבים את זה "naturally", ואת האהבה אפשר להכניס על ידי זה שעושים את זה, אוהבים את זה.

מישהו מתכוון שמישהו יהיה... אין לי שילדים יאהבו את זה. אוקיי, אני לא "שריף", שריף. כן, שריף, אני אומר דברים שלא נוגעים.

2. רמה מספר 2: בקיצור, אחר כך ברמה השנייה משיגים את המידה.

3. רמה מספר 3: וברמה השלישית כבר עושים כי יש את המידה.

שניהם – גם מי שעדיין אין לו את המידה, שנקרא "מושל בנפשו" בפרק ו', גם מי שכן יש לו את המידה, שאנחנו קוראים לו "צדיק גמור מעולה" בפרק ו' – שניהם עושים את אותו הדבר. כל ההבדל הוא שלזה יש את המידה ולזה עדיין אין. נכון? חשוב מאוד לזכור, זה קצת "cycle", אבל ככה זה הולך, אוקיי?

סוגיית הבחירה: מה נוגע למעשה ומה לא?

עכשיו, מה שצריכים להבהיר כאן זה שלוש שאלות אחרות שקשורות למילה שנקראת "בחירה". לכן הכנסתי את הסוגיה של בחירה בשבועיים האחרונים, חשוב מאוד להוציא מה קורה כאן. בואו ננסה להקדים, למה בכלל הנושא של בחירה נכנס כאן? באיזה אופן הוא לא נכנס, ובאיזה אופן הוא כן נכנס?

איך זה לא נכנס?

קודם כל, זה לא נכנס באופן שלכאורה הרמב"ם עצמו אולי מדבר על אותו אופן בפרק ח', נגיע לשם, צריך לראות אם שם הוא מתכוון לזה, אני חושב שלא, אבל אני לא יכול לומר כלום כי לא סיימתי. אבל דרך אחת שאנשים חושבים שבחירה נכנסת "any time" כשיהודי מדבר על להיות יותר טוב, על מידות טובות – זו רק דרך אחת בכל זאת להיות יותר טוב, ואנשים חושבים ששם נכנס נושא של בחירה.

למה נכנסת סוגיית הבחירה אז? כי אולי אדם לא יכול "לבחור", אדם לא "choose" בעצמו מה להיות, אז לא מעניין כל העניין, אפשר עוד סתם ללכת לישון, ו-"whatever happens will happen anyway". נכון? לא, זה לא נכון, אבל ככה אנשים אומרים "sometimes", ובזה מתכוונים אנשים שכתוב בהקדמת שמונה פרקים הנושא של בחירה.

למה זה לא נכנס? כי לפי מה שדיברתי – אני לא הולך להיכנס יותר מדי למה זה לא נכנס, אני חושב שברור שזה לא נכנס. למה? בעיקר כי זה לא עושה שום נפקא מינה. אם אין בחירה, גם אין בחירה אם אני הולך עכשיו ללמוד או לא ללמוד, גם אין בחירה למי שנותן לעצמו עצה, לא לתת לעצמו עצה, לא לתת לעצמו עצה. זו אולי קושיה על הקב"ה, למה הוא הלך לחייב על משהו למי שאין לו בחירה. טוב, קושיות על הקב"ה יש הרבה, לא כאן הבעיה הראשונה.

"So", זה לא כל כך חשוב לגבי הנושא, אני לא רואה למה זה יעשה "any" נפקא מינה למעשה. אנחנו מדברים רק על דברים שהם נפקא מינה למעשה בשיעור, בגבול הזה. אז, מה הפריע לו שאין לי בחירה? זה שבחירה הייתה מפריעה לך? שבחירה הייתה מפריעה לך או לא? אם לא... אוקיי, זה לא נוגע. מה אני יכול לעשות בדיוק? כל העניין כולל אחריות באותו משחק. אז ממילא, שאני לא יכול להיות נוגע במעשה... אז ככה לא יכול להיות, ואפשר לדבר למה לא יכול להיות, אבל לא רציתי להיכנס לזה. אני חושב שכבר דיברתי על זה בפעם הקודמת. גם הוא אמר שיעור אתמול בלייקווד, עוד יומיים אחורה בשיעור אחר. אם יהיה לנו מספיק זמן להסביר את זה.

איך זה כן נכנס?

אבל יש עוד שתי שאלות חשובות שכן מאוד נוגעות, שהולכות תחת הכותרת, תחת ה-"heading" של...

[פנייה לאחד המשתתפים:] ר' יואל, אם אתה רוצה להיות בווידאו אתה יכול לשבת ככה. אני אומר לך סתם, שאתה מוציא את הראש קדימה רואים אותך לפניי. אתה יכול, זה לא מפריע לי, אני רק אומר לך, אם אתה רוצה. או שאתה רוצה להיות "freaking the video" קצת בשביל ה-"accounts" שלך, "if you want to do that", טוב, מה אני יכול לעשות? אני לא אגיד כלום, אני לא אומר כלום, זה הולך בערך כאן, זה הרצון שלו.

ועכשיו אני אומר ככה, יש שתי... מה? יש שתי שאלות שכן מאוד נוגעות לנושא של... מה שאפשר לקרוא לו נושא של בחירה, אבל אני לא קורא לזה ככה. אני חושב שהרמב"ם לפעמים כשהוא מדבר על בחירה הוא מדבר על זה, אבל אין לי ברגע זה ראיה ברורה, או לא מספיק. אפשר להיכנס לזה אחר כך אם נרצה ויהיה זמן. אבל יש שתי שאלות שהולכות תחת ה-"header" של בחירה שנוגעות, שתי שאלות חשובות, אולי שלוש שאלות. אני חושב שכבר אמרתי שלוש או ארבע, אני כבר לא זוכר איזה מספר מהמספרים שלי אני מחזיק.

השאלה הראשונה: הקושי המיוחד בתיקון המידות

השאלה הראשונה היא מה שדיברנו עליו בשבוע שעבר קצת, בחצי השיעור הראשון, שזה הנושא של שקשה ליהודי, קשה. אני רוצה להסביר למה הקושי הזה קשה דווקא כשמדברים על הנושא של מידות טובות ולא סתם קושי.

למשל, כשאתה אומר לי שקשה כך... למשל כשאתה אומר לי שאני צריך להניח תפילין בבוקר. אני מדמיין, רוב האנשים מניחים – תשכח מהנושא של "determinism", מהקב"ה עושה הכל – רוב האנשים מניחים שזה ביכולת, שזה תחת היכולת שלהם להניח תפילין או לא להניח תפילין. ככה מדברים, רוב האנשים מניחים, שאפשר. אתה יכול להניח תפילין. אתה רוצה להכות את החבר שלך? אתה יכול להכות אותו. אתה רוצה לא להכות אותו? אתה יכול לא להכות אותו.

"והכל מסור בידו". זה רשותך. דרך אגב, זו הלשון במשנה תורה לבחירה, הלשון הראשונה: "רשות אדם נתונה לו" [הלכות תשובה פ"ה ה"א]. "רשות" היא מילה מיוחדת, שלטון. כן, רשות פירושה ממשלה, שלטון. "והכל מסור בידו", זה נמצא תחת השלטון שלך להניח תפילין, להכות את החבר שלך, או לא להכות. דווקא להניח...

פרק ד' (המשך): קושיות בבחירה חופשית ושינוי המידות

הקושיה: איך אפשר לצוות על רגשות?

שתי שאלות חשובות, אולי שלוש שאלות – אני חושב שכבר אמרתי שלוש או ארבע, אני אף פעם לא זוכר איזה מספר מהמספרים שלי אני מחזיק.

השאלה הראשונה היא, מה שדיברנו עליו בשבוע שעבר קצת, בחצי השיעור הראשון. כי הנושא של שקשה ליהודים [לשנות מידות], קשה. אני אסביר למה הקושיה הזו קשה דווקא כשמדברים על הנושא של מידות טובות; זו לא סתם קושיה.

מילא כשאתה אומר לאנשים [לעשות פעולה], זה לא קשה כל כך. מילא כשאתה אומר לאדם ש"אני צריך להניח תפילין בבוקר" – אני מדמיין שרוב האנשים מניחים, תשכחו מהנושא של הדטרמיניזם של "הקב"ה עושה הכל", רוב האנשים מניחים שזו בחירה. שזה תחת היכולת שלהם להניח תפילין או לא להניח תפילין. ככה רוב האנשים מניחים, נכון? אפשר. אם רוצים אפשר להניח תפילין; אם אתה רוצה להכות את החבר שלך אתה יכול להכות אותו, אם אתה רוצה לא להכות אותו אתה יכול לא להכות אותו.

כאילו זו בחירה, זו "רשות". דרך ההגדרה, לשון הרמב"ם במשנה תורה לבחירה, הלשון הראשונה על הסדר היא "רשות": "רשות האדם מסורה לו". רשות היא מילה מיוחדת, שלטון. כן, רשות פירושה ממשלה, שלטון. הבחירה, זה נמצא תחת השלטון שלך להניח תפילין, להכות את החבר שלך או לא להכות. ביסודו של דבר כל אחד מבין שזה נמצא תחת השלטון שלו, ממילא כל אחד מבין שיש מצווה שאומרת לך "הכה כן", "אל תכה", "הנח כן תפילין". מבין מה אני אומר לך? זה הגיוני.

המבוכה ב"עניינים פנימיים"

ברגע שאבל אני מתחיל לומר לך דברים שאנחנו קוראים להם "עניינים פנימיים", או שאנחנו קוראים להם "feelings", מתחילה מבוכה גדולה. כן, דיברנו על זה בשבוע שעבר. אם כתוב בתורה "אל תפחד" – זה כתוב בתורה באמת; אם כתוב בתורה "אל תאהב", "כן תאהב" – מתחילה שאלה שלמה: מה זאת אומרת "אל תאהב"? אני כן אוהב!

דיברנו על זה, יש על זה אי-בהירות. ואנחנו נוטים לצד שבדרך כלל זה לא נכון – כלומר זה לא נכון מה שאנשים אומרים שהם אוהבים כאילו מעצמם. אולי ברמה מסוימת כן, אבל באופן כללי אנחנו חושבים כמו שלמדנו בשבוע שעבר, שלפחות בהרבה יותר ממה שאנשים מדמיינים, אפשר בהחלט לאהוב, אפשר בהחלט לשנוא. לא כל כך קשה, נכון?

דיברנו איך זוכים להתחיל לאהוב מישהו. מה? איך? את שיטת התורה שלו? לא, זו שיטת תורה ליטאית. הוא מדבר גם על טעמים אולי. אבל עכשיו אנחנו מדברים על המחשבה. מה? לחשוב טוב עליו, פשוט מאוד.

מחשבה היא מעשה

איך אפשר לחשוב? לחשוב זה מעשה. לחשוב זה מעשה, לחשוב זה לא feeling. על לחשוב כל אחד מודה – אני מתכוון, זה אולי קשה, אבל כל אחד מודה שאפשר לחשוב מה שרוצים. מחשבה, as opposed to feeling. ממילא, תחשוב טוב – זה יביא אותך לאהוב. זה לא כל כך מסובך. כן, דיברתי על זה בשבוע שעבר. אל תחשוב על הדברים שמביאים פחד – זה "לא לפחד".

אה, לא אמרתי שזה קל. קל זו לא הבעיה. קל וקשה זו רמה שנייה של קושיה. זה קשה, אולי צריך להתאמץ קצת, אבל זה לא בלתי אפשרי. "בלתי אפשרי" זו קושיה טובה. "קשה" זה קשה, נו נו.

אני מתכוון, זה שואל קודם: למה אתה שונא אותו בכלל? גם טוב. אבל יש לו טענות. אני מתכוון לומר, העניין שאתה דוחף את עצמך למשהו שאתה לא מחזיק שם... זה דחיפה. אני נוטה... אוקיי, אבל זו לא הנקודה שלנו. אני נוטה יותר, אני יותר נוטה – כי אני נדחף לצד השני, כי העולם מאוד משוכנע שהם מרגישים, שאין להם שליטה על הרגשות שלהם, "אני אוהב, כי משהו אני אוהב, זה בדרך נס". זה גם נכון, אבל אפשר גם "להאק" את זה ככה: שאם תחשוב, תאהב או תשנא.

עכשיו, אה, זה עוד נושא, אפשר גם לומר תירוץ אחר, אבל אפילו נגיד שהכוונה לאהוב ולשנוא, זה לא כל כך קשה. זו רמה אחת של קושיה.

הקושיה העמוקה יותר: מהו גדר "מידה"?

אבל עכשיו אני רוצה לומר שיש קושיה גדולה יותר על זה. הרמב"ם לא אומר... הרבנים מתחלקים, יש חילוק במצוות, באופנים של מצוות. יש מצוות של דרך ארץ, שהרמב"ם לומד שזו מצווה להיות בעל מידות טובות. עוד מעט נדבר על זה בלי הלשון של מצווה, אבל אפילו מדברים בלשון של מצווה: יש מצווה להיות בעל מידות טובות.

יש מידה, נגיד מידת ה... אני יודע איזו מידה, המידה הנכונה. אני לא יודע אם הרמב"ם קורא לזה כן, רק בואו ניקח לכל דבר, המידה הנכונה בין קמצנות לבזבזנות יתרה, המידה הנכונה של פזרנות ונדיבות. את זה הרמב"ם קורא "המידה הנכונה", [וזו] מצווה. זו מצווה להיות בעל המידה.

עכשיו, ממה מורכבת המידה? מה פירוש להיות בעל מידה? איך יש לאדם מידה?

מידה היא סוג של אדם, נכון? מה פירוש "סוג כזה של אדם"? הכוונה היא למישהו שאוהב דברים מסוג מסוים, ושהוא סבור שדברים מסוג מסוים הם טובים, וכו', וגם עושה אותם. אבל זה להיות סוג כזה של אדם, נכון? או בדרך פשוטה לומר: אי אפשר לקנות מידה ביום אחד או בפעם אחת. אין דבר כזה. המצווה של מידות היא מצווה שנמשכת זמן רב. כמה זמן? אני לא יודע מה המינימום, אולי המקסימום, השיעור הגדול ביותר לחומרא יהיה חיים שלמים. יכול להיות שקשה מדי לומר שיעור כזה, צריך למצוא שיעורים קטנים יותר למעשה.

מידה: מי שאתה, לא מה שאתה עושה

אבל אין לו את המידה [מיד]. מידה היא לא תיאור של דבר שאתה עושה, זה תיאור של מה שאתה הינך. מה פירוש מה שאתה הינך? מה שאתה הינך לאורך הזמן. כלומר, נניח שיש לך את מידת הכעס, או נניח את המידה הנכונה של נדיבות. מידת הנדיבות פירושה שלפעמים נותנים כן, לפעמים לא נותנים, ולא נותנים יותר מדי. כשנותנים, נותנים לעניין. כן? איך יש לך את המידה? מפעם אחת של נתינה אין לך אותה.

גמרא יכולה לומר שלפי מידת הנדיבות, אי אפשר לתת אלף. זו לא נדיבות. זה כבר איך נהיים. זו השאלה של איך. אני מדבר רק על מה זה.

הוא לא אומר... הוא אומר שמידות זה בכלל לא כך. צריך את השנים לעשות מידות כדי להיות כלי. קשה להשיג. אני לא מדבר רק על להיעשות, אבל זה לא...

[תלמיד:] לא נמצאים ביום אחד. נהיים ביום אחד.

[רבי:] לא, לא נמצאים ביום אחד. זה כבר איך נהיים. זו השאלה של איך. אני מדבר רק על מה זה.

הוא לא אומר, הוא אומר שמידות זה בכלל לא כך. צריך את השנים לעשות מידות.

יפה, להשיג. אני לא מדבר רק על להיעשות.

להיות! זו ההגדרה של מידה - זה מה שאתה הינך. זה לא דבר זמני שאתה עושה.

אפשר לדעת את המידות רק בהספד

זה כמו, אני אומר עוד דרך לומר, שמידות הן דברים שאפשר להשיג בהספדים. לכן כתוב "אשרי מי שבא לכאן ותלמודו בידו". איך יודעים שלמישהו יש מידות טובות? יודעים מהדברים שמדברים בהספד. בהספד לא מדברים על מה שהאדם עשה – "יום אחד הוא עשה מעשה טוב". מדברים שהוא היה סוג כזה של אדם. מובן מאליו, לכן הוא היה סוג כזה של אדם [כי] הוא עשה הרבה מעשים טובים, וגם יש את החינוך לקחת הרבה מעשים טובים כדי להיעשות אדם טוב כזה. כל הדברים האלה אמת. אבל מה שמדברים על זה שקוראים לאדם "הוא סוג כזה של אדם", באמת לאמיתו אפשר לומר את זה רק...

מזה כתוב פסוק, זה אומר אריסטו. אריסטו אומר... מי? ההספד שאמרו על הגאון שנכנס לחדרים בקבורה היה דקה אחת, הוא אמר דבר כזה, הוא אמר "אה... לא, כי זה לא קונה עולמו בשעה אחת." רגע, רגע, בשעה אחת. דקה אחת, דקה אחת. קודם יש הספד רגיל. הספד רגיל הוא כמו שאני אומר "אחד היה אברהם", "ייחד שמו הקב"ה על החיים". זה אומר, כי לומר שאדם מה שהוא, "ייחד שמו" פירושו שהוא כזה... נאמר "אחד היה אברהם". כן, אברהם הוא אדם של המידה, של האלוקיות, של סוג הדבר הזה. הוא לא אדם כזה כל עוד הוא לא סיים את "להיות אדם" שלו.

אני מתכוון, אתה תמיד יכול לומר... כן, יש תירוצים. כן, יצחק היה כבר בן עולה תמימה. אוקיי. וזה פסוק. אריסטו אומר את זה, שאף אחד לא קורא... באנגלית אומרים, "one swallow doesn't make a summer" (סנונית אחת לא עושה קיץ). קיץ פירושו כמה חודשים שהיה חם והיו כל דברי הקיץ. הקיץ שנהיה עדיין לא נהיה [ביום אחד].

אותו דבר אומר אריסטו... לא, סולון. אוקיי, סולון. סולון היה מחכמי יוון. סולון אמר, לא קוראים לאף אחד טוב אלא אחרי המוות. ויש הרבה מפרשים מה הוא התכוון, אבל יש פסוק בקהלת, לא צריך להגיע לסולון. כתוב "טוב שם משמן טוב ויום המות מיום הולדו". מה פירוש הפסוק הזה? אומר רש"י, "טוב שם משמן טוב" – מתי אפשר לדעת שלאדם היה שם טוב? "ביום המות". כשהוא נולד, מאחלים שיהיה טוב. רק כשהוא מת, אפשר לדעת שיש לו שם טוב, "אשר יצא בשם טוב מן העולם". אז אפשר לקרוא את השם, אחרי חלות השם עם הטובה אחרי חיים שלמים.

תשובה ו"קונה עולמו בשעה אחת"

אוקיי, בואו כבר לא... אני אומר שזו גוזמא, זו חומרא גדולה, כי כולנו עדיין חיים כאן. והניחא, אפשר לעשות תשובה עד יום מותו. להיפך, כי במובן מסוים, מישהו עושה תשובה, הוא פשוט הופך את כל המעשה שלו, את כל חייו, ובסוף הוא עשה תשובה. כך מסתיים תמיד הסיפור, שהוא נהיה אדם כזה. לא שאפשר לעשות תשובה עד סוף ימיו, והוא הולך להידבק בסוג התשובה הזה, התשובה מאהבה. זה לא בגלל שהדקה האחת שלו חזקה יותר מחיים שלמים, אלא בגלל שהסוף חזק הרבה פעמים יותר מכל הדבר. הוא אומר שלמעשה הוא תמיד רצה לבקש תשובה וזה היה קשה לו, ולמעשה הסתיימו חייו, הסוף של הסיפור היה סוף שב תשובה. אז מה התשובה? מבין? זה פשט אחר של "רגע אחת בתשובה", או כמו "יש קונה עולמו בשעה אחת". חוץ מהפשט של הקוצקער רבי שהוא בכה כי באמת היו לו מעשים חלשים.

הקושיא הלמדנית: האם זה "כוחו של אדם"?

בכל אופן, עכשיו זה הפירוש של להיות בעל מידה טובה. להיות בעל מידה טובה פירושו גם שזה דאורייתא, פנימיות גדולה, מבין? להיות בעל מידה טובה זה לא מספיק שאומרים, זה לא מספיק אפילו "כובש את יצרו" חיים שלמים, עדיין אין לו את המידה. הוא חייב להזדהות עם זה, הוא חייב לאהוב את זה, כמו שאנחנו אומרים במילה פשוטה, הוא חייב לאהוב את זה, וזה חייב להיות דבר שלפי מה שהוא – זה חייב להיות מה שהוא. זה לא מספיק ש... אפילו אם תאמר שאדם... קושיא, איך אפשר לאהוב? אפשר לעשות מדיטציה, אפשר להתיישב, להתבונן, ולאהוב. הוא אומר, לא יוצאים ידי חובה. באמת, לא יוצאים ידי חובה בלעשות מדיטציה על מידה, צריך להיות סוג כזה של אדם שאוהב לעשות טוב.

ואיך אפשר להיעשות כזה? איך שייכת מצווה כזו? הלשון של מצווה היא קצת לשון אחרת, הלשון של בחירה היא לשון יותר טובה. איך אפשר לומר שדבר כזה הוא בבחירה? אז יש שתי קושיות. מבין?

הקושיא הראשונה היא איך אפשר לעשות את זה בכלל. התירוץ הוא שאפשר לעשות את זה על ידי להרגיל את עצמו, וזה התירוץ הטכני. אז זה דורש דבר קשה. כשאומרים לאדם, "היה אדם טוב", אי אפשר באמת להיעשות אדם טוב. אפשר לעשות הרבה פעולות קטנות שבתקווה יעשו אותך לאט לאט לאדם טוב. אוקיי, מתרצים את הקושיא הטכנית. אז הבעיה הטכנית היא לא בעיה גדולה.

אבל יש כמו בעיה של הווא אמינא, יש בעיה למדנית כאן. מה הבעיה הלמדנית? הבעיה הלמדנית היא שאם באמת אמת שאי אפשר להיעשות אדם כזה, זה נהיה מעצמו כביכול. אפשר לומר כך: אי אפשר להיעשות בעל מידות יותר ממה שאפשר לגרום לעץ לגדול. עץ, איך גורמים לעץ לגדול? לגרום לעץ לגדול זה "כוחו של אדם"? יש הלכות שצריך להיות כוחו. אם שתלתי עץ, והשקיתי אותו, מתי זה כוחי? אני יכול לעשות שחיטה על העצים שגדלו? שחטתי זית, כי עשיתי איזו מצווה? האם זה כוחו?

שיעור בשמונה פרקים לרמב"ם - פרק ד' (חלק ג')

נושא השיעור: הבעיה הלמדנית של "בניין המידות" – איך גדל אדם?

---

הבעיה הלמדנית: "לגרום" לעץ לגדול

הבעיה הלמדנית היא, אם באמת אמת שאי אפשר "להיעשות" אדם כזה [בדקה אחת], אלא זה נהיה מעצמו – אפשר לומר כך: אי אפשר להיעשות בעל מידות יותר ממה שאפשר לגרום לעץ לגדול.

עץ, איך גורמים לעץ לגדול? "לגרום לעץ לגדול" זה כוחו של אדם? יש הלכות שצריך להיות "כוחו".

שתלתי את הזרע, השקיתי אותו. מתי זה כוחי?

אפשר לעשות שחיטה אם העץ גדל והזיק למישהו? אפשר לומר שזה עשה איזו מצווה? זה כוחו? זה גרמא? זה אפילו לא כוח כוחו.

אני יכול לגרום לעץ לגדול? אני יכול לנוח כל יום, אחרי שבעים שנה יש לי עץ שגדל. אני משקה אותו, גדל הטבע של העץ, זה נהיה כך, זה גדל. אבל אי אפשר "לגרום" לעץ לגדול. זה לא באמת בידיים של אדם.

זה בידיים של אדם [רק במובן] שאתה יכול לומר שאתה אחראי על העץ, זה העץ שלך. ודאי אתה יכול לומר שאתה גרמת לעץ לגדול. כן, כמו שאי אפשר לעשות אדם.

חינוך: זריעה או בניין?

הרב וולבה [זצ"ל] כתב ספר, "זריעה ובנין בחינוך". הוא אומר שחינוך הוא יותר כמו לגרום לעץ לגדול מאשר לבנות בניין. אי אפשר "לעשות" אדם. אפשר לשתול, ואם זה הצליח, זה גדל.

אבל זה גם אמת על החינוך עצמו [של המידות העצמיות]. זו הרי המצווה. זו שאלה למדנית, נו? האם אפשר לטעון בעלות? לכאורה, נו? "לטעון" זה כשעובדים בזריעה, לא כשזה גדל. אבל זה לא מורחב, זה מחוץ ל"עובד"? זה אחד או שניים?

אני אסביר קצת יותר טוב את השאלה. בבקשה. אם מעשית זו לא בעיה כזו גדולה, הבעיה היא למדנית. מה הבעיה? תן לי להסביר דבר פשוט.

למה אנחנו מתעניינים ב"בחירה"?

דיברנו בשבוע שעבר, ומישהו הקדים אותי עם הבעיה, ואמרתי לעצמי עוד דרך איך אני מבין יותר טוב את הבעיה.

הסברנו בשבוע שעבר: למה אנחנו בכלל מתעניינים בבחירה? למה אנחנו אומרים שכדי שאדם יהיה אדם טוב, כדי שאפשר יהיה לומר משהו בהספד שלו, כדי שאפשר יהיה לומר מעלה מסוימת של אדם בהספד שלו – הוא חייב להיות בוחר במעלה.

אתם מסכימים לאמירה הזו? כן. פשוט.

אדם שנולד עם כישרון גדול, אף אחד לא אומר: "הוי בעל כשרון שבא מן הבריאה". חוץ אם מתכוונים לומר שהוא *ניצל* את כישרונותיו; כמו שאומרים, הוא היה אינטליגנטי, מתכוונים לומר שהוא *חשב*, לא שהוא *יכול היה* לחשוב.

אוקיי, אם מתכוונים לומר דברים מסוימים שהוא לא עשה איתם כלום, זו קללה, זה לא הספד. זה נעבעך, כן.

אז כולם מבינים שמעלה, שבח האדם, היא רק דברים שהם בבחירתו, אמת?

הסיבה האמיתית לבחירה vs. הקללה הפילוסופית

עכשיו, וזו הסיבה האמיתית למה אנחנו מתעניינים בבחירה. לא בגלל הסיבה, לא בגלל הבעיה שאם אין בחירה, הקב"ה עושה הכל, איך יכול להיות [ידיעה ובחירה]. זו לא הבעיה שלי.

הבעיה שלי היא הרבה יותר, שאני רוצה לגלות: בשביל מה שאני אומר שיש דברים שהם "למעלה מבחירה" ויש דברים שהם "למטה מבחירה", אין לנו דברים טובים! לא על זה אני משבח או מגנה אדם.

על מה שהוא יכול לאכול, על מה שהוא גבוה, על מה שהוא יפה – אתה לא יכול לשבח שהוא יפה; אתה משבח את הקב"ה שעשה אדם יפה, אבל לא את האדם, כי הוא לא עשה את עצמו. זה לא היה בבחירתו.

הבעיה של בחירה – הבעיה שלי – היא לא "ידיעת הבחירה" [ידיעת ה']. ידיעת הבחירה היא סתם קללה, זה דבר של קללה, או זה דבר פילוסופי. זה דבר פילוסופי, נדבר על זה למעלה. ומה שנוגע, אולי בחירה נוגעת להתפלל לקב"ה.

אני מדבר על מה שנוגע לומר שאדם הוא "טוב". דבר, אם לאדם אין סוג הבחירה שאתה מדבר על סוג אחר של בחירה, הוא לא טוב, הוא לא *אנושית* טוב. הוא אולי טוב – הקב"ה עשה דבר יפה – אבל הוא לא אנושית טוב.

מזה, אם למשל יש דבר, אדם שהוא כל כך טוב "למעלה מבחירה" – הקב"ה שלח נשמה שעושה כך – אתה לא תשבח את האדם; תשבח אותו, אבל זה לא אנושי. זה טוב מדי או פחות מדי, או כשזה רע מדי.

הסתירה: משבחים את ה"מציאות" שאינה בבחירה

אז כל מיני אופנים שאנחנו אומרים – אני לא רוצה להיכנס לחילוק שלנו, שבחירה לא אומרת דווקא לא להיות אנוס. אבל העניין הוא, אולי נדבר על זה מחר.

אבל העניין הוא שבחירה היא תנאי בכל דבר שיהיה דבר טוב, דבר אנושי טוב. ומזה אנחנו מתעניינים בהבנת מה בחירה היא ואיך היא עובדת, מה הגבולות שלה.

כי אם יש לה גבול, אם אתה אומר שאדם... עכשיו אתה מבין שזה טוב. אם אתה אומר שאדם לא יכול להיעשות אדם טוב למשל, או בוודאי לא ביום אחד, אתה לכאורה לא יכול לשבח אותו היום או לגנות אותו היום על שאינו אדם טוב. אתה יכול לגנות אותו רק אחרי מאה ועשרים בהספד שלו אולי. או זה קצת סותר. זו הרי בחינה. אם אתה אומר לי שזה דוחק להסביר.

בכל אופן, הבחירה היא כל יום כשעושים את ההרגלים שיהיו. מה שקורה כמו שהעץ גדל, זה כש – ואתה צריך להבין את זה, ואני אגיד לך עוד אפילו הרבה יותר עמוק – לא משבחים אדם על שתילת עצים.

כשאומרים "הוי גאון וצדיק ובעל חסד", לא מתכוונים לומר "הוי אדם שעשה הרבה פעמים מצוות עשה, הרבה פעמים היה אדם טוב". משבחים דווקא על להיות אדם טוב. וה"להיות אדם טוב" הזה הוא כמו שהעץ גדל – זה לא מעשה, אלא בחירה לכאורה. מבין את הבעיה שלי?

תלמיד: כן, כן, כן. זה שייך לכל העניין של עבודה. זה שייך לכל העניין של העבודה.

רבי: כן, מה המחלוקת. אני הרי תמיד מדבר על זה. אני רוצה לתת לך משל.

משל: המשגיח וה"Lazy Bum"

אני אתן לך משל אחר מההספד. חשבתי שתבין את זה כשמדברים על הספד. אבל אני אתן לך משל אחר, ותבין את זה גם.

אם אתה נכנס למשגיח, והמשגיח צועק עליך: "למה אתה כזה עצלן?"

אתה יכול לומר לו: "רבי, אני לא מבין מה אתה רוצה ממני. למדתי ברמב"ם שיש דבר כזה כמו 'עצלן'. אני כבר הרבה שנים עצלן, ממילא אני היום עצלן. אתה יכול לצעוק עליי למה לא באתי היום לשחרית, כי אם הייתי מתחיל לבוא, הייתי נהיה פחות עצלן. טוב מאוד. אבל אתה יכול לצעוק עליי על מה שאני עצלן?!"

אבל הוא הרי צועק את זה! וזה אפילו לא נכון לצעוק עליו כי הוא יום אחד לא בא לשחרית, זו לא עבירה גדולה. רק מה העבירה? שאתה עצלן. אבל אני הרי לא עצלן [בבחירה], או זה לא הבחירה שלי. אתה תופס את הבעיה שלי? אתה מבין את הסתירה?

תלמיד: הוא נתן לעצמו להיעשות נוח.

רבי: טוב מאוד. זה לצעוק כל יום, לצעוק קצת.

תלמיד: הוא רוצה להיעשות נוח. אתה תופס את הנקודה?

רבי: אני רוצה להוציא משהו. אני רוצה להוציא משהו. זו הרי המעלה של אדם.

תלמיד: לא, לא. אני לא רוצה להכניס לך לראש. שהוא הגיע לשם, לא שהוא רוצה.

רבי: אני לא מסובב את הראש. עוד מעט תראה שזו לא קושיא טריפה כזו. והוא לא ויתר, בגלל זה הוא הסתובב בדרך הרבים [?] העולם. אבל אתה מבין שיש בחינה.

השיטה הנוצרית vs. השיטה היהודית

דרך אגב, לגבי הבעיה הזו יש הרבה יהודים שאומרים: "אוקיי, זה באמת לא חולשה לאדם שיש לו מידות טובות. זו רק חולשה כשהוא נשבר, רק חולשה כשהוא באמת עושה את המעשה שהוא חושב שהוא רוצה."

יש... דיברנו על זה בשבוע שעבר. מה? כן, ודאי. הרבה יהודים אומרים כך. גם יהודים גדולים. לא נבוא עכשיו לומר לא רק יהודים גדולים, אבל הרבה אנשים חשבו כך. גויים, יהודים, כל מיני אנשים. גויים גדולים. זה דבר נוצרי, מה שהוא נשבר. הוא יכול להיות, אתה מבין?

על כל פנים, נו, מה כתוב כאן אצלנו? יש כאן סתירה פשוטה נגדנו, כי אנחנו אומרים דווקא שהטוב של אדם טמון בזה שהוא סוג כזה של אדם, לא בזה שהוא עושה מעשים מסוימים. רק ליטאי חושב שהמעשים מספיקים, נכון.

וזה באמת נכון, בדיוק זה לא בבחירה, אלא זה בדרך עקיפה. נכון, אפשר, אפשר, אני לא אומר שאי אפשר להיות אדם כזה. אפשר, אבל זה כבר לא עיקר הבחירה. זה יותר כמו לומר שהעץ גדל. זה קצת מצחיק.

קבלות יום כיפור ו"Deciding"

נו, מה כתוב כאן אצלנו? יש כאן... זו עיקר המציאות כשהאדם אומר, "אוקיי, אני רוצה, אני מחליט להיות כך, ואני באמת הולך לעשות את זה." הוא נהיה, זה... ודאי! ודאי! אפשר לעשות תשובה, תמיד אפשר לעשות תשובה. לא רק שאפשר, צריך.

אני לא נהיה אדם כזה מלהחליט. אני לא אהיה אדם כזה מלהחליט. זה כמו כשאני אחליט... בואו נדבר בהרחבה על זה. מלהחליט לא נהיים אדם מקולקל. סוג כזה של אדם נהיים רק כמו שעץ גדל. אין דרך אחרת. לעץ יש... אין שום...

אבל הבחירה הייתה בזה. אז מה השאלה? השאלה היא הרי בזה שהוא החליט אז.

אבל זה לא... דרך אגב, אני חייב לזלזל מאוד באותה דקה. זה כמו האנשים שעושים קבלות ביום כיפור. מי שעושה קבלות ביום כיפור, זה מעולם לא עבד. למה זה לא עבד? כי היה חוסר הבנה איך אנשים עובדים. זה כמו שעשיתי קבלה להיות עץ שהוא גבוה יותר. זה לא מדבר לעניין. אנשים לא נהיים דברים מאותה דקה.

וגם, כמו שכתוב הכל לפני, ובאותה דקה אדם קצת מבולבל כי הוא צם יום שלם והוא רוצה להתפאר בעצמו. בכל מקרה, לא נהיים פתאום... אבל אז הם נוקטים פעולה. אז מה לא כל כך לא...

אתה אומר עוד תירוץ דחוק, ואי אפשר לומר שהעובד הראשון עשה קבלה, ופתאום יש לו קבלה, ופתאום האדם כולו הוא נהיה, ה' ירחם, הוא אומר, זה תירוץ דחוק. אתה צריך להיות בן יאיר, אתה צריך להיות גדול ממנו כדי לומר שזה תירוץ דחוק. אני מסכים שאם לא היה לי תירוץ טוב יותר, הייתי אומר שזה תירוץ דחוק, אבל יש לי תירוץ טוב יותר.

בחירה כ"בעלות" (לא כניסיון)

תלמיד: אני רק רוצה לשאול לגבי להוסיף חתימות.

רבי: לא, בדיוק, התשובה היא רק גרסה קיצונית של מה שאני שולל. כלומר, שיאמרו שבחירה היא רק כשיש ניסיון, נקרא ניסיון בעברית. זה ניסיון, זו הזדמנות שאתה יכול לעשות.

אני לא מחזיק את כל העניין, אני לא מחפש את כל העניין לכתחילה. אני לא מחפש ניסיון, אמרתי לך קודם, אני לא מחפש שיהיה קשה. אין שום עניין בזה שיהיה קשה.

למה אני מחפש בחירה? כדי לומר שזה דבר, זה למה אני מעוניין בבחירה. אני יכול להסביר את זה עוד מעט קצת יותר טוב. אני רוצה להסביר את זה יותר טוב, אני רק רוצה קודם לשאול את הקושיה למה אני מחפש את זה.

אני לא מחפש בחירה – אני אומר שוב את הכלל – אני לא מחפש בחירה כדי לומר שזה היה קשה או שהוא יכול היה לעשות אחרת אפילו. אני לא רוצה את ה"יכול היה לעשות אחרת" בבחירה. זה הולך ליפול עליי, זה יותר חשוב מזה. מי אומר שלא יהיה לי אפילו זה? אני לא, אני בוחן שזה חשוב מספיק לעשות בלי שיהיה זה. זו הייתה שאלה חדשה, זה באמת יותר חשוב. אני מסכים שזה יותר חשוב מלעשות אלף דולר, זה מה שאתה אומר.

תלמיד: לא, אני רק רוצה לומר...

רבי: אוקיי, אני הולך להגיע לזה. אני רק רוצה קודם להעלות את הקושיה, כי אמרת שזה קשור לשיעור. אז אני רק אומר לך את הקושיה. אני הולך לבקש ממך לעשות את הקושיה קצת יותר טוב, מה שיותר קרוב לך, ואני הולך לנסות לומר את התירוץ שאני מחפש.

אבל אני מציג לך לומר, אני לא מחפש בחירה כדי לומר שהוא יכול היה לעשות אחרת. אני סובר שבחירה אין לה שום קשר ליכולת לעשות אחרת. יש לה קשר רק לדבר הזה: הדבר שהוא עשה הוא תחת בעלותו. זה דבר אנושי. שיש לי בית, זה שיש לי את הבית – אני אומר את המילה "בעלות" – אין לו שום קשר לזה שיכולתי להיות עם בית אחר.

זו טעות שבאה מלחשוב שבחירה קשורה לדבר האחר שדיברנו עליו בשבוע שעבר. בעל... אתה יכול לקרוא לזה כך? כן, בואו נקרא לזה בעלי, זו מילה טובה.

עכשיו, אממ, נענה. עכשיו, יש קושיה שלישית, או שיש לו עוד דרך להבין את אותה בעיה, שזה לומר כך, לומר שזה נראה מאוד מוזר, וזה מה שמגיע יותר להיות קושיה. זה נשמר על זה.

הקושיה השלישית: הרגל, בחירה וה"אדם הטוב"

תוכן:

בחלק הזה של השיעור עובר הרב לקושיה שלישית, או דרך חדשה להבין את בעיית הבחירה וההרגל. נדונה הטעות המקובלת שמעשה שבא מ"הרגל" שווה פחות, והרב מציג כאן את הפרדוקס: אם התכלית היא להיות אדם טוב בטבע, למה אנחנו אומרים שרק דברים שבאים עם מאבק (בחירה) יש להם ערך? השיחה משתמשת במשל של רצח וצדקה להמחיש את ההבדל בין "כובש את יצרו" לבין אדם טוב אמיתי.

---

הטעות לגבי "הרגל" ו"מצוות אנשים מלומדה"

זו טעות שבאה מלחשוב שבחירה קשורה [רק] לדבר האחר שדיברנו עליו [קודם]. בעלי, אתה יכול להריח את זה כך? בואו... בעלי, זו מילה טובה.

עכשיו, לעת עתה, יש קושיה שלישית, או שיש לו עוד דרך להבין את אותה בעיה. מה זה לומר כך? לומר שזה נראה מאוד מוזר. זה מה שמגיע יותר להיות קושיה: זה נראה מאוד מוזר, שאנחנו אומרים שהמעלה של אדם היא להתרגל להיות סוג מסוים של אדם. חז"ל שלנו אומרים בפירוש את המילה "הרגל", כן?

הוא מגיע, ואחרי שזה מורגל... אנשים שמעו בספרי מוסר – אני חושב שזו טעות, לעניות דעתי – שכשזה מורגל, זה לא שווה כלום, זה "מצוות אנשים מלומדה".

העובדה [היא], למה חושבים שזה לא שווה כלום? את זה אנשים ירצו לומר: "כי זה לא הבחירה שלי", כן? "כי זה לא אנושי". התירוץ [הוא], כי את זה עשית... איך אמר אותו אחד? "הוא מניח תפילין, כי הוא הניח תפילין אתמול." ולכן אנשים חושבים, מהשגתי החלשה, שזה לא כי אתה אוהב, ולא תפילין – זה הרגל. זה קורה מעצמו, כביכול. זה קורה מעצמו, זה אוטומטי. כך אומרים, כמו רובוט. זה לא ממש כמו רובוט, אבל כך אומרים אנשים.

ולכן, מכיוון שהם מבינים שכל אחד מסכים – גם אני מסכים – שבחירה היא הדבר שקובע אם לדבר יש מעלה או חיסרון. הוא אומר, שכשעושים דברים מכנית, אוטומטית, זה לא שווה כלום.

עכשיו, זה מטורף, נכון?

כי אנחנו אומרים הרי שכל הסיבה, זה משבר... אני מתכוון שזו הרי מטרת התורה! כל עבודת האדם היא להיות דבר, האדם שלא יצטרך מאבק על הדברים שהוא עושה. מה זה אומר? זה אומר מעלה. ושכר זה אומר על דבר שהוא עושה. אדם טוב.

זה לא יכול להיות. זה לא יכול להיות. כי הקב"ה לא מתערב אף פעם. כן, זה לא יכול להיות. זה יכול לבוא קצת לאט. רק דברים מצחיקים. האם הדרך כבר הגיעה מזמן? לא, אתה לא מגיע לשם. כאן אתה מיועד? כאן אתה שמש... [לא ברור]. כאן זה בסדר... לפני כבר מפהיילע שטערפן, הוא היה עסוק. לא, לא הולך. לפני שהיה לה את הגירא היפה. כן? מה? לא היא הייתה מצווה. אני כבר נהיה לגמרי... וכמו שתזמורת ניגנה [?], אני לא צדיק, צדיק.

הוויכוח: "אני לא צדיק"

תלמיד: אתה לא יכול לכפות. אני לא רוצה רבנו, רבנו, רבנו.

רב: רבנו, רבנו, רבנו... יש רמב"ם בשמונה פרקים, ויש רמב"ם בהלכות תשובה. רבנו, זה לא נכנס לכאן. למדתי הכל. אני רק רוצה לענות עוד נקודה.

אני שואל אותך שאלה פשוטה, אני שואל אותך שאלה לוגית בסיסית. אתה אומר שיש לך היום שיעור למדנות? אתה רוצה לדעת מעשית? זה נוגע בצורה מוזרה.

כי, שוב, הסיבה שבגללה שאלתי אותך את האינטואיציות הבסיסיות, למה בכלל אמרתי שזה טוב להיות אדם שאוהב להיות טוב?

כי כל אחד מבין, שמישהו שנותן צדקה והוא מקלל כל הזמן כשהוא נותן – הוא לא נותן צדקה. הוא לא אדם טוב. הוא עושה מעשים טובים, ומגיע לו קרדיט על שהוא כובש את יצרו, אבל הוא לא אדם טוב.

משל: הרוצח הכובש את יצרו מול האדם הנורמלי

מישהו שהוא... כל הסיבה שהוא לא צדיק... אתה מבין, צדקה היא מצווה ראשונית. בואו נגיד דבר אחד שאתה מודה שהוא דבר טוב, באמת, אוקיי?

אם אתה פוגש יהודי... איך הוא אומר את זה? בעצם הוא מתמודד עם תאוות נוראיות – אני לא יודע מה אתה קורא תאוות – אבל יש לו תאוות לרצח. רק שהוא צדיק, הוא מתגבר, הוא לא הורג כל יהודי שחותך לו בתנועה, אוקיי?

שני הוא אדם נורמלי, הוא לא רוצה להרוג.

כל אחד מבין שהאדם השני הוא נורמלי, אדם טוב יותר מהראשון. כל אחד מבין. אין אף אחד שלא חושב כך, נכון? אף אחד לא. מבין? אומרים תירוצים. אותו דבר על כל דבר.

אם אתה מאמין באמת שיש דבר כזה להיות "אדם טוב", כל אחד מבין שאדם טוב הוא לא מישהו שכובש את יצרו. יש [דבר כזה], מגיע לו קרדיט. אותו אחד שיש לו תאווה לרצח והוא מתגבר, האם הוא באמת טוב יותר ממי שהוא באמת רוצח? אין שאלה.

אבל פשוט שהטוב הבסיסי מורכב מאהבה להיות טוב, מלהיות האדם הזה, לא מלהיות מישהו שיש לו בחירה.

הפרדוקס: בחירה כתנאי

וכאן יש בעיה, כי כל אחד מבין שבחירה היא תנאי בלהיות טוב.

איך זה יכול להיות? איך זה יכול להיות?

תשכח מהמעשה, תשכח מהמעלה, תשכח מהמעשה שזו התוצאה הסופית של כל התהליך שכל הדברים שאמרתי, הדרך הממוצעת, שהחיסרון בא מההתחלה. בואו נדבר על הטבע של האנשים שנולדו, או ה"דרך ארץ קדמה".

רוב האנשים מאיתנו, אף אחד מאיתנו לא נולד בזה שהם לא מחזיקים בלהרוג כל אחד שחותך להם בתנועה. יש אנשים לא כל כך רחוק מכאן, שמותר לגעת בהם, הם מחזיקים את עצמם חייבי מיתה. נכון? כשהוא מנסה את זה סתם פעם, המשטרה מתערבת לפני כן, אבל אחר כך, כן... זה סוג נורמלי של אדם.

למה אצלך זה לא כך? הוא אומר שאין דבר כזה צדיק גמור. למה הוא לא חושב להציל את עצמו בכל אחד שבא להציק? זו נקמה זולה, אני לא יכול לראות אותך. זה זול? להיפך! אחד מהדברים הגדולים ביותר שהוא דיבר, ריבונו של עולם, הרי יש מצווה כזו כמו "לא תשנא". זו מצווה כל כך גדולה לא לזלזל בתלמיד חכם. אתה עומד ואומר, כל הזלזול בתלמיד חכם הוא רק כי זו נפילה בלא תשנא. מה אתה עושה את זה דבר כל כך קטן? לא תשנא זה קטנות? כל העולם עומד על לא תשנא. היסוד של הציוויליזציה הוא לא תשנא, נכון?

ואתה במדרגה מוזרה. אני רוצה לומר לך, רוב האנשים ברוב ההיסטוריה לא היו במדרגה של הפנמה של פנימיות של לא תשנא כמוך. לא קיבלת את זה לבד. זה לא טבע כמו שאתה אומר. לא, זה לא. "אני מבין, אני אעשה לך..." אהה, אתה עושה שלעבוד זה אומר קשה. זה לא מובן שצריך כבר לעבוד קשה.

התפקיד של תרבות וחינוך

תרבות הצילה אותך. אתה ברוך השם נולדת במקום טוב, שהכניסו לך מאז שהיית תינוק קטן. הכניסו לך לאו דווקא עם דרשות. אני לא זוכר שהיו אומרים הרבה דרשות בגן עדן [גן ילדים] נגד "לא תרצח". אבל עם מעשים – הרבה יותר חזק מדרשות.

דרשות זה... כשיש, הכלל הוא כך: מה שאומרים דרשה, יודעים שזה לא נכון [שהמצב לא טוב]. זה לא נכון. אם מישהו אומר דרשה, זה סימן שיש בעיה, נכון?

כשהרבי מסאטמר ראה שיש ציונות, הוא היה ציוני גדול [כלומר: עסוק בזה]. נכון? לא מה שהוא לא דיבר. כן, הוא דיבר נגד ציונות. תזיז את הציונות. הוא עשה אותו דבר.

לא אומרים כבר שאתה "לא תרצח", אבל אתה חי בתרבות... האמת, יש אנשים לא כל כך רחוק מכאן, חיים קצת לא כל כך רחוק – אני לא רוצה להיות גזען על זה, אבל אני לא מסכים לא כל כך לא – יש אנשים לא כל כך רחוק מכאן שחיים בתרבות שהיא קצת יותר מקילה בלא תרצח. לא שהם אנשים גרועים יותר, לא שהם בוחרים בשעת מעשה. כן, אני לא עושה מסקנה שהם אנשים גרועים יותר. אבל למה הם אנשים גרועים יותר? לא שהם לא עיבדו מספיק את מידת הכעס, אלא התרבות שהם נולדו בה לא בסדר. הבא הוא עוד ראיה על זה. זה לא בסדר. אני לא חייב לעשות מסקנה שהם לא מספיק לא תרצח. כן, טוב מאוד.

בקיצור, זו מילה ל"תרבות". עכשיו, אתה לא תופס, אני רק רוצה להעלות למה אתה אומר את זה, כי אנחנו לפעמים מבולבלים. זה לא נכון. אנשים נורמליים לא חושבים להרוג. כל אחד מבין שאיזשהו קרדיט מקבלים על זמן, אבל אדם טוב לא נהיים על שיש לך זמן להיות אדם טוב. את זה אני רוצה להעלות. יש איזשהו הבדל.

אני מסכים שיש דבר פשוט, שאדם מתייסר, מגיע לו קרדיט על שהוא מתייסר. אבל מישהו מתייסר על רציחות? זה לבד דבר אחר, זה לבד דבר אחר. התרבות שלנו אומרת אפילו בשביל סיבה טובה מאוד לא הורגים. יכול להיות שכבר ראו מגידים, אני לא יודע. אבל כך אומר לך כל... כל, כל פעם שאתה הולך לחנות והוא נותן לך פחות עודף, אתה לא הולך להרוג אותו. כך היה קין והבל הורגים אותנו. אנחנו כבר רחוקים מקין והבל, כן?

ומי שלא כל מה שהם אומרים, הם מאוד מדגישים את הנושא של החברה, הרמב"ם, כן? כי חינוך, חלק גדול מתחיל מחינוך. ממילא, חלק גדול לא אשם האדם אישית. זו התרבות שלו, כל החברה שלו, וכל העולם – חלק גדול מאוד מזה עושה את זה, עושה את זה את ההבדל.

הבעיה: קרדיט בלי בחירה?

על כל פנים, כל אחד מבין את זה. עכשיו אתה מבין שיש לך דבר מוזר. אני לא מרוצה מלומר שאף אחד מאיתנו לא אדם טוב יותר מזה שאתה לא רוצה להרוג. האם היית אדם טוב יותר אם היית מישהו שגדל אני לא יודע איפה, ואצלו הורגים על כל דבר קטן – היית אדם טוב יותר? זה אפילו אם נגיד שהיית צדיק'ל לא היית הורג. ודאי לא.

יש כאן פרדוקס, יש כאן בעיה. ומצד אחד, חייבים לומר – לפי כולי עלמא חייבים – כל אחד מסכים לאותו האיש שאומר שבלי בחירה, דברים שאינם בבחירה, לא מגיע עליהם קרדיט. אם אתה באמת נולדת כך, לא מגיע לך קרדיט. זו טעות, אתה לא באמת נולדת כך, אתה באמת לא אוהב להרוג. זה לא שאתה בעל טבע שיש לך... אני מדבר עליך, אתה אוהב לדבר, אתה לא אוהב את זה. כן?

ולכאורה, אם תלמד שזו לא בחירה, אם אנשים חושבים שזה משהו אוטומטי, יוצא שהדבר הטוב ביותר הוא הפחות, ממלא הכי פחות את התנאי שיהיה בבחירה. זה מאוד מוזר. יש כאן בעיה, אני לא מאמין שאפשר לפטור את זה כל כך בקלות עם תירוצים טכניים דחוקים. זו קושיה אמיתית.

למה כשמישהו הניח תפילין בבוקר אתה לא שואל שאחר הצהריים עדיין יש לו בחירה לקיים את המצווה? כי הוא כבר קיים. הטענה שלי היא שהמצווה הולכת... כי אני לא משבח את המעשים, אני משבח את סוג האדם שהוא. אם הוא "אדם מניח תפילין" – נניח שזו מעלה, אני לא בטוח שזו מעלה להיות אדם מניח תפילין, צריך ללמוד פרק ב' במסילת ישרים, אבל נניח שזו מעלה – הוא כל היום מניח תפילין, לא רק כשהוא עושה את זה. דווקא, אומרים שעושים את זה רק פעם אחת, כי זה הדין של הנחת תפילין, זה לעשות פעם אחת ביום, נניח. אבל הבעיה היא לא שזה נגמר, השבח הוא על סוג האדם שהוא. וסוג האדם הזה לכאורה אינו דבר שהוא בבחירה. יש כאן בעיה, לפי מה שאתם מבינים שבחירה היא.

אוקיי, יש כאן קושיה בסיסית. אדם טוב הוא מי שאינו יכול לעשות רע. ו"אינו יכול לעשות רע" אנשים מתכוונים לכאורה – לפי הפירוש שלכם במילה בחירה – שאין לו בחירה לעשות רע. וממילא הוא אינו אדם טוב, כי חלק מאדם טוב הוא אדם טוב בבחירה. יש כאן היפוך על היפוך, פרדוקס. יש כאן בעיה.

שיעור בחירה ורצון - חלק ה'

נושא: ההבדל בין "רצון" (Voluntary) ל"בחירה" (Choice)

תוכן עניינים:

1. הסתירה: איך "אדם טוב" יכול להיות בעל בחירה?

2. הגדרה מחודשת: ההפך מ"אונס" אינו "בחירה" אלא "רצון"

3. משל הבית והמלח: הדגמת ההבדל בין מעשה רצוני למעשה בחירי

4. הפרדוקס: מגבלות יוצרות משמעות לבחירה

---

הסתירה: איך "אדם טוב" יכול להיות בעל בחירה?

יש כאן בעיה? לפי איך שאתם מבינים שבחירה היא – אוקיי? – יש כאן בעיה. כי "אדם טוב" הוא מי שאינו יכול לעשות רע. ו"לא יכול לעשות רע", אנשים מתכוונים לכאורה – לפי הפירוש שלכם במילה "בחירה" – שאין לו בחירה לעשות רע. וממילא הוא אינו אדם טוב, כי המשמעות של "אדם טוב" כוללת אדם טוב בבחירה. אני לא צריך לומר.

פשוט, חורבן. חורבן פשוט. יש כאן בעיה, זה לא "כן". יש כאן סתירה, יש כאן בעיה, יש כאן בעיה. וחייבים להתחמק מזה. הרבה יהודים דיברו על הבעיה הזו.

אני רוצה לומר לך, אני חושב שיש כאן בעיה מאוד פשוטה. עכשיו, אני אומר כך – לא אני אומר, אריסטו כבר אמר עם צדיקים אחרים – אני אומר כך: שאנחנו פשוט לא הבנו מה המשמעות של המילה "בחירה". מאוד פשוט. פשוט לא הבנו את המילה.

מה העניין? צריך לדעת מה המשמעות של המילה. מה הדבר שאנחנו מחפשים כשאנחנו מחפשים שדבר יהיה "בבחירה"? אוקיי? ואני אספר לך מעשה פשוט שהיה, חילוק פשוט.

הגדרה מחודשת: ההפך מ"אונס" אינו "בחירה" אלא "רצון"

יש משמעות אחת לבחירה. מה המשמעות? "שהיה יכול להיות אחרת", "יכולתי לעשות אחרת". זו משמעות אחת של בחירה. אולי נוכל להתבהר בלשון הקודש או באנגלית: אמור לי איזו מילה של בחירה משמעותה זו, "יכולתי לעשות אחרת"?

"Choice" פירושו יכולתי לעשות אחרת? מה ההיפך של "יכולתי לעשות אחרת"? איך קוראים לזה? בוא נדבר כך אולי.

אוקיי. "Forced"? מה ההיפך של "Forced"? Free will? Choice? אבל ההיפך של "Forced" הוא "Chosen"? כן? ההיפך של "Forced" הוא "לא Chosen"?

מה ההיפך של "Forced"? לרצות. אני חושב ש"רצה".

[תלמיד עונה: הוא יכול לרצות, אבל הוא לא עושה.]

רצה לעשות, צדיק. אני מדבר איתך עכשיו מאחרי המעשה. אני לא מדבר איתך על איזה רצון מוזר שלא היה בו מעשה.

"Forced"... איך אומרים שעצרו מישהו על רצח בדרגה ראשונה, שהוא רצה? הוא... "Intended".

לא "Intended". "Intended" אינו ההיפך של "Forced".

"Voluntary" הוא ההיפך של "by force".

"Intentional" אינו אותו דבר כמו... אינו ההיפך של "Force". ההיפך של "Intentional" הוא "בשוגג", לא "באונס". נכון? או "בלי כוונה".

בוא נבין דבר מאוד פשוט. דבר מאוד פשוט. יש כמה דברים אחרים שאנחנו מבלבלים וקוראים לכולם "Choice". אבל צריך לזכור שמה שאנחנו מחפשים בתור "Choice", לדבר שאנחנו מחפשים – זה לא אותם דברים. מאוד פשוט. מאוד פשוט.

יש דבר אחד שנקרא רצון. ההיפך של רצון הוא אונס. כבר דיברתי על זה קצת כאן. ההיפך של רצון הוא אונס. למה ההיפך של רצון הוא אונס? מה פירוש אונס? כמו שהעולם אומר: Force. בשבילנו פירושו "נאלץ".

אונס, מה פירוש... עוד מעט נדבר על תאונות. אונס פירושו דבר אחד, שרצון הוא ההיפך. אונס פירושו "נכפה". "Forced" היא מילה יותר טובה, אני לא יודע מה משתמשים ב"נכפה" ביידיש.

אונס פירושו שמשהו אחר עשה את זה לי, נכון? לא אני עשיתי את זה, זה לא בא ממני. זה קרה לי. משהו חזק ממני או משהו אחר עשה את זה. הדוגמה הטובה ביותר לאונס היא מה?

[תלמיד: דבר אחר שדחפו.]

דבר אחר שדחפו הוא אונס. לא, אקדח אינו אונס טוב. זה רק צד אונס. האונס הטוב ביותר הוא שמישהו דוחף אותי לתוך מישהו אחר. אז אני בכלל לא הייתי הדבר. הייתי... הגוף שלי עשה את זה, לא מחשבה. זה היה "Forced" לעשות. כבר דיברנו על זה. נכון?

אונס קטן יותר הוא קצת שמישהו נותן לי שתי ברירות, ואין לי ברירה אחרת, כי שום אדם נורמלי לא היה בוחר את הברירה האחרת ההיא. זה כבר קצת... קצת רצון וקצת אונס. זה קצת יותר מסובך. על זה צריך כבר פטור על האונס. זה לא כל כך פשוט, זה לא... זה יותר "אונס רחמנא פטריה". נכון?

עכשיו, זו המשמעות שרציתי משהו. יש עוד דברים, יש עוד דברים שיכולים לסווג שלא רציתי. לא ידעתי מה אני עושה, זו הייתה תאונה, לא חשבתי על התוצאה של מה שעשיתי, וכדומה. אלה עוד דברים שהם ההיפך של אונס, עוד פרטים שהם ההיפך של רצון.

משל הבית והמלח: הדגמת ההבדל בין מעשה רצוני למעשה בחירי

עכשיו, צריך להבין שלא מספיק שמשהו יהיה ברצון, כדי שתהיה מעלה ועונש. לא מספיק, בכלל לא מספיק. איך אני יכול להראות לכם את זה? נניח משל, נניח מעשה.

בא אליי יהודי הביתה, והוא מסתכל על הבית שלי. הוא רואה הכל בבית שלי. בניתי את הבית שלי, נניח – אני מספר מעשה לשם דוגמה – בניתי את הבית שלי. כל מה שרואים בבית שלי: איך הקירות, כמה גדולה חדר האוכל, כמה גדול המטבח, איזה סוג משטחים יש כאן, כמה מלח – כמה גרגירי מלח – יש במלחייה, על הכל אני אחראי. על הכל אני אחראי. הכל יכולתי לעשות אחרת. שום דבר אינו באונס אצלנו. שום גוי אחד לא בא לשפוך מלח למלחייה או לשפוך על החלה. שום דבר לא עשה אדם אחר, גם לא בשוגג, גם לא בתאונה. אני בעצמי קניתי את המלח, בעצמי שפכתי אותו למלחייה, בעצמי שפכתי אותו על החלה או טבלתי את החלה. הכל עשיתי. מסכימים? אם יש פטור אונס או שוגג – אין לי פטור שוגג או אונס משום דבר מזה, נכון? אתם מסכימים? אולי אפילו דברים קטנים.

עכשיו, למעשה, היהודי בא אליי, הוא שאל שתי שאלות פשוטות בשבילך.

שאלה אחת יש לי: למה יש לך שולחן שבת כזה? ואווירת שבת כזו בתנור? והחדר כל כך גדול? וכל העניין נראה כך? שאלה אחת הוא שאל אותי.

השאלה השנייה שהוא שאל אותי: למה שפכת – לא נשפך, אלא אתה שפכת – ארבעה עשר גרגירי מלח על הצד הזה של השולחן, ושישה עשר גרגירי מלח על הצד השני של השולחן? אוקיי? זה באמת, אני בעצמי בחרתי, במובן הזה אני בעצמי רציתי לשפוך את המלח. אף אחד לא שפך. אני לא מדבר על הדברים שברמות מסוימות הם בלתי מוגדרים, שאין לי מספיק שליטה. הייתה לי פחות או יותר כאן וכאן מספיק שליטה של מאה אחוז, ואין לי שום שאלה של חוסר שליטה.

כן, אתם מבינים בעצמכם, אני מקווה שאתם מבינים, שהשאלה השנייה היא שאלה טיפשית. זה כמו מישהו שרצה לדעת עניני מלכות המלך. זה לא קשור אליי בכלל. אני יכול לומר: "אני לא יודע מה אתה רוצה מהחיים שלי. אולי אתה יכול ללכת? אולי יש אולי תיאוריה יפה לזה, אולי יש אולי... אני לא יודע מה". אין תיאוריה לזה, אין לי סיבה.

אני לא יודע מה אתה רוצה מהחיים שלי. אם זו הייתה עבירה לשפוך את המלח, אתה בכלל לא יכול לחייב אותי. אם זו הייתה מצווה, הייתי יוצא ידי חובת המצווה. נניח, אולי לא... אני לא מדבר על השישה עשר, נניח על הצד הזה ועל הצד ההוא, אוקיי? השישה עשר, עשיתי את המשל קצת.

כן, אתם מבינים שהשאלה ההיא... ולא רק זה, גם הוא שם לב שהמזלג שלי מונח בכיוון הזה, והכף שלי מונחת בכיוון ההוא. ממש זה טהור, אחד אופקי ואחד אנכי. למה? אני לא מדבר כשלאשתי יש שיטה איך מניחים את המזלגות והכפות סביב הצלחת. אני בעצמי הנחתי את זה שם, אני לא יודע, לא כתובים סודות התורה.

כן, למה? אני בעצמי עשיתי את זה, אשתי לא עושה את זה בחירה, ואני עושה את זה בלי בחירה.

את זה אסביר. אני עושה את זה מאה אחוז ברצון, אבל לא בבחירה.

מה אני מתכוון לא בבחירה? אני אוציא לך, כל אחד מבין. כשאתה שואל אותי למה יש כאן נברשת, וכל כך הרבה כלי אוכל, ושולחן ערוך כזה, סדר ערוך כזה, אני אגיד לך: בחרתי שזה ייראה כך. זה הגיוני מבחינה חומרית, בחרתי לעשות כך.

אבל תשאל אותי למה הנחתי את המלח הזה על הצד הזה ולא על הצד ההוא, אני אגיד: לא בחרתי בזה. עשיתי את זה? כן, מאה אחוז אני עשיתי את זה. עשיתי את זה באונס? לא. בשוגג? לא. במזיד, ברצון! עשיתי את זה מאה אחוז במזיד וברצון, אבל לא בחרתי בזה. זה לא אומר עליי כלום. זה לא אומר עליי כלום לגבי...

אני יכול לומר לך משל. השאלה הראשונה הגיונית, שאלה אנושית – כן, לא אמרתי דוגמה מוסרית – אבל שאלה אנושית, השיפוט האסתטי שלי, זה אומר משהו עליי, זה דבר מעניין לדבר עם אדם עליו.

אני לא יודע אם מעניין לדבר עם אדם למה הבית שלו נראה כך, והריצוף שלו נראה כך. בכלל לא מעניין לדבר עם אדם למה הוא עשה את המלח שלו על הצד הזה ולא על הצד ההוא של החלה. חוץ אם יש איזה רבי גדול שמדבר כוונות באיזה קצה חלה הוא טובל במלח. אדם נורמלי, אין מה לדבר, נכון?

כשאתה מדבר על רבי גדול, שם יש הרבה ניתוחים, יש הרבה ניתוחים, כל מיני דברים. אני מדבר כאן נורמלי, כן? מה ההבדל בין שני הדברים? מה קורה כאן? מה ההבדל?

הפרדוקס: מגבלות יוצרות משמעות לבחירה

[הערה: כאן הייתה חזרה טכנית בהקלטה על המילים "אמרתי לך קודם", שהוסרה לצורך רצף הקריאה]

...הוא נראה, רגע אחד, סיפרתי לך מעשה. אני רוצה לומר לך: [במקרה של המלח] יותר אפשרי לעשות אחרת. אפילו יותר אפשרי לעשות אחרת! כי מאוד קל להניח את הכל על צד אחד ועל הצד השני. אני יכול הרבה יותר לעשות אחרת.

כלומר, שאלה של להניח את הנברשות בדרך מסוימת – אני לא יכול לעשות הכל. כי מה? אני צריך סיבה. מה שהגדרתי לעצמי תקציב, בטווח מסוים, נברשת מסוימת, עד סכום מסוים של כסף שאני יכול להוציא על זה. יש דברים מסוימים שאני חושב שזה יפה. אני לא יכול סתם לעשות שאני חושב שזה יפה, כן? אני מבין שזה יפה, מישהו לימד אותי כך, מה שלא יהיה, אשתי אמרה שהיא חושבת שזה יפה, ואני חושב שכך צריך להיות שולחן שבת.

אני יכול פחות לעשות אחרת, אבל זה יותר בבחירה. אתה תופס מה אני אומר? יותר בבחירה. בחירה כוללת כוונה, אני מסכים.

עומק המושג בחירה: מיומנות, אהבה וביטוי העצמי

שיעור על שמונה פרקים לרמב"ם - פרק ד' (חלק ו')

---

בחירה אמיתית: כוונה וסיבה מול שרירותיות

למה אני לא יכול לעשות הכל? כי יש "סיבות" למה הנחתי את זה בדרך מסוימת, בנברשות מסוימות, ושם סכומים מסוימים של כסף שאני יכול להוציא על זה. יש דברים מסוימים שאני חושב שהם יפים.

אני לא יכול סתם לעשות שאני חושב שזה יפה, כן? אני מבין שזה יפה. מישהו לימד אותי, מישהו אמר לי דבר כזה, אשתי אולי אמרה: "אני חושבת שזה יפה, אני חושבת שכך צריך להיות שולחן שבת."

יכולתי פחות לעשות אחרת, אבל זה יותר בחירה. זה יותר "בחירה". "בחירה כוללת כוונה". אני מסכים. זה יותר עם "בחירה". הגיוני שתשאל אותי: "למה זה כך?" – בחרתי בזה.

ואני יכול אפילו להסתובב, שאני חייב דווקא להיות: "ראה, בחרתי בזה." כן, אני לא יכול להסתובב: "ראה, בחרתי בזה" – אם לא בחרתי בזה, זה לא אמת.

אתה יכול לטעון על הבחירה שלי, אתה יכול לומר: "בחרת לא נכון, הנברשת מגעילה." אז אתה יכול לטעון. אבל על דברים ש... יש דברים שהם בדיוק כך, אפילו יותר "בחירתיים" – מה שאתה מתכוון ל"חופש", מה שיותר היה יכול להיות אחרת – שם פחות הגיוני לדבר איתי עליהם. פחות הגיוני לשפוט אם עשיתי אותם טוב או לא טוב.

מסכימים למה שאנחנו מדברים?

הגדרה מחודשת: בחירה היא מה שאומר משהו על האדם

אני מסביר לך מה המשמעות של המילה "בחירה". אתה שוכח מה שאמרתי. למה הם שונים מבחירה? זה רק הבדל מבחירה, כי בחירה היא הדברים שמעניין לדבר עם אנשים עליהם. ואתה מסכים שהדברים שמעניין לדבר עם אנשים עליהם, הם מהסוג הזה.

רגע אחד, לא אמרתי שאתה מדבר שטויות. אף אחד לא אמר מה המשמעות של בחירה. אנשים, בתור אנשים, האנשים שזה קורה בפעולות אנושיות – פעולה אנושית היא דבר, כשזה אומר "בחרתי בזה".

אם לא בחרתי בזה, למה אתה מבזבז את הזמן? מה זה בשבילי? אתה יכול לעשות חישוב מדעי כמה תוצאות מדידות, אני לא יודע איזה דבר. זו לא שאלה אנושית, זו שאלה מסוג אחר. זה לא אנושי, זה לא אומר כלום עליי. אני יכול עדיין לחיות, זה לא אומר כלום עליי. חוץ אם אתה רבי גדול או גדול...

זו המעלה של אדם. או שאני מנסה לעשות מאנשים דברים שאומרים משהו עליהם. לכן אומרים למשל על ר' לוי, הוא היה "מתמיד". זה אומר איזה סוג אדם הוא היה: אדם מסוג מתמיד, אדם מסוג בעל חסד. כן? זה אומר עוד משהו עליו. דבר סתמי לא אומר כלום עליו.

אתה זוכר הרי, אנחנו לא מחפשים בחירה כדי להראות שלא יכול היה להיות אחרת. זה נושא של איזה סוג חקירות של "הקב"ה עושה הכל", זה "דטרמיניזם", זה חקירות אחרות. אנחנו מחפשים בחירה דווקא כי אנחנו רוצים את הסוג של דברים שאומרים מה האדם הוא. זה מה שאנחנו רוצים. נכון?

בחירה מול רצון (Choice vs. Will)

גם, למשל, אתה מבין שהסוג של בחירה שאנחנו רוצים זה לא מה שאנחנו יכולים לקרוא... לא אותו דבר כמו "וויל" [will], לא אותו דבר כמו "רצון", אלא אותו דבר כמו באנגלית "choice" זו באמת מילה טובה. בדיוק הסוג של "choice" שבחרתי את הסליידר. זה הסוג של "choice" שאני מדבר עליו.

עכשיו, אני רוצה להגיע, שלא נהרוג זמן, הדבר הבא אפשר להיכנס לכל מיני פרטים שנמצאים בסוג הזה של "choice", אבל עד כאן אמרתי לך מספיק שאתה מבין דבר כזה.

עכשיו, טוב מאוד. עשיתי החלטה, יש לי סיבה להחלטה. אם אין לי סיבה, אין בחירה. יש לי סיבה. היו לי אלטרנטיבות במובן מסוים. לא "יכולתי לעשות אחרת", אלא אלטרנטיבות במובן שבחרתי סוג כזה של נברשת לעומת עשרים נברשות אחרות.

לא "יכולתי לעשות מה שרציתי". אם הייתי לגמרי חופשי, זה אומר שאין לי אלטרנטיבה גם כן. איך זו אלטרנטיבה מזה? יש לי רצון גדול לשולחן שבת יפה. אם יש רק שולחן שבת אחד בחנות, האם בחרתי? זה לא אומר כלום עליי. אם יש ארבעה סוגים – רק ארבעה סוגים, לא שיש עשרה מיליון סוגים, אינסוף סוגים – עדיין לא בחרתי [אם זה אינסוף].

---

משל הסופר: מידה כמיומנות (Skill)

אי אפשר לתת שיעור עם ההערה שהרמב"ם סובר שהעיקר הוא איך לעשות ולא לבחור לעשות. צריך לדון עכשיו בזה. אני הולך להרחיב לזה. אני הולך להרחיב עם זה. אני הולך לנסות להוסיף לפחות עוד דבר אחד. כמה זמן אני כבר מדבר כאן? אני לא מדבר כל כך הרבה זמן עדיין.

שיניתי את ההגדרה של בחירה:

* בחירה זה לא שיכולתי לעשות אחרת.

* בחירה זה מה שאומר לי משהו על מי אני.

זה הסוג המעניין של בחירה שנוגע בכלל. עכשיו אני רוצה, אני יכול קצת שוב להסביר, להזכיר שלי מה זה סוג של דבר להיות בעל מידה טובה.

ואנחנו מבינים... מידה, אחד המשלים הטובים ביותר שיש לי למידה טובה – דרך אגב, הרמב"ם לא הביא משל, מה שמעניין, לרמב"ם חסר משל, אבל הרמב"ם התקרב למשל, והאדמו"ר הזקן אמר משל:

כמו שאחד לומד לכתוב יפה. הוא נעשה אמן, סופר, סופר טוב. מה זה סופר טוב? צריך להתאמן, מובן מאליו. לא נעשים סופר מלהחליט להיות סופר. הוא נעשה מהאומנות – כן, החוש של להיות סופר. הוא לא נעשה מ"בוחר בטוב", או משהו בדרך כזו של יכולת להיות אחרת. הוא נעשה מאימון, מללכת לרב – מה אני יודע, איך עושים יפות את האותיות, וכו' וכו' וכו'. לאט לאט נעשים כותב טוב, צייר טוב, כותב טוב, כן.

עכשיו, צריך לעשות את זה, זה לא חוש של מעניין. אבל ממה מורכב הכותב הטוב? הכותב הטוב הוא לא אחד שיכול בדיוק לכתוב. נכון?

אם פעם קרה לי נס, התיישבתי – נגיד, אני לא כותב טוב – התיישבתי עם עט, ושרבטתי, ויצא לי כתב יפה, קורה נס... יכול להיות סיפור הקוף, יכול להיות תיאורטית. זה לא אומר סופר טוב עדיין, נכון? יכול להיות סופר כזה טוב, אני רוצה שזה יוכל להיות, זה לא אומר סופר טוב, וזה היה מעשה טוב. זה לא סופר טוב.

אפילו אם אני לוקח שבלונה ואני מעתיק סופר אחר בדיוק, יש לי מידה של להעתיק די טוב, אבל אני גם לא סופר טוב. ואני לא יודע בעצמי איך להיות סופר טוב. נכון?

מידה = מיומנות + אהבה (Skill + Love)

אני אגיד לך שזה יהיה סופר טוב, מה שזו האנלוגיה הטובה ביותר למידה. מידה זה אותם דברים, אבל אצל מעשה בני אדם, או אצל אומנים, אבל אצל דברים שיש להם עולם מוסרי.

אומר אני: סופר טוב הוא אחד שיש בו את – אפשר לקרוא לזה – את המידה, את ההרגל, שהוא כותב יפה. הוא יודע מה הוא צריך לכתוב יפה, ובמידה הזו הוא כותב יפה.

עכשיו, הם אמרו שזה שונה ממידה, כי מידה כוללת גם שהוא רוצה לכתוב יפה. זה עדיין לא רצון, זה רק שהוא יכול. אבל אני רוצה רק להראות לך דבר פשוט. אף אחד לא יודה, כי כולם מבינים שמידה היא בעיקר סוג כזה של דבר.

לא נראה לי הגמרא שבכלל לטעון שהסופר שהוא כותב את הפעם החמישים מזוזה יפה, כותב אותה פחות עם בחירה! הוא כותב אותה אוטומטית. זה נכון שזה יותר קל לו, הוא לא צריך להתאמץ ולהתייגע איך לעשות יפה, כי יש לו כבר הרבה הרגלים, הוא יכול את זה, זה הולך לו קל. אני לא מוחה שזה הולך לו קל.

אבל לא יעלה על הדעת שחסיד קוצק יבוא לסופר טוב או לאמן טוב ויגיד לו: "זה לא שווה כלום שאתה כותב היום תפילין יפות – אתה כותב כל יום תפילין יפות!"

זה בדיוק להיפך! מזה הוא סופר טוב, כי הוא כותב כל יום תפילין יפות. מה אתה רוצה מחיי?

מידה היא מיומנות, מידה היא סוג של מיומנות, לפחות, מיומנות ועוד אהבה. מידה היא סוג של מיומנות, זה המשמעות של מידה, זה מיומנות ועוד אהבה. מה זה מיומנות? ואתה מבין בעצמך שאין את הגמרא, מה שהוא עושה כל יום, זה בדיוק מה שמראה שהוא סוג כזה של אדם. אחד שצריך להתאמץ הוא פחות סוג כזה של אדם, זה פחות דבר שהוא יכול להתגאות ש"אני סופר טוב".

לאדם אין כוונה להיות בעל המידות שלו, זה לא שהמידה היא המידה, לא, יש לי כוונה – לא הסוג של כוונה להשיג את המידה. מידה מורכבת מכוונה, מידה מורכבת... בוא, אני צריך להכניס כאן את הנושא של לאהוב, מה שזה קצת יותר מסובך, אבל בוא נדבר, אני רוצה רק להוציא לך מהמשל של מיומנות, מאומנות שיש לאדם.

---

האדריכל מול המעתיק: יישום המיומנות במצבים משתנים

אתה מבין בעצמך, ואומנות לא אומרת סתם... סופר הוא לא משל טוב, כי זה קצת העתק-הדבק, הוא עושה ממש כל פעם אותו דבר. אחד שהוא אדריכל, או שהוא דבר שהוא עוסק בדברים שמשתנים כל הזמן, לא כל מקרה הוא בדיוק אותו דבר, כן? הוא צריך... כן, אמן, לא שבלוניסט שעושה אותה תמונה כל יום. הוא צריך לעשות תמונה חדשה של אדם חדש כל יום, או סוג חדש של דבר כל יום. הוא צריך לבנות בית, אדריכל, הוא לא עושה העתק-הדבק, הוא עושה בית שמתאים לרחוב הזה, לרחוב ההוא, לעיר הזו. האם אני צודק?

אבל הטוב, זה לא קשה. זה אתגר במובן מסוים, משהו חדש, והוא לא מעתיק. הוא עושה משהו, אני מסכים. יש הבדל מהעתק-הדבק. העתק-הדבק הוא לא עושה כלום. אבל כשהוא עושה את האומנות שלו, מה שהוא יכול זה טוב, וממילא יש לו הרגל. זה בדיוק מה שאנחנו רוצים. זו לא בעיה, זו מעלה.

למה זו מעלה? כי זו המשמעות שהוא סוג כזה של אדם שהוא יכול את זה, הוא מבין את זה, הוא רואה מה בית טוב צריך להיות במצב הזה. והעניין שלי הוא, הוא מכיר את זה יותר טוב. אבל הוא לא יכול עוד יכולת לבחור בזה. הוא יכול לבחור... הוא יכול לבחור יותר טוב. זה הרי כל הקונספט של רצון, ומורכב מלבחור יותר טוב.

המומחה בוחר טוב יותר

מה זה לבחור יותר טוב? כשאתה מביא לי ארבע נברשות, אתה מכיר לבחור, אני מסתכל כמו תרנגול בבני אדם, ואתה כנראה שואל את אשתי. כששואלים אחד שהוא מומחה לעיצוב פנים, הוא בוחר טוב.

מי שבוחר טוב? כי יש לו הרגל לבחור טוב, הוא למד מה מתאים לכל סגנון, ולפי כמה כסף יש ומה צריך שם. זו לא העדפה אישית, זה אובייקטיבי, זה לא "אני אוהב".

ההבדל ביני לבינו בתחומים הוא כי, לא שהוא אוהב דברים אחרים. מוכן שם גם דבר אחר, זה דבר שני. אני יכול להגיד לו למה אני אוהב את זה ומה אני אוהב, אבל אפילו יודע שאני אוהב, זה לא מדויק לשום ידיים ושום רגליים. למה? כי אין לי את החוש. אני לא יודע מה מתאים יחד עם הדברים האלה, איך זה יפה.

מי שיש לו את החוש, מי שיש לו את החוש העמוק בצבעים, נולד עם זה, המיומנות, הוא יודע איך לעשות, הוא יודע מה לבחור. אבל מה יודע? בדיוק מה לבחור? לא, הוא לא בוחר, גם לא, הוא יכול לעשות אחרת, הוא לא יכול לעשות אחרת – הוא מבין איך צריך להיות.

לא אתן לו את הבחירות במובן של כשאני מוציא אותו מהחימום, אני לא מוציא אותו מהחימום ואני אעשה אותו לפי מה שאני מדמיין ולא שלהם. אבל הוא זה שמראה מה לייצר, הוא מראה מה לרשום. אבל כאן משתנה הדבר.

מה זה עבודה על מידות? אימון. כמה פעמים אתה עושה? האימון עושה אותו... ודאי, ודאי, הוא יודע יותר טוב. אדם רגיל... ודאי, אדם, המידות מורכבות הרי מהבחנה, מידות פירושן הבחנה. אדם רגיל לא יודע מתי צריך לתת, וכמה, ובדיוק לפי כל מצב, וכן הלאה. אחד שיש לו נכון, ככל שיש לו יותר נכון את מידת הנדיבות, הוא יודע כמה כסף צריך לתת, למי, לפי הכנסותיו, לפי הצורך, לפי מיליון חשבונות שצריך לעשות.

שיעור שמונה פרקים לרמב"ם - פרק ד' (חלק 7)

נושא השיעור: העומק של "בחירה" ו"הרגל" – כשאוטומטיות היא המדרגה הגבוהה ביותר

---

האיכות של מידה: לדעת "כמה" ו"מתי"

הרב: אבל כאן משתנה האיכות. העבודה שלי על מידות משנה את הכמות, כמה פעמים אני עושה את זה. הכמות עושה אותו ודאי, הוא יודע יותר טוב.

אדם רגיל, ודאי... המידות מורכבות הרי מהבחנה. מידות, מובן מאליו, זו הבחנה. אדם רגיל לא יודע מתי צריך לתת כמה, ובדיוק לפי כל מצב, וכן הלאה.

אחד שיש לו נכון – ככל שיש לו יותר נכון את מידת הנדיבות – הוא יודע כמה כסף צריך לתת למי, לפי כוחותיו, לפי הצורך, לפי מיליון החשבונות שצריך לעשות, שאי אפשר לכתוב בשום מקום את החשבונות. זו מידה, הוא צריך לדעת לשפוט ולבחור.

תלמיד: הוצאת יפה, כי שינית את המילה "בחירה", אבל על הקושיה לא ענית.

הרב: עניתי. הרי שיניתי... הרי אמרתי ששיניתי את המילה, כי אני אומר: אני מסביר עכשיו כל כך פשוט, אני לא מחפש את היסוד "בחירה" שהתכוונת אליו. אני מחפש... כי את הקושיה אני לא מחפש, זו הייתה טעות מעיקרא. מה שאני מחפש זה...

הרי יש לי כן בחירה, עניתי לך על זה. אני לא צריך את זה [את ההגדרה הישנה], זה מטופש. הסוג הזה של בחירה... אתה צריך שיהיה סוג של בחירה – רק שיהיה ברור – הסוג הזה של בחירה היה עושה את הדבר גרוע יותר. כי הסוג הזה של בחירה לא אומר לי על איזה סוג אדם אני. זה לא אומר... זו בחירה טובה מאוד.

זה דבר מעניין, אתה לא מדבר על זה. אתה אומר שיש לי כן את האפשרות, יש לי אלטרנטיבה, כי הקב"ה רוצה לראות מה אני בוחר עכשיו, בדיוק. אתה אפילו לא יכול לקרוא נכון לדבר ההוא "בחירה", כי בחירה מחוברת לזה שאני יודע מה אני עושה, שזה אומר משהו עליי, זה אומר שאני סוג כזה של אדם שמבין לבחור את הבחירה הנכונה. אם אני לא יודע, סתם בחרתי – זה פחות בחירה, לא יותר בחירה. זה יותר "חופשי" כביכול, אבל זה פחות בחירה.

בחירה כ"מיומנות" ו"שיקול הדעת"

הרב: לא, בחירה זה לדעת... בחירה, בעיקרון, היא כמו ממידה. כל מידה מורכבת מלהיות בעל המיומנויות לבחור נכון בנושא. אבל כל מי שבוחר, הוא בוחר כי מזה זה מורכב; הרי מדובר במעשים שהוא עושה. הוא לא עושה דבר כי... אוטומטית, אין דבר שקורה. ואתה צריך לזכור ואתה צריך ללמוד את הדבר בעיקרון.

תלמיד: אתה צריך את הדבר, אי אפשר... כלום, אחד שהבין את זה, אני רוצה לדעת מי זה, שנדבר עליו.

הרב: לא, הוא לא הבין כלום. זו לא מידה... אי אפשר... זו לא...

תלמיד: מידה היא לא כדור בראש שלך שצריך...

הרב: טוב מאוד, אבל הוא צריך לדעת ליישם את זה בכל מקרה, כמו דבר שצריך שימוש חכמים. זו לא רשימה של כללים, או שיש לו כדור בראש שהוא צריך להתאמץ ולצחצח לדרך הנכונה. הוא לא צריך ללמוד... אני לא יודע משל... אני מדבר עוד דבר אחד לפני זה.

אין שום בעיה, אין שום בעיה. זה לא אלגוריתם. אלגוריתם במובן שאפשר לתכנת. אם כן אפשר, אז הקושיה היא אם אפשר לתכנת מחשב לבחור בעוד יותר מצבים מאדם סתם. הוא לא יבין בכלל. בוודאי בעיה.

אדם רגיל לא יודע בכלל מה טוב. הוא לא יודע בכלל איך לבחור נכון בכל מיני מצבים. כמו שאני לא יודע איך לבחור שטיח יפה לבית שלי. אבל הוא כן יודע, וכשהוא יודע – הוא בוחר. אי אפשר להגיד שהוא לא בוחר. זה היה משוגע ומוזר להגיד שהוא לא בוחר. הוא עושה את זה אוטומטית. הוא עושה את זה אוטומטית, אבל הוא בוחר אוטומטית. אפשר להגיד את זה. הוא בוחר טוב מאוד אוטומטית. וככל שזה יותר אוטומטי, במובן שהוא יותר רואה-בבהירות, הוא לא עושה טעויות אף פעם – זה יותר בחירה, לא פחות.

המשל של תפילין: זהות מול ספקות

הרב: אתה מבין מה אני אומר? למה אני אומר לך את זה? כי אתה אומר שזה כמו להניח תפילין. הרמב"ם לא דיבר על להניח תפילין. אין שום בעיה. בוא נחשוב, מה הבעיה שלו? איזו מידה, מה העניין של להניח תפילין? האדריכל, כשהוא עושה משהו אוטומטית, יש לו בחירה לעשות בדיוק להיפך. זה לא אוטומטי.

אני מניח תפילין, לכן אני מניח תפילין. זה הרי ההקשר. אני לא צריך בחירה. יש לי בחירה! כן או לא. ושכחתי את ההתחלה של השיעור, שהבחירה הזו לא צריך לעשות כל רגע. בחירה היא לא דבר של כל רגע.

תלמיד: כי אני בוחר עכשיו, אני בוחר איך אני אשחרר את עצמי. לא שיש לי משהו...

הרב: לא, לא, לא, לא, אני אסביר לך יותר טוב. לא, לא, לא, אני לא מסכים, אני לא מסכים. בחירה היא לא דבר... אני לא מסכים. לא, אני לא מסכים, אני אסביר לך את כל הדבר.

כשאמרתי שהבחירה נמצאת בזה שהוא צריך ללכת לחנות ולבחור במעשה – בחירה היא לא לעשות את המעשה. בחירה היא שיש לו בראש הבנה נכונה של מה צריך לבחור. אתה מבין? וזה מה שרואים כאן. זה דבר שאדם מבין מה צריך לבחור.

תלמיד: זו בעיה אחרת, מה השאלה המעשית.

הרב: לא, לבחירה אין שום קשר לנפילה. זה מה שאני מנסה להמשיך לומר לך. למה אין לזה שום קשר? שאני יכול לעשות ספרים יפים אין לזה שום קשר לזה שאני יכול להיות עשיר, אני יכול להיות פושט רגל. זה כן! החולשה של סופר... סופר טוב הוא סופר כזה שהוא יכול פחות ליפול, לא שהוא יכול יותר ליפול.

עכשיו אני רוכב טוב על אופניים [bike rider], כל החיים אני רוכב טוב על אופניים. האם אני יכול אי פעם... [לרכב] זה לא אוטומטי. רק אוטומטי אומר שיהיה לי יותר קל, יהיה לי יותר מהנה, אני לא צריך לחשוב על זה יותר מדי, אני לא צריך לבחור שלם... אני כן צריך לבחור.

מיומנות היא... כל מיומנות היא לא שום דבר שרואים. זה דבר שנמצא בראש שלו. זה נמצא בראש שלי, בחלק שיכול דברים כאלה. כל המידות הן דברים מעשיים בדברים מסוימים. זה נמצא בחלק שיכול דברים כאלה, שהוא יכול לעשות את זה. במילים אחרות, הוא בחר את הדבר הנכון לגבי סוג הנתונים האלה.

הבחירה הפעילה בכל רגע

תלמיד: אני אומר שהרעיון הוא שיהיו מצבים אחרים ואתה תהיה...

הרב: לא, לא יהיו מצבים אחרים. זה לא הרעיון. זה רק כדי להראות לך שזה דבר שהוא עושה. אבל אפילו אם יהיו כל יום אותם מצבים, אתה כן תמשיך לבחור כל יום. אני לא מחפש חידושים, אתה מחפש כל הזמן חידושים. זה לא באמת אמיתי. כי תמשיך ללכת. ואתה כל הזמן מערבב בחירה עם היכולת לעשות אחרת [the ability to have done otherwise], עם בחירה כמשהו שאני חושב שצריך לעשות בגלל מה שאני.

תלמיד: אבל הוא חשב, הוא חשב, כשהוא הפסיק לחשוב...

הרב: הוא לא הפסיק לחשוב. למה כל כך חשוב לחשוב?

תלמיד: כי הוא צריך לבחור.

הרב: לא, אני לא מעוניין לבחור שוב. מי אומר שאני מעוניין לבחור שוב? כבר בחרתי פעם אחת. אני בוחר כל הזמן. לא כי אני בוחר את זה שוב כל הזמן. כי כמו שהבחירה הייתה שטוחה [flat], זה אומר שאני צריך גם דברים.

תלמיד: לא, לא. אוקיי, אני אגיד ארבע פעמים, רק כבר היה שאני לא מתכוון לזה.

הרב: לא. אני אומר שלהיות בעל שכל זה להיות בעל שיפוט טוב [judgment], לא כי אני צריך לעשות חדשים. זה מה שאני אומר לך, שיש הרבה מצבים רק כדי להראות לך שזה דבר פעיל, דבר שאני עושה, זה לא דבר שקורה לי. כשאתה אומר אוטומטי, אתה מעמיד פנים שמשהו קורה לי, אבל זה שטויות. כמובן שזה לא קורה לי, ואני זה שעושה את זה.

למה אני עושה את זה? כי אני סוג כזה של אדם שמניח תפילין. וככל שמי שמניח כל יום תפילין אוטומטית, הוא יותר אדם שמניח תפילין, לא פחות.

"אוטומטי" פירושו דרגה גבוהה יותר של יהדות

הרב: רגע אחד, שמעתי מה שאמרתי? אני לא מעוניין באדם כזה שצריך להתאמץ להניח תפילין. מי שצריך להתאמץ להניח תפילין הוא פחות יהודי ממי שמניח תפילין אוטומטית. אני לא אומר שהנחת תפילין היא מידת התורה, אנחנו צריכים לדבר בין מידת התורה, אבל בוא נגיד שיהודי הוא סוג כזה של בריאה שמניח תפילין. מי שמניח תפילין אוטומטית כל יום, למה הוא מניח תפילין? כי הוא סוג כזה של יהודי שמניח תפילין, סוג כזה של אדם. יהודי הוא סוג כזה של בריאה שמניח תפילין כל יום. וככל שהוא חושב על זה פחות הוא יותר כזה סוג של אדם, לא פחות. אם הוא צריך לחשוב, זה חיסרון, לא מעלה. זה פחות בחירה, לא יותר בחירה.

תלמיד: כי מי שצריך לחשוב כל יום אם להניח תפילין, פשוט אתה לא מניח תפילין. מניחי תפילין אין להם ספקות כאלה. בחירה לא אומרת שיש לך ספק. יש תיאורטית ספק, כי אפשר לא להניח תפילין.

תלמיד: אבל משהו לא נכנס.

הרב: לא, אני אומר לך שאני בכלל לא בסוג הזה של דבר. אני בכלל לא טיפה מזה.

תלמיד: אבל משהו לא נכנס.

הרב: לא, אני אומר לך, זה לא החלטה [decision] ולא החלטה כן להחלטה לא. זו שאלה אחרת, למה הוא מניח את זה כל חייו. יש סיבות טובות יותר, לא סיבות חלשות יותר, להניח תפילין כל החיים. אם בגלל שהוא מפחד להרגיש מגעיל אחר כך, כן, יכול להיות שזה סוג של יהודי. זה בכל זאת שוב, יש הרבה רמות, יש הרבה כוונות בהנחת תפילין. אלה לא בעיות.

אבל אתמול, זה לא... בוא נגיד בדרך אחרת. אף אחד לא מניח תפילין כי הוא הניח אתמול. אתה יכול לשאול את היהודי, "למה אתה מניח תפילין?" הוא לא יגיד לך כי הוא הניח אתמול. הרבי מקוצק אומר: "אחד מתפלל כי הוא התפלל אתמול." פעם שאלת מישהו למה הוא מתפלל, והוא אמר לך כי הוא התפלל אתמול? זה לא הגיוני. זה לא אמת. איפה אתה מוצא את הבחור הזה? על מה הוא מדבר?

אני מניח תפילין כי אני מאמין שיהודי צריך להניח תפילין. אה, אתה צודק. יש כוונות גבוהות יותר מסתם כי יהודי צריך להניח תפילין. יש יהודי שיכול להניח תפילין כי יש בזה כוונות האר"י. יש יהודי שיכול להניח תפילין כי הוא רוצה לקיים כוונת הרמב"ם. למה לא?

סיכום: מה שאני עושה יותר, אני מחשיב ליותר טוב

הרב: אנשים עושים דברים שהם מחשיבים לטובים. ככל שדבר יוצא יותר ממה שאתה מחשיב לטוב, זה יותר עם בחירה. ומה פירוש "אני מחשיב לטוב"? דבר שאני עושה יותר פעמים, כנראה [apparently] אני מחשיב אותו לטוב מאוד. כי אני לא יכול לשכוח ממנו אף יום אחד, כלומר, אני מחשיב שזה מאוד בסיסי [basic]. אני לא יכול אף יום אחד בלי להניח תפילין. זה בכל זאת חלק מהרעיון שלי [idea] של מה זה חיים טובים. אני יכול לפרש את זה, האם יש לי על זה... אני יכול להסביר לך קצת תורה בזה? אולי כן, אולי לא. אבל זה לא אוטומטי. זה בחירה. כמובן [of course] זה בחירה. רק, אני לא יכול לעשות אחרת, כי אני כל כך רגיל שאני כבר לא יכול לעשות אחרת. אז [so], זה עושה את זה יותר טוב, לא יותר גרוע.

בקיצור, אז, אם אפשר לרשום מהשולחן ערוך רשימה של מעלות... מה זה... יש לי פחות ו... אמרתי את הרגלי אכילה ארבע פעמים, אמרתי את הרגלי אכילה, אני אומר את זה שוב, אני אומר את זה...

בעזהשי"ת

שיעור ח' - חלק ח: מדרגת הצדיק, רציפות ההיסטוריה והבחירה הבלתי-הפיכה

נושאים:

* האם הרגל מבטל בחירה? (ההבדל בין "יכול" ל"לא יכול" לחטוא)

* הצדיק הגמור מול הבינוני: מי בוחר יותר?

* ביקורת על תפיסת "לחיות את הרגע" (Living in the moment)

* האדם כיצור היסטורי: טעם מצוות תפילין וזכירת יציאת מצרים

* בחירה שאינה ניתנת לחזרה: המשל של הקופץ מהבניין (אריסטו וברסלב)

---

הרגל ובחירה: המעלה של "לא יכול אחרת"

איך אני יכול לפרש את זה? אני אוריד... אני יכול להסביר לך את קטע התורה הזה. תיהנה [enjoy] מזה? אולי כן, אולי לא. אבל זה לא אוטומטי. זה בחירה, ודאי שזה בחירה. רק, אני לא יכול לעשות אחרת, כי אני כל כך רגיל שאני כבר לא יכול לעשות אחרת. אז [so] זה עושה את זה יותר טוב, לא יותר גרוע.

ודאי, אז אני אפריד לך מהמשנה "הרגל נעשה טבע", מה זה הפחות... אני אומר לך סוג אחד של הרגל, ואני אומר לך סוג אחר של הרגל – איזה אתה רוצה? ודאי שאגיד לך שההרגל שהוא "מוזהר מראש" [pre-warned/deliberate], כי אני רוצה שהדבר הזה לא יהיה בו שום יצר הרע, שהוא לא יוכל לעשות אחרת.

היסוד הוא: לרצות "לא יכול לעשות אחרת". כמו שאתה מבין שמי שיכול לרצוח הוא לא יותר "לא-רוצח" ממי ש*לא יכול* לרצוח. מה הוא אמר? לא, אני לא יודע מה יש לו לעשות. יכול להיות... יכול להיות שאפשר ללמוד ככה.

אני יכול ללמוד ככה. במובן [in the sense]... ודאי, אני לא יכול... לא במובן שהוא... רק במובן... לא שהיצר... אתה לא רוצה לעשות סתירה.

הצדיק הגמור בוחר יותר מהבינוני

אני לא רוצה... הסיבה שאני לא מסכים ללשון שלך היא, כי כשאנשים אומרים את זה... אוקיי, יש הרבה יהודים טובים שאמרו את זה. כתוב אפילו בספרי חסידות: "תכלית הבחירה שלא יבחר" (או משהו דומה). אוקיי, אבל אז הם מפרשים, שאתה אומר ש"בחירה" זה כשבוחרים [choose], אבל איכשהו [somehow] התכלית היא לא דווקא להיות "בעל בחירה"; התכלית היא להיות צדיק גמור שאין לו יצר הרע.

אני לא אומר את זה. אני אומר שהצדיק הגמור הוא יותר בעל בחירה מהבינוני.

כי הבינוני לא בוחר לגמרי את זה. או שזה יותר מסובך:

* הבינוני כן בוחר, אבל רשע למשל לא בוחר תמיד.

* הבינוני בוחר לפעמים לא נכון.

* הבינוני הוא מי שכן בוחר נכון, אבל הוא לא מרגיש את זה. זו בעיה אחרת.

אבל אני אומר שהצדיק הגמור הוא מי שבוחר *יותר* מהבינוני. ממי שיכול אחרת. שאתה יכול אחרת, הפשט – לפחות [at least] הפשט – שהמידה שלך, האהבה שלך, התענוג שלך לא מחובר [connected] לבחירה שלך. אתה אוהב דברים שאתה לא בוחר. דבר מאוד מוזר.

יש עוד נקודה, הם כבר דיברו על זה, שלפי הרמב"ם: אתה לא בוחר אף פעם להיות רע. אתה יכול לבחור רק להיות טוב, כי "לבחור" אומר שזה הגיוני [makes sense]. חוץ מאצל רשע גמור רציני, שלא קורה. אני לא מדבר על רשע גמור. רשע גמור בוחר להיות רע כי הוא מחשיב שזה רע (או מחשיב שזה טוב לו).

אבל בינוני מחשיב שהוא בוחר להיות טוב, אבל למעשה הבחירה שלו לא עובדת מסיבה כלשהי. הוא צריך להבין איפה החור. איפשהו יש חור שזה לא עובד. ככה אתה מבין מה אני אומר?

המעלה של מי שלעולם לא יכול לעשות טעות [mistake], כשהוא מצייר [paints] זה תמיד מושלם – זה לא כי זה הכרחי [necessary] לו; זה כי הוא בוחר את זה, כי הוא מבין נכון מה לבחור.

נגד "לחיות ברגע": האדם כיצור היסטורי

ולא לערבב – אני יודע שזו לא ישירות השאלה, אני הולך לתפילין, לא כי הביאו את הדוגמה. כשאני מניח תפילין היום, כי אתמול הנחתי – אתמול הבנתי למה אני מניח. היום אני מניח כי אתמול הנחתי, ואני עדיין זוכר שהבנתי שזה לא שטויות מה שאני עושה. אני לא חושב, אני מניח, יפה, אני מניח תפילין.

כן, אבל זו רק בעיה. זה רק... לא, אבל זה רק מאוד מוזר... כמו שהוא אמר, זה רק כמו עניין אחר שבו אתה לא מבין שבני אדם הם לא דברים שחיים רגע אחרי רגע.

אני נגד "לחיות ברגע". חיה חיה ברגע. אדם חי עם היסטוריה [history], עם עבר [past], עם עתיד [future]. הרי כתוב בתורה: תסתכל מה יהיה, תסתכל מה היה ("זכור ימות עולם"). אדם לא יכול לחיות ברגע. אני מבין אותך, זו לא סתירה מה שאתה אומר.

לא, אבל זה... שהקב"ה יעזור. אני לא חוזר אחורה. למה שאלך אתמול דקה אחורה? למה זו בעיה? זה לא באמת רלוונטי לנקודה שלי, זו רק עוד נקודה.

אני לא רואה מה הבעיה שמישהו עושה כי הוא המשיך לעשות. אנשים הם דברים כאלה שיש המשך. הסבא שלי הוא חלק [part] ממני. זה לא לא-רציונלי [irrational], זה לא אוטומטי, זה לא מלומדה. זה רק עם ה"מלומדה" אם אתה מסתכל על רעיון מאוד אטומי ואינדיבידואליסטי [atomic and individualistic idea] של אדם – שאדם הוא דבר שנולד היום ושם זה מתחיל ואין יותר. אנחנו לא לבד, אנחנו חלק מסיפור ארוך.

טעם המצוות וההקשר ההיסטורי

למה יהודי מניח תפילין? כי היהודי צריך... מה כתוב בפרשת השבוע? למה יהודי מניח תפילין? כתוב על תפילין. למה יהודי מניח תפילין? למה הוא עושה פטר חמור? כי יצאנו ממצרים.

אתה יכול להסביר לי את הטעם? מישהו כאן רצה להבין את הטעם של התורה. אוקיי, אנחנו... למה מניחים תפילין? תן לי להסביר לך. הקושיה היא, מה התירוץ?

אוקיי, וכש... המצוות פונות כאן מאוד לחושים, שיזכרו. אוקיי. לכן הייתה סיבה [reason] למה הקב"ה ציווה להניח תפילין.

* שאלה א': למה אתה מניח תפילין? (הקושיה של הילד הייתה למה הקב"ה ציווה להניח תפילין). הקושיה היא, מה הטעם של המצווה? למה הקב"ה נתן את המצווה? נכון, לזכור.

* שאלה ב': הקושיה היא, למה אתה מניח תפילין? כי יצאנו ממצרים.

אוקיי. "על כן אזבח לך ה'" (שמות יג, טו). יש פסוקים אחרים שלא כתוב בפסוק הזה. "על כן", למה? הקב"ה הוציא... אני יכול להסביר לך את התירוץ.

החלק של התירוץ שצריך להסביר לך הוא: שתדע שאתה לא נולדת היום. אתה לא נולדת כשנולדת. יש לך הרבה דברים שהתורה רוצה שתעשה, כמו שהגיוני לאדם לעשות דבר.

כי כל אדם נורמלי מבין שמי שחי רק ברגע הוא לא אפילו עכבר [rat], הוא לא אפילו שוטה, הוא לא אדם נורמלי, נכון?

למה אכלתי... עוד משל, תן לי דוגמה, דבר פשוט שאנשים עושים. למה הלכתי למכולת? כי הייתי בבית, ראיתי שחסר אוכל במקרר, הלכתי למכולת.

אוקיי, אכלת לפני חמש דקות. מה אתה עושה עכשיו? אה, הסיבה היא, חלק מהסיבה היא שיש עבר [past], כן? אני זוכר, וגם יש לי בהירות שאני אחזור ואני אכניס את האוכל מהמכולת למקרר. נכון? זה נקרא לחיות ברגע? נכנס, חוזר. אתה יכול לתת לי את הרגע, עוד [anymore]?

ואותו דבר, קצת יותר רחב: למה אתה לומד מסכת בבא קמא? איזו מחלוקת הייתה בתחילת הקיץ, והולכים להזכיר ללמוד בבא קמא. ולמה זו לא בחירה עכשיו? אנשים הם לא דברים כאלה שיש להם תוכניות לטווח ארוך [long-term plans], נכון?

עכשיו בא האבא והוא אומר, יש לי טענות על החינוך. כי לפעמים צריך לחשוב מחדש, הייתה טעות, צריך לשנות באמצע הדרך הישרה שלי. אין בעיה [no problem]. אני לא אומר שצריך להיות תקוע [stuck] במה שהוא עשה. אני רק אומר שזה לא לא-רציונלי. זה לא אוטומטי. זה לא אנטי-אנושי [anti-human].

זה לא אנטי-אנושי. תזכור, למה אכפת לנו מבחירה? כי זה מה שעושה את זה אנושי. נכון. בחירה. בחירה אומרת אנושי.

פעילות אנושית היא מהסוג [kind of thing] שאתה מחליט פעם אחת, וזה ממשיך הלאה הלאה הלאה הלאה. ובחירה, זה כל הזמן במובן מסוים. כי בחירה אומרת שהוא הרי תמיד מבין שזה טוב. זה נכון. אם מגיעות עובדות חדשות והוא רואה שזה לא הולך לו – אני לא רוצה לומר שצריך להיות תקוע. אני לא רוצה שום עניין להיות תקוע.

הקב"ה הוציא את היהודים ממצרים, ושם התחילה המצווה של פטר חמור. הם אז עושים אנחנו את זה. ולא צריך טעם חדש מאיתנו. זה חלק ממה שהיה אז. הבחירה הייתה אז. זה ממשיך. כל העניין שאומר שהזכרים הוא ההתגופה. ואנחנו חלק מההיסטוריה שהולכת גם הרבה דורות.

הרבה דברים שאתה עושה לא הגיוניים. אין תירוץ. אם לא היינו יוצאים ממצרים, זה לא היה הגיוני. זה הגיוני כי יצאנו ממצרים. אז היה המעשה. ועכשיו אתה שואל אז, למה אז להיתקע עם ההיסטוריה? באמת, והקב"ה רצה שיזכרו, מה שלא תהיה הסיבה.

אבל אתה מבין מה הוא אומר... מי... רק האדם... [לא ברור]... מי שזה מבחן עדין. שוכחים. בדרך הטוב, שוכחים. לא, אין בעיה, אין בעיה יותר. שוכחים! בא דור חדש. הם לא זוכרים! "אשר לא ידע את יוסף"! צריך להזכיר להם. זה הרי הפסוק. איך זוכרים, איך חיים במיתוס? כי מספרים לך בסדר? איך אתה חושב שזה התחיל? איך זה התחיל? ודאי שצריך לעשות דברים מסוימים.

ולא לשכוח, יש דברים שהיו, ויש הרבה דברים שאדם הראשון עשה, או שהאבות עשו, שאנחנו לא ממשיכים, כן? יעקב התחתן עם שתי אחיות. את זה אסור, נכון? היה היתר לאז, מה שקרה.

בחירה בלתי הפיכה: המשל של הקופץ מהבניין

אבל מה שלא יהיה, אני זוכר כבחור שהייתה דיבייט גדול בברסלב, מישהו דיבר על זה, האם יש בחירה או לא, כי אדם יכול בכל רגע לשנות את עצמו.

ואחת הראיות הגדולות שמישהו הביא שלא יכול להיות [שאפשר תמיד להשתנות], אפילו אם זה נכון שאפשר בכל רגע להשתנות, אבל כשאדם קופץ מבניין – לוקח לו דקה לרדת לרצפה, אין לו בחירה ברגע האחרון. הוא מת בלי בחירה.

על זה בדיוק לא קוברים בבית הקברות, כי הפחד הולך אחרי הריקוד. הפוסקים מדהימים. פוסק יהודי מוצא מה לומר שיהודי הוא דבר נפלא. אני מבין שזה באמת בשביל פוסקים.

אבל אריסטו אומר את המשל הזה, הם דיברו על זה, שאין ליהודי בחירה, זו עוד הקדמה. הוא אומר הקדמה אחרת, ניסיתי לעשות בלי זה. הוא אומר הקדמה אחרת: שבחירה לא אומרת שאפשר תמיד לקחת את זה בחזרה.

כמו שאדם חלה, ועכשיו הוא חולה, נגיד שאדם שחלה, נגיד אבל עכשיו הוא לא בעל בחירה, כי הוא לא יכול לחזור להיות בריא בלי תהליך שלם, או שהוא יכול להתרפא או לא. זה נכון שיש דברים שזה נכון. זה דבר יותר פשוט. אבל אני רוצה להוציא יותר דבר פשוט.

מה? כשהוא רקד החוצה מהחלון? המחשבה הייתה שינוי. אבל האדם שלא רצה להתרפא, הוא מסתובב שם. נגיד שהוא עשה. זה עניין אחר. יכול להיות להיות, אבל לא החופשי.

סיכום: "משובח" - להיות אדם מסוג מסוים

אבל האם "משובח" יכול להיות אדם שהסבא שלו עשה? כן, כי אתה חושב שמשובח אומר שהוא יותר אדם. להיפך, משובח לא אומר שאתה קונץ לעשות. משובח אומר שאתה בעצם אדם, סוג טוב של אדם.

זה חוזר לדבר הבסיסי האחר. לפני זה, במובן מסוים, בקשות הן גם השלמות של אדם, רק חסר, צריך לעשות משהו עם זה. אבל משובח, שאתה סוג כזה של אדם, זה שבח. לא שעשית משהו עכשיו, או שמשהו התחיל עכשיו, נעשה קונץ.

כמובן, אומות העולם מאוד שמחים עם היהודים שלהם. מה יש לך להיות לא שמח? לא היית קודם. עושה ממוצע. זו לא שום מעלה, זו לא מעלה אנושית.

אני יודע שהאדם הזה, אני כבר יודע את הציור שלי. ציור אומר רק שזו שלמות של אדם. זה הדבר, זה לא קונץ, זה הדבר הנכון כאן.

השלמות של אדם והקשר לדורות

מהות השלמות והשכר

לפני זה, במובן מסוים, הבקשות שלו הן גם לשלמות של אדם. רק, מובן מאליו מה צריך לעשות עם זה. אבל, משבחים שאתה סוג כזה של אדם, "רודף שלום". לא שעשית משהו עכשיו, או שמשהו התחיל עכשיו, שנעשה "קונץ".

כמובן, כמובן אנחנו מאוד שמחים עם העניינים שלו. מה זאת אומרת שאתה לא שמח? לא הבנת מה שאמרתי. אני רק סובר שזו לא מעלה אנושית. אני יודע שאתה אדם, אני כבר יודע, משלמים. "משלמים" אומר רק שזו שלמות של אדם, ואתה צריך לזכור שהקב"ה הוא לא סוכריות וסביבונים שהוא מחלק לילדים טובים.

הקב"ה הרי כמו שכתוב בכל הספרים, זה דבר יצירתי. כי מלהיות אדם טוב נעשים טוב. כי אם זה טוב, כמובן, הרי זה תענוג, הרי זה תענוג.

הקשר בין דורות אחרי המוות

אתה צודק שדרך הטבע היא שחסד נגמר בנקודה מסוימת, כי זה לא נשאר לנצח, כי אנשים מתים. יפה מאוד. אז בדיוק על זה, כי ביארצייט ההורים מתעלים בדיוק על זה! כי לכן הם באים לחתונות זה על זה! הוא כאן בנקודה מסוימת, נכון, לא רק בחתונה, כל החיים גם. הוא מתכוון לבן. אתה לא רק אתה, אתה גם... כבר אמרתי חידוש גדול מה שאמרתי, כי כמובן זה כמובן.

המבט של אריסטו על אושר אחרי המוות

לכן, אפילו אריסטו אומר שכשהוא מדבר בתחילת הספר שלו על להיות אדם מאושר, כשהוא משלים, הוא אומר ששלמות של אב תלויה בילדיו גם. הוא מדבר על השאלה, הוא אומר: האם מאושרים אחרי המוות? הוא אומר כמובן, כל עוד זוכרים אותך, וכל עוד לאדם יש השפעה. הוא גם אומר, האם... יכול להיות שזה לא הולך לנצח, אבל אפילו אריסטו, האפיקורוס הגדול כביכול, גם סובר שהאב בא לחתונה של ילדו.

הוא אומר כך, הוא אומר: שאם לא, אתה יכול לדמיין? תדמיין, תחשוב, הוא היה אדם טוב, ועכשיו, כי הוא כבר לא היה בגוף, הוא כן, ועכשיו לבנו יש צרה, וזה לא נוגע לו? גם הוא אדם טוב. לא לדעת שהוא אדם טוב, במובן מסוים זה לא עובד.

ומהצד השני זה לא שייכות רק שלפחות לגבי מלווה את החיים, ועיקר החיים, החלק מזה שאני מרוצה הוא שאני מדמיין שאבא שלי מרוצה בגן עדן, אני לא יודע מה לומר לך.

זה היה מאוד מוזר בלי זה, כי זה טבעי.

אני לא מדבר על זה שהאב חי, הוא קיים באמת.

יכול להיות שבלי זה זה לא היה הגיוני, אני לא יודע, צריך לדון בזה, זה עניין במחלוקת.

המוטיבציה הרציונלית והאגואיסטית

אבל זה בטוח, אני רק מוציא את הרציונל, הרמה הבסיסית האגואיסטית של זה, שמה שאני זה לא רק מה שאני מרגיש טוב עם עצמי, אלא אם הולך לי טוב, יש נגיעה מסוימת שהולכת להורים שלי, שיאריכו ימים.

אפילו כשהם מאריכים ימים, מסכימים שיש לך דבר כמו נחת מהילדים, למה?

מה זה קשור?

מה זה קשור?

מה ההבדל שהוא מת?

הוא אשם?

הוא לא יודע.

הבעיה של "ידיעה" ואושר

אגב, יש לו בעיה קטנה, הוא לא יודע כלום.

הוא לא יודע.

לא, לא, אני מתכוון באמת.

לא, לא, אתה זוכר את ה"אובייקטיבי" שלנו.

זה שלאב יש חיים טובים כשלבנו הולך טוב, זה לא רק כי הוא יודע.

תלמיד: לא, לא זה.

רבי: לא, לא זה.

תלמיד: לא, בחייו.

רבי: כי אפילו כשהוא לא יודע זה גם כך.

תלמיד: אולי הוא לא יודע.

רבי: הוא לא יודע שהוא מאושר, אבל הוא עצם מאושר.

רק בוא נשכח מהמעשה שדים שלא צריך לדעת שמאושרים.

לאושר אין שום קשר לידיעה.

עדיף שיודעים, אבל אם לא יודעים זה גם טוב.

אדם יכול לא להרגיש מאושר.

לא, זה לא הדבר.

יכול להיות אבל, יכול להיות, הוא יכול לא להרגיש, אבל יכול להיות.

אין לו מודעות.

יכול להיות, זו הכרה אחרת.

כן, אולי לא, זו הכרה אחרת, האם המתים יודעים או לא.

מחלוקת בגמרא.

יש מחלוקת.

יש גם מחלוקת אם הם קיימים.

יש גם מחלוקת אם הם קיימים על הצדיקים.

לא רק על המתים, על הצדיקים יש מחלוקת.

אמת?

לא על הצדיק שלי.

יש יהודים שמודעים שהנשמה כאן, ויש יהודים שלא מודעים.

סיכום: הצד האנושי והרציונלי

יש אנשים שאומרים ש...

מי?

כן, החיים, אני לא חוקר על השארת הנפש.

התולדות זה לא התולדות.

יש אנשים שאומרים שכל אדם הוא ברכה על ילדיו.

רוב האנשים. יש לך אנשים שלא? כן! וגם אצל הנינים רוב האנשים לא מפריע. כן! וכתוב אפילו שהוא עוד חי, "עד כאן רחמי אב על הבן". כן? כי אתה רואה שזה לא היה, אפילו בשביל אדם מבוגר, זו עוד שאלה מה זה. כן, זה אולי עושה על אף רגע, כן?

והנינים המבוגרים יותר, כל הסבים שיש להם נינים, אני אומר שהם באים לפחות. אה, באמת, באמת לא, הם לא רואים את זה? כן, זה כבר נכדים גדולים. כן, זה כבר נכדים גדולים. לא, אני מתכוון יכול להוביל.

בקיצור, זו מילה אמיתית. עוד, זה יכול להיות נכון. לא, יש אחד שנעשה ראוי, יכול לומר. היה התוועדות על להיות, שהוא רואה מזה לראות. הוא היה שואל. הוא מנסה שזה רציונלי. לומר בתור אמונה, כל אחד יכול לומר. חכמה שהוא אומר בתור שכל. זה להיות מיינדסט. כל אחד לצד שלו יש משהו עניין עם המתים, אין שום אנושי. לא, כלום. סיפורים חלשים. סיפורים אחרים. אוקיי.

בקיצור סיפור, זה המסכים. מי? היה... לא, זה לא עם כבר עם זה. אין להם שום אחר. נגיד א... אה, אני... אוקיי, הטעיתי אותך. הם אומרים איתך! אין להם שום אחר. אצלך אוהבים יותר ממך על זה. אוקיי, יפה. נעמוד. כן.

שיעור בשמונה פרקים לרמב"ם – פרק ד' (חלק א)

נושא: הקדמה לקניית מידות ובירור סוגיית הבחירה

פתיחה: חזרה על היסודות

רבותי, היינט איז בחודש שבט, יא. היינט איז "בסך הכל בלבול של עולם", זאגסטו, און איך מיין אז מ'דארף ווערן מער גראד.

שוין, איז אזוי, אונז ווילן ממשיך זיין ווי אזוי. אונז האלטן מיר דא אין אזא סארט מבוכה וואס איך גיי אויסקלארן אביסל, און וואס ס'בלייבט וועט מען ווייטער בלייבן אומקלאר, אז מ'זאל "אט ליעסט" [at least] וויסן מיט וואס מ'איז אומקלאר מיט עפעס.

אונז האלטן אז אונז האבן געלערנט אז ס'איז דא אזא זאך וואס הייסט "מידות טובות", וואס דאס איז די שלימות פון די חלק המידות. ווי אזוי רופט עס דער רמב"ם, די חלק וואס האט מידות? די "חלק המתעורר" פון דעם מענטש. אויף אידיש: די "desiring part". "מתעורר" גייט קיינער נישט וויסן וואס ער מיינט. און די מידות זענען די סארט מידות... זענען דאס די... אונז רופן עס געווענליך די "habits", די הרגלים וואס מאכט א מענטש האבן די ריכטיגע מעשים.

וואס זענען די ריכטיגע מעשים? די דרך הממוצע, די מעשים הממוצעים. דאס איז וואס אונז האבן געלערנט ביז יעצט באופן הכי פשוט, יא? אונז זענען מער ווייניגער געווען מאריך אין זייער אסאך פרובירן צו פארשטיין.

צוויי וויכטיגע זאכן וואס מ'דארף שוין האבן אין קאפ כדי צו קענען ממשיך זיין – איך גיי עס נישט איבערזאגן, איך דערמאן עס נאר:

1. מבנה הנפש: אונז האבן פרובירט צו פארשטיין שטארק די "structure", די "idea" פון וואס זענען די חלקי הנפש. אדער אפילו מער בפרטיות: וואס איז דאס א מידה? וואס איז דאס א אהבה, אזויווי א "like" אדער א "dislike"? וואס איז דאס א פעולה? וואס איז דאס די הרגל? וואס זענען די אלע זאכן פונקטליך – האבן מיר עס געלערנט.

2. דרך האמצעי: און אויך האבן מיר געלערנט באריכות וואס איז דאס די "דרך הממוצע" אביסל. אונז האבן אביסל מסביר געווען וואס ס'איז, אז ס'איז א "balance" און א געוויסע "judgement" [שיקול דעת] וואס אויב מען געבט זיך אן עצה צו קענען זען וואס ס'איז.

ס'איז נישט א האלב פון א קאפ – זייער וויכטיג צו געדענקען – ס'איז נישט האלב פון א קאפ אדער האלב פון אזויווי א "power", נישט אזוי אנגעצונדן... נאר "put the oven on medium" [לייג דעם אויוון אויף מידיום]. נישט דאס איז דער דרך האמצעי. דרך האמצעי איז צו וויסן ביי יעדער מאכל ווי הויך די אויוון דארף זיין. כאפסטו? אז אין דרך האמצעי ליגט אלעמאל א דעת. זעען מיר וואס מיר האבן געלערנט: דעת איז דער דרך האמצעי, ס'איז אן ענין פון דעת, אביסל מער ווי ס'איז אן ענין פון וואס אונז וואלטן גערופן "מידות", אבער דאס מיינט אמת'דיגע מידות.

אקעי, דאס זענען די צוויי יסודות. דאס איז געווען, לאמיר זאגן, דריי-פיר שיעורים אויף יעדע איינע פון די יסודות, און דאס איז מער ווייניגער געווען ביז היינט.

הקדמה לפרק ד': כיצד קונים מידות?

יעצט, פאר אונז גייען צו די פערטע זאך, וואס דאס איז צו דורך גיין יעדע מידה – דער רמב"ם האט דא א ליסט פון מידות, איך מיין אז ער האט א ליסט פון ניין מידות, און ער ברענגט נאר די ליסט בתור דוגמא צו פארשטיין וואס דער דרך האמצעי איז, אבער באמת'דיג דארפן מיר אביסל רעדן פון יעדע איינע פון די מידות אויף די ליסט, דארפן מיר האבן די נעקסטע ניין מאנאטן. אבער פארדעם דארפן מיר לערנען נאך א וויכטיגע זאך, א כלליות'דיגע זאך, וואס מיר האבן שוין אנגעהויבן צו לערנען. איך געב ענק נאר צו פארשטיין פארוואס דאס וואס מיר האבן גערעדט די לעצטע צוויי וואכן איז באמת הקדמה נחוצה צו וואס מיר זענען עוסק.

וואס דארפן מיר לערנען? מיר דארפן לערנען קודם כל וויאזוי מ'באקומט די מידות. דאס ווייסן מיר שוין אביסל, מיר האבן שוין געלערנט. דער אמת איז דער רמב"ם, מיר וועלן עס נאך זען אינעווייניג, איך מיין אין יענע שטיקל... וואס איז דער נעקסטער שטיקל? איך קען זאגן אזוי, דער דריטער שטיקל אין פרק ד' רעדט וועגן דעם.

וויאזוי באקומט א מענטש די מידות טובות? דער רמב"ם זאגט: דורך איבערחזר'ן די מעשים וואס קומען פון די מידות אסאך מאל דורך א לאנגע צייט. דאס איז דער מער ווייניגער "language" פון דער רמב"ם. וויאזוי באקומט מען גוטע מידות? יא? אז מ'חזר'ט די מעשים וואס וואלטן געקומען פון די מידות. איך האב נאך נישט די מידות. מ'טוט איבער דעם... דאס הייסט אויף אידיש: "Fake it until you make it". מ'טוט איבער די מעשים וואס וואלטן געקומען פון די מידות א לאנגע צייט, ביז מ'באקומט זיי. נאכדעם טוט מען די מעשים פון די מידות.

"מעשה" מיינט נישט דוקא א מעשה, ווייל ס'איז א "judgement". ווייל מ'ווייסט ווען יא און ווען נישט צו טון, דאס איז "at times" די מידה.

שאלה: שטריימל זאגט, זיך נישט אויפרעגן איז אויך אזא זאך?

תשובה: יא, יא. ס'איז א חטא, יא. ס'איז א געוויסע אהבה יא צו טון אדער נישט טון, א מניעה אדער א שנאה קענסטו עס רופן. יא. דאס איז, יא.

מאמר מוסגר: מהו חינוך?

און וועגן דעם שטייט דארט דריי "levels" אין די סדר עבודת המידות, ס'איז דא דריי לעוועלס:

1. לעוועל נומער 1: מ'טוט אן האבן די מידה, יא. וויאזוי קען מען עס טון? דורך א... באלד וועלן מיר זען אביסל מער, אבער מ'טוט עס דורך א געוויסע... קענסט עס טון פון חינוך, אדער איינער אנדערש זאגט דיר עס צו טון.

וועגן דעם איז חינוך זייער וויכטיג. חינוך איז נישט אזוי ווי אלע דרשנים זאגן היינט אז חינוך איז אריינצוגעבן א ליבשאפט אין די קינדער. מ'געבט נישט אריין קיין ליבשאפט אין קינדער, ס'איז "nonsense", ס'איז "never worked". חינוך איז צו מרגיל זיין מענטשן. מענטשן האבן א טבע, זיי האבן ליב וואס זיי זענען צוגעוואוינט. נאכדעם וואס ער האט געלערנט – "whatever excuse works for that", ס'איז נישט אפילו וויכטיג פארוואס – צוביסלעך האט ער די ליבשאפט קומט פון דאס טון. נישט אז מ'קען דירעקט מאכן א מענטש ליב האבן, איך ווייס נישט וואס דאס מיינט. מ'האט עס ליב "naturally", און די ליבשאפט קען מען אריינגעבן דורך דעם וואס מ'טוט עס, האט מען עס ליב.

איינער מיינט איינער זאל זיין... איך האב נישט אז קינדער זאלן עס ליב האבן. אקעי, איך בין נישט א "שעריף" [Sheriff], א שעריף. יא, א שעריף, איך זאג זאכן זענען נישט נוגע.

2. לעוועל נומער 2: בקיצור, נאכדעם אין די צווייטע לעוועל באקומט מען די מידה.

3. לעוועל נומער 3: און די דריטע לעוועל טוט מען שוין ווייל מ'האט די מידה.

ביידע – סיי דער וואס האט נאכנישט די מידה, וואס מ'רופט אים נעמליך א "מושל בנפשו" אין פרק ו', סיי דער וואס האט יא די מידה, וואס אונז רופן אים א "צדיק גמור מעולה" אין פרק ו' – ביידע טוען די זעלבע זאך. די גאנצע חילוק איז אז דער האט די מידה און דער האט עס נאכנישט. שטימט? ס'איז זייער וויכטיג צו געדענקען, ס'איז אביסל א "cycle", אבער דאס איז וויאזוי דאס גייט, אקעי?

סוגיית הבחירה: מה נוגע למעשה ומה לא?

יעצט, וואס מיר דארפן דא אויסקלארן איז דריי אנדערע שאלות וואס האבן צו טון מיט די ווארט וואס הייסט "בחירה". פארדעם האב איך אריינגעברענגט די סוגיא פון בחירה די לעצטע צוויי וואכן, ס'איז זייער וויכטיג ארויסצוהאבן וואס גייט דא פאר. לאמיר פרובירן צו מקדים זיין, פארוואס בכלל די נושא פון בחירה קומט דא אריין? אין וועלכע וועג ס'קומט נישט אריין, און אין וועלכע וועג ס'קומט יא אריין?

וויאזוי קומט עס נישט אריין?

קודם כל, ס'קומט נישט אריין אויף די וועג וואס לכאורה דער רמב"ם אליינס רעדט אפשר וועגן יענע וועג אין פרק ח', מ'וועט אנקומען דארט, מ'דארף מיר זען אויב דארט מיינט ער יא דאס, איך בין חושב אז נישט, אבער איך קען נישט זאגן גארנישט ווייל איך האב נישט געענדיגט. אבער איין וועג וואס מענטשן מיינען אז ס'קומט אריין בחירה "any time" ווען א איד רעדט וועגן ווערן בעסער, וועגן מידות טובות – ס'איז נאר איין וועג פארט פון ווערן בעסער, און ס'טראכטן מענטשן אז דארט קומט אריין א נושא פון בחירה.

פארוואס קומט אריין די סוגיא פון בחירה דעמאלטס? ווייל טאמער א מענטש קען נישט "בחר" זיין, א מענטש "choose'ט" נישט אליינס וואס צו זיין, איז נישט אינטערעסאנט די גאנצע מעשה, קען מען נאך סתם גיין שלאפן, און "whatever happens will happen anyway". שטימט? ניין, ס'שטימט נישט, אבער אזוי זאגן מענטשן "sometimes", און אין דעם מיינען מענטשן שטייט אין הקדמת שמונה פרקים די נושא פון בחירה.

פארוואס קומט עס נישט אריין? ווייל לויט ווי איך האב גערעדט – איך גיי נישט צופיל אריינגיין פארוואס ס'קומט נישט אריין, איך מיין אז ס'איז קלאר אז ס'קומט נישט אריין. פארוואס? בעיקר ווייל ס'מאכט נישט קיין נפקא מינה. אויב ס'איז נישטא קיין בחירה, איז אויך נישטא קיין בחירה אויב איך גיי יעצט לערנען אדער נישט לערנען, ס'איז אויך נישטא קיין בחירה פאר דעם וואס געבט זיך אן עצה, נישט צו געבן זיך אן עצה, נישט צו געבן זיך אן עצה. ס'איז אפשר א קשיא אויף די אייבערשטער, פארוואס איז ער געגאנגען עפעס חייב זיין אויף נישט פאר די וואס האבן נישט קיין בחירה. שוין, די קשיא אויף די אייבערשטער איז דא אסאך, נישט דא איז די ערשטע פראבלעם.

"סאו" [So], ס'איז נישט פונקט אזוי וויכטיג לגבי די נושא, איך זע נישט פארוואס ס'זאל מאכן "any" נפקא מינה למעשה. אונז רעדן דאך נאר זאכן וואס זענען נפקא מינה למעשה אין די שיעור, אין די "limit". סאו, וואס האט אים באדערט אז איך האב נישט קיין בחירה? די אז בחירה וואלט דיך באדערט? אז בחירה וואלט דיך באדערט אדער נישט? אויב ניין... אקעי, ס'איז נישט נוגע. וואס קען איך טון פונקטליך? די גאנצע זאך האט א קלוז'ע [inclusive/colossal?] אחריות אין די זעלבע שפיל. סאו ממילא, אז איך קען נישט זיין נוגע אין די מעשה... סאו אזוי קען נישט זיין, און קען מען רעדן פארוואס ס'קען נישט זיין, אבער איך האב נישט געוואלט אריינגיין אין דעם. איך מיין אז איך האב גערעדט שוין דעם לעצטע מאל. אויך האט ער געזאגט א שיעור נעכטן אין לעיקוואוד, נאך צוויי טעג צוריק אין אן אנדערע שיעור. אויב מיר האבן גענוג צייט מסביר צו זיין יענץ.

וויאזוי קומט עס יא אריין?

אבער ס'זענען דא נאך צוויי וויכטיגע שאלות וואס זענען יא זייער שטארק נוגע, וואס גייען אונטער די כותרת, אונטער די "heading" פון...

[פניה לאחד המשתתפים:] ר' יואל, אויב דו ווילסט זיין אין די ווידעא קענסטו זיך זעצן אזוי. איך זאג דיר סתם, אז דו שטעקסט פאראויס דיין קאפ זעט מען דיך פאר מיר. דו קענסט, ס'שטערט מיר נישט, איך זאג דיר נאר, אויב דו ווילסט. אדער דו ווילסט זיין "freaking the video" אביסל פאר דיינע אייגענע "accounts", "if you want to do that", שוין, וואס זאל איך מאכן? איך גיי זאגן גארנישט, איך זאג גארנישט, ס'גייט בערך דא, ס'איז זיינע ווילן.

און יעצט זאג איך אזוי, ס'זענען דא צוויי... וואס? ס'זענען דא צוויי שאלות וואס זענען יא זייער שטארק נוגע צו די נושא פון... וואס מ'קען רופן די נושא פון בחירה, אבער איך רוף עס נישט אזוי. איך מיין אז דער רמב"ם אמאל ווען ער רעדט וועגן בחירה רעדט ער וועגן דעם, אבער איך האב נישט אויף די מינוט קיין ראיה ברורה, אדער נישט גענוג. מ'קען אריינגיין אין דעם שפעטער אויב מ'וועט וועלן און ס'וועט זיין צייט. אבער ס'זענען דא צוויי שאלות וואס גייען אונטער די "header" פון בחירה וואס זענען נוגע, צוויי וויכטיגע שאלות, אפשר דריי שאלות. איך מיין אז איך האב שוין געזאגט דריי אדער פיר, איך געדענק שוין נישט וועלכע נאמבער פון מיינע נאמבערס איך האלט.

השאלה הראשונה: הקושי המיוחד בתיקון המידות

די ערשטע שאלה איז וואס מיר האבן גערעדט וועגן לעצטע וואך אביסל, די ערשטע האלב שיעור, וואס דאס איז די נושא פון אז ס'איז שווער פאר א איד, ס'איז שווער. איך וויל מסביר זיין פארוואס די התקשות איז שווער דווקא ווען מ'רעדט פון די נושא פון מידות טובות און נישט סתם א קושי.

למשל, ווען דו זאגסט מיר אז ס'איז שווער אזוי... למשל ווען דו זאגסט מיר אז איך דארף לייגן תפילין אינדערפרי. איך שטעל דיר, רוב מענטשן נעמען אן – פארגעס פון די נושא פון "determinism", פון דער אייבערשטער מאכט אלעס – רוב מענטשן נעמען אן אז ס'איז ביכולת, ס'איז אונטער זייער מעגליכקייט צו לייגן תפילין אדער נישט לייגן תפילין. אזוי רעדן, נעמען רוב מענטשן אן, אז מ'קען. קענסט לייגן תפילין. דו ווילסט שלאגן דיין חבר? קענסטו אים שלאגן. דו ווילסט אים נישט שלאגן? קענסטו אים נישט שלאגן.

"והכל מסור בידו". עס איז דיין רשות. דרך אגב, דאס איז דער לשון אין משנה תורה פאר בחירה, דער ערשטער לשון: "רשות אדם נתונה לו" [הלכות תשובה פ"ה ה"א]. "רשות" איז אן אייגענע ווארט, הערשאפט. יא, רשות איז טייטש ממשלה, הערשאפט. "והכל מסור בידו", עס ליגט אונטער דיין ממשלה צו לייגן תפילין, צו שלאגן דיין "friend", אדער נישט שלאגן. גראדע לייגן...

פרק ד' (המשך): קושיות בבחירה חופשית ושינוי המידות

די קשיא: ווי אזוי קען מען מצווה זיין אויף הרגשים?

צוויי וויכטיגע שאלות, אפשר דריי שאלות – איך מיין אז איך האב שוין געזאגט דריי אדער פיר, איך געדענק קיינמאל נישט וועלכע נומער פון מיינע נומערן איך האב.

די ערשטע שאלה איז, וואס מיר האבן גערעדט וועגן לעצטע וואך אביסל, די ערשטע האלב שיעור. ווייל די נושא פון אז ס'איז שווער פאר אידן [צו טוישן מידות], ס'איז שווער. איך וועל מסביר זיין פארוואס די קשיא איז שווער דייקא ווען מ'רעדט פון די נושא פון מידות טובות; ס'איז נישט סתם א קשיא.

מילא ווען דו זאגסט מענטשן [צו טון א פעולה], איז נישט שווער אזוי. מילא ווען דו זאגסט פאר א מענטש אז "איך דארף לייגן תפילין אינדערפרי" – איך שטעל זיך פאר רוב מענטשן נעמען אן, פארגעסן פון די נושא פון די דעטערמיניזם (determinism) פון "דער אייבערשטער מאכט אלעס", רוב מענטשן נעמען אן אז ס'איז בחירה. ס'איז אונטער זייער מעגליכקייט צו לייגן תפילין אדער נישט לייגן תפילין. אזוי נעמען רוב מענטשן אן, אמת? מ'קען. אויב מ'וויל קען מען לייגן תפילין; אויב דו ווילסט שלאגן דיין חבר קענסטו אים שלאגן, אויב דו ווילסט אים נישט שלאגן קענסטו אים נישט שלאגן.

כאילו ס'איז בחירה, ס'איז די "רשות". דער דרך הגדרה, רמב"ם'ס לשון אין משנה תורה פאר בחירה, די ערשטע לשון על הסדר איז "רשות": "רשות האדם מסורה לו". רשות איז אן אייגענע ווארט, הערשאפט. יא, רשות איז טייטש ממשלה, הערשאפט. די בחירה, ס'ליגט אונטער דיין ממשלה צו לייגן תפילין, צו שלאגן דיין פריינט אדער נישט שלאגן. גרונטליך פארשטייט יעדער איינער אז ס'ליגט אונטער דיין ממשלה, ממילא פארשטייט יעדער איינער אז ס'איז דא א מצוה וואס זאגט דיר "שלאג יא", "שלאג נישט", "לייג יא תפילין". פארשטייסט וואס איך זאג דיר? ס'מאכט סענס (sense).

די מבוכה ביי "ענינים פנימיים"

ווי נאר אבער איך הייב דיר אן צו זאגן זאכן וואס מיר רופן זיי "ענינים פנימיים", אדער מיר רופן זיי "פילינגס" (feelings), הייבט זיך אן א גרויסע מבוכה. יא, מיר האבן גערעדט וועגן דעם לעצטע וואך. אויב ס'שטייט אין די תורה "האב נישט מורא" – ס'שטייט גראדע אין די תורה; אויב ס'שטייט אין די תורה "האב נישט ליב", "האב יא ליב" – הייבט זיך אן א גאנצע שאלה: וואס הייסט "האב נישט ליב"? איך האב יא ליב!

מיר האבן גערעדט וועגן דעם, ס'איז דא וועגן דעם אן אומקלארקייט. און מיר זענען נוטה צו די צד אז געווענליך איז נישט אמת – הייסט ס'איז נישט אמת דאס וואס מענטשן זאגן אז זיי האבן ליב כאילו פון זיך אליין. אפשר אין א געוויסע לעוועל (level) יא, אבער באופן כללי טראכטן מיר אזוי ווי מיר האבן געלערנט לעצטע וואך, אז לפחות צו א גרויסע סך מער ווי מענטשן דמיונ'ען, קען מען גאנץ גוט ליב האבן, מ'קען גאנץ גוט פיינט האבן. נישט אזוי שווער, אמת?

מיר האבן גערעדט ווי אזוי מ'איז זוכה צו אנהייבן ליב האבן איינעם. וואס? וויאזוי? זיין תורה-שיטה? ניין, דאס איז א ליטווישע תורה-שיטה. ער רעדט אויך טעמים אפשר. אבער יעצט רעדן מיר פון די מחשבה. וואס? טראכטן גוטס אויף אים, זייער פשוט.

מחשבה איז א מעשה

וויאזוי קען מען טראכטן? טראכטן איז א מעשה. טראכטן איז א מעשה, טראכטן איז נישט קיין פילינג (feeling). אויף טראכטן איז יעדער איינער מודה – איך מיין, ס'איז אפשר שווער, אבער יעדער איינער איז מודה אז מ'קען טראכטן וואס מ'וויל. מחשבה, as opposed to feeling (אין קעגנזאץ צו געפיל). ממילא, טראכט גוטס – דאס וועט דיר ברענגען ליב האבן. ס'איז נישט אזוי קאמפליצירט. יא, איך האב גערעדט וועגן דעם לעצטע וואך. טראכט נישט וועגן די זאכן וואס ברענגען פחד – דאס איז "נישט מורא האבן".

איי, איך האב נישט געזאגט אז ס'איז גרינג. גרינג איז נישט די פראבלעם. גרינג און שווער איז א צווייטע לעוועל (level) קשיא. ס'איז שווער, אפשר דארף מען זיך אביסל פלאגן, אבער ס'איז נישט אוממעגליך. "אוממעגליך" איז א גוטע קשיא. "שווער" איז שווער, נו נו.

איך מיין, דאס פרעגט פריער: פארוואס האסטו אים פיינט בכלל? אויך גוט. אבער ער האט טענות. איך מיין צו זאגן, דער ענין אז דו ביסט pushing yourself (שטופסט זיך) צו עפעס וואס דו האלטסט זיך נישט דארט... ס'איז פושינג. איך בין נוטה... אקעי, אבער דאס איז נישט אונזער פונקט. איך בין נוטה מער, איך בין מער נוטה – ווייל איך בין שטופ אויף די צווייטע זייט, ווייל דער עולם איז זייער איינגערעדט אז זיי פילן, זיי האבן נישט קיין שליטה אויף זייערע פילינגס, "איך האב ליב, ווייל עפעס האב איך ליב, ס'איז א דרך נס". ס'איז אויך אמת, אבער מ'קען עס אויך "העקן" (hack) אזוי: אז דו וועסט טראכטן, וועסטו ליב האבן אדער פיינט האבן.

יעצט, אה, דאס איז נאך א נושא, מ'קען אויך זאגן אן אנדערע תירוץ, אבער אפילו מ'וועט זאגן אז ס'מיינט ליב האבן און פיינט האבן, איז עס נישט אזוי שווער. דאס איז איין לעוועל קשיא.

די טיפערע קשיא: וואס איז גדר "מידה"?

אבער יעצט וויל איך זאגן אז ס'איז דא א גרעסערע קשיא וועגן דעם. דער רמב"ם זאגט נישט... די רבנן טיילן זיך אויס, ס'איז דא א חילוק אין די מצוות, אין די אופנים פון מצוות. ס'איז דא מצוות פון דרך הארץ, וואס דער רמב"ם לערנט אז ס'איז א מצוה צו האבן גוטע מידות. באלד מיר רעדן פון דעם אן די לשון פון מצוה, אבער אפילו מ'רעדט אין די לשון פון מצוה: ס'איז דא א מצוה צו האבן גוטע מידות.

ס'איז דא א מידה, לאמיר זאגן מידת ה... איך ווייס וועלכע מידה, די ריכטיגע מידה. איך ווייס נישט צו דער רמב"ם רופט עס יא, נאר לאמיר נעמען פאר אלעס, די ריכטיגע מידה צווישן קמצנות און כילות [קמצנות יתירה], די ריכטיגע מידה פון פזרנות און נדיבות. דאס רופט דער רמב"ם "די ריכטיגע מדה", [און דאס] איז א מצוה. ס'איז א מצוה צו האבן די מדה.

יעצט, פון וואס באשטייט די מדה? וואס טייטש צו האבן א מדה? וויאזוי האט מען א מדה?

א מדה איז א סארט מענטש, אמת? וואס מיינט זיין "אזא סארט מענטש"? ס'מיינט איינער וואס האט ליב אזעלכע סארט זאכן, און וואס ער האלט אז אזעלכע סארט זאכן זענען גוט, וכו', און אויך ער טוט זיי. אבער ס'איז זיין אזא סארט מענטש, אמת? אדער א פשוט'ע וועג צו זאגן: מען קען נישט האבן א מדה אין איין טאג אדער אין איין מאל. ס'איז נישטא אזא זאך. די מצוה פון מדות איז א מצוה וואס איז נמשך זמן רב. ווי לאנג? איך ווייס נישט וואס דער מינימום, אפשר דער מאקסימום, דער גרעסטער שיעור לחומרא וואלט געווען א גאנצע לעבן. קען זיין אז ס'איז צו שווער צו זאגן אזא שיעור, דארף מען טרעפן קלענערע שיעורים למעשה.

מידה: ווער דו ביסט, נישט וואס דו טוסט

אבער מ'האט נישט די מדה [גלייך]. א מדה איז נישט א description (באשרייבונג) פון א זאך וואס דו טוסט, ס'איז א description פון וואס דו ביסט. וואס הייסט וואס דו ביסט? וואס דו ביסט לאורך הזמן. דאס הייסט, לאמיר זאגן דו האסט די מדה פון כעס, אדער לאמיר זאגן די ריכטיגע מדה פון נדיבות. מדת הנדיבות מיינט אז אמאל געבט מען יא, אמאל געבט מען נישט, און מ'געבט נישט צופיל. ווען מ'געבט, געבט מען פאר אן ענין. יא? וויאזוי האסטו די מדה? פון איין מאל געבן האסטו עס נישט.

א גמרא קען זאגן אז לויט מדת הנדיבות, קען מען נישט געבן א טויזנטער. ס'איז נישט קיין נדיבות. דאס איז שוין וויאזוי מ'ווערט. דאס איז די שאלה פון וויאזוי. איך רעד נאר וואס ס'איז.

ער זאגט נישט... ער זאגט מדות איז בכלל נישט אזוי. מ'דארף האבן די יארן צו טון מדות צו זיין א כלי. ס'איז שווער צו באקומען. איך רעד נישט נאר צו ווערן, אבער ס'איז נישט קיין...

[תלמיד:] מ'איז נישט אין איין טאג. מ'ווערט אין איין טאג.

[רבי:] ניין, מ'איז נישט אין איין טאג. דאס איז שוין וויאזוי מ'ווערט. דאס איז די שאלה פון וויאזוי. איך רעד נאר וואס ס'איז.

ער זאגט נישט, ער זאגט מדות איז בכלל נישט אזוי. מ'דארף האבן די יארן צו טון מדות.

פיין, צו באקומען. איך רעד נישט נאר צו ווערן.

צו זיין! ס'איז דער definition (הגדרה) פון א מדה איז דאס וואס דו ביסט. ס'איז נישט קיין temporary (צייטווייליגע) זאך וואס דו טוסט.

מ'קען נאר וויסן די מידות ביים הספד

ס'איז אזוי ווי, איך וועל זאגן נאך א וועג צו זאגן, אז מדות זענען זאכן וואס מ'קען באקומען ביי הספדים. פארדעם שטייט "אשרי מי שבא לכאן ותלמודו בידו". וויאזוי ווייסט מען אז איינער האט גוטע מדות? מ'ווייסט פון די זאכן וואס מ'רעדט ביי א הספד. ביי א הספד רעדט מען נישט וואס דער מענטש האט געטון – "איין טאג האט ער געמאכט א מעשה טוב". מ'רעדט אז ער איז געווען אזא סארט מענטש. פארשטייט זיך, דערפאר איז ער געווען אזא סארט מענטש [ווייל] האט ער געטון אסאך גוטע מעשים, און אויך איז דא דער חינוך צו נעמען אסאך גוטע מעשים צו ווערן אזא גוטע מענטש. די אלע זאכן זענען אמת. אבער וואס מ'רעדט פון אז מ'רופט א מענטש "ער איז אזא סארט מענטש", איז באמת לאמיתו קען מען עס נאר זאגן...

פון דעם שטייט א פסוק, דאס זאגט אריסטו. אריסטו זאגט... ווער? דער הספד וואס מ'האט געזאגט אויף דער גאון וואס איז אריינגעפארן אין חדרים ביים קבורה איז געווען אויף איין מינוט, האט ער געזאגט אזא זאך, האט ער געזאגט "אה... ניין, ווייל דאס איז נישט קונה עולמו בשעה אחת." ווייט (wait), ווייט, בשעה אחת. איין מינוט, איין מינוט. קודם איז דא א נארמאלע הספד. א נארמאלע הספד איז אזויווי איך זאג "אחד היה אברהם", "ייחד שמו הקב"ה על החיים". דאס מיינט, ווייל צו זאגן אז א מענטש וואס ער איז, "ייחד שמו" מיינט ער איז אזא... ס'זאגט זיך "אחד היה אברהם". יא, אברהם איז א מענטש פון די מדה, פון די געטליכקייט, פון די סארט זאך. ער איז נישט אזא מענטש ווילאנג ער האט נישט געענדיגט זיין "זיין א מענטש".

איך מיין, קענסטו אלעמאל זאגן... יא, ס'איז דא תירוצים. יא, יצחק איז געווען שוין בן עולה תמימה. אקעי. און דאס איז א פסוק. אריסטו זאגט דאס, אז קיינער רופט נישט... אין ענגליש זאגט מען, "one swallow doesn't make a summer" (איין שוואלב מאכט נישט קיין זומער). א זומער איז טייטש א פאר חדשים וואס ס'איז געווען הייס און ס'איז געווען די אלע זומערדיגע זאכן. די געווארענע זומער איז נאכנישט געווארן [מיט איין טאג].

די זעלבע זאך זאגט אריסטו... ניין, סולון (Solon). אקעי, סולון. סולון איז געווען פון די חכמי יון. סולון האט געזאגט, מ'רופט נישט קיינעם גוט נאר נאכן שטארבן. און ס'איז דא אסאך מפרשים וואס ער האט געמיינט, אבער ס'איז א פסוק אין קהלת, מ'דארף נישט אנקומען צו סולון. ס'שטייט "טוב שם משמן טוב ויום המות מיום הולדו". וואס איז די טייטש פון דעם פסוק? זאגט רש"י, "טוב שם משמן טוב" – ווען קען מען וויסן אז דער מענטש האט א גוטן נאמען געהאט? "ביום המות". ווען ער איז געבוירן, וואונטשט מען זיך ער זאל זיין א גוטער. נאר ווען ער איז געשטארבן, קען מען וויסן אז ער האט א שם טוב, "אשר יצא בשם טוב מן העולם". דעמאלט קען מען רופן דעם שם, נאך חלות השם מיט די טובה נאך א גאנץ לעבן.

תשובה און "קונה עולמו בשעה אחת"

אקעי, לאמיר שוין נישט... איך זאג דאס איז א גוזמא, דאס איז א גרויסע חומרא, ווייל מיר זענען אלע לעבן נאך דא. און הניחא, מ'קען תשובה טון עד יום מותו. פארקערט, ווייל אין א געוויסע זין, איינער טוט תשובה, איז ער פשוט דרייט איבער זיין גאנצע מעשה, זיין גאנצע לעבן, און צום סוף האט ער תשובה געטון. אזוי ענדיגט זיך אלעמאל די מעשה, אז ער איז געווארן אזא מענטש. נישט דאס וואס מ'קען תשובה טון עד סוף ימיו, און ער גייט זיך מדבק זיין אין די סארט תשובה, די תשובה מאהבה. איז נישט ווייל זיין איין מינוט איז שטערקער ווי א גאנץ לעבן, נאר ווייל דער ענד (end) איז שטערקער אסאך מאל ווי דער גאנצער זאך. ער זאגט אז דאס למעשה האט ער אלעמאל געוואלט בעטן תשובה און ס'איז אים געווען שווער, און למעשה האט זיך געענדיגט זיין לעבן, דער ענד פון דער מעשה איז געווען סוף שב תשובה. סאו (so) וואס איז די תשובה? פארשטייסט? ס'איז אן אנדערע פשט פון די "רגע אחת בתשובה", אדער ווי "יש קונה עולמו בשעה אחת". חוץ פון די קאצקער רבי'ס פשט אז ער האט געוויינט ווייל ער האט טאקע שוואכע מעשים.

די לומד'ישע קשיא: איז דאס "כוחו של אדם"?

עניוועיס, יעצט איז דאס איז די טייטש פון האבן א גוטע מידה. האבן א גוטע מידה איז טייטש סיי אז ס'איז דאורייתא, א גרויסע פנימיות, פארשטייסטו? האבן א גוטע מידה איז נישט גענוג אז מען זאגט, ס'איז נישט גענוג אפילו א "כובש את יצרו" א גאנץ לעבן, האט ער נאכנישט די מידה. ער מוז זיך אידענטיפיצירן דערמיט, ער מוז עס ליב האבן, ווי מיר זאגן א פשוט'ע ווארט, ער מוז עס ליב האבן, און ס'מוז זיין א זאך וואס לויט וואס ער איז – ס'מוז זיין וואס ער איז. ס'איז נישט גענוג אז... אפילו אויב דו וועסט זאגן אז א מענטש... א קשיא, וויאזוי קען מען ליב האבן? קען מען מאכן מעדיטעישאן (meditation), קען מען זיך אוועקזעצן, מתבונן זיין, און ליב האבן. זאגט ער, מ'האלט נישט יוצא. באמת, מ'איז נישט יוצא מיט מאכן א מעדיטעישאן אויף א מידה, מ'מוז זיין אזא סארט מענטש וואס האט ליב צו טון גוטס.

און וויאזוי קען מען דאס ווערן? וויאזוי איז שייך אזא מצוה? די שפראך פון מצוה איז אביסל אן אנדערע שפראך, די שפראך פון בחירה איז א בעסערע שפראך. וויאזוי קען מען זאגן אז אזא זאך איז בבחירה? סאו (so) איז דא צוויי קשיות. פארשטייסט?

די ערשטע קשיא איז וויאזוי מען קען עס טון בכלל. די תירוץ איז אז מ'קען עס טון דורך זיך מרגיל זיין, און דאס איז די טעכנישע תירוץ. סאו ס'פארלאנגט א שווערע זאך. ווען מ'זאגט פאר א מענטש, "ווער א גוטער מענטש", מ'קען נישט אמת'דיג ווערן א גוטער מענטש. מ'קען טון אסאך קליינע פעולות וואס האפנטליך וועלן דיך צוביסלעך מאכן פאר א גוטער מענטש. אקעי, מ'פארענטפערט די טעכנישע קשיא. סאו די טעכנישע פראבלעם איז נישט א גרויסע פראבלעם.

אבער ס'איז דא אזויווי אן הוה אמינא'דיגע פראבלעם, ס'איז דא א לומד'ישע פראבלעם דא. וואס איז די לומד'ישע פראבלעם? די לומד'ישע פראבלעם איז אז טאמער איז טאקע אמת אז מ'קען נישט ווערן אזא מענטש, ס'ווערט פון זיך אליין כביכול. מ'קען זאגן אזוי: מ'קען נישט ווערן א בעל מדות מער ווי מ'קען מאכן א בוים וואקסן. א בוים, וויאזוי מאכט מען א בוים וואקסן? מאכן א בוים וואקסן איז "כוחו של אדם"? ס'איז דא הלכות וואס דארף זיין כוחו. אויב איך האב איינגעפלאנצט א בוים, און איך האב עס געוואסערט, ווען איז דאס מיין כוח? איך קען מאכן א שחיטה אויף די ביימער וואס זענען געוואקסן? איך האב געשאכטן אן איילבירט, ווייל איך האב געטון עפעס א מצווה? איז דאס כוחו?

שיעור אין שמונה פרקים להרמב"ם - פרק ד' (חלק ג')

נושא השיעור: די למדנ'ישע פראבלעם פון "בנין המידות" – וויאזוי וואקסט א מענטש?

---

די למדנ'ישע פראבלעם: "מאכן" א בוים וואקסן

די למדנ'ישע פראבלעם איז, אויב ס'איז טאקע אמת אז מ'קען נישט "ווערן" אזא מענטש [אין איין מינוט], נאר ס'ווערט פון זיך אליינס – מ'קען זאגן אזוי: מ'קען נישט ווערן א בעל מדות מער ווי מ'קען מאכן א בוים וואקסן.

א בוים, וויאזוי מאכט מען א בוים וואקסן? "מאכן א בוים וואקסן" איז כוחי של אדם? ס'איז דא הלכות וואס דארף זיין "כוחי".

איך האב איינגעפלאנצט די זריעה, איך האב עס געוואסערט [געגאסן]. ווען איז עס מיין כוח?

מ'קען מאכן שחיטה אויב די בוים האט געוואקסן און ס'האט געשאדט איינעם? מ'קען זאגן אז ס'האט געטון עפעס א מצוה? ס'איז כוחי? ס'איז א גרמא? ס'איז אפילו נישט כוח כוחו.

איך קען מאכן א בוים וואקסן? איך קען מיר רעסטן [rest] יעדן טאג, נאך זיבעציג יאר האב איך א בוים וואס וואקסט. איך גיס עס [water it], ס'וואקסט די טבע פון די בוים, ס'ווערט אזוי, ס'וואקסט. אבער מ'קען נישט "מאכן" א בוים וואקסן. ס'איז נישט אמת'דיג בידיים של אדם.

ס'איז בידיים של אדם [נאר אין דעם זין] אז דו קענסט זאגן אז דו ביסט אחראי אויף די בוים, ס'איז דיין בוים. אוודאי קענסטו זאגן אז דו האסט געמאכט די בוים וואקסן. יא, אזוי ווי מ'קען נישט מאכן א מענטש.

חינוך: זריעה אדער בנין?

הרב וואלבע [זצ"ל] האט געשריבן א בוך, "זריעה ובנין בחינוך". ער זאגט אז חינוך איז מער אזוי ווי מאכן א בוים וואקסן ווי בויען א בנין. מ'קען נישט "מאכן" א מענטש. מ'קען איינפלאנצן, און אויב ס'איז געלונגען, וואקסט עס.

אבער דאס איז אויך אמת אויף די חינוך עצמו [פון די אייגענע מידות]. דאס איז דאך די מצוה. דאס איז א למדנ'ישע שאלה, נו? צו מ'קען מאכן קליימ'ען [claim ownership]? לכאורה, נו? "קליימ'ען" איז ווען מען איז עובד אין מזרע [בשעת די זריעה], נישט ווען ס'וואקסט. אבער דאס איז נישט ארויסגעברייטערט, דאס איז אויסער "עובד"? איז איין צוויידער?

איך וועל מסביר זיין אביסל בעסער די שאלה. זייטס גוט. אויב פראקטיש איז נישט אזוי א פראבלעם, די פראבלעם איז למדנ'יש. וואס איז די פראבלעם? לאמיך מסביר זיין א פשוט'ע זאך.

פארוואס זענען מיר אינטערעסירט אין "בחירה"?

מיר האבן גערעדט לעצטע וואך, און איינער האט מיר מקדים געווען מיט די פראבלעם, און איך האב מיר געזאגט נאך א וועג וויאזוי איך פארשטיי בעסער די פראבלעם.

מיר האבן מסביר געווען לעצטע וואך: פארוואס זענען מיר בכלל אינטערעסירט אין בחירה? פארוואס זאגן מיר אז כדי א מענטש זאל זיין א גוטער מענטש, כדי מ'זאל קענען זאגן עפעס ביי זיין הספד, כדי מ'זאל קענען זאגן א געוויסע מעלה פון א מענטש ביי זיין הספד – מוז ער האבן בוחר געווען אין די מעלה.

איר זענט מסכים צו די סטעיטמענט [statement]? יא. פשוט.

א מענטש וואס איז געבוירן געווארן מיט א גרויסן כשרון, קיינער זאגט נישט: "הוי בעל כשרון שבא מן הבריאה". חוץ אויב מ'מיינט צו זאגן אז ער האט *אויסגענוצט* זיינע כשרונות; ווי מ'זאגט, ער איז געווען אינטעליגענט, מ'מיינט צו זאגן אז ער האט *געטראכט*, נישט אז ער האט *געקענט* טראכטן.

אקעי, אויב מ'מיינט צו זאגן געוויסע זאכן האט ער גארנישט געטון דערמיט, דאס איז א קללה, דאס איז נישט קיין הספד. דאס איז נעבעך, יא.

איז פארשטייט יעדער איינער אז א מעלה, שבח האדם, איז נאר זאכן וואס זענען מיט זיין בחירה, אמת?

די אמת'ע סיבה פאר בחירה vs. די פילאזאפישע קללה

יעצט, און דאס איז די אמת'ע סיבה פארוואס אונז זענען מיר אינטערעסירט אין בחירה. נישט וועגן די reason [סיבה], נישט וועגן די problem [פראבלעם] אז אויב ס'איז נישטא קיין בחירה, מאכט דער אייבערשטער אלעס, וויאזוי קען זיין [ידיעה ובחירה]. דאס איז נישט מיין problem.

מיין problem איז אסאך מער, אז איך וויל אויסגעפינען: פאר דעם וואס איך זאג אז ס'איז דא זאכן וואס זענען "למעלה מבחירה" און ס'איז דא זאכן וואס זענען "למטה מבחירה", האבן מיר נישט קיין דברים טובים! נישט אויף דעם משבח איך אדער מגנה איך א מענטש.

אויף דעם וואס ער קען עסן, אויף דעם וואס ער איז הויך, אויף דעם וואס ער איז שיין – דו קענסט נישט משבח זיין אז ער איז שיין; דו ביסט משבח דעם אייבערשטן אז ער האט געמאכט א שיינעם מענטש, אבער נישט דעם מענטש, ווייל ער האט זיך נישט געמאכט. ס'איז נישט געווען אין זיין בחירה.

די problem פון בחירה – מיין problem – איז נישט "ידיעת הבחירה" [ידיעת ה']. ידיעת הבחירה איז סתם א קללה, ס'איז א קללה'דיגע זאך, אדער ס'איז א פילאזאפישע זאך. ס'איז א פילאזאפישע זאך, מיר וועלן רעדן דערפון למעלה. און וואס איז נוגע, אפשר איז בחירה נוגע צו מתפלל זיין צום אייבערשטן.

איך רעד וואס ס'איז נוגע צו זאגן אז א מענטש איז "גוט". א זאך, אויב א מענטש האט נישט די סארט בחירה וואס דו רעדסט פון אן אנדערע סארט בחירה, איז ער נישט גוט, ער איז נישט *מענטשלעך* גוט. ער איז אפשר גוט – דער אייבערשטער האט געמאכט א שיינע זאך – אבער ער איז נישט מענטשלעך גוט.

פון דעם, אויב למשל ס'איז דא א זאך, א מענטש וואס איז אזוי גוט "למעלה מבחירה" – דער אייבערשטער האט געשיקט א נשמה וואס טוט אזוי – דו וועסט נישט משבח זיין דעם מענטש; דו וועסט אים משבח זיין, אבער ס'איז נישט מענטשלעך. ס'איז צו גוט אדער צו ווייניגער, אדער ווען ס'איז צו שלעכט.

די סתירה: מ'איז משבח די "מציאות" וואס איז נישט בבחירה

טא אלע מיני אופנים וואס מיר זאגן – איך וויל נישט אריינגיין אין די חילוק פון אונס, וואס בחירה מיינט נישט דוקא נישט זיין אונס. אבער די ווארט איז, מיר וועלן אפשר רעדן דערפון מארגן.

אבער די ווארט איז אז בחירה איז א תנאי אין anything [עני עפעס] זאל זיין א גוטע זאך, א מענטשלעך גוטע זאך. און פון דעם זענען מיר אינטערעסירט אין פארשטיין וואס בחירה איז און וויאזוי ס'ארבעט, וואס זענען די limits [גרעניצן] דערפון.

ווייל אויב ס'האט א limit, אויב דו זאגסט אז א מענטש... יעצט פארשטייסטו ס'איז גוט. אויב דו זאגסט אז א מענטש קען נישט ווערן א גוטער מענטש למשל, אדער זיכער נישט אין איין טאג, קענסטו אים לכאורה נישט משבח זיין היינט אדער מגנה זיין היינט פאר'ן נישט זיין א גוטער מענטש. דו קענסט אים נאר מגנה זיין נאך הונדערט און צוואנציג ביי זיין הספד אפשר. אדער ס'איז א ביסל סתירה'דיג. דאס איז דאך א בחינה. אויב דו זאגסט מיר אז ס'איז א דוחק צו ערקלערן.

עניוועי, די בחירה איז יעדן טאג ווען מען טוט די הרגלים אז זיי זאלן זיך ווערן. וואס ס'געשעט אזוי ווי דער בוים וואקסט, איז ווען – און דו דארפסט עס פארשטיין, און איך וועל דיר זאגן נאך אפילו אסאך טיפער – מען איז נישט משבח א מענטש פאר'ן פלאנצן ביימער.

ווען מ'זאגט "היי גאון וצדיק ובעל חסד", מיינט מען נישט צו זאגן "היי מענטש וואס האט אסאך מאל געטון מצוות עשה, אסאך מאל איז ער געווען א גוטער מענטש". מ'איז משבח דווקא אויף'ן זיין א גוטער מענטש. און דאס "זיין א גוטער מענטש" איז אזוי ווי דער בוים וואקסט – ס'איז נישט קיין מעשה, נאר א בחירה לכאורה. פארשטייסט מיין פראבלעם?

תלמיד: יא, יא, יא. דאס איז שייך צו די גאנצע ענין פון עבודה. ס'איז שייך צו די גאנצע ענין פון די עבודה.

רבי: יא, וואס איז די מחלוקת. איך רעד דאך אלעמאל פון דעם. איך וויל דיר געבן א משל.

משל: דער משגיח און דער "Lazy Bum"

איך וועל דיר געבן אן אנדערע משל ווי די הספד. איך האב געמיינט אז דו וועסט דאס פארשטיין ווען מ'רעדט פון א הספד. אבער איך וועל דיר געבן אן אנדערע משל, און דו וועסט עס אויך פארשטיין.

אויב דו קומסט אריין צום משגיח, און דער משגיח שרייט אויף דיר: "פארוואס ביסטו אזא לעיזי באם [lazy bum]?"

דו קענסט אים זאגן: "רבי, איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט פון מיר. איך האב געלערנט אין רמב"ם אז ס'איז דא אזא זאך ווי א 'לעיזי באם'. איך האב אסאך יארן שוין געווען לעיזי, ממילא בין איך היינט לעיזי. דו קענסט שרייען אויף מיר פארוואס איך בין היינט נישט געקומען צו שחרית, ווייל אויב וואלט איך אנגעהויבן צו קומען, וואלט איך געווארן ווייניגער לעיזי. זייער גוט. אבער דו קענסט שרייען אויף מיר אויף דעם וואס איך בין א לעיזי באם?!"

אבער ער שרייט דאך דאס! און ס'איז נישט אפילו ריכטיג צו שרייען אויף אים ווייל ער איז איין טאג נישט געקומען צו שחרית, ס'איז נישט קיין גרויסע עבירה. נאר וואס איז די עבירה? אז דו ביסט א לעיזי באם. אבער איך בין דאך נישט קיין לעיזי באם [בבחירה], אדער ס'איז נישט מיין בחירה. דו כאפסט מיין פראבלעם? דו פארשטייסט די סתירה?

תלמיד: ער האט זיך געלאזט זיך באקוועם ווערן.

רבי: זייער גוט. דאס איז צו שרייען יעדן טאג, שרייען אביסל.

תלמיד: ער וויל זיך באקוועם ווערן. דו כאפסט די נקודה?

רבי: איך וויל ארויסברענגען עפעס. איך וויל עפעס ארויסברענגען. ס'איז דאך די מעלה פון א מענטש.

תלמיד: ניין, ניין. איך וויל דיר נישט אריינשטעלן אין קאפ. אז ער איז אנגעקומען דארט, נישט אז ער וויל.

רבי: איך פארדריי נישט די קאפ. באלד וועסטו זען אז ס'איז נישט אזא טריפה'נע קשיא. און ער האט נישט נאכגעגעבן, וועגן דעם האט ער זיך געדרייט די דרך הרבים [?] די וועלט. אבער דו פארשטייסט אז ס'איז דא א בחינה.

די קריסטליכע שיטה vs. די אידישע שיטה

דרך אגב, וועגן דעם פראבלעם איז דא אסאך אידן וואס זאגן: "אויף מילא, ס'איז טאקע נישט קיין שוואכקייט פאר א מענטש צו האבן גוטע מידות. ס'איז נאר א שוואכקייט ווען ער ברעכט זיך, נאר א שוואכקייט ווען ער טוט טאקע די מעשה וואס ער מיינט ער וויל."

ס'איז דא א... האבן מיר גערעדט וועגן דעם לעצטע וואך. וואס? יא, וואדע. אסאך אידן זאגן אזוי. גרויסע אידן אויך. וועלן מיר נישט קומען יעצט זאגן נישט נאר גרויסע אידן, אבער אסאך מענטשן האבן אזוי געטראכט. גוים, אידן, אלע מיני מענטשן. גרויסע גוים. איז א קריסטליכע זאך, וואס ער ברעכט זיך. ער קען זיין, דו פארשטייסט?

על כל פנים, נו, וואס שטייט דא ביי אונז? ס'איז דא דא א פשוט'ע סתירה קעגן אונז, ווייל אונז זאגן דאך דווקא אז די גוטקייט פון א מענטש ליגט אין דעם וואס ער איז אזא סארט מענטש, נישט אין דעם וואס ער טוט געוויסע מעשים. נאר א ליטוואק טראכט אז די מעשים איז גענוג, אמת.

און ס'איז טאקע אמת, פונקט דאס איז נישט בבחירה, נאר ס'איז אין אן אומדירעקטע וועג. אמת, מ'קען, מ'קען, איך זאג נישט מ'קען נישט ווערן אזא מענטש. מ'קען, אבער ס'איז שוין נישט די עיקר בחירה. ס'איז מער אזוי ווי צו זאגן אז דער בוים איז געוואקסן. ס'איז אביסל פאני.

קבלות יום כיפור און "Deciding"

נו, וואס שטייט דא ביי אונז? ס'איז דא דא א... ס'איז די עיקר מציאות ווען דער מענטש זאגט, "אקעי, איך וויל, איך דעסייד [decide] צו זיין אזוי, און איך גיי טאקע טון דאס." ער ווערט, ס'איז... אוודאי! אוודאי! מ'קען תשובה טון, אלעמאל קען מען תשובה טון. נישט נאר מ'קען, מ'דארף.

איך ווער נישט אזא מענטש פון דעסיידן. איך וועל נישט ווערן אזא מענטש פון דעסיידן. ס'איז אזוי ווי ווען איך וועל דעסיידן... לאמיר רעדן באריכות אויף דעם. פון דעסיידן ווערט מען נישט קיין פארפוילטער מענטש. אזא סארט מענטש ווערט מען נאר אזוי ווי א בוים וואקסט. ס'איז נישט קיין אנדערע וועג. דער בוים האט א... ס'איז נישט קיין...

אבער די בחירה איז געווען אין דעם. סאו וואס איז די שאלה? די שאלה איז דאך אין דעם וואס ער האט דעסיידעט דאן.

אבער ס'איז נישט... דרך אגב, איך מוז זיך שטארק מזלזל זיין אין יענע מינוט. ס'איז אזוי ווי די מענטשן וואס מאכן קבלות יום כיפור. ווער ס'מאכט קבלות יום כיפור, ס'האט קיינמאל נישט געארבעט. פארוואס האט עס נישט געארבעט? ווייל ס'איז געווען א חוסר הבנה פון וויאזוי מענטשן ארבעטן. ס'איז אזוי ווי איך האב געמאכט א קבלה צו ווערן א בוים וואס איז העכער. ס'איז נישט גערעדט צו די זאך. מענטשן ווערן נישט זאכן פון דעם מינוט.

און אויך, אזוי ווי ס'שטייט אלעס פאר, און אין יענע מינוט איז מען אביסל צעמישט ווייל מ'האט געפאסט א גאנצע טאג און מ'וויל זיך שפיצן מיט זיך. עניוועי, מ'ווערט נישט פלוצלינג... באט דאן [but then] זיי נעמען צו עקשאן [action]. סאו וואס נישט אזוי נישט...

זאגסטו ווייטער א דחוק'דיגע תירוץ, און מ'קען נישט זאגן אז דער ערשטער עובד האט געמאכט א קבלה, און פלוצלינג האט ער א קבלה, און פלוצלינג דער גאנצער מענטש איז ער ווערט, השם ירחם, זאגט ער, ס'איז א דחוק'דיגע תירוץ. דו דארפסט זיין א בן יאיר, דו דארפסט זיין גרעסער פון אים צו זאגן אז ס'איז א דחוק'דיגע תירוץ. איך בין מסכים ווען איך וואלט נישט געהאט קיין בעסערע תירוץ, וואלט איך געזאגט אז ס'איז א דחוק'דיגע תירוץ, אבער איך האב א בעסערע תירוץ.

בחירה אלס "בעלות" (נישט אלס נסיון)

תלמיד: איך וויל נאר פרעגן וועגן לייגן צו פירמען.

רבי: ניין, עקזעקטלי [exactly], די ענטפער איז נאר אן עקסטרימע ווערסיע פון דאס וואס איך בין שולל. דאס הייסט, מ'זאל זאגן אז בחירה איז נאר אז מ'האט א נסיון, א נקרא נסיון אויף אידיש. ס'איז א נסיון, ס'איז א געלעגנהייט וואס דו קענסט טון.

איך האלט נישט די גאנצע זאך, איך זוך נישט די גאנצע זאך לכתחילה. איך זוך נישט נסיון, איך האב דיר פריער געזאגט, איך זוך נישט אז ס'זאל זיין שווער. ס'איז נישט קיין שום ענין אין די זאך אז ס'זאל זיין שווער.

פארוואס זוך איך בחירה? כדי צו זאגן אז דאס איז א זאך, דאס איז פארוואס איך בין אינטערעסירט אין בחירה. איך קען עס מסביר זיין באלד אביסל בעסער. איך וויל עס מסביר זיין בעסער, איך וויל נאר קודם פרעגן די קשיא פארוואס איך זוך דאס.

איך זוך נישט בחירה – איך זאג נאכאמאל די כלל – איך זוך נישט בחירה כדי צו זאגן אז ס'איז געווען שווער אדער אז ער האט געקענט טון אנדערש אפילו. איך וויל נישט האבן די "געקענט טון אנדערש" אין א בחירה. ס'גייט פאלן אויף מיר, דאס איז מער חשוב ווי דאס. ווער זאגט אז ס'זאל מיר נישט זיין אפילו דאס? איך בין נישט, איך בין בוחן אז ס'איז חשוב גענוג צו טון אן זאל זיין דאס. דאס וואלט געווען א נייע שאלה, ס'איז טאקע מער חשוב. איך בין מסכים אז ס'איז מער חשוב ווי מאכן טויזנט דאלער, דאס זאגסטו.

תלמיד: ניין, איך וויל נאר זאגן...

רבי: אקעי, איך גיי אנקומען צו דעם. איך וויל נאר קודם ארויסברענגען די קשיא, ווייל דו האסט געזאגט אז ס'האט צוטון מיט די שיעור. זאג איך דיר נאר די קשיא. איך גיי דיר בעטן מאך א ביסל בעסער די קשיא, וואס איז מער נענטער פאר דיר, און איך גיי טרייען צו זאגן די תירוץ וואס איך זוך.

אבער איך שטעל דיר צו זאגן, איך זוך נישט בחירה כדי צו זאגן אז ער האט געקענט טון אנדערש. איך האלט אז בחירה האט גארנישט צוטון מיט האבן געקענט טון אנדערש. ס'האט צוטון מיט נאר די זאך: די זאך וואס ער האט געטון איז אונטער זיין בעלות. ס'איז א מענטשליכע זאך. אז איך האב אן הויז, דאס וואס איך האב אן די הויז – איך זאג די ווארט "בעלות" – האט גארנישט צוטון מיט דעם וואס איך האב געקענט אן אן אנדערע הויז.

ס'איז א טעות וואס קומט פון טראכטן אז בחירה האט מיט די אנדערע זאך וואס מ'האט גערעדט לעצטע וואך. בעל... קענסטו דאס רופן אזוי? יא, לאמיר בעליש, ס'איז א גוטע ווארט.

יעצט, עממ, פארענטפערט. יעצט, דא א דריטע קשיא, אדער ער האט נאך א וועג פון פארשטיין דעם זעלבע פראבלעם, וואס איז צו זאגן אזוי, צו זאגן אז ס'זעט אויס אז ס'איז זייער מאדנע, און דאס וואס קומט אן מער צו זיין א קשיא. ס'איז געקעפט איבער דעיסט [kept over this].

די דריטע קשיא: הרגל, בחירה און דער "גוטער מענטש"

אינהאלט:

אין דעם טייל פונעם שיעור גייט דער רב אריבער צו א דריטע קשיא, אדער א נייע וועג צו פארשטיין דעם פראבלעם פון בחירה און הרגל. עס ווערט ארומגערעדט די אנגענומענע טעות אז א מעשה וואס קומט פון "הרגל" (געוואוינהייט) איז ווייניגער ווערט, און דער רב שטעלט אהער דעם פאראדאקס: אויב די תכלית איז צו ווערן א גוטער מענטש בטבע, פארוואס זאגן מיר אז נאר זאכן וואס קומען מיט א קאמף (בחירה) האבן א ווערט? דער שמועס נוצט א משל פון רציחה און צדקה צו אילוסטרירן דעם חילוק צווישן א "כובש את יצרו" און אן אמת'ער "גוטער מענטש".

---

די טעות לגבי "הרגל" און "מצות אנשים מלומדה"

ס'איז א טעות וואס קומט פון טראכטן אז בחירה האט [נאר] מיט די אנדערע זאך וואס מיר האבן גערעדט [פריער]. בעלי, קענסטו עס רוכן [riechen - שמעקן/פארשטיין] אזוי? לאמיר... בעלי, ס'איז א גוטע ווארט.

יעצט, פאר א יעצט, איז דא א דריטע קשיא, אדער ער האט נאך א וועג פון פארשטיין דעם זעלבען פראבלעם. וואס איז צו זאגן אזוי? צו זאגן אז עס זעט אויס אז ס'איז זייער מאדנע. דעיס וואס קומט אן מער צו זיין קשיא: עס זעט אויס זייער מאדנע, אז אונז זאגן אז די מעלה פון א מענטש איז זיך מרגיל צו זיין צו ווערן א געוויסע סארט מענטש. אונזערע חז"ל זאגן דאך בפירוש די ווארט "הרגל", יא?

ער קומט אויס, און נאך דעם וואס עס איז מרגיל... האבן מענטשן געהערט אין מוסר ספרים – איך מיין אז עס איז א טעות, לעניות דעתי – אז ווען עס איז מרגיל [געוואוינט], איז עס גארנישט ווערט, עס איז "מצות אנשים מלומדה".

דער פאקט [איז], פארוואס טראכט מען אז עס איז גארנישט ווערט? וועלן דאס וועלן מענטשן זאגן: "ווייל ס'איז נישט מיין בחירה", יא? "ווייל ס'איז נישט מענטשליך". דער תירוץ [איז], ווייל דאס האסטו געטון... ווי האט יענער געזאגט? "ער לייגט תפילין, ווייל ער האט געלייגט תפילין נעכטן." און דערפאר טראכטן מענטשן, פון מיין שוואכע השגה, אז ס'איז נישט ווייל דו האסט ליב, און נישט קיין תפילין – ס'איז א הרגל. ס'געשעט פון זיך אליינס, כביכול. ס'געשעט פון זיך אליינס, ס'איז אויטאמאטיש. אזוי מ'זאגט, אזוי ווי א ראבאט. ס'איז נישט ממש אזוי ווי א ראבאט, אבער אזוי זאגן מענטשן.

און דערפאר, וויבאלד זיי פארשטייען אז יעדער איינער איז מסכים – איך בין אויך מסכים – אז בחירה איז די זאך וואס איז קובע צי א זאך האט עפעס א מעלה אדער א חסרון. זאגט ער, אז ווען מ'טוט זאכן מעכאניש, אויטאמאטיש, איז עס נישט ווערט גארנישט.

Now, this is crazy, right? [דאס איז משוגע, ריכטיג?]

ווייל אונז זאגן דאך אז די גאנצע reason [סיבה], ס'איז א קריז... איך מיין דאס איז דאך מטרת התורה! די גאנצע עבודת האדם איז צו ווערן א זאך, דער מענטש וואס גייט נישט דארפן קיין סחורה [מאבק] אויף די זאכן וואס ער טוט. וואס זאגט עס? זאגט עס א מעלה. און איך פארגעסן... שכר זאגט עס אויף א זאך וואס ער טוט. א גוטער מענטש.

ס'קען נישט זיין. ס'קען נישט זיין. ווייל דער אייבישטער מישט זיך נישט אריין קיינמאל. יא, ס'קען נישט זיין. ס'קען קומען אן ביסל לאנגזאם. נאר פאני זאכן. איז דער וועג שוין לאנג אנגעקומען? ניין, דו קומט נישט אן דארט. דא ביסטו באשערט? דא ביסטו שמש... [אומקלאר]. דא איז מילא... פאר איז שוין מפהיילע שטערפן, איז ער געווען ביזי. ניין, נישט גייט. פאר איר האט דעם שיינעם געירא. יא? וואס? נישט איר האט געווען א מצווה. איך ווער שוין קאמפליטלי [completely]... און ווי orchestral played [?], איך בין נישט קיין צדיק, צדיק.

די וויכוח: "איך בין נישט קיין צדיק"

תלמיד: דו קענסט נישט צווינגען. איך וויל נישט רבנו, רבנו, רבנו.

רב: רבנו, רבנו, רבנו... עס איז דא א רמב"ם אין שמונה פרקים, און עס איז דא א רמב"ם אין הלכות תשובה. רבנו, עס קומט נישט דא אריין. איך האב אלעס געלערנט. איך וויל נאר ענטפערן נאך א נקודה.

איך פרעג דיר א פשוט'ע שאלה, איך פרעג דיר א Basic Logical Question [פשוט'ע לאגישע פראגע]. דו זאגסט אז דו האסט היינט א שיעור למדנות? דו ווילסט וויסן פראקטיש? ס'איז משונה'דיג נוגע.

ווייל, again [נאכאמאל], די reason [סיבה] פארוואס איך האב דיר געפרעגט די basic intuitions [יסודות'דיגע געפילן], פארוואס האב איך בכלל געזאגט אז ס'איז גוט צו זיין א מענטש וואס האט ליב צו זיין גוט?

ווייל יעדער איינער פארשטייט, אז איינער וואס געבט צדקה און ער שעלט א גאנצע צייט ווען ער געבט – איז ער נישט קיין צדקה-געבער. ער איז נישט קיין גוטער מענטש. ער טוט גוטע מעשים, און ס'קומט אים קרעדיט פאר'ן שולט זיין ביצרו, אבער ער איז נישט קיין גוטער מענטש.

משל: דער רוצח הכובש את יצרו קעגן דעם נארמאלן מענטש

איינער וואס איז... די גאנצע reason פארוואס ער איז נישט קיין צדיק... דו פארשטייסט, צדקה איז א פרימע מצוה. לאמיר זאגן איין זאך וואס דו ביסט מודה אז ס'איז א גוטע זאך, אמת'דיג, אקעי?

אויב דו טרעפסט א איד... ווי זאגט ער עס? בעצם דרייט ער זיך מיט מורא'דיגע תאוות – איך ווייס נישט וואס דו רופסט תאוות – אבער ער האט תאוות פאר רציחה. נאר ער איז א צדיק, ער איז זיך מתגבר, ער הרג'עט נישט יעדן איד וואס cut אים אפ [שניידט אים אריין] אין טרעפיק, אקעי?

א צווייטער איז א נארמאלער מענטש, ער וויל נישט הרג'ענען.

יעדער איינער פארשטייט אז דער צווייטער מענטש איז א נארמאלער, בעסערער מענטש ווי דער ערשטער. יעדער איינער פארשטייט. ס'איז נישטא קיין איינער וואס טראכט נישט אזוי, אמת? קיינער נישט. פארשטייסט? מ'זאגט תירוצים. די זעלבע זאך אויף יעדע זאך.

אויב דו גלייבסט אמת'דיג אז ס'איז דא אזא זאך פון זיין א "גוטער מענטש", פארשטייט יעדער איינער אז א גוטער מענטש איז נישט איינער וואס איז כובש את יצרו. ס'איז דא [אזא זאך], ס'קומט זיך אים קרעדיט. יענער וואס האט א תאוה פאר רציחה און ער איז זיך מתגבר, איז ער טאקע בעסער ווי דער וואס איז טאקע א רוצח? ס'איז נישטא קיין שאלה.

אבער ס'איז פשוט אז זיין א basic [יסודות'דיגע] גוטסקייט באשטייט פון ליב האבן צו זיין גוט, פון זיין דער מענטש, נישט פון זיין איינער וואס האט א choice [ברירה/בחירה].

דער פאראדאקס: בחירה אלס תנאי

And here there's a problem [און דא איז דא א פראבלעם], ווייל יעדער איינער פארשטייט אז choice, בחירה, איז א תנאי אין זיין גוט.

וויאזוי קען זיין? וויאזוי קען זיין?

פארגעס פון די מעשה, פארגעס פון די מעלה, פארגעס פון די מעשה אז דאס איז די end result [סוף תוצאה] פון די גאנצע פראסעס וואס די אלע זאכן וואס איך האב געזאגט, די דרך הממוצע, אז די חסרון קומט פון די אנהייב. לאמיר רעדן פון די נאטור פון די מענטשן וואס זענען געבוירן, אדער די "דרך ארץ קדמה".

רוב מענטשן פון אונז, קיינער פון אונז איז נישט געבוירן ביי דעם אז זיי האלטן נישט ביים הרג'ענען יעדן איינעם וואס קאט זיי אפ אין טרעפיק. ס'איז דא מענטשן נישט אזוי ווייט פון דא, וואס מען מעג זיי טשעפען, האלטן זיי זיך חייב מיתה. אמת? ווען ער פרובירט עס סתם אמאל, דער פאליציי מישט זיך אריין פארדעם, אבער נאכדעם, יא... ס'איז א נארמאלע סארט מענטש.

פארוואס ביי דיר איז עס נישט אזוי? ער זאגט אז ס'איז נישטא אזא זאך ווי צדיק גמור. פארוואס טראכט ער נישט צו ראטעווען זיך אין יעדער איינער וואס קומט זיך א טשעפע? ס'איז א ביליגע revenge [נקמה], איך קען נישט מיר זען דיר. ס'איז ביליג? פארקערט! איינע פון די גרעסטע זאכן וואס ער האט גע'דבר'ט, דער רבונו של עולם, ס'איז דאך אזא מצוה ווי "לא תשנא". ס'איז אזא גרויסע מצוה נישט מאכן זלזול אין א תלמיד חכם. דו שטייסט און דו זאגסט, די גאנצע זלזול אין א תלמיד חכם איז נאר ווייל ס'איז א נפילה אין לא תשנא. וואס מאכסטו עס אזא קליינע זאך? לא תשנא איז א קלייניגקייט? די גאנצע וועלט שטייט אויף לא תשנא. די יסוד פון civilization [ציוויליזאציע] איז לא תשנא, אמת?

און דו ביסט אין א משונה'דיגע מדריגה. איך וויל דיר זאגן, רוב מענטשן אין רוב היסטאריע האבן נישט געהאט די מדריגה פון הפנמה פון פנימיות פון לא תשנא ווי דו האסט. האסט עס נישט באקומען אליין. ס'איז נישט nature [נאטור] ווי דו זאגסט. ניין, ס'איז נישט. "האלט איך איין, איך וועל דיר מאכן..." אהא, דו מאכסט אז ארבעטן מיינט שווער. ס'פארשטייט נישט אז מען דארף שוין ארבעטן שווער.

די ראלע פון קולטור און חינוך

האט דיר געסעיווט קולטור [קולטור האט דיר געראטעוועט]. דו ביסט ברוך השם געבוירן אין א גוטן פלאץ, וואס מ'האט דיר אריינגעוואקט [trained/guided] פון דו ביסט געווען א קליינער בעיבי. מ'האט אריינגעוואקט לאו דווקא מיט דרשות. איך געדענק נישט אז מ'זאל האבן געזאגט אסאך דרשות אין גן עדן [קינדערגארטן] אקעגן "לא תרצח". אבער מיט מעשים – אסאך שטערקער ווי דרשות.

דרשות איז א... ווען ס'איז דא, די כלל איז אזוי: וואס מ'זאגט א דרשה, ווייסט מען אז ס'איז נישט אמת [אז דער מצב איז נישט גוט]. ס'איז נישט אמת. אויב איינער זאגט א דרשה, איז א סימן אז ס'איז דא א פראבלעם, אמת?

אז דער סאטמארער רבי האט געזען אז ס'איז דא ציונות, איז ער געווען א גרויסער ציוני [כלומר: פארנומען דערמיט]. אמת? א נישט וואס ער האט נישט גערעדט. יא, ער האט גע'דבר'ט קעגן ציונות. ריר די ציונות. ער האט די זעלבע זאך.

מ'זאגט נישט שוין אז דו ביסט "לא תרצח", אבער דו לעבסט אין א קולטור... די אמת, ס'איז דא מענטשן נישט אזוי ווייט פון דא, ס'לעבן א ביסל נישט אזוי ווייט – איך וויל נישט זיין קיין racist [ראסיסט] אויף דעם, אבער איך בין נישט מסכים צו נישט אויפיל נישט – ס'איז דא מענטשן נישט אזוי ווייט פון דא וואס לעבן אין א קולטור וואס איז א ביסל מער מקיל אין לא תרצח. נישט וואס זיי זענען ערגערע מענטשן, נישט וואס זיי זענען בוחר בשעת מעשה. יא, איך מאך נישט קיין מסקנא אז זיי זענען ערגערע מענטשן. אבער פארוואס זענען זיי ערגערע מענטשן? נישט וואס זיי האבן נישט גענוג אויסגעארבעט די מידת הכעס, נאר די קולטור וואס זיי זענען געבוירן איז נישט אין ארדענונג. די נעקסטע איז נאך א ראיה אויף דעם. ס'איז נישט אין ארדענונג. איך מוז נישט מאכן קיין מסקנא אז זיי זענען נישט גענוג נישט לא תרצח. יא, זייער גוט.

בקיצור, דאס איז א ווארט פאר "קולטור". יעצט, דו כאפסט נישט, איך וויל דיך נאר ארויסברענגען פארוואס דו זאגסט דאס, ווייל אונז זענען אמאל צומישט. ס'איז נישט אמת. נארמאלע מענטשן טראכטן נישט פון צו הארגענען. יעדער איינער פארשטייט אז עפעס קרעדיט באקומט מען זיך פאר צייט, אבער קיין גוטער מענטש ווערט מען נישט פאר האבן צייט פאר זיין א גוטער מענטש. דאס וויל איך ארויסברענגען. ס'איז דא עפעס א חילוק.

איך בין מסכים אז ס'איז דא א פשוט'ע זאך, אז א מענטש מוטשעט זיך, קומט זיך אים קרעדיט פאר זיך מוטשען. אבער איינער מוטשעט זיך אויף רציחות? דאס איז אליינס אן אנדערע זאך, דאס איז אליינס אן אנדערע זאך. אונזער קולטור זאגט אפילו פאר א גאנץ גוטע סיבה הארגעט מען נישט. ס'קען זיין אז מ'האט שוין מגידים געזען, איך ווייס נישט. אבער אזוי זאגט דיך יעדע... יעדע, יעדע מאל דו גייסט אין געשעפט און ער גיבט דיר ווייניגער change [רעשט], דו גייסט אים נישט הרג'ענען. אזוי וואלט קיין און הבל אונז גע'הרג'עט. מיר זענען שוין ווייטער פון קיין און הבל, יא?

און דער וואס איז נישט אלץ וואס זיי זאגן, זיי זענען זייער שטארק מדגיש די נושא פון די society [געזעלשאפט], די רמב"ם, יא? ווייל חינוך, א גרויסער חלק הייבט זיך אן פון חינוך. ממילא, א גרויסער חלק איז נישט שולדיג דער מענטש פערזענליך. ס'איז זיין קולטור, זיין גאנצע society, און די גאנצע וועלט – א זייער גרויסער חלק פון דעם מאכט דאס, מאכט דאס די חילוק.

די פראבלעם: קרעדיט אן בחירה?

על כל פנים, יעדער איינער פארשטייט דאס. יעצט פארשטייסטו אז דו האסט א מאדנע זאך. איך בין נישט צופרידן מיט זאגן אז קיינער פון אונז איז נישט קיין בעסערער מענטש פון דעם וואס דו ווילסט נישט הרג'ענען. וואלט דו געווען א בעסערער מענטש ווען דו וואלסט געווען איינער וואס איז אויפגעוואקסן איך ווייס נישט וואו, און ביי אים הרג'עט מען אויף יעדן על כל דבר קטן – וואלסטו געווען א בעסערער מענטש? ס'איז אפילו זאל מען זאגן דו ביסט געווען א צדיק'ל וואלסט נישט גע'הרג'עט. אוודאי נישט.

איז דא דא א פאראדאקס, דא איז דא א פראבלעם. און מצד אחד, ס'איז מוכרח צו זאגן – אליבא דכולי עלמא מוכרח – יעדער איינער איז מסכים לאותו האיש וואס זאגט אז אן בחירה, זאכן וואס זענען נישט בבחירה, קומט זיך נישט קיין קרעדיט. אויב ביסטו טאקע געבוירן געווארן אזוי, קומט זיך דיר נישט קיין קרעדיט. ס'איז א טעות, ס'איז נישט טאקע געבוירן געווארן אזוי, דו האסט טאקע נישט ליב צו הרגע'נען. ס'איז נישט אז דו ביסט א nature וואס דו האסט... איך רעד פון דיך, דו האסט ליב צו רעדן, דו האסט עס נישט ליב. יא?

און לכאורה, אויב דו וועסט לערנען אז דאס איז נישט קיין בחירה, אויב מיינען מענטשן אז דאס איז עפעס אויטאמאטיש, קומט אויס אז די בעסטע זאך איז די ווייניגסטע, פארפילט די ווייניגסטע די תנאי אז ס'זאל זיין בבחירה. ס'איז זייער מאדנע. ס'איז דא דא א בעיה, איך גלייב נישט אז מ'קען עס אזוי גרינג אוועקמאכן מיט טעכנישע דוחק'דיגע תירוצים. ס'איז אן עכטע קשיא.

פארוואס ווען איינער האט געלייגט תפילין צופרי פרעגסטו נישט אז נאכמיטאג האט ער נאכאלץ די בחירה צו מקיים זיין די מצוה? ווייל ער איז שוין נישט מקיים געווען. מיין יאמער איז אז די מצוה גייט... ווייל איך בין נישט משבח די מעשים, איך בין משבח די סארט מענטש וואס ער איז. אויב ער איז א "תפילין לייגער מענטש" – לאמיר זאגן אז ס'איז א מעלה, איך בין נישט זיכער אז ס'איז א מעלה צו זיין א תפילין לייגער מענטש, דארף מען לערנען פרק ב' פון מסילת ישרים, אבער לאמיר זאגן אז ס'איז א מעלה – איז ער א גאנצע טאג א תפילין לייגער, נישט נאר ווען ער טוט עס. גראדע, מ'זאגט מ'טוט עס נאר איינמאל, ווייל דאס איז די דין פון תפילין לייגן, ס'איז צו מאכן איינמאל א טאג, לאמיר זאגן. אבער ס'איז נישט די פראבלעם איז נישט אז ס'איז געענדיגט, די שבח איז אויף די סארט מענטש וואס ער איז. און די סארט מענטש איז לכאורה נישט קיין זאך וואס איז בבחירה. ס'איז דא דא א בעיה, לויט ווי ענק מיינען בחירה איז.

אקעי, ס'איז דא דא א basic קשיא. א גוטער מענטש איז איינער וואס קען נישט טון שלעכטס. און "נישט קען טון שלעכטס" מיינען מענטשן לכאורה – לויט ענקער פשט אין די ווארט בחירה – מיינט אז ער האט נישט קיין בחירה צו טון שלעכטס. און ממילא איז ער נישט קיין גוטער מענטש, ווייל פרט פון א גוטער מענטש איז א גוטער מענטש בבחירה. איז דא דא א היפוך על היפוך, א פאראדאקס. ס'איז דא דא א בעיה.

שיעור בחירה ורצון - חלק ה'

נושא: ההבדל בין "רצון" (Voluntary) ל"בחירה" (Choice)

תוכן עניינים:

1. הסתירה: איך "אדם טוב" יכול להיות בעל בחירה?

2. הגדרה מחודשת: ההפך מ"אונס" אינו "בחירה" אלא "רצון"

3. משל הבית והמלח: הדגמת ההבדל בין מעשה רצוני למעשה בחירי

4. הפרדוקס: מגבלות יוצרות משמעות לבחירה

---

הסתירה: איך "אדם טוב" יכול להיות בעל בחירה?

איז דא א בעיה? לויט ווי אזוי ענק מיינען בחירה איז – אקעי? – איז דא א בעיה. ווייל א "גוטער מענטש" איז איינער וואס קען נישט טון שלעכט. און "נישט קענען טון שלעכט", מיינען מענטשן לכאורה – לויט ענקער טייטש אין די ווארט "בחירה" – מיינט ער האט נישט קיין בחירה צו טון שלעכט. און ממילא איז ער נישט קיין גוטער מענטש, ווייל טייטשן "גוטער מענטש" אינקלודעט [includes] א גוטער מענטש בבחירה. איך דארף נישט זאגן.

פשוט, א חורבן. א חורבן פשוט. ס'איז דא א בעיה, ס'איז נישט א "יא". ס'איז דא א סתירה, ס'איז דא א פראבלעם, ס'איז דא א פראבלעם. און מ'מוז זיך ארויסדרייען פון דעם. אסאך אידן האבן גערעדט פון די פראבלעם.

איך וויל דיר זאגן, איך מיין אז ס'איז דא א זייער א פשוט'ע בעיה. יעצט, זאג איך אזוי – נישט איך זאג, אריסטו [Aristotle] האט שוין געזאגט מיט אנדערע צדיקים – זאג איך אזוי: אז אונז האבן פשוט נישט פארשטאנען וואס איז די טייטש פון די ווארט "בחירה". זייער פשוט. פשוט איבריג טייטש נישט פארשטאנען די ווארט.

וואס איז די זאך? מ'דארף וויסן וואס איז די טייטש פון די ווארט. וואס איז די זאך וואס אונז זוכן ווען אונז זוכן אז א זאך זאל זיין "בבחירה"? אקעי? און איך וועל דיר זאגן א פשוט'ע מעשה שהיה, א פשוט'ע חילוק.

הגדרה מחודשת: ההפך מ"אונס" אינו "בחירה" אלא "רצון"

ס'איז דא איין טייטש פון בחירה. וואס איז די טייטש? "אז ס'האט געקענט זיין אנדערש", "איך האב געקענט טון אנדערש". דאס איז איין טייטש פון בחירה. אפשר קענען אונז ווערן קלאר אין לשון הקודש אדער ענגליש: זאג מיר וועלכע ווארט פון בחירה איז טייטש דאס, "איך האב געקענט טון אנדערש"?

"טשויס" [Choice] מיינט איך האב געקענט טון אנדערש? וואס איז די אפאזיט [opposite] פון "איך האב געקענט טון אנדערש"? וויאזוי רופט מען אים? לאמיר אפשר רעדן אזוי.

אקעי. "געפארסט" [Forced]? וואס איז די אפאזיט פון "געפארסט"? Free will? Choice? אבער די אפאזיט פון "געפארסט" איז "געטשוזד" [Chosen]? יא? די אפאזיט פון "געפארסט" איז "נישט געטשוזד"?

וואס איז די אפאזיט פון "געפארסט"? ווילן. איך מיין אז "געוואלט".

[תלמיד עונה: ער קען וועלן, אבער ער איז נישט קיין טון.]

געוואלט טון, צדיק. איך רעד דיר יעצט פון נאכדעם מיט די מעשה. איך רעד דיר נישט פון עפעס א פאני ווילן וואס ס'איז נישט געווען קיין טון.

"פארסט" [Forced]... וויאזוי זאגט מען אז מ'איז איינעם ארעסטירט פאר מערדער פירסט דעגרי [murder first degree], אז ער האט געוואלט? מ'האט גע... "אינטענדעד" [Intended].

נישט "אינטענדעד". "אינטענדעד" איז נישט די אפאזיט פון "פארסט".

"וואלאנטערי" [Voluntary] איז די אפאזיט פון "ביי פארס" [by force].

"אינטענשאנעל" [Intentional] איז נישט די זעלבע זאך ווי... איז נישט די אפאזיט פון "פארס". די אפאזיט פון "אינטענשאנעל" איז "בשוגג", נישט "באונס". שטימט? אדער "בלי כוונה".

לאמיר פארשטיין א זייער א פשוט'ע זאך. א זייער א פשוט'ע זאך. ס'איז דא אפאר אנדערע זאכן וואס אונז צעמישן און אונז רופן זיי אלע "טשויס". אבער מ'דארף געדענקען אז וואס אונז זוכן בתור "טשויס", פאר די זאך וואס אונז זוכן – ס'איז נישט יענע זאכן. זייער פשוט. זייער פשוט.

ס'איז דא איין זאך וואס הייסט – אונז קענען עס רופן רצון. די אפאזיט פון רצון איז אונס. איך האב שוין גערעדט וועגן דעם אביסל דא. די אפאזיט פון רצון איז אונס. פארוואס איז די אפאזיט פון רצון אונס? וואס טייטש אונס? ווי דער עולם זאגט: Force. פאר אונז טייטש עס "געפארסט".

אונס, וואס טייטש... באלד וועלן מיר רעדן וועגן עקסידענטס [accidents]. אונס טייטש איין זאך, וואס רצון איז די אפאזיט. אונס טייטש "געצווינגען". "געפארסט" איז א בעסערע ווארט, איך ווייס נישט וואס מ'נוצט "געצווינגען" אויף אידיש.

אונס טייטש אז עפעס אנדערש האט עס געטון צו מיר, אמת? נישט איך האב עס געטון, ס'איז נישט געקומען פון מיר. ס'איז געשען צו מיר. עפעס שטערקער פון מיר אדער עפעס אנדערש האט עס געטון. די בעסטע דוגמא פון אן אונס איז וואס?

[תלמיד: דבר אחר שדחפו.]

דבר אחר שדחפו איז אן אונס. ניין, א גאן [gun] איז נישט א גוטע אונס. ס'איז נאר א צד אונס. די בעסטע אונס איז אז איינער שטופט מיך אריין אין יענעם. דעמאלטס בין איך אינגאנצן נישט געווען די זאך. איך בין געווען... מיין גוף האט עס געטון, נישט קיין מחשבה. ס'איז געווען "פארסט" צו טון. מיר האבן גערעדט וועגן דעם שוין. רייט [right]?

א קלענערע אונס איז אביסל אז איינער גיבט מיר צוויי ברירות, און איך האב נישט קיין אנדערע ברירה, ווייל קיין שום נארמאלער מענטש וואלט נישט געטשאויסט [chosen] יענע אנדערע ברירה. ס'איז שוין א שטיקל... א שטיקל רצון און א שטיקל אונס. ס'איז אביסל מער קאמפליצירט. אויף דעם דארף מען שוין א פטור פאר די אונס. ס'איז נישט אזא סימפל, ס'איז נישט קיין... ס'איז מער "אונס רחמנא פטריה". רייט?

יעצט, דאס איז די טייטש אז איך האב עפעס געוואלט. ס'איז דא נאך זאכן, ס'איז דא נאך זאכן וואס קענען קלאסיפייען [classify] אז איך האב נישט געוואלט. איך האב נישט געוואוסט וואס איך טו, ס'איז געווען אן עקסידענט, איך האב נישט גערעכנט די תוצאה וואס איך האב געטון, כדומה. דאס איז נאך זאכן וואס זענען די אפאזיט פון אונס, נאך פרטים וואס זענען די אפאזיט פון רצון.

משל הבית והמלח: הדגמת ההבדל בין מעשה רצוני למעשה בחירי

יעצט, דארף מען פארשטיין אז ס'איז נישט גענוג אז עפעס זאל זיין ברצון, אז ס'זאל זיין א מעלה און אן עונש. ס'איז נישט גענוג, בכלל נישט גענוג. וויאזוי קען איך אייך דאס ווייזן? לאמיר זאגן א משל, לאמיר זאגן א מעשה.

ס'איז געקומען צו מיר א איד אינדערהיים, און ער קוקט אויף מיין הויז. ער זעט אלעס אין מיין הויז. איך האב געבויט מיין הויז, לאמיר זאגן – איך דערצייל א מעשה לשם דוגמא – איך האב געבויט מיין הויז. אלעס וואס מ'זעט אין מיין הויז: ווי די ווענט זענען, ווי גרויס די דיינינג רום [dining room] איז, ווי גרויס די קיטשן [kitchen] איז, וועלכע סארט קאונטערס [counters] זענען דא, וויפיל זאלץ – וויפיל שטיקלעך זאלץ – זענען דא אין די זאלץ מעסטל, אלעס בין איך שולדיג. אלעס בין איך אחראי. אלעס האב איך געקענט טון אנדערש. גארנישט איז נישט ביי אונס. קיין איין גוי איז נישט געקומען אריינגאסן זאלץ אין די זאלץ מעסטל אדער ארויסגעגאסן אויף די חלה. גארנישט האט קיין אנדערער מענטש געטון, אויך נישט בשוגג, אויך נישט ביי עקסידענט. איך האב אליין געקויפט די זאלץ, אליין האב איך עס אריינגעגאסן אין די זאלץ מעסטל, אליין האב איך עס ארויפגעגאסן אויף די חלה אדער אריינגעטונקען די חלה. אלעס האב איך געטון. מסכים? אויב ס'איז דא א פטור אונס אדער שוגג – איך האב נישט קיין פטור שוגג אדער אונס פון איינע פון די זאכן פון דעם, אמת? איר זענט מסכים? אפשר אפילו קליינע זאכן.

יעצט, למעשה, דער יוד האט מיר געקומען, ער האט געפרעגט צוויי פשוט'ע שאלות פאר דיר.

איין שאלה האב איך: פארוואס האסטו אזא סארט שבת טיש? און אזא סארט שבת'דיגע לופט אין אויוון? און די צימער איז אזוי גרויס? און די גאנצע זאך איז אזא סארט אויסזען? איין שאלה האט ער מיר געפרעגט.

די צווייטע שאלה האט ער מיר געפרעגט: פארוואס האסטו אויסגעגאסן – נישט ס'האט זיך אויסגעגאסן, נאר דו האסט אויסגעגאסן – פערצן ברעקלעך זאלץ אויף די זייט פון די טיש, און זעכצן ברעקלעך זאלץ אויף די אנדערע זייט פון די טיש? אקעי? דאס איז ווירקליך, איך האב אליין געטשויזט, אין דעם סענס [sense] איך האב אליין געוואלט אויסגיסן די זאלץ. קיינער האט נישט אויסגעגאסן. איך רעד נישט פון די זאכן וואס אין געוויסע לעוועלס [levels] איז עס אינדעטערמינעד [undetermined], וואס איך האב נישט גענוג קאנטראל. איך האב געהאט פריטי מאטש [pretty much] דא און דא איז גענוג געווען צו האבן הונדערט פראצענט קאנטראל, און איך האב נישט קיין שום שאלה פון נישט קאנטראל.

יא, איר פארשטייט אליינס, איך האף אז איר פארשטייט, אז די צווייטע שאלה איז א סטופיד קוועסטשן [stupid question]. ס'איז ווי איינער וואס האט געוואלט וויסן ענייני מלכות המלך. ס'האט גארנישט מיט מיר איינגעלייגט. איך קען זאגן: "איך ווייס נישט וואס דו ווילסט פון מיין לעבן. קענסט אפשר גיין? אפשר איז דא אפשר א פיין טעאריע דערצו, אפשר איז דא אפשר... איך ווייס נישט וואס". ס'איז נישט דא קיין טעאריע פאר דעם, איך האב נישט קיין ריזן [reason].

איך ווייס נישט וואס דו ווילסט פון מיין לעבן האבן. אויב ס'וואלט געווען אן עבירה צו גיסן די זאלץ, קענסטו מיר בכלל נישט מאכן חייב. אויב ס'וואלט געווען א מצוה, וואלט איך יוצא געווען די מצוה. לאמיר זאגן, אפשר נישט... איך רעד נישט פון די זעכצן, לאמיר זאגן אויף די זייט און אויף יענע זייט, אקעי? די זעכצן, איך האב עס מאכט אביסל די משל.

יא, איר פארשטייט אז יענע שאלה... און נישט נאר דעם, אויך האט ער באמערקט אז מיין גאפל ליגט די וועג, און מיין לעפל ליגט יענע וועג. ממש ס'איז טוהר, איינס איז האריזאנטל [horizontal] און איינס איז ווערטיקל [vertical]. פארוואס? איך רעד נישט ווען מיין ווייב האט א מהלך וויאזוי מ'לייגט די גאפלעך און די לעפלעך ארום די טעלער. איך האב עס אליין אהינגעלייגט, איך ווייס נישט, ס'שטייט נישט סודות התורה.

יא, פארוואס? איך האב עס אליין געטון, מיין ווייב מאכט עס נישט א טשויס, און איך מאך עס אן א טשויס.

דאס וועל איך מסביר זיין. איך מאך עס הונדערט פראצענט ברצון, אבער נישט בבחירה.

וואס מיין איך נישט בבחירה? איך וועל דיר ארויסברענגען, יעדער איינער פארשטייט. ווען דו פרעגסט מיר פארוואס איז דא א זאך טשיללער [chandelier], און אזויפיל עסצייג, און אזא אויפגעסעטער סיידער [set table], אזא אויפגעסעטער סדר, וועל איך דיר זאגן: איך האב עס געטשוזט אז עס זאל אזוי אויסזען. ס'מאכט סענס מאטעריאליסטיש, איך האב עס געטשוזט אזוי צו טון.

אבער וועסט מיר פרעגן פארוואס איך האב געלייגט דאס זאלץ אויף די זייט און נישט אויף יענע זייט, וועל איך זאגן: איך האב עס נישט געטשוזט. איך האב עס געטון? יא, הונדערט פראצענט איך האב עס געטון. איך האב עס געטון באונס? ניין. בשוגג? ניין. במזיד, ברצון! כ'האב עס געטון הונדערט פראצענט במזיד און ברצון, אבער געטשוזט האב איך עס נישט. ס'זאגט אויף מיר גארנישט. ס'זאגט אויף מיר גארנישט וועגן...

איך קען דיר זאגן א משל. די ערשטע שאלה מאכט סענס, א מענטשלעכע שאלה – יא, איך האב נישט געזאגט מאראלישע דוגמא – אבער א מענטשלעכע שאלה, מיין עסטעטיק דזשאדזשמענט [aesthetic judgment], ס'זאגט עפעס וועגן מיר, ס'איז אן אינטערעסאנטע זאך צו רעדן מיט א מענטש וועגן.

איך ווייס נישט אויב איך בין אינטערעסאנט צו רעדן מיט א מענטש פארוואס זיין הויז זעט אויס אזוי, און זיין טייגלינג [tiling] זעט אויס אזוי. ס'איז נישט אינטערעסאנט בכלל צו רעדן מיט א מענטש פארוואס ער האט געטון זיין זאלץ אויף די זייט און נישט אויף יענע זייט פון די חלה. חוץ אויב ס'איז דא עפעס א גרויסער רבי וואס רעדט כוונות אין וועלכע עק חלה ער טונקט אין די זאלץ. א נארמאלער מענטש, איז נישטא קיין זאך צו רעדן, אמת?

אז דו רעדסט פון א גרויסן רבי, דארט איז דא א סאך אנאליזעס, איז דא א סאך אנאליזעס, אלע מיני זאכן. איך רעד דא נארמאל, יא? וואס איז די חילוק פון די צוויי זאכן? וואס גייט דא פאר? וואס איז די חילוק?

הפרדוקס: מגבלות יוצרות משמעות לבחירה

[הערה: כאן הייתה חזרה טכנית בהקלטה על המילים "איך האב דיר געזאגט פארגעבאך", שהוסרה לצורך רצף הקריאה]

...ער אויס, איין מינוט, איך האב דיר פארציילט א מעשה. איך וויל דיר זאגן: [במקרה של המלח] ס'איז מער מעגליך צו טון אנדערש. אפילו מער מעגליך צו טון אנדערש! ווייל ס'איז זייער גרינג צו לייגן דאס אלץ אויף איין זייט און אויף די אנדערע זייט. איך קען אסאך מער טון אנדערש.

איך מיין, א שאלה פון לייגן די שענדאלירן [chandeliers] אין א געוויסע וועג – איך קען נישט אלעס טון. ווייל וואס? איך דארף א ריזן [reason] האבן. וואס איך האב זיך געלייגט א בודזשעט [budget], אין א געוויסע בראקעט [bracket], א געוויסע טשענדעליער, צו א געוויסע amount [סכום] פון געלט וואס איך קען ארויסגעבן דערויף. ס'איז דא געוויסע זאכן וואס איך האלט אז ס'איז שיין. איך קען נישט סתם מאכן אז איך האלט אז ס'איז שיין, יא? איך פארשטיי אז דאס איז שיין, מ'האט מיר אזוי אויסגעלערנט, whatever ס'זאל נאר זיין, מיין ווייב האט געזאגט אז זי האלט אז דאס איז שיין, און איך האלט אז אזוי קומט א שבת טיש.

איך קען ווייניגער טון אנדערש, אבער ס'איז מער בבחירה. דו כאפסט וואס איך זאג? מער ביי choice. Choice includes intention [בחירה כוללת כוונה], איך וויל מסכים זיין.

עומק המושג בחירה: מיומנות, אהבה וביטוי העצמי

שיעור על שמונה פרקים לרמב"ם - פרק ד' (חלק ו')

---

בחירה אמיתית: כוונה וסיבה מול שרירותיות

פארוואס קען איך נישט אלעס טון? ווייל ס'איז דא "reasons" [סיבות] פארוואס איך האב עס געלייגט אין א געוויסע וועג, אין געוויסע טשענדעליערס [נברשות], און דארט געוויסע "amounts" [סכומים] פון געלט וואס איך קען ארויסגעבן דערויף. ס'איז דא געוויסע זאכן וואס איך האלט זענען שיין.

איך קען נישט סתם מאכן אז איך האלט אז ס'איז שיין, יא? איך פארשטיי אז דאס איז שיין. איינער האט מיר אויסגעלערנט, איינער האט מיר געזאגט אזא זאך, מיין ווייב האט אפשר געזאגט: "איך האלט אז דאס איז שיין, איך האלט אז אזוי קומט א שבת טיש."

איך האב געקענט ווייניגער טון אנדערש, אבער ס'איז מער בחירה. ס'איז מער א "choice". "Choice includes intention" [בחירה כוללת כוונה]. איך בין מסכים. ס'איז מער מיט "choice". ס'מאכט "sense" [שכל] אז דו פרעגסט מיר: "פארוואס איז אזוי?" – איך האב עס געטשוזט [בחרתי בזה].

און איך קען אפילו ארומגיין, אז איך מוז גאר זיין: "זעסט, איך האב געטשוזט דעם." יא, איך קען נישט ארומגיין: "זעסט, איך האב געטשוזט דאס" – אויב איך האב עס נישט געטשוזט, ס'איז נישט אמת.

קענסט האבן טענות אויף מיין "choice", קענסט זאגן: "האסט געטשוזט נישט ריכטיג, ס'איז עקלדיג דער טשענדעליער." דעמאלט קענסטו האבן טענות. אבער אויף זאכן וואס... ס'איז דא זאכן וואס זענען פונקט אזוי, אפילו מער "בחירה'ס" – וואס דו מיינסט איז "freedom" [חופש], וואס מער האט געקענט זיין אנדערש – דארט מאכט ווייניגער "sense" צו רעדן מיט מיר וועגן זיי. ס'מאכט ווייניגער "sense" צו "judge-ן" [לשפוט] אויב איך האב זיי געטון גוט אדער נישט גוט.

שטימט וואס מיר רעדן?

הגדרה מחודשת: בחירה היא מה שאומר משהו על האדם

איך בין דיר מסביר וואס ס'איז טייטש די ווארט "choice". דו פארגעסט וואס איך האב געזאגט. פארוואס זענען זיי אונטערשידליך פון בחירה? ס'איז נאר אן אונטערשייד פון בחירה, ווייל בחירה איז די זאכן וואס ס'איז אינטערעסאנט צו רעדן מיט מענטשן וועגן דעם. און דו ביסט מסכים אז די זאכן וואס ס'איז אינטערעסאנט צו רעדן מיט מענטשן וועגן, זענען די סארט זאכן.

איין מינוט, איך האב נישט געזאגט אז דו רעדסט שטותים. קיינער האט נישט געזאגט וואס ס'איז טייטש בחירה. מענטשן, בתור מענטשן, די מענטשן וואס ס'פאסירט אין מענטשלעכע פעולות – מענטשלעכע פעולות איז א זאך, ווען ס'זאגט "איך האב דאס געטשוזט".

אויב איך האב דאס נישט געטשוזט, וואס פארברענגסטו די צייט? וואס איז פאר מיר? דו קענסט מאכן א "scientific calculation" [חשבון מדעי] וויפיל רעזולטאטן מעסטליך, איך ווייס נישט וואס פאר א זאך. ס'איז נישט קיין מענטשלעכע שאלה, ס'איז אן אנדערע סארט שאלה. ס'איז נישט מענטשלעך, ס'זאגט נישט גארנישט וועגן מיר. איך קען נאך אלץ א לעבן, ס'זאגט נישט גארנישט וועגן מיר. אחוץ אויב דו ביסט א גרויסער רבי אדער א גרויסער...

דאס איז די מעלה פון א מענטש. אדער איך טריי צו טון פון מענטשן זאכן וואס זאגן עפעס וועגן זיי. פאר דעם זאגט מען למשל אויף ר' לוי, ער איז געווען א "מתמיד". ער זאגט וועלכע סארט מענטש ער איז געווען: אדם מסוג מתמיד, אדם מסוג בעל חסד. יא? ער זאגט נאך עפעס וועגן אים. א סתם זאך זאגט גארנישט וועגן אים.

און דו געדענקסט דאך, אונז זוכן נישט בחירה כדי צו ווייזן אז ס'האט נישט געקענט זיין אנדערש. דאס איז א נושא פון וועלכע סארט חקירות פון "ס'איז דער אייבערשטער מאכט אלעס", ס'איז "determinism" [דטרמיניזם], ס'איז אנדערע חקירות. אונז זוכן בחירה "precisely" [דווקא] ווייל אונז ווילן די סארט זאכן וואס זאגן וואס א מענטש איז. דאס איז וואס אונז ווילן. שטימט?

בחירה מול רצון (Choice vs. Will)

אויך, למשל, פארשטייסטו אז די סארט בחירה וואס אונז ווילן איז נישט וואס אונז קענען רופן... נישט די זעלבע זאך ווי "וויל", נישט די זעלבע זאך ווי "רצון", נאר די זעלבע זאך ווי אויף ענגליש "choice" איז טאקע א גוטע ווארט. "Exactly" די סארט "choice" וואס איך האב געטשוזט די סליידער. דאס איז די סארט "choice" וואס איך רעד וועגן.

יעצט, איך וויל קומען, אז מ'זאל נישט געהארגעט קיין צייט, נעקסטע זאך קען מען אריינגיין אין אלע מינוט פרטים וואס ליגט אין די סארט "choice", אבער אזויפיל האב איך דיר גענוג געזאגט אז דו פארשטייסט אזא זאך.

יעצט, זייער גוט. איך האב געמאכט א "decision" [החלטה], איך האב א "reason" [סיבה] פאר די "decision". אויב איך האב נישט קיין "reason", איז נישט קיין "choice". איך האב א סיבה. איך האב געהאט "alternatives" [אלטרנטיבות] אין א געוויסע זין. נישט "איך האב געקענט טון אנדערש", נאר "alternatives" אין די סענס אז איך האב געטשוזט אזא סארט שאנדעליר צו אן אנדערע צוואנציג שאנדעלירס.

נישט "איך האב געקענט טון וואס איך האב געוואלט". אויב איך וואלט געווען אינגאנצן פריי, דאס הייסט איך האב נישט קיין "alternative" אויך נישט. וויאזוי איז אן "alternative" פון דעם זיין? איך האב א גרויסע וויל א שיינע שבת טיש. אויב ס'איז נאר דא איין שבת טיש אין די סטאר, האב איך געטשוזט? ס'קומט גארנישט וועגן מיר. אויב ס'איז דא פיר סארט – נאר די פיר סארט, נישט אז ס'איז דא צען מיליאן סארט, אן "infinite" סארט – האב איך ווייטער נישט געטשוזט [אויב ס'איז אינסוף].

---

המשל של הסופר: מידה כמיומנות (Skill)

מ'קען עס נישט געבן א קיין שיעור מיט די קאמענט אז דער רמב"ם האלט אז דער עיקר איז ווי מ'זאל טון און נישט טשוזן צו טון. מ'דארף אויסשמועסן יעצט דעם. איך גיי אויספירן צו דעם. איך גיי אויספירן מיט דעם. איך גיי טרייען צו צולייגן "at least" [לכל הפחות] נאך איין זאך. ווי לאנג רעד איך שוין דא? איך רעד נישט אזוי לאנג נאך.

איך האב געטוישט די "definition" [הגדרה] פון בחירה:

* בחירה איז נישט די וואס איך האב געקענט טון אנדערש.

* בחירה איז די וואס זאגט מיר עפעס וועגן ווער איך בין.

דאס איז די אינטערעסאנטע סארט בחירה וואס איז נוגע אין בכלל. יעצט וויל איך קען איך א ביסל נאכאמאל מסביר זיין, צו מאנען מיינע וואס איז א סארט זאך איז צו האבן א גוטע מידה.

און מיר פארשטייען... א מידה, איינע פון די בעסטע משלים וואס איך האב פאר א גוטע מידה – איז דרך אגב, דער רמב"ם האט נישט געברענגט א משל, וואס איז אינטערעסאנט, דער רמב"ם פעלט א משל, אבער דער רמב"ם איז מקורב געווען א משל, און דער אלטער רבי האט געזאגט א משל:

אזוי ווי איינער לערנט זיך צו שרייבן שיין. ער ווערט אן "artist" [אמן], א סופר, א גוטער סופר. וואס איז א גוטער סופר? מען דארף זיך "practice-ן" [אימון/תרגול], פארשטייט זיך. מען ווערט נישט קיין סופר פון מחליט זיין צו ווערן א סופר. ער ווערט פון די אומנות – יא, דער חוש פון זיין א סופר. ער ווערט נישט פון "בוחר זיין בטוב", אדער עפעס אין אזא וועג פון קענען זיין אנדערש. ער ווערט פון "practice-ן", פון גיין קיין א רבי – וואס ווייסט איך, וויאזוי מאכט מען שיין די אותיות, וכו' וכו' וכו'. צוביסלעך ווערט מען א גוטן שרייבער, א גוטער "painter" [צייר], א גוטער שרייבער, יא.

יעצט, דארף איך זיך דאס טון, דאס איז נישט קיין חוש פון אינטערעסאנט. אבער פון וואס באשטייט די גוטער שרייבער? די גוטער שרייבער איז נישט איינער וואס קען פונקט שרייבן. אמת?

אויב מיך אמאל געשען א נס, עס האט זיך אוועקגעזעצט – לאמיר זאגן, איך בין נישט קיין גוטער שרייבער – עס האט זיך אוועקגעזעצט מיט א פען, און איך האב געשטודעלט, און ס'איז מיר ארויסגעקומען א "beautiful" [שיינע] שריפט וועלן, מאכט זיך א נס... קען די "monkey" [קוף] מעשה זיין, קען זיין טעארעטיש. דאס הייסט נישט קיין גוטער סופר נאך נישט, "right"? עס קען זיין אזא גוטער סופר, איך וויל עס קענען זיין, דאס הייסט נישט קיין גוטער סופר, און עס איז א גוטער מעשה געווען. עס איז נישט קיין א גוטער סופר.

אפילו אויב איך נעם א "stencil" [סטענסיל/שבלונה] און איך קאפי א צווייטן סופר פונקטלעך, האב איך א מידה פון קאפיען גאנץ גוט, אבער איך בין אויך נישט א גוטער סופר. און איך ווייס נישט אליינס ווי צו זיין א גוטער סופר. אמת?

מידה = מיומנות + אהבה (Skill + Love)

זאל איך ווייס דיך אז עס וועט זיין א גוטער סופר, וואס דאס איז די בעסטע "analogy" [משל/אנלוגיה] פאר א מידה. א מידה איז די זעלבע זאכן, אבער ביי מעשה בני אדם, אדער ביי אומנים, אבער ביי זאכן וואס האבן א מוראלישע וועלט.

זאג איך: א גוטער סופר איז איינער וואס ער האט אין זיך דעי – מען קען עס רופן – דעי מידה, דעי הרגל, אז ער שרייבט שיין. ער ווייסט וואס ער דארף צו שרייבן שיין, און אין די מידה שרייבט ער שיין.

יעצט, זיי האבן געזאגט אז דאס איז אנדערש פון א מידה, ווייל א מידה "include-ט" [כוללת] אויך אז ער וויל שרייבן שיין. דאס איז נאכנישט א וויל, דאס איז נאר אז ער קען. אבער איך וויל דיר נאר ווייזן א פשוט'ע זאך. קיינער וועט נישט זיין מודה, ווייל יעדער פארשטייט אז א מידה איז "basically" [בעיקר] אזא סארט זאך.

עס טרעפט מיר נישט איין די גמרא אז בכלל צו טענה'ן אז דער סופר וואס ער שרייבט די פופציגסטע מאל א "beautiful" מזוזה, שרייבט עס ווייניגער מיט בחירה! ער שרייבט עס אויטאמאטיש. ס'איז אמת אז ס'איז אים גרינגער, ער מוז זיך נישט מיטשן און זיך אויסצופעגערן וויאזוי צו מאכן שיין, ווייל ער האט שוין אסאך הרגלים, ער קען עס, ס'גייט אים גרינג. איך בין נישט מוחה אז ס'גייט אים גרינג.

אבער ס'וועט נישט עולה זיין בדעת אז א קאצקער חסיד זאל קומען צו א גוטער סופר אדער א גוטער "artist" און אים זאגן: "ס'איז גארנישט ווערד אז דו שרייבסט היינט א 'beautiful' תפילין – דו שרייבסט יעדן טאג 'beautiful' תפילין!"

ס'איז פונקט פארקערט! פון דעם איז ער א גוטער סופר, ווייל ער שרייבט יעדן טאג "beautiful" תפילין. וואס ווילסטו פון מיין לעבן?

א מידה איז א "skill", א מידה איז א "kind of skill" [סוג של מיומנות], "at least", א "skill plus love". א מידה איז א "kind of skill", דאס איז די טייטש פון א מידה, ס'איז א "skill plus love". וואס איז א "skill"? און דו פארשטייסט אליין אז ס'איז נישטא די גמרא, דאס וואס ער מאכט יעדן טאג, דאס איז "exactly" וואס ווייזט אז ער איז אזא סארט מענטש. איינער וואס דארף זיך מיטשן איז ווייניגער אזא סארט מענטש, ס'איז ווייניגער א זאך וואס ער קען זיך בארימען אז "איך בין א גוטער סופר".

א מענטש האט נישט קיין "intention" [כוונה] צו האבן זיינע מידות, ס'איז נישט אז די מידה איז די מידה, ניין, איך האב אן "intention" – נישט די סארט "intention" צו באקומען די מידה. א מידה באשטייט פון אן "intention", א מידה באשטייט... לאמיר, איך דארף אריינלייגן דא די נושא פון ליבען, וואס ס'איז אביסל מער קאמפליצירט, אבער לאמיר רעדן, איך וויל דיר נאר ארויסברענגען פון די משל פון א "skill", פון אן "art" וואס א מענטש האט.

---

האדריכל מול המעתיק: יישום המיומנות במצבים משתנים

דו פארשטייסט אליין, און אן "art" מיינט נישט סתם... א סופר איז נישט א גוטע משל, ווייל ס'איז אביסל "copy-pasted", ער טוט ממש יעדע מאל די זעלבע זאך. איינער וואס איז אן ארכיטעקט, אדער וואס איז א זאך וואס ער "deal-ט" [עוסק] מיט זאכן וואס טוישן זיך א גאנצע צייט, נישט יעדער "case" איז פונקט די זעלבע, יא? ער מוז דיך... יא, "artist", נישט "stencil-ist" [מעתיק/שבלוניסט] וואס מאכט נאך די זעלבע "picture" יעדן טאג. ער מוז עס מאכן א נייע "picture" פון א נייעם מענטש יעדן טאג, אדער א נייע סארט זאך יעדן טאג. ער מוז בויען א הויז, אן ארכיטעקט, ער מאכט נישט "copy-paste", ער מאכט א הויז וואס פאסט פאר דעם גאס, פאר יענעם גאס, פאר דעם שטאט. "Am I right?" [האם אני צודק?]

אבער דער גוטע, איז נישט שווער. ס'איז א "challenge" [אתגר] אין א געוויסער זיין, עפעס איז א ניי, און ער מאכט נישט נאך. ער טוט עפעס, איך מסכים מיר. עס איז דא א חילוק פון "copy-paste". "Copy-paste" טוט ער גארנישט. אבער ווען ער טוט זיין "art", דאס וואס ער קען איז גוט, און ממילא האט ער הרגל. דאס איז "exactly" וואס אונז ווילן. ס'איז נישט קיין "problem", ס'איז א מעלה.

פארוואס איז א מעלה? ווייל דאס איז די טייטש אז ער איז אזא סארט מענטש וואו ער קען דאס, ער פארשטייט דאס, ער זעהט וואס א גוטע הויז וואלט געדארפט זיין אין דעי "situation". און מיין עסק איז, ער קען זיך בעסער אין דעם. אבער ער קען נישט נאך א קענט צו וויכער אין דעם. עס קענט צו וויכער... ער קען בעסער בוחר זיין. דאס איז דאך דער גאנצער קאנסעפט פון ווילן, און באשטייט פון בעסער בוחר זיין.

המומחה בוחר טוב יותר

וואס הייסט בעסער בוחר זיין? ווען דו ברענגסט מיר פיר טשאנדעלירס, דו קענסט דיך צו טשוזן, קוק איך ווי א "האן אין בני אדם" [תרנגול בבני אדם - מבולבל], און דו מלויישט פרעגט מיין ווייב. ווען דו פרעגסט איינער וואס איז א מומחה "interior design" [עיצוב פנים], ער טשוזט גוט.

דער וואס טשוזט גוט? ווייל ער האט א הרגל צו טשוזן גוט, ער האט זיך אויסגעלערנט וואס פאסט אריין אין יעדע סטייל איז אויס, און לויט וויפיל געלט מ'האט און וויכעט דארט. ס'איז נישט קיין "preference" [העדפה אישית], ס'איז א "objective" [אובייקטיבי], ס'איז נישט קיין "איך האב ליב".

די חילוק פון מיר אין זיין תירות איז וויילע, נישט אז ער האט ליב אנדערע זאכן. גרייט דארטער אויך אן אנדערע זאך, ס'א צווייטע זאך. איך קען אים זאגן פאר וואס איך האב ליב מען און וואס איך האב ליב, אבער אפילו ווייס אז איך האב ליב, עס איז נישט "accurate" [מדויק] צו קיין הענט און קיין פויס. פארוואס? ווייל איך האב נישט די חוש. איך ווייס נישט וואס פאסט אריין צוזאמען מיט דעיות, וויאזוי ס'איז שיין.

דער וואס האט די חוש, די וואס האט די טיפע חוש אין קאלירן, געבוירן דערמיט, דער "skill", ער ווייסט וויאזוי צו טון, ער ווייסט וואס צו טשוזן. אבער וואס ווייסט? פונקטלעך וואס צו טשוזן? נישט, ער טשוזט נישט, אויך נישט, ער קענט מאכן אנדערשט, ער קען נישט מאכן אנדערשט – ער פארשטייט ווי ס'דארף זיין.

נישט וועל איך געבן אים די בחירות אין די סענס פון ווען איך לאז אים מחמינים ארויס, איך לאז אים נישט מחמינים ארויס און איך וועל אים מאכן לויט וואס איך דמיונ'ס ולא זייער. אבער ער איז דער וואס ווייז וואס ער צו "produce-ן", ער ווייז וואס ער צו "list-ן". אבער דא טויסט זיך דער אייכס טוישער.

וואס מיינט ארבעט אויף מידות? פראקטיס. וויפיל מאל דו טוסט? די פראקטיס מאכט אים... אוודאי, אוודאי, ער ווייסט בעסער. א נארמאלער מענטש... אוודאי, א מענטש, די מידות באשטייט דאך פון א הבחנה, מידות טייטש הבחנה. א נארמאלער מענטש ווייסט נישט ווען מ'דארף געבן, און וויפיל, און פונקטליך לויט יעדע סיטואציע, און אזוי ווייטער. איינער וואס האט ריכטיג, ווי ריכטיגער ער האט די מידות הנדיבות, ווייסט ער וויפיל געלט מ'דארף געבן, פאר וועם, לויט זיינע הכנסות, לויט די צורך, לויט מיליאן חשבונות וואס מ'דארף מאכן.

שיעור שמונה פרקים לרמב"ם - פרק ד' (חלק 7)

נושא השיעור: די טיפקייט פון "בחירה" און "הרגל" – ווען אויטאמאטישקייט איז די העכסטע מדרגה

---

די איכות פון א מידה: וויסן "וויפיל" און "ווען"

הרב: אבער דא טוישט זיך די איכות. מיין ארבעט אויף מידות טוישט די כמות, וויפיל מאל איך טו עס. די כמות מאכט אים א "וואדע" [habit/certainty], ער ווייסט בעסער.

א נארמאלער מענטש, אודאי... די מידות באשטייט דאך פון אן הבחנה. מידות, פארשטייט זיך, איז אן הבחנה. א נארמאלער מענטש ווייסט נישט ווען מען דארף געבן וויפיל, און פונקטליך לויט יעדע סיטואציע [situation], און אזוי ווייטער.

איינער וואס האט ריכטיג – ווי ריכטיג ער האט די מידת הנדיבות – ווייסט ער וויפיל געלט מען דארף געבן פאר וועם, לויט זיינע כוחות, לויט די צורך, לויט די מיליאן חשבונות וואס מען דארף מאכן, וואס מען קען נישט אריינשרייבן אין שום מקום די חשבונות. ס'איז א מידה, ער דארף קענען דזשאדזשן [judge] און בוחר זיין.

תלמיד: דו האסט פיין ארויסגעדרייט, ווייל דו האסט געטשענדזשט [changed] די ווארט פון "בחירה", אבער די קושיא האסטו נישט פארענטפערט.

הרב: איך האב פארענטפערט. איך האב דאך געטשענדזשט... איך האב דאך געזאגט איך האב געטשענדזשט די ווארט, ווייל איך זאג: איך בין מסביר יעצט אזוי פשוט, איך זוך נישט די יסוד "בחירה" וואס דו האסט געמיינט. איך זוך... ווייל די קושיא זוך איך נישט, ס'איז געווען א טעות מן העיקר. וואס איך זוך איז...

איך האב דאך יא בחירה, איך האב עס דיר פארענטפערט. איך דארף עס נישט [די אלטע דעפיניציע], ס'איז סילי [silly]. די סארט בחירה... דו דארפסט האבן א סארט בחירה – just to be clear – די סארט בחירה וואלט געמאכט די זאך וואורס [worse]. ווייל די סארט בחירה doesn't tell me about what kind of person I am. ס'זאגט נישט... ס'איז זייער גוטע טשויס [choice].

ס'איז אן אינטערעסאנטע זאך, דו רעדסט נישט פון דעם. דו זאגסט אז איך האב יא די מעגליכקייט, איך האב אן אלטערנאטיוו, ווייל דער אייבערשטער וויל זען וואס איך טשויס [choose] יעצט, פונקט. דו קענסט אפילו נישט רופן ריכטיג יענע זאך "טשויס", ווייל טשויס איז אטאטשט [attached] אז איך ווייס וואס איך טו, אז ס'זאגט עפעס וועגן מיר, ס'זאגט אז איך בין אזא סארט מענטש וואס פארשטייט צו טשויסן די ריכטיגע טשויס. אז איך ווייס נישט, איך האב סתם געטשויסט – איז עס ווייניגער טשויס, נישט מער טשויס. ס'איז מער "פרי" [free] כביכול, אבער ס'איז ווייניגער טשויס.

בחירה אלס "סקיל" און "שיקול הדעת"

הרב: ניין, בחירה איז וויסן... בחירה, בעיסיקלי [basically], איז ווי פון א מידה. יעדע מידה באשטייט פון האבן די סקילס [skills] צו בוחר זיין ריכטיג אין די נושא. אבער יעדער וואס איז בוחר, איז ער בוחר ווייל פון דעם באשטייט עס; ס'רעדט זיך דאך פון מעשים וואס ער טוט. ער טוט נישט א זאך ווייל... אויטאמאטיש, נישטא קיין זאך וואס געשעט. און דו דארפסט געדענקען און דו זאלסט לערנען די זאך בעיסיקלי.

תלמיד: דו דארפסט די זאך, מען קען נישט... גארנישט, איינער וואס האט עס געפיגערט [figured], איך וויל וויסן ווער ס'איז, מען זאל רעדן וועגן אים.

הרב: ניין, ער האט נישט געפיגערט גארנישט. ס'איז נישט קיין מידה... מ'קען עס נישט... ס'איז נישט קיין...

תלמיד: א מידה איז נישט קיין "באלי" [ball] אין דיין קאפ וואס מען דארף...

הרב: זייער גוט, אבער ער דארף עס זיך קענען אפלייען [apply] אין יעדע קעיס [case], אזוי ווי א זאך וואס מען דארף שימוש חכמים. ס'איז נישט קיין ליסט פון רולס [rules], אדער ער האט א באלי אין זיין קאפ וואס ער דארף מיטשען און פאלישן צו די ריכטיגע וועג. ער דארף נישט לערנען... איך ווייס נישט קיין משל... איך רעד נאך איין זאך פארדעם.

ס'איז נישט קיין שום פראבלעם, נישט קיין שום פראבלעם. ס'איז נישט קיין אלגאריטם [algorithm]. אלגאריטם אין די סענס [sense] וואס מ'קען פראגרעמען. אויב מ'קען יע, איז די קשיא איז אויב מ'קען פראגרעמען א קאמפיוטער צו טשוזן [choose] אין נאך מער מצבים ווי סתם א מענטש. ער זאל נישט פארשטיין בכלל. זיכער א פראבלעם.

א נארמאלער מענטש ווייסט בכלל נישט וואס איז גוט. ער ווייסט בכלל נישט וויאזוי צו טשוזן ריכטיג אין אלע מיני מצבים. אזוי ווי איך ווייס נישט וויאזוי צו טשוזן א שיינע קארפעט [carpet] פאר מיין הויז. אבער ער ווייסט יא, און ווען ער ווייסט – טשוזט ער. קענסטו נישט זאגן אז ער טשוזט נישט. ס'וואלט געווען משוגע'דיג מאדנע צו זאגן אז ער טשוזט נישט. ער מאכט עס אויטאמאטיש. ער מאכט עס אויטאמאטיש, אבער ער טשוזט אויטאמאטיש. קענסטו דאס זאגן. ער טשוזט זייער גוט אויטאמאטיש. און ווי מער ס'איז אויטאמאטיש, אין די סענס אז ער איז מער קלאר-זעענדיג, ער מאכט נישט קיין מיסטעיקס [mistakes] קיינמאל – איז עס מער טשויס, נישט ווייניגער.

די משל פון תפילין: אידענטיטעט קעגן ספקות

הרב: דו פארשטייסט וואס איך זאג? פארוואס איך זאג דיר דאס? ווייל דו זאגסט אז ס'איז אזוי ווי לייגן תפילין. דער רמב"ם האט נישט גערעדט פון לייגן תפילין. ס'איז נישט קיין שום פראבלעם. לאמיר טראכטן, וואס איז דער פראבלעם פון אים? וועלכע מידה, וואס איז די ענין פון לייגן תפילין? דער ארכיטעקט, ווען ער מאכט עפעס אויטאמאטיש, ער האט א בחירה צו מאכן פונקט פארקערט. ס'איז נישט אויטאמאטיש.

איך בין א תפילין לייגער, פארדעם לייג איך תפילין. ס'איז דאך די טעקסט [text/context]. איך דארף נישט קיין בחירה. איך האב א טשויס! יא צו ניין. און איך האב פארגעסן די אנהייב פון די שיעור, אז די choice דארף מען נישט מאכן יעדע מינוט. Choice איז נישט קיין זאך פון יעדע מינוט.

תלמיד: ווייל איך choose יעצט, איך choose ווי אזוי איך וועל זיך אפלאזן. נישט אז איך האב עפעס א זאך...

הרב: ניין, ניין, ניין, ניין, איך וועל דיר מסביר זיין בעסער. ניין, ניין, ניין, איך בין נישט מסכים, איך בין נישט מסכים. Choice איז נישט קיין זאך... איך בין נישט מסכים. ניין, איך בין נישט מסכים, איך וועל דיר מסביר זיין די גאנצע זאך.

ווען איך האב געזאגט אז די choice ליגט אין דעם וואס ער דארף גיין אין געשעפט און choosen במעשה – choice איז נישט טון די מעשה. Choice איז אז ער האט אין זיין קאפ א ריכטיגע הבנה פון וואס מ'דארף choosen. דו פארשטייסט? און דאס איז וואס מ'זעט דא. דאס איז א זאך וואס א מענטש פארשטייט וואס מ'דארף choosen.

תלמיד: דאס איז אן אנדערע פראבלעם, וואס איז די פראקטישע שאלה.

הרב: ניין, choice האט גארנישט מיט צוריקפאלן. That's what I'm trying to keep on telling you. פארוואס האט עס גארנישט צו טון? אז איך קען מאכן שיינע ספרים האט נישט גארנישט צו טון מיט דעם אז איך קען ווערן אן עושר, איך קען קאלע [broke/bankrupt] ווערן. ס'איז יא! די שוואך פון א סופר... א גוטע סופר איז אזא סופר וואס ער קען ווייניגער צוריקפאלן, נישט אז ער קען מער צוריקפאלן.

יעצט בין איך א גוטע בייק ריידער [bike rider], א גאנץ לעבן בין איך א גוטע בייק ריידער. קען איך קיינמאל... [פארן] איז נישט אויטאמאטיש. נאר אויטאמאטיש מיינט אז ס'וועט מיר זיין גרינגער, ס'וועט מיר זיין מער געשמאק, איך דארף נישט טראכטן דערפון צו פיל, איך דארף נישט choosen א גאנצע... איך דארף יא choosen.

א skill איז א... יעדע skill איז נישט קיין שום זאך וואס מ'זעט. ס'איז א זאך וואס ליגט אין זיין קאפ. ס'ליגט אין מיין קאפ, אין דעם חלק וואס קען אזעלכע סארט זאכן. אלע מידות זענען פראקטישע זאכן אין געוויסע זאכן. ס'ליגט אין דעם חלק וואס קען אזעלכע סארט זאכן, אז ער קען עס טון. מיט אנדערע ווערטער, ער האט גע-choosed די ריכטיגע זאך לגבי די סארט נתונים.

די אקטיווע בחירה אין יעדן מאמענט

תלמיד: איך זאג אז די געדאנק איז אז ס'זאל זיין אנדערע סיטואציעס און דו וועסט...

הרב: ניין, ס'וועלן נישט זיין קיין אנדערע סיטואציעס. דאס איז נישט די געדאנק. דאס איז נאר דיר צו ווייזן אז ס'איז א זאך וואס ער טוט. אבער אפילו ס'וועלן זיין יעדן טאג די זעלבע סיטואציעס, וועסטו יא ווייטער choosen יעדן טאג. איך זוך נישט קיין חידושים, דו זוכסט א גאנצע צייט חידושים. ס'איז נישט יא עכט. ווייל you'll keep on going. און דו האלטסט אין איין פארמישן choice מיט being able to have done otherwise [די מעגליכקייט צו האבן געטון אנדערש], מיט choice אלס being something that I think that it should be done because of what I am.

תלמיד: אבער ער האט געטראכט, ער האט געטראכט, ווען ער האט אויפגעהערט טראכטן...

הרב: ער האט נישט אויפגעהערט טראכטן. פארוואס איז אזוי וויכטיג צו טראכטן?

תלמיד: ווייל ער דארף בוחר זיין.

הרב: ניין, איך בין נישט אינטערעסירט אין נאכאמאל בוחר זיין. ווער זאגט אז איך בין אינטערעסירט אין נאכאמאל בוחר זיין? איך האב שוין איינמאל געטשאוזט. איך טשאוז א גאנצע צייט. נישט ווייל איך טשאוז עס נאכאמאל א גאנצע צייט. ווייל אזויווי די choice איז געווען פלאט [flat], מיינט אז איך זאל זאכן אויך.

תלמיד: ניין, לא. אקעי, איך גיי זאגן פיר מאל, נאר ס'איז שוין געווען אז איך מיין נישט דאס.

הרב: ניין. איך זאג אז צו האבן א שכל מיינט צו האבן א גוטע דזשאדזשמענט [judgment], נישט ווייל איך דארף מאכן נייע. דאס איז וואס איך זאג דיר, אז ס'איז דא אסאך סיטואציעס זיך נאר דיר צו ווייזן אז דאס איז אן אקטיווע זאך, א זאך וואס איך טו, ס'איז נישט קיין זאך וואס געשעט צו מיר. ווען דו זאגסט אויטאמאטיש, you pretend that something happens to me, but that's nonsense. Of course it doesn't happen to me, and I'm the one doing it.

פארוואס טו איך עס? ווייל איך בין אזא סארט מענטש וואס האלט ביים לייגן תפילין. און וויפיל מער וואס דער וואס לייגט יעדן טאג תפילין אויטאמאטיש, איז ער מער א מענטש וואס האלט ביים לייגן תפילין, נישט ווייניגער.

"אויטאמאטיש" מיינט א העכערע מדרגה פון אידישקייט

הרב: איין מינוט, איך האב עס געהערט וואס איך האב געזאגט? איך בין נישט אינטערעסירט אין אזא מענטש וואס דארף זיך מיטשענען צו לייגן תפילין. איינער וואס דארף זיך מיטשענען צו לייגן תפילין איז א ווייניגער איד ווי דער וואס לייגט תפילין אויטאמאטיש. איך זאג נישט אז לייגן תפילין איז א מדת התורה, מיר דארפן רעדן צווישן א מדת התורה, אבער לאמיר זאגן אז א איד איז אזא סארט בריאה וואס לייגט תפילין. דער וואס לייגט תפילין אויטאמאטיש יעדן טאג, פארוואס לייגט ער תפילין? ווייל ער איז אזא סארט איד וואס לייגט תפילין, אזא סארט מענטש. א איד איז אזא סארט בריאה וואס לייגט תפילין יעדן טאג. און ווי ווייניגער ער טראכט דערפון איז ער מער אזא סארט מענטש, נישט ווייניגער. אויב ער דארף טראכטן, איז ער א חסרון, נישט קיין מעלה. ס'איז ווייניגער choice, נישט מער choice.

תלמיד: ווייל דער וואס דארף טראכטן יעדן טאג אויב ער זאל לייגן תפילין, פשט דו ביסט נישט קיין תפילין לייגער. תפילין לייגערס האבן נישט אזעלכע ספיקות. בחירה מיינט נישט אז דו האסט א ספק. ס'איז דא טעארעטיש א ספק, ווייל מען קען נישט לייגן תפילין.

תלמיד: אבער עפעס קומט נישט אריין.

הרב: ניין, איך זאג דיר אז איך בין בכלל נישט אין יענע סארט זאך. איך בין בכלל נישט קיין טראפ דערפון.

תלמיד: אבער עפעס קומט נישט אריין.

הרב: ניין, איך זאג דיר, ס'איז נישט קיין decision [באשלוס] און נישט קיין decision יא צו decision ניין. דאס איז אן אנדערע שאלה, פארוואס לייגט ער עס זיין גאנץ לעבן. ס'איז דא בעסערע reasons, נישט שוואכערע reasons, צו לייגן תפילין זיין גאנץ לעבן. אויב ווייל ער האט מורא זיך צו פילן עקלדיג נאכדעם, יא, קען זיין אז ס'איז א סארט איד. דאס איז פארט נאכאמאל, ס'איז דא אסאך levels, ס'איז דא אסאך כוונות אין לייגן תפילין. דאס זענען נישט קיין פראבלעמען.

אבער די נעכטן, דאס איז נישט... לאמיר זאגן אן אנדערע וועג. קיינער לייגט נישט תפילין ווייל ער האט געלייגט נעכטן. דו קענסט פרעגן דעם איד, "פארוואס לייגסטו תפילין?" ער גייט דיר נישט זאגן ווייל ער האט געלייגט נעכטן. דער קאצקער רבי זאגט: "איינער דאוונט ווייל ער האט געדאוונט נעכטן." דו האסט אמאל געפרעגט איינעם פארוואס ער דאוונט, און ער האט דיר געזאגט ווייל ער האט געדאוונט נעכטן? דאס מאכט נישט קיין סענס. דאס איז נישט אמת. Where do you find this guy? What is he talking about?

איך לייג תפילין ווייל איך האלט אז א איד דארף לייגן תפילין. אה, ביסט גערעכט. ס'איז דא העכערע כוונות ווי סתם ווייל א איד דארף לייגן תפילין. ס'איז דא א איד וואס קען לייגן תפילין ווייל ס'איז דא אין דעם כוונות האר"י. ס'איז דא א איד וואס קען לייגן תפילין ווייל ער וויל מקיים זיין כוונת הרמב"ם. פארוואס נישט?

סיכום: וואס איך טו מער, האלט איך פאר בעסער

הרב: מענטשן טוען זאכן וואס זיי האלטן אז זיי זענען גוט. ווי מער א זאך קומט ארויס פון דעם וואס דו האלטסט אז ס'איז גוט, איז עס מער מיט בחירה. און וואס מיינט "איך האלט אז ס'איז גוט"? א זאך וואס איך טו מער מאל, אפנים [apparently] איך האלט אז ס'איז זייער גוט. ווייל איך קען קיין איין טאג זיך נישט פארגעסן דערפון, אמער, איך האלט אז דאס איז זייער בעיסיק [basic]. איך קען נישט קיין איין טאג אן לייגן תפילין. דאס איז פארט פון מיין איידיע [idea] פון וואס איז א גוט לעבן. איך קען עס מפרש זיין, צו איך האב אויף דעם א... איך קען דיר מסביר זיין א שטיקל תורה דערין? אפשר יא, אפשר ניין. אבער ס'איז נישט אויטאמאטיש. ס'איז בחירה. אף קורס [of course] ס'איז בחירה. ס'איז נאר, איך קען נישט טון אנדערש, ווייל איך בין אזוי גוט צוגעוואוינט אז איך קען שוין נישט טון אנדערש. סאו [so], דאס מאכט עס בעסער, נישט ערגער.

אין קורצן, סאו, אויב מען קען אפשרייבן פון די שולחן ערוך א רשימה פון מעלות... וואס איז די... איך האב ווייניגער און... איך האב געזאגט די רגלי אכילה פיר מאל, איך האב געזאגט די רגלי אכילה, איך זאג עס נאכאמאל, איך זאג עס...

בעזהשי"ת

שיעור ח' - חלק ח: מדרגת הצדיק, רציפות ההיסטוריה והבחירה הבלתי-הפיכה

נושאים:

* האם הרגל מבטל בחירה? (ההבדל בין "יכול" ל"לא יכול" לחטוא)

* הצדיק הגמור מול הבינוני: מי בוחר יותר?

* ביקורת על תפיסת "לחיות את הרגע" (Living in the moment)

* האדם כיצור היסטורי: טעם מצוות תפילין וזכירת יציאת מצרים

* בחירה שאינה ניתנת לחזרה: המשל של הקופץ מהבניין (אריסטו וברסלב)

---

הרגל ובחירה: המעלה של "לא יכול אחרת"

איך קען איך עס מפרש זיין? איך וועל אפנעמען א... איך קען דיר מסביר זיין דאס שטיקל תורה. דו וועסט עס ענדזשויען [enjoy]? אפשר יא, אפשר נישט. אבער ס'איז נישט אויטאמאטיק. ס'איז בחירה, אוודאי איז עס בחירה. איז נאר, איך קען נישט טון אנדערש, ווייל איך בין אזוי גוט צוגעוואוינט אז איך קען עס שוין נישט טון אנדערש. סאו [so] דאס מאכט עס בעסער, נישט ערגער.

אוודאי, סאו איך וועל דיר אפשיידן פון די משנה "הרגל נעשה טבע", וואס איז די ווייניגער... איך זאג דיר איין סארט הרגל, און איך זאג דיר אן אנדער סארט הרגל – וועלכע ווילסטו? אוודאי וועל איך דיר זאגן אז דער הרגל וואס איז "פארגעווארנט" [pre-warned/deliberate], ווייל איך באגער אז די זאך זאל נישט זיין קיין שום יצר הרע דערין, ער זאל נישט קענען טון אנדערש.

דער יסוד איז: וועלן "נישט קענען טון אנדערש". אזוי ווי דו פארשטייסט אז איינער וואס קען רוצח'ן איז נישט מער "נישט-רוצח" ווי איינער וואס קען *נישט* רוצח'ן. וואס האט ער געזאגט? ניין, איך ווייס נישט וואס ער האט צו טון. קען זיין... קען זיין מען קען אזוי לערנען.

איך קען אזוי לערנען. אין די סענס [in the sense]... אוודאי, איך קען נישט... נישט אין די סענס אז ער... נאר אין די סענס... נישט אז די יצר... דו ווילסט נישט מאכן קיין סתירה.

הצדיק הגמור בוחר יותר מהבינוני

איך וויל נישט... די סיבה פארוואס איך בין נישט מסכים צו דיין לשון איז, ווייל ווען מענטשן זאגן דאס... אקעי, ס'איז דא אסאך גוטע אידן וואס האבן געזאגט דאס. ס'שטייט אפילו אין חסידות ספרים: "תכלית הבחירה שלא יבחר" (אדער ענליך). אקעי, אבער דעמאלטס טייטשן זיי, אז דו זאגסט אז "בחירה" איז ווען מ'טשוזט [choose], אבער סאמהאו [somehow] די תכלית איז נישט דוקא צו זיין א "בעל בחירה"; די תכלית איז צו זיין א צדיק גמור וואס האט נישט קיין יצר הרע.

איך זאג נישט דאס. איך זאג אז דער צדיק גמור איז מער בעל בחירה ווי דער בינוני.

ווייל דער בינוני טשוזט נישט אינגאנצן דאס. אדער ס'איז מער קאמפליצירט:

* דער בינוני טשוזט יא, אבער א רשע למשל טשוזט נישט אלעמאל.

* דער בינוני טשוזט אמאל נישט ריכטיג.

* דער בינוני איז איינער וואס טשוזט יא ריכטיג, אבער ער פילט עס נישט. ס'איז אן אנדערע פראבלעם.

אבער איך זאג אז דער צדיק גמור איז דער וואס טשוזט *מער* ווי דער בינוני. ווי דער וואס קען אים אנדערש. אז דו קענסט אים אנדערש, די פשט – at least [לכל הפחות] איז די פשט – אז דיין מידה, דיין אהבה, דיין תענוג איז נישט קאנעקטעד [connected] מיט דיין בחירה. דו האסט ליב זאכן וואס דו טשוזסט נישט. זייער א מאדנע זאך.

עס איז נאך א נקודה, זיי האבן שוין גערעדט וועגן דעם, אז לויט דעם רמב"ם: דו טשוזסט נישט קיינמאל צו זיין שלעכט. דו קענסט טשוזן נאר צו זיין גוט, ווייל "טשוזן" מיינט אז עס מאכט סענס [makes sense]. חוץ ביי אן ערנסטע רשע גמור, וואס מאכט זיך נישט. איך רעד נישט פון א רשע גמור. א רשע גמור טשוזט צו זיין שלעכט ווייל ער האלט אז ס'איז שלעכט (אדער האלט אז ס'איז גוט פאר אים).

אבער א בינוני האלט אז ער טשוזט צו זיין גוט, אבער למעשה זיין טשויס [choice] ארבעט נישט for some reason. ער דארף אויספיגערן וואו איז די לאך. ערגעץ איז דא א לאך אז ס'ארבעט נישט. אזוי פארשטייסטו וואס איך זאג?

די מעלה פון דער וואס קען קיינמאל נישט מאכן קיין מיסטעיק [mistake], ווען ער פעינטס [paints] איז עס אלעמאל פערפעקט – איז נישט ווייל ס'איז necessary [הכרחי] צו אים; ס'איז ווייל he chooses that, ווייל ער פארשטייט ריכטיג וואס צו טשוזן.

קעגן "לעבן אין די מאמענט": האדם כיצור היסטורי

און נישט צו מישן – איך ווייס אז ס'איז נישט דירעקט די שאלה, איך גיי צו תפילין, נישט ווייל מ'האט געברענגט די עקזעמפל. ווען איך לייג תפילין היינט, ווייל נעכטן האב איך געלייגט – נעכטן האב איך פארשטאנען פארוואס איך לייג. היינט לייג איך ווייל נעכטן האב איך געלייגט, און איך געדענק נאך פארשטאנען אז ס'איז נישט קיין שטותים וואס איך טו. איך טראכט נישט, איך לייג, פיין, איך לייג תפילין.

Yes, but that's just a problem. That's just... no, but that's just a very weird... like he said, that's just like another issue where you don't realize that human beings are not things that live moment by moment.

איך בין קעגן "לעבן אין די מאמענט". א חיה לעבט אין די מאמענט. א מענטש לעבט מיט א היסטארי [history], מיט א פעסט [past], מיט א פיוטשער [future]. ס'איז דאך שטייט אין די תורה: קוק וואס גייט זיין, קוק וואס איז געשען ("זכור ימות עולם"). א מענטש קען נישט לעבן אין די מאמענט. איך פארשטיי דיר, ס'איז נישט קיין סתירה וואס דו זאגסט.

ניין, but that's... דער אייבערשטער זאל העלפן. איך גיי נישט צוריק. פארוואס זאל איך גיין נעכטן א מינוט צוריק? Why is that a problem? That's not really relevant צו מיין נקודה, ס'איז just another נקודה.

איך זע נישט וואס איז די פראבלעם אז איינער טוט ווייל ער האט ווייטער געטון. מענטשן זענען אזעלכע זאכן אז ס'איז דא א המשך. מיין זיידע איז פארט [part] פון מיר. ס'איז נישט אירעשענעל [irrational], ס'איז נישט אויטאמאטיק, ס'איז נישט מלומדה. ס'איז נאר מיט די "מלומדה" אויב דו קוקסט אויף א זייער אטאמיק און אינדיווידואליסטיק איידיע [atomic and individualistic idea] פון א מענטש – אז א מענטש איז א זאך וואס איז היינט געבוירן און דארט הייבט זיך אן און ס'איז נישט דא מער. אונז זענען נישט אליינס, אונז זענען פארט פון א לאנגע מעשה.

טעם המצוות וההקשר ההיסטורי

פארוואס לייגט א איד תפילין? ווייל דער איד זאל... וואס שטייט אין די וואכעדיגע סדרה? פארוואס לייגט א איד תפילין? ס'שטייט וועגן תפילין. פארוואס לייגט א איד תפילין? פארוואס מאכט ער פטר חמור? ווייל מ'איז ארויס פון מצרים.

קענסטו מיר מסביר זיין די טעם? איינער האט דא געוואלט פארשטיין די טעם פון די תורה. אקעי, אונז זענען... פארוואס לייגט מען תפילין? לאמיך דיר מסביר זיין. די קשיא איז, וואס איז די תירוץ?

אקעי, און ווען דו... די מצוות אפעלירן דא זייער צו די חושים, מ'זאל געדענקען. אקעי. פארדעם איז געווען א ריזן [reason] פארוואס דער אייבערשטער האט געהייסן לייגן תפילין.

* שאלה א': פארוואס לייגסטו תפילין? (די קשיא פון די אינגל איז געווען פארוואס דער אייבערשטער האט געהייסן לייגן תפילין). די קשיא איז, וואס איז די טעם פון די מצוה? פארוואס האט דער אייבערשטער געגעבן די מצוה? אמת, צו געדענקען.

* שאלה ב': די קשיא איז, פארוואס לייגסטו תפילין? ווייל אונז זענען ארויס פון מצרים.

אקעי. "על כן אזבח לך ה'" (שמות יג, טו). ס'איז דא אנדערע פסוקים וואס שטייט נישט אין דעם פסוק. "על כן", פארוואס? דער אייבערשטער האט ארויס... איך קען דיר מסביר זיין די תירוץ.

די פארט פון די תירוץ וואס מ'דארף מסביר זיין פאר דיר איז: אז וויסן זאלסטו אז דו ביסט נישט היינט געבוירן. דו ביסט נישט געבוירן ווען דו ביסט געבוירן. דו האסט אסאך זאכן וואס די תורה וויל אז דו זאלסט טון, אזוי ווי ס'מאכט סענס פאר א מענטש צו טון א זאך.

ווייל יעדער נארמאלער מענטש פארשטייט אז איינער וואס לעבט נאר אין די מאמענט איז נישט קיין אפילו א ראט [rat], איז נישט קיין אפילו א שוטה, איז נישט קיין נארמאלער מענטש, רייט?

פארוואס האב איך געגעסן... נאך א משל, גיב מיר אן עקזעמפל, א פשוט'ע זאך וואס מענטשן טוען. פארוואס בין איך געגאנגען צו די גראסערי? ווייל איך בין געווען אינדערהיים, איך האב געזען אז ס'פעלט עסן אין פרידזשידער, בין איך געגאנגען אין גראסערי.

אקעי, דו האסט געגעסן פאר פינף מינוט צוריק. וואס טוסטו יעצט? אה, די ריזן איז, פארט פון די ריזן איז צו האבן א פעסט [past], יא? איך געדענק, און אויך האב איך א קלארקייט אז איך גיי צוריקקומען און איך גיי אריינלייגן די עסן פון די גראסערי אין פרידזש. רייט? דאס הייסט לעבן די מאמענט? גייט אריין, קומט צוריק. קענסטו מיר געבן די מאמענט, ענימאר [anymore]?

און די זעלבע זאך, אביסל ברייטער: פארוואס לערנסטו מסכת בבא קמא? וועלכע מחלוקת איז געווען אנהייב זומער, און מען גייט דערמאנען לערנען בבא קמא. און פארוואס איז נישט קיין בחירה יעצט? מענטשן זענען נישט אזעלכע זאכן וואס האבן לאנג-טוירם פלענס [long-term plans], רייט?

יעצט קומט דער טאטע און ער זאגט, איך האב טענות פאר די חינוך. ווייל אמאל דארף מען זיך איבערטראכטן, עס איז געווען א טעות, מען דארף טוישן אינמיטן מיין דרך הישר. נאו פראבלעם [no problem]. איך זאג נישט אז מען מוז זיין סטאק [stuck] אין וואס ער האט געמאכט. איך זאג נאר אז עס איז נישט אירעשענעל. עס איז נישט אויטאמאטיק. עס איז נישט אנטי-היומען [anti-human].

עס איז נישט אנטי-היומען. Remember, why do we care about בחירה? Because it's what makes it human. רייט. Choice. Choice means human.

א human activity איז די קיינד אוו טינג [kind of thing] וואס דו מאכסט עס אפ איינמאל, און ס'גייט ווייטער ווייטער ווייטער ווייטער. און א טשויס, ס'איז א גאנצע צייט אין א געוויסע זין. ווייל choice מיינט אז ער פארשטייט דאך אלעמאל אז ס'איז גוט. עס איז גערעכט. אויב ער קומט נייע פאקטן און ער זעט אז ס'גייט אים נישט – איך וויל נישט זאגן אז מען זאל זיין סטאק. איך וויל נישט קיין ענין צו זיין סטאק.

דער אייבערשטער האט ארויסגעגעבן די אידן פון מצרים, און דארט האט זיך אנגעהויבן די מצוה פון פטר חמור. זיי דעמאלטסט טון אונז עס. און דארף נישט קיין נייע טעם פון מען. עס איז טייל מיט געווען דעמאלט. דער בחירה איז געווען דעמאלט. עס געבט נאך אן. די גאנצע זאך וואס זאגט אז די זכרים איז דער יתגופה. און אונזער פארט פון די היסטארי וואס גייט אדער אויך אסאך דורות.

אסאך זאכן וואס דו טוסט מאכן נישט קיין סענס. עס איז דא קיין תירוץ. אויב עס וואלט נישט ארויסגעגאנגען פון מצרים, וואלט עס נישט געמאכט קיין סענס. עס מאכט סענס ווייל אינדערויס פון מצרים. מען דעמאלט איז געווען דער מעשה. און יעצט פרעגסטו דעמאלט, פארוואס וועט מען דעמאלט סטאקן מיט דער היסטארי? טאקע, און וואלט די איבערשטארט געוואלט מען זאל געדענקען, וואטעווער דער רעיזן איז.

אבער די פארשטייסט וואס ער זאגט... ווער... נאר די מענטש... [אומקלאר]... ווער עס איז א זארטע טעסט. מען פארגעסט. דעם בדרך הטוב, פארגעסט מען. ניין, עס איז קיין פראבלעם, עס איז קיין מערין פראבלעם. מען פארגעסט! ס'קומט א נייע דור. זיי געדענקען נישט! "אשר לא ידע את יוסף"! ס'דארף מען זיי דערמאנען. דאס איז דאך דער פסוק. וויאזוי געדענקען, ווי לעבט מען אין די מיתוס? ווייל מען פארציילט דיך ביים סדר? וויאזוי מיינסטו דאס האט זיך אנגעהויבן? וויאזוי האט זיך דאס אנגעהויבן? אוודאי דארף מען מאכן געוויסע זאכן.

און נישט פארגעסן, ס'איז דא זאכן וואס זענען געווען, און ס'איז דא אסאך זאכן וואס אדם הראשון האט געטון, אדער וואס די אבות האבן געטון, וואס אונז זענען נישט ממשיך, יא? יעקב האט חתונה געהאט מיט צוויי שוועסטערס. דאס טאר מען נישט, שטימט? ס'איז געווען א היתר פאר דעמאלטס, וואס איז געשען.

בחירה בלתי הפיכה: המשל של הקופץ מהבניין

אבער וואטעווער איז, איך געדענק אלס בחור איז געווען א גרויסע דעבאטע אין ברעסלאוו, איינער האט גערעדט וועגן דעם, צי ס'איז דא בחירה צי נישט, ווייל א מענטש קען זיך יעדע מינוט זיך טוישן.

און איינע פון די גרויסע ראיות וואס איינער האט געברענגט אז ס'קען נישט זיין [אז מ'קען זיך שטענדיג טוישן], אפילו ס'איז אמת אז מ'קען זיך יעדע מינוט זיך טוישן, אבער ווען א מענטש שפרינגט אראפ פון א בילדינג – ס'נעמט אים א מינוט אראפצופליען צו די פלאר [floor], האט ער זיך נישט קיין בחירה אין די לעצטע מינוט. ער איז געשטארבן אן קיין בחירה.

וועגן דעם טאקע באגראבט מען נישט אין בית הקברות, ווייל די פחד גייט נאכ'ן טאנצן. די פוסקים זענען עמעיזינג. א אידישער פוסק טרעפט וועגן צו זאגן אז א איד איז א געוואלדיגע [זאך]. איך פארשטיי טאקע דאס איז פאר פוסקים.

אבער אריסטו זאגט דעם משל, זיי האבן גערעדט וועגן דעם, אז נישט איד בחירה, דאס איז נאך א הקדמה. ער זאגט אן אנדערע הקדמה, איך האב געטרייט צו מאכן אן דעם. ער זאגט אן אנדערע הקדמה: אז בחירה מיינט נישט אז מ'קען עס אלעמאל צוריקנעמען.

אזוי ווי א מענטש איז געווארן קראנק, און יעצט איז ער קראנק, זאלן מיר זאגן אז א מענטש וואס איז געווארן קראנק, זאגן אבער יעצט איז ער נישט בעל בחירה, ווייל ער קען נישט צוריק ווערן געזונט אן עפעס א גאנצע פראסעס, אדער ער קען זיך היילן צי נישט. ס'איז אמת אז ס'איז דא זאכן וואס ס'איז אמת. דאס איז א פשוט'ערע זאך. אבער איך וויל מער ארויסברענגען א פשוט'ערע זאך.

וואס? ווען ער האט ארויסגעטאנצט פון פענסטער? די טראכט איז געווען אן ענדערונג. אבער די מענטש וואס האט נישט געוואלט זיך היילן, ער שפערט דארט זיך ארום. לאמיר זאגן ער האט דאך געטון. ס'איז אן אנדערע ענין. ס'קען זיין צו זיך ווערן, אבער נישט די פרייע.

סיכום: "משובח" - להיות אדם מסוג מסוים

אבער קען "משובח" זיין א מענטש אז זיין זיידע האט געטון? יא, ווייל דו דענקסט אז משובח מיינט אז ער איז מער מענטש. פארקערט, משובח מיינט נישט אז דו ביסט א קונץ צו מאכן. משובח מיינט אז דו ביסט בעצם א מענטש, א גוטע סארט מענטש.

דאס גייט זיך צוריק צו די בעיסיק אנדערע זאך. פאר דעם, אין א געוויסע זין, זענען בקשות אויך די שלימות פון א מענטש, נאר ס'פעלט זיך, מ'דארף עפעס טון דערמיט. אבער משובח, אז דו ביסט אזא סארט מענטש, איז א שבח. נישט אז דו האסט עפעס געטון יעצט, אדער האט זיך עפעס אנגעהויבן יעצט, האט זיך געמאכט א קונץ.

אוודאי, אומות העולם זענען זייער happy מיט זייערע אידן. וואס האסטו צו זיין unhappy? האסטו נישט פריער געווען. מאכסטו אן עוורידזש [average]. ס'איז נישט קיין שום מעלה, ס'איז נישט קיין מענטשלעכע מעלה.

איך ווייס אז דער מענטש, איך ווייס שוין מיין בצור [ציור?]. בצור מיינט דאך נאר אז דאס איז א פערפעקשאן [perfection] פון א מענטש. דאס איז די זאך, ס'איז נישט קיין קונץ, ס'איז די רעכטע זאך דא.

די שלימות פון א מענטש און דער קשר צו די דורות

די מהות פון שלימות און שכר

פאר דעם, אין א געוויסע זין, זיינע בקשות איז אויך פאר שלימות פון א מענטש. נאר, עס פארשטייט זיך וואס מען דארף עפעס טון דערמיט. אבער, מ'איז משבח אז דו ביסט אזא סארט מענטש, א "רודף שלום". נישט אז דו האסט עפעס געטון יעצט, אדער האט זיך עפעס אנגעהויבן יעצט, וואס עס האט זיך געמאכט א "קונץ".

אוודאי, אוודאי מיר זענען זייער "העפי" [happy] מיט זיינע ענינים. וואס הייסט דו ביסט נישט "העפי"? דו האסט נישט פארשטאנען וואס איך האב געזאגט. איך האלט נאר אז דאס איז נישט קיין מענטשלעכע מעלה. איך ווייס אז דו מענטש, איך ווייס שוין, מען באצאלט. "באצאלט" מיינט נאר אז עס איז א "פערפעקשאן" [perfection] פון א מענטש, און דו דארפסט געדענקען אז דער רבונו של עולם איז נישט קיין קענדיס און דריידלעך וואס ער טיילט אויס פאר גוטע קינדערלעך.

דער רבונו של עולם איז דאך אזוי ווי עס שטייט אין אלע ספרים, עס איז א "קריעטיוו'דיגע" [creative] זאך. ווייל פון זיין א גוטער מענטש ווערט מען גוט. ווייל אויב ס'איז גוט, אוודאי, ס'איז דאך תענוג, ס'איז דאך תענוג.

דער קשר צווישן דורות נאכן טויט

דו ביסט גערעכט אז די דרך הטבע איז אז חסד ענדיגט זיך "עט סאם פוינט" [at some point], ווייל ס'בלייבט נישט אויף אייביג, ווייל מענטשן שטארבן. זייער גוט. איז טאקע וועגן דעם, ווייל ביי די יארצייט ווערן די עלטערן "עלעוועיטעד" [elevated] טאקע וועגן דעם! ווייל דערפאר קומען זיי צו די חתונות איז וועגן דעם! ער איז דא אין א געוויסע פונקט, אמת, נישט נאר ביי די חתונה, א גאנץ לעבן אויך. ער מיינט דער זון. דו ביסט נישט נאר דו, דו ביסט אויך... איך האב געזאגט שוין א גרויסע חידוש וואס איך האב געזאגט, ווייל אוודאי איז אוודאי.

אריסטו'ס בליק אויף אושר נאכן טויט

דערפאר, אפילו אריסטו זאגט אז ווען ער רעדט אנהייב פון זיין "בוק" [book] וועגן זיין א "העפי" מענטש, ווען ער איז משלים, זאגט ער אז א טאטע'ס שלימות הענגט פון זיינע קינדער אויך. ער רעדט פון די שאלה, ער זאגט: צו מ'איז "העפי" נאכן שטארבן? ער זאגט אוודאי, ווי לאנג מען געדענקט דיך, און ווי לאנג א מענטש האט א השפעה. ער זאגט אויך, צו מ'איז... קען זיין אז ס'גייט נישט אויף אייביג, אבער אפילו אריסטו, דער גרויסער אפיקורס כביכול, האלט אויך אז דער טאטע איז געקומען צו זיין קינד'ס חתונה.

ער זאגט אזוי, ער זאגט: אז נישט, קענסטו דיך שטעלן [פאר]? שטעל דיך פאר, טראכט אריין, ער איז געווען א גוטער מענטש, און יעצט, ווייל ס'איז שוין דאך נישט געווען אין גוף [?], איז ער יא, און יעצט זיין זון האט א צרה, און ס'גייט אים נישט אן? אויך איז ער א גוטער מענטש. נישט וויסן אז ער איז א גוטער מענטש, "אין סאם סענס" [in some sense] ארבעט עס נישט.

און פון די אנדערע זייט איז עס נישט קיין שייכות נאר אז "עט ליסט" [at least] לגבי באגלייט די חיים, און די עיקר די חיים, די "פארט" [part] פון דעם וואס איך בין צופרידן איז אז איך שטעל זיך פאר אז מיין טאטע איז צופרידן אין גן עדן, איך ווייס נישט וואס איך זאל דיר זאגן.

עס וואלט געווען זייער מאדנע אן דעם, ווייל דאס איז נאטירליך.

איך רעד נישט פון דעם וואס דער טאטע לעבט, ער איז "עקזיסט" [exists] אמת'דיג.

עס קען זיין אז אן דעם וואלט עס נישט געמאכט קיין "סענס" [sense], איך ווייס נישט, מיר דארפן דן זיין אין דעם, דאס איז אן ענין אין די מחלוקת.

די ראציאנאלע און עגאיסטישע מאטיוואציע

אבער עס איז זיכער, איך ברענג נאר ארויס די ראציאנאל, די עגאיסטישע "בעיסיק לעוועל" [basic level] פון דעם, אז וואס איך בין איז נישט נאר וואס איך שפיר גוט מיט מיר, נאר אויב ס'גייט מיר גוט, איז עס א געוויסע נגיעה גייט צו מיינע עלטערן, צו לעבן יאריך ימים.

אפילו ווען זיי לעבן יאריך ימים, איז מען מסכים אז דו האסט א זאך ווי נחת פון די קינדער, פארוואס?

וואס האט עס צו טון?

וואס האט עס צו טון?

וואס איז די חילוק אז ער איז געשטארבן?

איז ער שולדיג?

ער ווייסט נישט.

די פראבלעם פון "ידיעה" און אושר

אגב, ער האט א קליינע פראבלעם, ער ווייסט גארנישט.

ער ווייסט נישט.

ניין, ניין, איך מיין אמת'דיג.

ניין, ניין, דו געדענקסט אונזער "אבדזשעקטיוו" [objective].

דאס וואס א טאטע האט א גוט לעבן ווען זיין זון גייט גוט, איז נישט נאר ווייל ער ווייסט.

תלמיד: ניין, נישט דאס.

רבי: ניין, נישט דאס.

תלמיד: ניין, בחייו.

רבי: ווייל אפילו ווען ער ווייסט נישט איז אויך אזוי.

תלמיד: אפשר ווייסט ער נישט.

רבי: ער ווייסט נישט אז ער איז "העפי", אבער ער איז די עצם "העפי".

נאר לאמיר פארגעסן פון די מעשה שדים וואס מ'דארף נישט וויסן אז מ'איז "העפי".

"העפינעס" [happiness] האט גארנישט מיט וויסן.

ס'איז בעסער אז מ'ווייסט, אבער אז מ'ווייסט נישט איז אויך גוט.

א מענטש קען נישט שפירן "העפי".

ניין, דאס איז נישט די זאך.

ס'קען זיין אבער, ס'קען זיין, ער קען נישט שפירן, אבער ס'קען זיין.

ער האט נישט קיין "אווערנעס" [awareness].

קען זיין, דאס איז אן אנדערע הכרה.

יא, אפשר נישט, דאס איז אן אנדערע הכרה, צו די טויטע ווייסן אדער נישט.

מחלוקת אין די גמרא.

ס'איז דא א מחלוקת.

ס'איז אויך א מחלוקת צו זיי זענען דא.

ס'איז אויך א מחלוקת צו זיי זענען דא איבער די צדיקים.

נישט נאר אויף די טויטע, אויף די צדיקים איז דא א מחלוקת.

אמת?

נישט אויף מיין צדיק.

ס'איז דא יודן וואס זענען "אווער" [aware] אז די נשמה איז דא, און ס'איז דא יודן וואס זענען נישט "אווער".

סיכום: די מענטשליכע און ראציאנאלע זייט

ס'איז דא מענטשן וואס זאגן אז...

ווער?

יא, די חיים, איך טו נישט פארשן אויף השארת הנפש [?].

די תולדות איז נישט די תולדות.

ס'איז דא מענטשן וואס זאגן אז יעדער מענטש איז א ברכה אויף זיינע קינדער.

רוב מענטשן. האסטו מענטשן וואס נישט? יא! און אויך איז ביי די אור-אייניקלעך רוב מענטשן קיין שטער נישט. יא! און דער שטייט אפילו ער לעבט נאך, "עד כאן רחמי אב על הבן". יא? ווייל דו זעסט דאס איז נישט געווען, אפילו פאר אן עלטערן מענטש, דאס איז נאך א פרעג וואס דאס איז. יא, דאס מאכט אפשר אויף קיין מינוט, יא?

און די עלטערע אור-אייניקלעך, די אלע זיידעס וואס האבן אור-אייניקלעך, איך זאג זיי קומען "עט ליסט" [at least]. עה, טאקע, טאקע נישט, זעען זיי דאס נישט? יא, דאס איז שוין גרויסע [?] אייניקלעך. יא, דאס איז שוין גרויסע אייניקלעך. ניין, איך מיין קען פירן.

בקיצור, עס איז אן אמת'דיג ווארט. נאך, עס קען רעכט. ניין, עס איז איינער ווערסט דערעהיג, עס קען זאגן. איז געווען פארבעס איבער זיין, אז ער זעהענט פון עס זעהן. ער איז געווען א פרעגן. ער טרייט זיין אז עס איז ראציאנעל. צו זאגן בתור אמונה, קען יעדער זאגן. חכמה אז ער זאגט בתור שכל. דאס איז א "מיינדסעט" [mindset] זיין. יעדער צו זייט האט עפעס א ענין מיט די טויטות, איז דא קיין שום מענטשליכע. ניין, גארנישט. שוואכע מעשיות. אן אנדערע מעשיות. אקעי.

בקיצור א מעשיות, דאס איז דער מסכים. ווער? ס'איז געווען... ניין, עס איז נישט מיט שוין מיט דער. האבן עס נישט "עני אדער" [any other]. לאמיר זאגן א... אה, איך האב... אקעי, איך האב דיך פארפירט [?]. די זאגן מיט דיך! האבן עס נישט "עני אדער". ביי דיך האבן מער ליב ווי דיך וועגן דעם. אקעי, שיין. אונז וועט שטיין. יא.

שיעור: ווער איז דער גוטער מענטש? – חלק א

(די אילוזיע פון צדקות און די אחריות פון יחיד)

אינהאלט:

1. די אילוזיע אז "איך בין א גוטער"

2. אחריות: עס איז נישט דער יצר הרע, עס איז דו

3. דער קאוד "מ'דארף"

4. "אל תהי רשע בפני עצמך" – דער אמת'ער פשט

5. דער חילוק צווישן א רשע און א "צדיק"

6. דער ראש ישיבה און די פחד פון קאנפראנטאציע

7. "דן לכף חובה": די אמת'ע כוונה

---

1. די אילוזיע אז "איך בין א גוטער"

יא, זייער גוט. סאו ר' שאול [?] וויל וויסן: ווער איז א גוטער מענטש? "מִי הָאִישׁ הֶחָפֵץ חַיִּים"? ווער איז דער גוטער איד?

אונז אלע – איך וויל נישט חס ושלום אנטוישן [disappoint] – אונז אלע זענען איינגערעדט אז אונז זענען גוטע מענטשן. נאר וואס? ס'מאכט זיך נישט, אמת? דאס איז אן אמונה, א בעיסיק אמונה [basic belief] וואס אלע אידן האבן, אלע גוים, אלע מענטשן אפשר. קיינער האלט זיך נישט פאר קיין שלעכטער, אמת? פון דעם טוט מען נישט תשובה, ווייל מען האלט זיך פאר א גוטער.

נאר וואס, דו זעסט דאך אז דו ביסט נישט אזוי גוט? מוז מען זאגן אז ס'איז דא א "יצר הרע". יא, אונז קענען דאס, אלע קליינע קינדער. איך בין זייער מסופק צי ס'איז בכלל א גוטע זאך אויסצולערנען פאר מענטשן אז ס'איז דא א זאך א יצר הרע. איך ווייס נישט וואס שטייט אין חז"ל, מ'דארף פארשטיין וואס ס'מיינט. אבער איך זע גלייך, מ'לערנט אויס פאר קליינע אינגלעך, קליינע מיידלעך, די טיטשער זאגט: "ס'איז דא א יצר טוב און א יצר הרע".

די ערשטע זאך: ווער האט צעבראכן די טוי [toy]?

– "מיין יצר הרע."

העלאו, דו האסט... דיין יצר הרע האט גארנישט געטון, דו האסט עס געטון!

אה, דו האסט געפאלגט דיין יצר הרע? קען זיין. אבער דו האסט... ס'ווערט גלייך אן עקסקיוז [excuse], ס'איז גלייך א וועג וויאזוי זיך ארויסצודרייען. "נישט מיר, די יצר הרע."

אמת'דיג בין איך גוט, און ווי ס'שטייט אין אלע חסידישע ספרים, אמת'דיג זענען אלע אידן גוט. נאר וואס? פארוואס זענען זיי נישט גוט? ס'איז דא א יצר הרע. אמת'דיג וואלט איך געוואלט, נאר איך וויל נישט, בקיצור. דו ווילסט יא און דו ווילסט נישט, אמת?

2. אחריות: עס איז נישט דער יצר הרע, עס איז דו

דאס איז פארט [part] פון מיין גאנצע מהלך, און דאס זאג איך אלעמאל, ס'איז נישט קיין חידוש פון היינט. איך בין נישט העפי [happy] מיט דעם. איך בין אסאך מער... איך האב געהאט א רבי, איינער פון מיינע רבי'ס, ער זאגט אז ס'איז נישט קיין וועג, מ'דארף אויפהערן זיך גלייבן מיט די יצר הרע.

You take responsibility for your S-H-I-T.

ס'איז נישט קיין תירוצים. דו האסט געטון א שלעכטע זאך – ס'איז געווען דו. ס'איז נישט קיין יצר הרע, ס'איז נישט קיין מיסטעיק [mistake], ס'איז נישט געווען גארנישט. דו ביסט נישט אזא גוטער מענטש ווי דו מיינסט. פארט פון זיין אן אדאלט [adult] איז צו זאגן: "ס'איז געווען מיר."

ווילסטו וויסן וואס ס'האט אריינגעקראכן? בין איך א נפש? איז דא צוויי נפשות אדער איינס אדער פיר? איך זאג נישט אז ס'איז יא דו אדער נישט דו. אבער פראקטיקלי [practically], איך רעד מבחינת מידות, רייט [right]? מבחינת וויאזוי צו רעלעיטן [relate], ס'קען זיין אז די אלע תורות פון "צו-נישט-מאכן" [ביטול] און "ס'איז דא א יצר הרע" און "ס'איז דא א נפש הבהמית" – דאס איז אלץ not very helpful, at least אין סאם סטעידזש [some stage].

דאס איז דעתי. איך זע, איך זע ווי סטאק [stuck] אזוי אסאך מענטשן זענען, אזוי סטאק.

3. דער קאוד "מ'דארף"

איך האב דיר געזאגט, יא, ווען איינער זאגט "מ'דארף", מיינט עס אז ער גייט עס נישט טון, יא?

וואס זאגסטו וועגן "חק און רש"י" [חוק לישראל] יעדע וואך?

– "יא, מ'דארף."

גוט, דו גייסט עס נישט טון, רייט?

סאו "מ'דארף" איז א קאוד [code] פאר "איך האלט נישט דערביי".

– "ניין, ס'מיינט אז איך האלט אז מ'דארף, איך האלט יא דערביי."

אבער בקיצור, דו ווייסט ווער... איך האב זיך אויסגעלערנט דעם.

4. "אל תהי רשע בפני עצמך" – דער אמת'ער פשט

מענטשן, איך האב זיך געפרעגט, דו ווייסט אז מ'זאגט מענטשן זענען רשעים אסאך מאל? זיי זאגן ניין, זיי זאגן... ס'איז אזוי פיל שקר, אזוי פיל רשעות קומט ארויס פון דעם וואס מענטשן זענען זיך "צדיקים בעיני עצמם".

יא, ס'שטייט "אל תהי רשע", וויאזוי שטייט? "אפילו כל העולם כולו אומרים לך צדיק אתה, היה בעיניך כרשע" – אל תהי רשע בעיניך [?].

איך האב געטראכט וואס איז די פשט? איך מיין אז ס'איז זייער פשוט. וואס מיינט א צדיק? איך וועל דיר זאגן.

איך וועל דיר זאגן א משל – שיינע האנט... ניין, ס'איז נישט אזא שיינע האנט, איך וועל עס אפשר ארויסנעמען פון די ווידעא אויך. אבער למשל, דו האסט אלע אונזערע שיינע אידן וואס זיי זענען "ממונה" [?] אויף אנדערע מענטשן somehow, ער איז איבער אלע שיינע אידן. ער זאגט קיינמאל נישט אז "איך האלט אז דו זאלסט..."

– "יא, איך ווייס אז דו דארפסט א ישיבה... איך האלט אז דו זאלסט גיין צו אלע רוחות... איך האב מיט דיר גארנישט אריינגעלייגט."

– "איך דארף א... איך האב עפעס א געוויסע ביזנעס צו פירן, איך וויל עפעס א געוויסע זאך, איך ווייס נישט, יא."

ניין, ס'איז גראדע די... נישט די מציאות איז נאר איין טייערע זאך, נאר איין זאך. די "נישט מציאות" איז – ווייסט איינער וועלכע נישט מציאות ער דארף? ער דארף עס נישט טון. און... ער גייט זיך זיין דרך, און מ'קאלט אים אן, ער זאגט: "קוקסטו דא איז א דרך, דארט איז אן ענין, ס'איז א..."

בקיצור, דו ביסט נישט ביי מיר, דו ביסט ביי מיר בקצה דקצה. יעדער איינער ווייסט אז ס'איז שקר.

5. דער חילוק צווישן א רשע און א "צדיק"

אבער ווען דו האסט געזאגט קלאר... ווייל מ'קען דילן [deal] מיט דיר, מ'קען דיך דילן מיט א מענטש וואס איז גראד. דו רופסט דיך א שלעכטער? יעדער שלעכטער, ווי דו האסט געזאגט, יעדער שלעכטער האט א גבול, יא? קיינער איז נישט שלעכט אן א גבול. א שלעכטער אן א גבול האט איינס – ער איז געשטארבן, ער האט נישט געקענט לעבן, רייט? א שלעכטער האט א גבול.

דאס הייסט, דער רשע – איך ווייס, דער רוסישער גוי דארטן וואס איז געקומען צו ר' נחמן, און נאך פיר מאל גייט ער אוועק. מ'געט אים גענוג שוחד. פאר גענוג שוחד קען מען יעדן איינעם קויפן. מ'האט אים נישט געפירט. אקעי, ס'איז דא א גבול.

אבער א "צדיק" האט נישט קיין גבול. מיט איינער וואס האלט זיך א צדיק, קען מען נישט מיט אים רעדן. ס'איז נישטא קיין גוטע מושג. ס'איז נישטא קיין גוטע מושג.

איך האב סתם געוואלט זאגן פאר פרויען צו פארשטיין. דו גייסט צו אן ארעסט [?]. איך האב נישט קיין שום פראבלעם מיט איינער וואס זאגט: "איך בין א נארמאלער מענטש, איך דארף מיין ישיבה זאל געלונגען, און איך האב א געוויסע פלאן."

זאג, ווייסט וואס, זאג עס קלאר. איך האב די ישיבה פלאן אויך נישט. דו מאכסט זיך נאריש. ס'זאל זיך פארשטיין. ס'פעלט נישט אויס די גאנצע פורים.

דו ווייסט, האסט שוין געוואוסט פון לכתחילה אז מיין זיידע האט זיך נישט פארטראגן מיט דיין זיידע. א גוטן טאג. זיי קלאר. שרייב ארויף: "אונז זענען די ישיבה וואס נעמען די מענטשן וואס זייערע זיידעס האבן זיך פארטראגן מיט מיין זיידע." א גוטן טאג. איך ווייס פונקטליך.

אה, אין אונזער ישיבה דארף מען גיין א געוויסע סארט היט. נאר פארוואס מאכסטו זיך אנטון די היט? ס'מאכט דיך נאריש. ניין, ער גייט דיך כאפן. דו פארשטייסט? דו מיינסט ס'איז אזוי שווער צו טוישן א היט פאר די פארהער? מארגן די ישיבה וועט מען זיך געקומען. ניין. דו פארשטייסט?

קיצור, דו נערסט אויס די גאנצע וועלט בשם "דעם צדיק אתה", בשם "היום אני הוא הצדיק". יעדער איינער איז פארקערט: "כל העולם כולו אינם אלא רשעים [חרושעתא], ועתה אני הוא הצדיק". דו פארשטייסט? סאו ס'איז זייער א פאני [funny] זאך.

6. דער ראש ישיבה און די פחד פון קאנפראנטאציע

וואס איז די גראדע ווארטשפיל? יא, אבער איך פיל אז... ניין, איך מיין איך וויל ארויסברענגען עפעס ערנסט. איך וויל נישט סתם חוזק מאכן פון אנדערע מענטשן'ס נסיונות, ס'איז נישט קיין חכמה. רייט. איך וויל ארויסברענגען עפעס ערנסט. דאס קומט פון א גוטע זאך.

דאס הייסט, איך מיין אז אמת'דיג, רוב מענטשן... איך רעד יעצט פון מיר, און באלד וועלן מיר אריינגיין אינעווייניג וויאזוי צו שטייט [straight] צו מאכן די זאכן. מיר וועלן היינט רעדן אביסל מיט דרך למעשה.

רוב מענטשן, לפי דעתי, ס'קומט פון א גוטע זאך. ס'איז דא אזוי ווי א איסור. למשל, דו ווייסט וואס דער רב האט געזאגט אסאך מאל: פארוואס רוב מענטשן האבן נישט קיין אמונה? ווייל זיי האלטן אז מ'דארף האבן אמונה. יא? ממילא טאר מען קיינמאל נישט טראכטן צי ס'איז יא אזוי, צי ס'איז נישט אזוי, צי איך פארשטיי אזוי, צי איך האלט אזוי, יא, צי איך פארשטיי אזוי, צי איך פארשטיי נישט. איך קען טרעפן א קשיא. סאו א גאנץ לעבן אנטלויפט מען.

און נישט נאר אנטלויפן פון די קשיא, דאס איז א פשוט'ע וועג אפילו. איך וועל זאגן אפילו מער קאמפליצירט פון דעם. דאס איז נישט די בעסטע עקזעמפל, ווייל עס האט נישט קיין פראבלעם. אבער די זעלבע זאך איז ברוגז על חברו.

יא, איך וואלט געדארפט מאכן מער הכנסת אורחים טאקע. איך קען נישט ליידן אז ס'זאל קומען עפעס איינער וואס איז נישט מיין בעסט פרענד צו מיין טיש. סאו למעשה רוף איך נישט קיינעם נישט. און ווען איינער קאלט מיר: "אפשר קענסטו ארייננעמען יענעם, אזוי דיך צו זיין?" גראדע איך האב א פראבלעם, ווייל איך האב מיידלעך, און איך האב א שאלה פון צניעות, ס'דרייט שוין א קאפ, אקעי? איך וועל זיך אן עצה געבן. דאס איז נישט די פראבלעם.

די... "נאו פראבלעם" [no problem], קען זיין דו ביסט אפילו גערעכט, קען זיין דו דארפסט נישט יענעם, דו דארפסט נישט יעדן איינעם ארייננעמען, יעדער... עווערטינג [everything] מ'קען דזשאדזשן [judge] וואס וואלט געדארפט זיין. אבער א מענטש ווייסט קיינמאל נישט ווער ער איז, און ער ווערט נישט בעסער, און ער ווערט נישט ערגער, ער טוישט זיך נישט – ווייל ער האט א גוטע ריזן [reason], ער מיינט אמת'דיג אז ער...

לאמיר טראכטן, לאמיר פרעגן דעם ראש ישיבה: פארוואס ענטפערסטו נישט מענטשן נארמאל? פארוואס זאגסטו נישט זיין... לאמיר זיין צווישן... ער זאגט דאך, כאפסטו דאך, יא? ער גייט דאך, ער וויל נישט מען זאל ווייזן קיינמאל נישט, חס ושלום, יום תוכחה. ער וויל נישט אז מ'זאל ארומגיין די בחורים'לעך, די אינגעלייט, און זאגן: "ער איז פון די נישט אנגענומענע", רייט? חס ושלום, מ'זאגט נישט קיינמאל אז ער איז נישט אנגענומען. מ'איגנארירט זיי, זיי זענען פאראן, כל זמן ס'איז... איז ער א גרעסערע אדער א קלענערע ראש ישיבה, וועלכע איז ער?

און קענסט... אמת, דו קענסט זאגן... דו זאגסט א שלעכטע דוגמא, א דוגמא אויף חובה, איך וויל דאס ארויסברענגען. דו זאגסט א דוגמא אויף חובה. ס'איז אים שווער צו קאלן דעם אינגערמאן און זאגן: "קום מער, איך האלט אז ס'איז נישט קיין גוטע שידוך, איך וועל זוכן א צווייטע שידוך." ער דארף אפילו נישט געבן קיין ריזן, רייט? ער איז דאך דער בעל הבית. ער דארף נישט פילן אז ער דארף געבן אן הצדקה, רייט? ער קען זאגן: "לאו בא לי [איך וויל נישט], איך בין נישט אינטערעסירט, איך האב שוין אנגעפילט מיין קלאס, טו דיר עפעס."

יא, אבער יעצט, קענסט זאגן איין וועג קענסטו זאגן: ער דינט זיך אליינס, יא? איך דארף נישט... דו זאגסט נישט קיין חילוקים צו רעדן פאר אנדערע מענטשן אין די נסיונות, אבער איין זאך וואס ער קען זאגן: "איך בין נישט קאמפארטעבל [comfortable], מיר איז שווער צו זיין אין אן אנקאמפארטעבל סיטואציע, צו קאלן א מענטש און זאגן ניין, איך וויל נישט... איך וויל נישט גיין אויף די נעקסטע דעיט מיט דיר."

האט אים דער אייבערשטער געשיקט א שדכן, א שדכנ'טע, זיי זאלן טון די דזשאב פאר מענטשן, יא? אקעי, אזוי איז איינגעפירט אז ס'גייט א שבח, זאל זיין אזוי.

7. "דן לכף חובה": די אמת'ע כוונה

אבער דאס איז איין חולשה. דעמאלטס זאגסטו אז ער מאכט זיך כאילו, מ'זאגט כאילו ער איז א צדיק, ער איז נייס [nice], ער איז נישט קיין רשע, נישט קיין שלעכטער.

א שלעכטער וואלט דיר געקאלט און געזאגט: "איך האלט אז דו דארפסט טרעפן... איך מיין אז דו באלאנגסט אין 'חוץ' [?] דארט, וואס מיינסטו?"

ער איז נאך א שלעכטער אז ער קאלט דיך נישט, ער לאזט דיך אליינס פאנטאזירן אז דו באלאנגסט אין חוש. דעמאלטס ווען ער איז נאך א צדיק, קען מען אים זאגן: "ניין, ער איז נישט קיין צדיק, ער האט פשוט מורא פון קאנפראנטעישנס [confrontations]."

איינע פון די מידות וואס זענען זייער נפוץ ביי רוב מענטשן איז זיי זענען afraid of confrontations. האסטו באמערקט דאס? מענטשן וועלן לויפן משוגענערהייט אוועק פון א וויכוח אפילו, יא? איך האב נישט געוואוסט דאס, איך בין געווען א בחור וואס האט געמיינט אז מענטשן האבן ליב זיך צו דינגען. די צוויי קלוגע בחורים אין די קלאס האבן ליב זיך צו דינגען. רוב מענטשן האבן זייער פיינט, דו פילסט very bad אפילו ווען מ'דינגט זיך אויף א פשט אין פסוק. רעדסטו נישט אז מ'דינגט זיך אויף אזא דעסיזשען [decision] אין וועלכע שידוך צו מאכן. "ניין, פארוואס זאגסטו דאס? איך האב דיר געזאגט א ווארט, זאג איך שטיי פאר ווייטער." יא? מענטשן האבן זייער נישט ליב.

סאו, דאס איז איין פשט. סאו, דאס איז "דן לכף חובה" פשט וואס איך וויל ארויסברענגען. דאס איז דן לכף חובה. דו זאגסט אז ער מאכט זיך ווי א צדיק. איך זאג, דו דינגסט זיך אליין, דו טוסט וואס איז גרינגער פאר דיר, און פארקערט, ס'איז ערגער פאר יענעם, ווייל יענער פאנטאזירט תורות לאקשן. וואס דו האסט מיר געזאגט, גלייך, מ'האט דיר געקענט גלייבן דיינע עוולות, וואלט געווען אסאך גרינגער פאר יעדן. דאס איז דן לכף חובה. דאס איז נאך גרינג זיך עצה צו געבן. מיט דן לכף חובה איז גרינג זיך עצה צו געבן. מ'קען מעשים בכל יום זען, מ'קען יעדער איינער וויסן ווען איך עוואויד [avoid] א זאך וואס איז מיר נישט קאמפארטעבל, און ס'קען זיין איך זאג פאר אנדערע די תירוץ אז ס'פאסט נישט, איך וויל זיין נייס.

I'm not nice, I'm nice to myself, I'm not nice to him.

נו, דאס איז פשוט. אמת.

איך מיין אבער, unfortunately, איך זאג דיר ווייל איך מיין, ווייל איך טראכט פון זיך, אפשר בין איך מדמה, אבער איך מיין אז ס'איז אסאך ערגער די מצב. איך מיין אז מענטשן טוען מער צוקריגט נישט ווייל ער האט זיך צו זיין קאמפארטעבל ביי זיך אליין, דאס וואלט געווען גרינג, נאר ווייל ער האלט טאקע אז מ'דארף אזוי טון. ס'איז אמת'דיג די יצר טוב וואס מאכט רוב פראבלעמען אין די וועלט, נישט די יצר הרע. די סארט פראבלעמען. דאס איז וואס איך מיין ארויסצוברענגען. אז ס'איז דאך אמת'דיג אן עבירה צו טשעפען יענעם, טאר מען דאך נישט זאגן יענעם וואס מ'האלט אמת'דיג וועגן אים. אמת, דו דארפסט רעדן צו א דריטער מענטש, מעג מען. א שאלה פון רכילות, אבער ס'איז דער מנהג, און מ'איז מקיל, יא?

דאָס איז דער צווייטער טייל פונעם שיעור, פראפעסיאנעל פאָרמאַטירט און רעדאַגירט. דער טעקסט איז געבליבן געטריי צום אָריגינעלן אינהאַלט, מיט תיקונים פאר אויסלייג, גראַמאַטיק און קלאָרקייט.

---

חלק ב': דער "יצר טוב" וואס איז באמת א יצר הרע

די פאלשע "נייסנעס" (Niceness)

מיט דעם מהלך וועט דאָך גרינג זיין זיך אַן עצה צו געבן. מען קען זיך מיישב זיין, מען קען מודה זיין בנפשו ווען איך avoid [פארמייד] סתם די זאַך ווייל ס'איז מיר נישט comfortable [באקוועם], און ס'קען זיין איך זאָג פאַר אַנדערע די תורה אַז "ס'פּאַסט נישט", אַז "איך וויל זיין nice".

I'm not nice, I'm nice to myself, I'm not nice to him. יאָ, דאָס איז פּשוט.

איך מיין אָבער, איך זאָג דאָס ווייל איך טראַכט פון זיך, אפשר בין איך מיט דמיונות, ווייל איך מיין אַז ס'איז אַסאַך ערגער די מצב. איך מיין אַז מענטשן טוען מאַכן די ערגערע זאַכן, ווען מען ווערט מער צוקריגט, נישט ווייל ער האט זיך צו זיין comfortable ביי זיך אַליין – ס'איז נישט געווען גרינג – נאָר ווייל ער האַלט טאַקע אַז מען דאַרף אַזוי טון.

ס'איז אַן אמת'דיגער "יצר טוב" וואָס מאַכט רוב פּראָבלעמען אין די וועלט, נישט דער יצר הרע. די סאָרט פּראָבלעמען.

דער פּאַראַדאָקס פון רכילות און תוכחה

וואָס מיין איך אַרויסצוברענגען? אַז ס'איז דאָך אַן אמת'דיגע עבירה צו טשעפּען יענעם. דו זאָלסט דאָך נישט זאָגן יענעם וואָס דו האַלטסט אמת'דיג וועגן אים. אמת? דו דאַרפסט רעדן צו אַ דריטער מענטש – מעג מען. ס'איז אַ שאלה פון רכילות, אָבער ס'איז דאָ אַ היתר, מ'איז מקיל, יאָ?

אָבער צו רעדן דירעקט צו אַ מענטש און זאָגן די פּראָבלעם וואָס איך האָב מיט אים – דאָס איז דאָך אַן עבירה. ס'איז דאָך עפּעס וואָס bad, bad people do that. איך פיל אַז איך בין אַ רשע ווען איך טו עס.

ווען איך רעד צו אַ צווייטן, פיל איך נישט קיין רשע. יאָ, ס'איז אמת, רכילות, "רכילות לתועלת", יאָ. איך וויל דאָך אָנקומען צו יענעם. דו כאַפּסט די "רכילות לתועלת"? איך וויל אַז יענער זאָל זאָגן פאַר יענעם, זאָל זאָגן פאַר אַ דריטן, ביז ס'וועט אָנקומען צו דעם. ביז דערווייל וועט די גאַנצע שטאָט וויסן, אָבער וואָס איז די געווענליכע רכילות לתועלת, פאַרשטייסט? ס'איז נישט קיין רכילות לתועלת.

און איך וויל נישט זאָגן אַז איך האַלט אַז איך טו עס for a good reason. ווייל אַזוי טראַכטן אמת'דיג מענטשן, everyday, די שיינע אידן. און ער טראַכט אמת'דיג, אָבער אַז ס'איז עפּעס שלעכט פון אים צו זאָגן דירעקט – ס'איז עפּעס שלעכט. ס'איז די "מידה טובה" וואָס איז געבויט אויף די idea אַז "איך בין אַ גוטער מענטש און איך טו גוטע זאַכן".

דאָס איז לפי דעתי אַ מידה טובה? איך מיין אַז ס'איז נישט קיין מידה טובה בכלל. אָבער מענטשן, for some reason, מענטשן טראַכטן אמת'דיג אַז דאָס איז אַ מידה טובה. אַזוי זעט מיר אויס. און נישט נאָר ווייל ער איז איינגערעדט און זיין נגיעות מאַכט אים מאַכן אַז ס'איז אַ מידה טובה; ס'זעט מיר אויס אמת'דיג אַזאַ שיטה אַז ס'איז אַ מידה טובה זיך אַזוי צו פירן.

---

די נסיון פון "שיינע" ליגנטס: חתונות און שמחות

איך רעד יעצט פון די נושא פון די וואונד [wound/pain], אָבער ס'איז נאָך אַסאַך נסיונות וואָס ס'איז דאָך נישט די מידה טובה. למשל, איך וועל דיר זאָגן אַן אַנדערע משל, right?

אַ איד לאַדענט דיך צו זיין חתונה, יאָ? ער מאַכט אַ חתונה, אַ איד לאַדענט דיך צו זיין חתונה מאָרגן. וואָס איז די ריכטיגע וועג צו ענטפערן? אָקעי, יעצט, ס'איז דאָ חתונות וואָס מ'דאַרף גיין, no problem. איינער וואָס מ'האָט אַ בחירה, יאָ? ס'איז דאָ געוויסע חתונות וואָס מ'האָט אַ בחירה צו גיין צו זיין שמחה אָדער נישט, אמת?

און יעצט, וואָס איז די שיינע וועג? וואָס איז די ריכטיגע וועג צו ענטפערן?

איך וועל דיר זאָגן, איך ווייס... אפשר זאָל איך גאָרנישט זאָגן? איך ווייס אַלעמאל די... איך ווייס אַלעמאל די ריכטיגע וועג. קוק, ס'איז נישט אַלעמאל אַ שאלה, אָבער איך מיין... איך מיין... לאָמיר טראַכטן. ס'איז דאָ דריי וועגן, ס'איז דאָ דריי זאַכן וואָס מ'קען טון, אָקעי?

דריי וועגן ווי אַזוי צו רעאַגירן

קודם כל, איך וועל זאָגן וואָס איך טו, אָקעי?

איך זאָג: "מזל טוב, ס'זאָל זיין אַ גרויסע שמחה". איך זאָג קיינמאל נישט אַז איך גיי קומען. אויב ער פרעגט מיר צו איך גיי קומען, זאָג איך "ניין". דאָס איז מיר.

מיין מאַמע רופט מיר יעדע וואָך, איך האָב אַ קאַזין פאַר אַ חתונה. איך גיי נישט צו קאַזין חתונות. טו מיר אַ טובה. דער קאַזין וויל איך זאָל קומען? זאָל ער מיר רופן, וועל איך אים זאָגן אַז איך קום נישט. אויב איך קען אים, איך בין גרייט צו טון חסד, איך בין גרייט צו זיין אַ חתן [משמח זיין], וועל איך גיין. אָבער סתם ווייל ער איז מיין קאַזין? איך האָב נישט די שכל.

אָבער דאָס איז שוין מיין רשעות. שייע פירט זיך נישט אַזוי, ער גייט צו אַלע חתונות. ער האַלט אַז מ'דאַרף. אַנדערע דרך.

איך וועל אָבער אַרויסברענגען עפּעס. וואָס איז די ריכטיגע זאַך? לאָמיר טראַכטן, וואָס איז די ריכטיגע זאַך? איך ווייס אַז רוב מענטשן האַלטן [וואָס] איז די ריכטיגע זאַך. נישט וואָס זיי האַלטן – ס'איז מער קאָמפאָרטעבל. ס'איז זיכער אַז ס'איז מער קאָמפאָרטעבל צו זאָגן: "מ'וועט שוין זען, מ'וועט נישט זען." האַק נישט קיין קאָפּ אַריין.

דער ליגנט פון "איך בין מיט דיר במחשבה"

דערנאָך איז דאָ נאָך אַ שקר וואָס מענטשן האָבן ליב צו זאָגן: "איך קען נישט קומען, און איך וועל זיין ביי דיר במחשבה."

האַק נישט קיין קאָפּ. דו גייסט טראַכטן פון מיר קיין פערטל סעקונדע ביז דו לייגסט דיר שלאָפן? אויף אַ דאָל? ניין.

ס'איז דאָ אַמאָל וואָס גייט זיין. אויב מיין ברודער... איך וועל דיר זאָגן, ניין, ס'איז נישט אמת. אויב מיין ברודער מאַכט אַ שלום זכר און ער וואוינט אין אַן אַנדערע שטאָט, איך קען נישט פאָרן צו זיין שלום זכר – איך גיי טראַכטן יאָ וועגן זיין שלום זכר. איך וועל זיך משתתף זיין. איך וועל זיך אפילו דערמאַנען ביים סעודה, עסן עפּעס אַן אַרבעס. אויב ס'מאַכט אַן עפעקט מינוט, נאָך אַן עפעקט מינוט.

איך וואָלט דיר געקענט, אָבער איך האַלט נישט... אַזוי ווייט האַלט איך נישט... וואָלט דאָס געווען זיין ערשטע זון, נאָך 20 יאָר האָט ער געפאָרן אויף שבת, יעצט האָסטו דעם פינפטן זון נאָך פינף יאָר – ער קען עס מאַכן אַליינס, ער מוז זיך נישט אַרויפשלעפּן. ער מוז זיך נישט מודיע זיין פאַר יענעם אַז ס'איז שוין דאָס פינפטע קינד... No problem.

ניין, איך וויל נאָר אַרויסברענגען די צוויי שקרים וואָס מענטשן זאָגן און זיי האַלטן אַז ס'איז אַ מצוה צו זאָגן דעם שקר, somehow אַ מצוה.

די פּראַקטישע טובה פון זאָגן דעם אמת

איך רעד נישט נאָר פון דעם וואָס ס'איז אבידות [געלט שאדן] און ס'איז שוין... איך ווייס נישט, איך ווייס שוין מען דאַרף עניוועי זאָגן איך האַלט נישט ביים קומען. ס'איז דאָ מענטשן וואָס פרעגן. עס וואָלט בדרך אגב רוב בעלי שמחה ווילן וויסן ווער ס'גייט קומען, ער גרייט זיך פּאָרציעס, ס'איז אַמאָל נוגע אפילו פּראַקטיש, וויפיל בענקלעך עס זאָל זיין. אַנשטאָט ער זאָל צוגרייטן בענקלעך, זאָל ער [דער גאסט] צוגרייטן צו זאָגן "איך קען נישט קומען" – ס'איז אַ סאַך אַ גרעסערע טובה פאַר אים.

קיינער איז נאָך נישט נפגע געוואָרן... ס'איז זיכער... לאָמיר פאַרשטיין אַזוי.

איך וויל נישט... ניין, ניין, זיי איידל. דאָס לאָמיר זיין קלוג. ס'איז נאָך קיינער נישט נפגע געוואָרן מער פון איינער וואָס האָט געזאָגט ליגנס ווי ער גייט קומען און נישט show-up [באוויזן], ווי איינער וואָס זאָגט ליגנס ווי ער גייט קומען. יאָ? איך... לאָמיר נישט...

---

זיין אַן "איש אמת" אָדער זיין אַ מענטש?

איך האָב דעם גאַנצן געהערט די שיעור נישט מער ווי אַן הקדמה צו זאָגן אַז מענטשן מיינען גוט, אָבער... איך האָב געהאַט דעם וואָך... exactly נעכטן... מאָנטאָג נאַכט... ניין, דינסטאָג נאַכט איז געזעסן ביי מיר אַ איד שפּעט ביינאַכט, למעשה איך אַרבעט מיט... ממש אַ איד, אַ בעל-הבית'ישער איד, און ער האָט געוויינט צו מיר.

איך האָב מיך מסכים געווען, פאַרוואָס בין איך אַזוי קראַנק? פאַרוואָס זאָג איך אים אייביג אין פּנים וואָס איז אמת?

איך זאָג אים: "וואָס ווילסטו? די אַלע אַנדערע מענטשן... איך בין דיין שותף, איך האָב געזאָגט איך האָב נישט קיין ברירה, איך זאָג דיר דעם אמת. וואָס זאָל איך זאָגן? ליגנט?"

איך האָב געטראַכט פון די פופצן... ממש אַ צרה געמאַכט. ס'איז ממש מאַכן שלעכט.

די מעשה מיט די צוויי חתונות

נעכטן נאַכט האָט אַ גוטער חבר אַ חתונה געמאַכט. אמת, איך האָב אויך בטעות געמאַכט אַ שיעור, ס'איז אַ שיעור וואָס איך האָב שוין לאַנג געשטעלט, און ס'איז אויך אַ קאַזינס חתונה נעכטן נאַכט. איך האָב נישט געוואוסט וואָס צו טון.

ווייסן וואָס איך האָב געזאָגט פאַר מיין חבר? "אַ קאַזינס חתונה קען איך פאַרזוימען, אָבער איך ווייס אַזוי ווי איך מאַך שוין ביי אַ צווייטן אין מיין הויז, ביטע..." איך האָב נישט געפילט... מיין חבר האָט נישט געקוקט אין מיין קאַלענדער און ער האָט געמאַכט אַ חתונה. וואָס?! ס'איז מיר נישט געוואוסט וואָס צו טון.

so איך האָב אים געזאָגט אַז איך האָב אַ קאַזינס חתונה. איך האָב אַהין געגאַנגען פרי, איך בין נאָכדעם געזאָגט איך מאַך אַ שיעור, מיין מעשה די שיעור איז אַלס אים הינעם שפּעט. איך בין צוריקגעקומען צו זיין חתונה צוועלף דרייסיג ביינאַכט. און איך בין געזעסן דאָרט אַזוי ביז נאָך די חתונה אָדער וואָס, און איך בין געזעסן מיט אים.

איך האָב אים דעמאָלטס פאַרציילט, איך האָב געמאַכט אַן escape [אַנטלויף/שינוי] דעמאָלטס. איך האָב נישט געוואוסט, איך האָב געדאַרפט זאָגן אים, "יעצט גיי איך נישט זיין דאָ", אָדער איך בין געגאַנגען נאָך אַ האַלבער שעה געווען ביי אַ חופה. איך האָב נישט געוואוסט וואָס צו טון אפילו, און איך האָב דעם מענטש געזען אַזוי אַ גאַנצע נאַכט פריער, און איך האָב אים געזאָגט אַז איך זוך פאַר יענעם, איך גיי צו יענעם.

נאָכדעם זע איך, איך בין געקומען שפּעטער, איך בין שוין געווען דאָרטן, איך ווייס נישט, איך בין געזעסן ביז ביינאַכט. אָקעי, maybe... איך ווייס נישט, איך גיי נישט מאַכן כללים אויף יעדע סיטואַציע. איך זאָג אַז דאָ איז אַ גרויסע avoidance, עבודה וואָס מען קען נישט זאָגן פאַר מענטשן. יכול להיות, יכול להיות. איך קוק אַלע דרשות וואָס איך זאָג, אַלע דרשות וואָס איך זאָג איז נאָר צו שטופּן די רעדל אַן אַנדערע וועג. איך קען נישט זאָגן הלכה למעשה וואָס יעדער איינער זאָל טון מיט זיין חבר פּונקטליך מיט זיין סיטואַציע.

אמת מוז מען נישט זאָגן, ליגנט טאָר מען נישט זאָגן

אויב ס'איז דאָ ליגן – ליגן טאָר מען נישט זאָגן, און אמת מוז מען נישט זאָגן. אמת מוז מען נישט זאָגן. יאָ, דאָס איז די שאלה. דאָס איז די ענטפער: אמת מוז מען נישט זאָגן.

ניין, איך בין נישט געקומען יעצט צו רעדן בשם די אמת, איך בין נישט קיין "איש אמת". איש אמת, ווי מען פלעגט זאָגן, איש אמת איז צוזאַמען מיט אַ חטא. אָקעי, איך בין נישט געקומען דאָ זיין... מלך בידערמאַן פלעגט דאָס זאָגן, פלעגט גיין צו מלך בידערמאַן'ס חבורה, ס'איז געווען אַלעמאל אַזעלכע בחורים וואָס זאָגן די אמת, שטייט "אַך חטא" לעזאזל חוצה... ער זאָגט איש אמת איז צוזאַמען מיט אַ חטא, אָקעי. יעצט זיין אַ מענטש.

ניין, איך מיין נישט די נקודה פון זיין אַ איש אמת, דאָס איז נישט די וואָרט. איך מיין נישט קיין איש אמת געווענליך אַלס אַן excuse פאַר זיין אַ רשע, איך מיין נישט דאָס. איך מיין עפּעס אַנדערש, איך מיין די נקודה פון being able to be an adult און צו זיין responsible פאַר...

יאָ, ווי דו זאָגסט, מענטשן זענען זייער צוגעוואוינט, אפילו ווען ער זאָגט "לאָמיר זאָגן איך האַלט נישט ביים קומען", זאָגט ער "מיין ווייב לאָזט נישט".

ניין, דיין ווייב לאָזט... דו ווילסט נישט קומען! איך קום נישט! פאַרוואָס נישט? ווייל איך וויל נישט, ווייל איך האָב מחליט געווען נישט צו קומען.

מענטשן ווייסן אַז ער האָט אַ כלל, אָבער איך האָב נישט קיין כלל. איך האָב גראַדע אַ כלל צו מאַכן changes [ענדערונגען] אין מיין לעבן, איך מאַך דעם decision יעדע מאָל עקסטער. איך האָב נישט קיין כלל.

"איך האַלט נישט דערביי"

איך האַלט נאָר נישט דערביי. איך וויל נישט. און דאָס איז די מערסטע שרעקעדיגסטע זאַך.

"פאַרוואָס ביסטו נישט געווען?"

"איך האָב נישט געוואָלט."

"ניין, איך האָב געהאַט עפּעס אַ..."

דו האָסט נישט געהאַט גאָרנישט. דו האָסט געהאַט – יעדער האָט אַלעמאל עפּעס אַנדערש וואָס צו טון מיט די צייט. דאָס איז נישט די נושא, די נושא איז נאָר אַז דו ביסט נישט געקומען, right?

ניין, אַוודאי איז נישט די זעלבע זאַך, איך האָב אַ שיעור, יאָ? און זיי האָבן געזאָגט, דאָס איז נאָך אביסל אַן אַנדערע נקודה, דעי וואָס איז מיט די תירוצים, right?

איך בין דאָך אַלעמאל צוגעפאָרן, איך געדענק איך בין געווען ביי מיין רבי אַמאָל מוצאי שבת, ער האָט געזאָגט אַ שיעור מוצאי שבת, ער האָט פאָרגעלערנט עפּעס, און ער איז געווען אביסל פאַרקילט, ער האָט זיך נישט געפילט גוט. ס'איז נישט קיין חילוק, און ס'איז נישט קיין חילוק, און ס'איז נישט קיין חילוק.

און זיין זון, דער גבאי, האָט אים געזאָגט: "דו קענסט נישט גיין, דער רבי איז פאַרקילט, דער רבי דאַרף נישט גיין צום שיעור."

האָט ער געזאָגט: "דו מיינסט אַז איך טו איינעם אַ טובה ווען איך גיי צום שיעור? דער איינציגסטער וואָס קערט [cares] אַז איך זאָל זאָגן אַ שיעור איז מיר. איך וויל זאָגן אַ שיעור. ס'קומען דריי מענטשן צום שיעור, ס'איז נישט קיין גרויסע זאַך, ס'איז נישט פאַרפּאַסט גאָרנישט צו נישט קומען."

ס'איז נישט "איך האָב אַ תירוץ, איך בין קראַנק". ס'איז אַ גוטע תירוץ. אויף וועמען גיי איך זאָגן די תירוץ? און דאָס איז די זעלבע זאַך פאַר דעם friend. אַזוי ווי איך האָב געזאָגט, איינער זאָגט מ'דאַרף קומען, ער האַלט נישט דערביי. און איך פיל, איך זאָג די דרשה פאַר זיך, איך האָף ס'העלפט. איך האָב עס געזאָגט פאַר אַ פּאָר מענטשן, זיי האָבן אָנגעהויבן צו וויינען אביסל מער מענטשן.

ניין, די גאַנצע דרשה, אַזוי ווי דו זאָגסט יענער זאָגט: "ווען איך וואָלט געווען לעצטע וואָך, איך וואָלט געדאַרפט קומען צו מיין שיעור," ס'איז נישט אמת.

אָבער ער לעבט זיין גאַנצע לעבן ווייל ער פילט, ער פילט אַז ריכטיג איז – איך גיי אָנקומען באַלד מיט אינעווייניג צו אריסטו וואָס ער זאָגט דאָרט – ריכטיג איז צו וועלן גיין צו יצחק'ס שיעור. ס'איז דאָך אַ גוטע שיעור, ער האַלט זיך אַ חכם, און ער האָט אַ שיעור פון חכמה, און ס'פּאַסט פאַר אים צו גיין, ס'איז ריכטיג, ס'איז אַ מצוה אפילו, ס'איז גוט.

so ער איז זיך קיינמאל נישט מודה אַז ער האַלט נישט ביים גיין צו די שיעור. ער איז זיך קיינמאל נישט מודה ווען ער איז פאַר זיך אַליינס. נישט ווייל ער איז אַ רשע, ווייל ער וויל מיר אַריינרעדן, ער האָט נישט קיין סאַך פון מיר חן פון מיר, אפשר אביסל, אָבער ער האָט נישט קיין סאַך חן פון מיר אַז ער זאָל מיינען אַז ער איז מיין friend, און ער וואָלט געקומען ווען נישט אַז ער האָט עפּעס אַ כולל ביינאַכט.

ער טראַכט אמת'דיג אַזוי. אַ גאַנצע טאָג, ווען ער טראַכט, ווען ס'קומט אַרויף אין מחשבה פון דעם זאַך, זאָגט ער: "יאָ, מ'דאַרף גיין." מ'דאַרף מיינט, אָבער ס'פאַלט אים נישט קיין מאָל איין.

so, אַ מענטש'ס החלטה איז דאָך געבויט פון די אַלע וואָס איך פאַרשטיי. ווען דו זאָגסט "איך בין מחליט צו קומען", ס'איז שוין נאָך די אַלע חשבונות, right? החלטה איז נישט פאַר דו האָסט discovered אַז דו האָסט אַ ווייב אינדערהיים, און דו האָסט אַ כולל דאָ, און דו האָסט אַ חבורה לששי דאָרטן. דאָס איז אַלץ part פון די החלטה. נאָכדעם האָסטו געריבן די אַלע זאַכן מיט טראַכטן, זאָגסטו: "זיי גוט, ווען איך וואָלט נישט... גראַדע האָסטו איינער דאָ אַן חבר וואָס איך האָב, וואָלט איך געוואָלט קומען פון אַ שיעור, אָבער גראַדע איך האָב אַן אַנדערע שיעור, און איך האַלט אַז ס'איז וויכטיגער." ער איז נישט קיין נאָכגעלאָפענער.

דאָס איז דער דריטער טייל פון דעם שמועס, איבערגעארבעט און פאָרמאַטירט לויט די אָריגינעלע רעקאָרדירונג.

---

חלק ג': די אמת'ע החלטה און די פסיכאלאגיע פון אחריות

די החלטה קומט נאָך די חשבונות

סאָ (So), א מענטש'ס החלטה, ס'איז דאָך געבויט פון די... לאמיר דיך פאַרשטיין. ווען דו זאָגסט "איך בין מחליט צו קומען", ס'איז שוין נאָך די אַלע חשבונות, רייט (Right)? "החלטה" איז נישט פאַר דעם. פאַר דעם האָסטו דיסקאַווערד (discovered) אַז דו האָסט אַ ווייב אינדערהיים, און דו האָסט אַ כולל דאָ, און דו האָסט אַ חברה'לע, אַ שיעור דאָרט. דאָס איז אַלץ פּאַרט (part) פון די החלטה.

נאָכדעם וואָס דו האָסט געריבן די אַלע זאַכן, באַטראַכט, זאָגסטו: "זייער גוט". ווען איך וואָלט נישט... גראַדע איז דאָ איינער דאָ, אַ חבר וואָס איך האָב, וואָס ער וואָלט געקומען צו די שיעור, אָבער גראַדע האָט ער אַן אַנדערע שיעור, און ער האַלט דאָס וויכטיגער. ער איז נישט קיין בעל דמיון, ער איז אַ נאָרמאַלער מענטש. ער האָט זיין שיעור. סאָ וואָס האָט ער געמאַכט אַ חשבון? קיינער. ס'וואָלט נישט געווען קיין שום אַנדערע זאַך צו טון, וועלכע נאַכט וואָלט ער געקומען? ביזווייל איז ער יאָ דאָ. און טאַקע, אַמאָל מאַכט זיך אַז ער האָט ווייניגער גוט... ניין, ניין, איך פאַרדריי מיך קיינמול נישט. אָבער איך זאָג אַז דער צווייטער מענטש, ער איז גערעכט. ער איז אַ נאָרמאַלער מענטש. גראַדע ווען ס'מאַכט זיך אַמאָל אַזוי טאַקע נישט וואָס צו טון, קומט ער יאָ. נישט קיין געלעגט.

און איך זאָג נישט אַז ער דאַרף קומען, איך זאָג נישט גאָרנישט. איך זאָג נאָר אַז דער מענטש, איך זאָג אַזוי אמת, ער איז נישט איינגערעדט אַז ער דאַרף זיין אַ "גוטער" און זאָגן "מען דאַרף קומען"... אָקעי, ס'איז אמת, ס'איז טאַקע אַ גוטע עקסקיוז (excuse), ווייל ס'איז טאַקע האָסט אַן אַנדערע זאַך וואָס איז אים וויכטיג. אָבער ס'איז אַסאַך מער, די רעספּאָנסיביליטי (responsibility). And it's not more understood that you – וואָס באַלאַנגט צו דיר – איז נאָך די אַלע עקסקיוזעס. נאָך די אַלע עקסקיוזעס, וואָס זענען פאַקטן. ס'איז דאָ דאָס, ס'איז דאָ יענץ, אָבער דו ביסט מחליט מיט די אַלע חשבונות. So, איך האָב מחליט געווען אַז אין דיין סיטואַציע (situation) גיי איך נישט צו די חתונה.

אחריות (Ownership) קעגן דעם "יצר הרע"

סאָ נאָך אַ נקודה, מענטשן ווילן עס ליב האָנעסטי (honesty), מיין מעשה. So, די מענטשן פאַר וועמען דו פאַרענטפערסט דיך, דו ווייסט זייער גוט. סאָ וואָרט, דאָס זענען אַמפּערן, דאָס זענען פּינאַטס (peanuts), נישט קיין... און פאַר דיר אַליינס, יאָ? וואָס מען זאָגט, פיל ביי האָבן איבער סמאַרט (smart), אַזוי מען כאַפּט זיך, כאַפּט זיך, כאַפּט זיך.

אויב, איך רעד נישט אַזוי שטאַרק פון די האָנעסטי אמת. דאָס איז אַן אַנדערע שמועס. איך מיין, קען זיין אַז דאָס מיינט ער, דער "מדבר שקר תרחק", קען מען לערנען אַן אַנדערע שמועס. דאָס איז דאָ אַ ספק דאָ ווען מען רעדט פון אמת. איך מיין נאָר די נקודה פון רעספּאָנסיביליטי (responsibility), how do you want to call it? פון רעספּאָנסיביליטי, עידזשענסי (agency), אָדער ווי יעניגער זאָגט... יאָ, איך האָב געזאָגט, דו האָסט געזען די לשון, די אַנדערע רבי, וואָס איך זאָג דאָרט: "יאָ, תקבלה אחריות, אל תתלה בהרע". נעמען אחריות, זאָג נישט אַז דו האָסט אַ יצר הרע.

יאָ גוט, דו האָסט... לאמיר... ס'מיינט נישט צו זאָגן אַז ס'איז נישטאָ קיין יצר הרע, יאָ? מ'קען עס קענען זאָגן אַזוי ווי זיי זאָגן יעצט. ס'איז דאָ יצר הרע, אָבער נאָכדעם וואָס דו האָסט אַ יצר הרע, וואָס טוסטו? דו גייסט פאַרגינען דעם יצר הרע מער וויניגער, יאָ? ס'איז נישט דער יצר הרע איז שולדיג; די אמת איז דער יצר הרע איז part of the reason (טייל פון די סיבה) פאַרוואָס דו טוסט עס, ווייל אויב דו וואָלסט געווען אַ מענטש אָן אַ יצר הרע, וואָלסטו נישט געטון די אַלע זאַכן, וואָלסט געזאָגט מאָרגן. אָבער ווען מ'רעדט פון דיר, רעדט מען פון דיר נאָך די גאַנצע זאַך. ער האָט מיר געזאָגט פאַרוואָס, "בנוגע לך...", קענסט באַלד מיך קענען רעדן ווי אַן "ועצמותיו יחליץ" (ישעיהו נח, יא)? "בנוגע לך..." איז שטענדיג אַ מענטש וואָס איז אַזוי...

די מגיפה פון "אומר הרבה ועושה מעט"

קודם כל, איך זאָג דיר אַ כלל, יאָ? ס'איז דאָ אַן אינטערעסאַנטע זאַך. אַה, וואָס איז די מידה פון אַ צדיק? יאָ, "אומר מעט ועושה הרבה" (בבא מציעא פז.), right? ס'איז זייער אינטערעסאַנט. איך האָב אַמאָל געפרעגט אַ פרומער, דו כאַפּסט? איך האָב באַמערקט אַז די "אומר הרבה ועושה מעט" איז אַ תכונה פון די פרומע אידן, נישט פון די שקצים, right?

ווייל אַ גוטער מענטש – איך מיין אַ פרומער, איך מיין אַ גוטער מענטש, אַ מענטש וואָס האַלט זיך גוט – ער זאָגט אַ גאַנצע צייט צו. פאַר'ן אייבערשטן זאָגט ער צו, פאַר זיינע חברים זאָגט ער צו: "איך גיי קומען, איך גיי לערנען". פאַר זיך אַליין זאָגט ער צו. ער האַלט אין איין צוזאָגן און נישט טון. פאַרוואָס? ווייל צו זאָגן "ניין" איז כמעט ווי כפירה.

איך וועל דיר זאָגן, אַה, דאָס איז נישט קיין פורים קאָל (call). דו גייסט קומען צו שחרית מאָרגן? יעצט, ס'איז דריי אַזייגער, מיר זיצן ביידע פאַרברענגען. דו גייסט קומען צו שחרית מאָרגן? "איך גיי נישט קומען. איך וועל נישט קומען. איך קען זיך נישט אויפשטעלן, איך גיי נישט קומען. איך וועל נישט קומען." ניין! דאָס איז אַ כפירה, דאָס איז פריקת עול! מ'דאַרף זאָגן: "איך גיי קומען", און למעשה פאַרשלאָפט מען. די גאַנצע לעבן איז אַזאַ זאַך: מ'גייט קומען און מ'פאַרשלאָפט למעשה.

וואָס קענסטו זאָגן, "איך גיי נישט קומען"? אַה, דו ווילסט יאָ קומען? דו דאַרפסט קומען עלף אַזייגער? דו גייסט אַהיים גיין פאַרברענגען? ס'איז נישטאָ קיין... איך זאָג נישט אַז מ'קען מאַכן אַ יוצא מדרך הטבע און גיין נאָכדעם, אָבער דאָס איז די ריאַליטי (reality), right?

מעשה פונעם עלעקטרישן: וואָס הייסט אַ "צדיק"

איך קוק אָן אַסאַך מער די נושא מיט די נקודה פון "who are you?" (ווער ביסטו?), מיט וועם רעד איך, right? ווען איך רעד מיט אַ מענטש, ווען איך רעד מיט אַ מענטש, איך זאָג דיר, ס'איז זייער רעפרעשינג (refreshing) צו טרעפן אַזעלכע מענטשן. ס'איז דאָ אַזעלכע מענטשן. מיט וועם רעד איך?

איך וועל דיר פאַרציילן אַ מעשה. ס'איז דאָ אַן אינגערמאַן וואָס איך האָב אים געהייערט (hired) צו מאַכן עלעקטריק, איך האָב אים געהייערט צו פיקסן די פּענעל (panel) אין מיין הויז. איך וועל דיר פאַרציילן די מעשה שיין. איך וועל דיר נישט אינטערברעכן. איך האַלט דאָס איז אַ סיפורי צדיקים, מ'דאַרף פאַרציילן די אמת'ע מעשיות פון אַ צדיק. ס'איז דאָ אַ צדיק, פלוני, "הולך תמים ופועל צדק ודובר אמת בלבבו" (תהלים טו, ב). אַזוי ווי ס'שטייט אין תהלים.

איך האָב אים געדינגען צו טון, איך האָב אים געקאָלט, איך ווייס נישט, ער האָט געהאַט... ער האָט נישט קיין נאָרמאַלע ביזנעס, זיין ווייב מאַכט די סקעדזשועל (schedule), און וואָטעווער (whatever), און ער קומט מיטוואָך, ער גייט טוישן די פּענעל, פיקסן. און ס'קומט מיטוואָך אינדערפרי, און ער קאָלט מיר: ס'איז אַ פּראָבלעם, ער ווייסט נישט, ער האָט אַ גוי וואָס טוט די עקטשועל (actual) אַרבעט פאַרשטייט זיך, און דער גוי איז פאַרשיכור'ט, ער איז נישט אָנגעקומען היינט, איך ווייס נישט, וואָטעווער. ער קאָלט מיר צוריק אפשר שפּעטער.

ער קומט. ער זאָגט, ער האָט מיר צוגעזאָגט "איך קום מיטוואָך", דער גוי קען נישט קומען – קומט ער אַליינס. ער האָט געשטאַנען אַ גאַנצן טאָג, ער האָט אַליינס געלייגט מיט מיר די גאַנצע זאַך. איך קען אים אויך, ער איז נישט נאָר... דער גוי קען טון פּשוט'ע וואָרק (work), און ער האָט עס געמאַכט.

דאָס איז אַ צדיק, אמת? ווייל רוב מענטשן זאָגן: "ער האָט אַ תירוץ, ער האָט אַ תירוץ". איך רעד נישט פון ביזנעס, ס'איז גראַדע אויך גוט ביזנעס, ווייל איך ווייס אַז ער איז אַ רילייעבל (reliable) עלעקטרישן, איך וועל אים דאַרפן, וועל איך אים קאָלן. אָבער חוץ פון ביזנעס, עטיש גערעדט, ס'איז נישט אַזאַ גרויסע ביזנעס פאַר מיר אַז ער זאָל כאַפּן אַז ס'איז גוט פאַר ביזנעס. ס'איז נאָר אַ נאָרמאַלער מענטש, ער האָט צוגעזאָגט אַז ער גייט קומען, ער האָט אַ גוטן תירוץ, אַ הונדערט פּראָצענט גוטן תירוץ: דער גוי, דער אַרבעטער וואָס ער דאַרף האָבן איז נישטאָ היינט. וואָס ווילסטו ער זאָל טון? מאָרגן וועט ער קומען, וועט ער דאַרפן הייערן (hire) אַ נייעם גוי, וואָטעווער. ניין! ער האָט צוגעזאָגט. ווער איז רעספּאָנסיבל (responsible) פאַר עס טון? ער!

דער גוי אלס משל צום יצר הרע

ווייל דו דאַרפסט פאַרשטיין, דער גוי איז דאָך נאָר אַ משל פאַר די יצר הרע, יאָ? ווען איך האָב אים געדינגען, איך קער (care) וועלכע גוי ער שיקט? איך קער נישט אויב ס'איז אַ כינעזער, אַ מעקסיקאַנער, אַ גוי, אַן אַפריקאַנער, איך קער נישט וועלכע גוי ער שיקט. איך האָב אים געהייערט, נישט דעם גוי, רייט? און ווען ער קומט אין זיין האַלבע מינוט קאָל (call), זאָגט ער: "דער גוי איז נישט געקומען". איך קער נישט אַז דו האָסט אַ גוי בכלל! ס'איז נישט מיין נושא, איך האָב נישט קיין דיעל (deal) מיט דעם גוי, איך האָב אַ דיעל מיט דיר, יאָ?

אָבער רוב מענטשן זענען אַזוי, ער גיבט דיר וואָס ער טראַכט, רייט? "איך האָב אַ פּראָבלעם מיט דעם גוי, ממילא דו קענסט מיר מוחל זיין". ס'איז אַ גוטער תירוץ, אָבער ס'איז נישט שייך ביי מיר. איך רעד מיט דיר, דו ביסט רעספּאָנסיבל נאָך די גאַנצע גוי. איך זאָג נישט אַזאַ אונס, אַזאַ אונס, אַזאַ אונס... דו ביסט נאָך די גאַנצע גוי, דיין דזשאַב (job) איז אַז ס'זאָל געשען דער דזשאַב. דאָס הייסט אַ צדיק, אמת? דאָס איז אַ מענטש וואָס מ'קען דיעלן מיט.

און דער זעלבער מענטש, ווען דער טאָג וואָס ער דאַרף פאַרשטיין, דער זעלבער מענטש, ווען דער טאָג וואָס ער קען נישט קומען, ער האָט טאַקע נישט געקענט גאָרנישט, ער האָט נישט געקענט אַליינס קומען, וואָטעווער, ער זאָגט דיר: "איך קום נישט". ער זאָגט דיר: "קאָל אַ צווייטן, איך קען נישט קומען". דער אַנדערער מענטש איז אויך טאַקע געווען... ס'איז אַ שאלה וועלכע איז בעסער פאַר ביזנעס. מ'זאָגט צו אַסאַך זאַכן וואָס מ'קומט אָן צו דריי פערטל פון זיי, אָדער מ'זאָגט נאָר צו וואָס מ'קען? אַ מחלוקת. באמת איך ווייס נישט. וואָס האַלטן די ביזנעס לייט? איך ווייס נישט. איך זע אַזוי, אַזעלכע מענטשן, אַלעמאָל זאָגט ער: "יאָ, איך גיי עס טון. ס'איז שוין היינט צו געבן." די מעשה איז, אַ פערטל פון די זאַכן געשעען היינט, די אַנדערע דריי פערטל געשעען נישט. אָבער ס'איז דאָ אַן אַנדערער וואָס ער זאָגט: "איי, איך האָב אַזויפיל, איך קען דיך אַריינשטופן, איך קען דיך נישט אַריינשטופן."

וואָס איז די חילוק פון די גאַנצע מעשה? איך בין זייער אינטערעסירט אין די נקודה. איז עס ווייל ער איז נישט אמת'דיג? איז עס ווייל ער איז נישט אמת'דיג? פון זיין? איך האָב דיר געזאָגט פאַרוואָס. איך וויל אַלעמאָל... איך האָב שוין גערעדט אַמאָל דאָ וועגן ביוראָקראַטיע. ביוראָקראַטיע איז אויך אינטערנעל (internal). איך וויל אַלעמאָל רעדן מיט דעם מענטש וואָס איז מחליט. דו ווייסט דאָך ווי ס'גייט, יאָ? זאָל איך צוריקגיין צו מיין ישיבה משל אָדער עני (any) משל? יאָ, יאָ, איך האַלט אַ משל אויף די נפש, אָבער אַלעמאָל גייט עס דיך אַזוי אַריין.

די ביוראָקראַטיע פון "דער ועד"

איך געדענק, איך האָב געהאַט צו טון מיט איינעם פאַר געלט, וואו מ'דאַרף צאָלן די טואישן (tuition), וואָטעווער, און ס'איז ממש אַזוי געווען די מעשה. איך גיי נישט זאָגן ווער, דאָנט וואָרי (don't worry). ממש אַזוי געווען די מעשה. איך האָב זיך געדונגען מיט אים וויפיל געלט איך דאַרף אים צאָלן, און איך קאָל אָן דעם מנהל, און ער זאָגט מיר: "מיר וועלן זען." ס'שטייט מיר נישט "זען". אָקעי, ווער דאַרף זען? "מ'דאַרף רעדן מיט די ועד." אַ גרויסע ליגנט, ס'איז נישטאָ קיין ועד. דער ועד איז ער, וואָס ער רעדט מיט זיין ווייב און מיט זיין חבר. עניוועיס (anyways).

בקיצור, צוויי וואָכן שפּעטער, וואָס איז געשען? איך קאָל די סעקרעטערי. איך זאָג אים: "מ'דאַרף אַזוי."

"דו ביסט מחליט דאָ?"

"ניין."

"איך וויל נישט רעדן מיט דיר. די סעקרעטערי קען מיר שיקן דעם טשעק אָדער נישט דעם טשעק. איך וויל רעדן מיט דעם וואָס איז מחליט."

"אַה, ס'איז דאָ אַ ועד."

"האָסטו שוין גערעדט?"

"אַה, דער ועד קען מען נישט צוקומען."

"סאָ איך דאַרף רעדן מיט דיר."

ס'איז אויסגעשטעלט די סיסטעם אַז מ'זאָל קיינמאָל נישט רעדן מיט דעם עקטשועל (actual) מענטש וואָס איז רעספּאָנסיבל.

ווען מ'קאָלט דעם ועד – איך האָב גערודפ'ט פאַר דריי וואָכן – איך וויל זאָגן אַז דער נומער פון דעם ועד איז נישט געווען קיין ועד. ער האָט פּונקט געטראָפן אַ חבר זיינעם וואָס האָט מסכים געווען צו זיין דער וואָלונטיר צו זיין דער ועד, און יענער האָט זיך געפילט סטאָק (stuck), האָט ער געדאַרפט ענטפערן. אָקעי. אָבער דו פאַרשטייסט די געים (game)? ס'איז דאָ אַ ועד. וואָס איז די ועד? וואָס איז דאָ אַ ועד? אַז דו זאָלסט וויסן אַז ס'איז נישטאָ קיין שום ועד אין די וועלט. איך ווייס נישט, איך מיין אַז כמעט אַלעמאָל איז אַלעמאָל דאָ איין מענטש וואָס איז טאַקע די ועד, רייט?

וואָס איז די טאַקטיק פון די ועד? איך האָב געהאַט אַ קרוב מיינער איז געווען אויף די ועד פון עפעס אַ סקול (school), און איין טאָג האָט ער געהאַט אַ הרהור תשובה, ער האָט זיך געשלאָגן מיט זיך, אַז ער איז נישט פוגע אין מענטשן, ס'איז אַ גרויסע שאלה, ווייסטו. איז ער געגאַנגען צו זיין רבי'ן און פרעגן צי ער זאָל אַרויסגיין פון די ועד. האָט דער רבי אים געגעבן אַן ענטפער און געזאָגט: "הער זיך איין, דיין דזשאַב איז נישט צו מאַכן החלטות. דו מיינסט טאַקע אַז דו זאָגסט פאַר די מנהל המוסדות וועמען אַריינצונעמען? דיין דזשאַב איז איין דזשאַב: אַז מ'זאָל האָבן טענות אויף דיר אָנשטאָט אויף אים. אויב ס'פעלט דיר אויס, ער צאָלט דיר נישט גענוג פאַר דעם, לאָז דיך אָפּ פון די גאַנצע מעשה. ס'איז נישט קיין שום מצוה. דו מיינסט אַז ס'איז אַ מצוה, מ'דאַרף איינער זאָל מסנן זיין, איינער זאָל פילטערן. דאָס טוסטו נישט, דאָס טוט ער. דיין דזשאַב איז נאָר צו מאַכן זיכער אַז קיינער זאָל נישט רעדן מיט דער וואָס איז עכט מחליט, און ס'איז אַלץ אַ געים, אַ שפּיל, וועלכע שפּיל."

די אינערליכע ביוראָקראַטיע

דאָס זעלבע זאַך געשעט זיך ביי די מענטש אינדרינען, ביי מענטשן האָבן מיט זיך אַליינס, רייט? מ'רעדט קיינמאָל נישט מיט דער וואָס איז עכט מחליט. אַ גאַנצע צייט: אַה, די יצר הרע, די יצר הטוב, די עוונות, די צורך, די ניד (need). ווי קומט מען אָן צו די מענעדזשער (manager)? די מענעדזשער'ס מענעדזשער? וויאַזוי קען מען זיך טרענספערן (transfer) צו די מענעדזשער איינמול? אפשר איז נאָר צייטליך, אפשר גייט עס איבערגיין.

מענטשן זענען אַזוי צוגעוואוינט אַזוי צו טראַכטן, אַז מענטשן... ס'ווערט אַזוי, מ'פאַרשטייט אַזוי צו טראַכטן, מ'כאַפּט אפילו נישט, מ'לעבט אין אַזאַ פעיק (fake) וועלט פאַר זיך. איך ווייס נישט, אַ מענטש האָט מיר געשריבן אַ מעסעדזש היינט, איך האָב געקוקט די ווערטער: "I really wanna do this" (איך וויל דאָס טאַקע טון). איך האָב נישט געענטפערט. יענער שרייבט מיר נאָכאַמול: "Why aren't you responding? I really wanna do this" (פאַרוואָס ענטפערסטו נישט? איך וויל דאָס טאַקע טון). האָב איך אים צוריקגעשריבן: "The only thing I know is that if you wanna do this, you definitely didn't do it" (די איינציגסטע זאַך וואָס איך ווייס איז, אַז אויב דו "ווילסט" דאָס טון, האָסטו עס זיכער נישט געטון). דאָס האָב איך געשריבן. דער מענטש האָט מיר געשריבן אַ "sad face" (טרויעריג פּנים) אַזוי.

איך ווייס, איך כאַפּ אַסאַך מאָל וואָס מענטשן רעדן אַזעלכע זאַכן: "איך וויל", "ווען איך קען", "איך וואָלט געוואָלט". ס'איז דאָך גענוג אַז ס'איז געטון, נישט? איך וויל נאָר וויסן פּלעין אַז ס'איז געטון געוואָרן. איך דאַרף נאָר וויסן אַז עפעס איז געטון געוואָרן. איך פיל אַסאַך מאָל פאַר זיך אַליינס, מ'וויל וויסן, איינער זאָגט: "ביסטו שוין גרייט פאַר שבת?" "איך דאַרף נאָך גיין צו די מקוה". איך ווייס, אַסאַך זאַכן מען וויל און מען טראַכט און מען כאַפּט אַ טרער צום... און מען כאַפּט נישט איינזען. איך האָב נישט קיין טענות און נישט. איך וויל טראַכטן פאַר אים, וויסן: איז מען גרייט פאַר שבת? איז מען נישט? מיר דאַרפן נאָך דריי זאַכן, צוויי זאַכן. ס'מאַכט אַ ביסל משוגע, אַ ביסל ווייטער. מ'קען כאַפּן אפילו נישט וואו מ'איז.

יאָ, יאָ, true (אמת).

יאָ, ownership (בעלות/אחריות).

דאס איז דער פערטער טייל פון דעם שיעור. אין דעם טייל רעדט דער רעדנער איבער דעם פראבלעם פון "מענעדזשמענט" אין לעבן וואו קיינער נעמט נישט קיין אחריות, די סכנה פון "שפרינגען מדריגות" אין אמונה, און די וויכטיגקייט פון ערלויבן זיך צו האבן ספיקות און "נישט וויסן" כדי צו קענען מאכן אן אמת'ע בחירה.

---

טייל 4: די "מענעדזשער" קולטור און די היתר פון "איך ווייס נישט"

די פעלער פון עכטע אחריות ("The Buck Stops Here")

איך פיל אסאך מאל פאר זיך אליינס, מען וויל וויסן איין זאך: ביסטו שוין גרייט פאר שבת? דו דארפסט נישט גיין צו די מקוה, דו דארפסט נישט דעיס טון... איך ווייס אסאך זאכן וואס מען וויל און מען טראכט, און מען כאפט א "טעראר" [שרעק/פאניק]... און מען כאפט נישט קיין זאכן.

איך האב נישט קיין טענות צו "נישט". איך וויל נאר וויסן: איז מען גרייט פאר שבת? איז מען נישט? מען דארף נאר דריי זאכן, צוויי זאכן. ס'קען זיין אז ס'מאכט א ביסל משוגע א ביסל ווייטער, און מען כאפט אפילו נישט וואו מען איז.

יא, יא. True [אמת]. Take ownership [נעם אחריות/בעלות], און מען זאגט "יא, ownership". יא. עס איז נאך זאכן.

איך וויל דא זאגן איין זאך. ס'איז אויך גאר א וויכטיגע זאך צו זאגן, ווייל... וואס איז איין ריזן [סיבה] פאר די סארט דמיונות אז מען קען נישט קאנטראלירן? ס'איז אלעמאל א מענעדזשער [מנהל] וואס נעמט קעיר פון די צווייטע מענעדזשער; מען קען קיינמאל נישט רעדן מיט די עקטשועל [ממשות'דיגע] מחליט. דער עיקר, ווען אן עקטשועל קאמפעני איז דא, איז Literally nobody to decide [ממש קיינער נישטא צו מחליט זיין].

ס'איז נישט פשט אז ס'איז דעיס – מען האט עס אויסגעשטעלט אזוי. ס'איז עקטשועלי נישט דא קיינער וואס איז responsible [אחראי] פאר anything [עפעס].

דו ווייסט, רעדער, דו געדענקסט אז טרומאן [Harry Truman] האט געהאט א טעטל וואס שטייט: "The buck stops here". דא איז דא עקטשועלי... Nothing stops here. ער שיקט עס צוריק צום "ווייד", און דער "ווייד" צוריק צום רעדן, און ס'דרייט זיך א רעדל.

שפרינגען מדריגות און די פראבלעם מיט "אמונה"

ס'איז דא א ריזן [סיבה] פאר דאס, מיין איך, אדער איינע פון די זאכן – Which is [וואס איז], דו וועסט מיר זאגן אז ס'קומט פון א גוטע פלאץ, פון א געוויסע טוב, און איך מיין אז ס'קומט פון...

אין אלע חסידישע ספרים רעדט מען פון "נישט דזשאמפן [שפרינגען] מדריגות". איך האלט אז די ענין פון נישט דזשאמפן מדריגות איז א משוגע'דיג וויכטיגער יסוד. מען ווייסט נישט וואס ס'מיינט. יא, לתלות מעלות המזבח, ווי ס'שטייט אין די וואכיגע סדרה, שטייט אין די עגל, "תולעת שני", ספרים, אן ענין פון מדריגות, משה רבינו, און אזוי ווייטער. אבער וואס מיינט דעיס?

וואס איז די גרעסטע דזשאמפ פון מדריגות וואס מענטשן טוען? איך גיי צוריקגיין צו רעדן וועגן אמונה, ווייל איך האלט איך דארף צו רעדן דערוועגן. וואס איז די גרעסטע דזשאמפ? דו זאגסט: "איך גלייב אין דער אייבערשטער". דו ווייסט וואס דו רעדסט? אויב ווילסטו וויסן, יענער ווייסט, ווייל ער האט געלערנט פשט אין פרשת נח זייער גוט. אבער פארדעם האט ער נישט געוואוסט, אמת? און ס'איז בעיסיקלי די זעלבע דזשאמפ.

דער חילוק צווישן א שיעור עיון און א שיעור חסידות

אזויווי מ'טאר נישט... האסט אמאל געטראכט, דאס איז דער חילוק פון דעם שיעור אדער אן עכטע... דאס איז דער חילוק פון א שיעור חסידות/תורה און א שיעור עיון.

* ביי א שיעור חסידות/תורה לערנט מען נישט גארנישט, סתם אזוי.

* ביי א שיעור עיון מאכט זיך אמאל אז מען לערנט יא.

אבער דאס איז דער חילוק. ס'איז דא איין עכטע חילוק: ביי א שיעור עיון קען זיך ענדיגן די שיעור מיט א קשיא. ס'קען זיך אויך ענדיגן ביי די שקלא וטריא פון א שיעור חסידות/תורה. אבער אפילו ביי די שיעור יומי, ס'איז מער קען זיין אז מ'האט עפעס געוואויר געווארן, מ'האט געמאכט אביסל פראגרעס – אבער ס'איז געבליבן עפעס שווער. ס'איז געבליבן עפעס שווער.

די פחד פון ספיקות און די מעשה מיטן אפיקורס

און דאס איז דאס באמערקן, דאס איז ביים לערנען נגלה. רוב מענטשן – נישט אלע מענטשן – רוב מענטשן האלטן אז מ'מעג בלייבן מיט א קשיא. ס'איז אויך נישט קלאר, ווייל די תורה האט דאך... די נגלה האט אויך דריי פשטים, און פארוואס אויף נגלה מעג מען בלייבן מיט א קשיא און נישט אויף נסתר ווייס איך נישט.

אבער על כל פנים, אויב מ'רעדט פון אן ענין פון אן עכטע ענין, אויב דו רעדסט פון אן ענין פון אמונה אדער אן ענין פון אידישקייט, פון something real [עפעס עכט], רוב מענטשן האלטן אז ס'איז אן עבירה צו בלייבן מיט א קשיא. דאס איז "ליבעראל תורה" איז דאך דאס.

איר קענט דאך די מעשה פון די איד וואס איז געווארן אן אפיקורס, וואס האט געלערנט אברבנאל און געלערנט מורה נבוכים, און ער האט געלערנט די קשיות און ער איז נישט אנגעקומען צו די תירוצים. יא, וואס?

יא, ס'איז דאך אן אידישע מיתוס [Myth] וואס געבט זייער גוט ארויס די... איך מיין אז די מיתוס איז ממש... וואס טאנצטו מיט די רייד? אפשר דו פארשטייסט, ס'איז אמת'דיג, ס'איז א פראבלעם טאקע אז די קשיא איז אסאך מאל אסאך גרינגער צו פארשטיין ווי די תירוץ. אקעי, וואלט מען געקענט זאגן אז די תירוץ איז אן די קשיא? וואלט מען געקענט זאגן אז די תירוץ איז אן די קשיא?

ס'איז דאך אן עבירה חמורה צו בלייבן מיט די קשיא. א חומרא צו ווערן א גוי איז אויך אזא דזשאמפ. האסט דאך נישט קיין תירוץ! די תירוץ איז דאך געווען אז נישט. ממילא, אויב דו האסט נישט קיין תירוץ אז נישט, האסטו א ספק. א ספק צו מאכן עפעס שווער.

יעצט, דאס איז די זאך מיט'ן לערנען אמונה אדער אזעלכע סארט זאכן. ס'איז די זעלבע זאך, אדער דו ווילסט וויסן וועגן צו חבר'ן ביים גיין צו די חתונה. רוב מענטשן, איך מיין אז א גרויסע ריזען [סיבה] פארוואס מ'לעבט אין אזא צעמישעניש איז ווייל מ'טאר נישט האבן קיין ספיקות.

איך ווייס אז די עולם הזה איז אן עולם מלא ספיקות, אבער ביי גוטע מענטשן איז אנגענומען אז מ'טאר נישט האבן קיין ספק. מ'טאר נישט בלייבן מיט א שאלה. דאס הייסט, אויב איך בין גרייט פאר שבת – איך האב נישט קיין אהנונג. איך גיי טרייען אלע מיני זאכן צו זען אויב איך בין גרייט. איך ווייס נישט.

דיסציפלין קעגן אמת'ע וואוקס

אדער אן עקזעמפל וואס איך ווייס, וועלכע שיעור גייט מען מאכן? מ'גייט לערנען... יא, מענטשן מאכן אזעלכע קבלות. איך גיי... מען גייט לערנען דף היומי. רוב מענטשן הייבן אן און זיי ענדיגן אינמיטן מסכת שבת עמוד א'. וואס... איך וויל דא זאגן אז ס'איז א שלעכטע זאך, רייט? ווייל ער האט זיך איינגערעדט, ער האט נישט עכט געוואלט. איך וויל אויך זאגן אז ס'איז א נארמאלע זאך. ס'איז א נארמאלע זאך.

ווייל מיר דארפן פארשטיין, איך פלעג אלעמאל טראכטן אז ס'איז דא צוויי סארט מענטשן. ס'איז דא אזעלכע מענטשן וואס זיי פאלגן אלעס וואס זיי זענען מקבל. אלעס איז זייער... וויאזוי רופט מען עס? און די ישיבות האבן זיי געהייליגט ווי יענע סארט מענטשן, יא? די משגיחים. וואס? פון זיך אליין אויך. ער איז א בחור, ער האט צוגעזאגט אז דעם זמן גייט ער לערנען די גאנצע מסכת פסחים, און ער האט געלערנט. וואס? נישט "מימות'דיג", אזוי ווי ערליך, סיריעס [ערנסט]. נישט נאר ערליך – ערליך איז נישט גענוג. Discipline [דיסציפלין]. יא, דיסציפלין איז א גוטע ווארט. ער איז א disciplined מענטש. ער האט געמאכט דעם ביזנעס, ער האט עס אויסגעפירט. ער האט געמאכט דעם פלאן, ער האט עס אויסגעפירט, יא?

איך בין זייער העפי [צופרידן] אז איך בין רוב פון מיין לעבן – איך בין שוין אביסל גרויס – אבער איך בין ברוך השם, איך בין נישט געווען disciplined. איך בין זייער צופרידן מיט דעם. פארוואס? ווייל איך טראכט אסאך מאל: שטעל דיך פאר איך וואלט געווען disciplined פון די פערטע [קלאס/יאר]. איך וואלט געווען א וואוילער נער, אמת? וואס וואלט געווען דעמאלטס?

איך האב געמאכט גרויסע קבלות. איך האב געהאט פלענער, יא, איך בין אויך געווען א קליינער בחור. איך האב געהאט פלענער: "איך גיי לערנען גאנץ משניות". שטעל דיך פאר איך וואלט געבליבן ביי דעם, און איך האב געלערנט אונטער איין מאל משניות. וואלט איך געבליבן עפעס איינער... איך קען דאך אזעלכע, ס'איז דאך דא אזעלכע מענטשן אין לעבן, רייט? ער איז נעבעך מקיים יעדע קבלה וואס ער האט געמאכט אלס בחור. ער האט נישט קיין מאל אויסגעפונען אז ס'איז דא נאך זאכן.

איך בין מסכים. א פארט [חלק] פון לערנען וואס איז really [באמת] גוט, וואס דו really needest [באמת דארפסט] צו טון, וואס דו really ווילסט טון, וואס איז ריכטיג צו טון, איז צו זען אז אויב איינער האט אמאל געמאכט דעם פלאן פאר זיין גאנץ לעבן, רייט? "What are you going to be when you are bigger?" [וואס גייסטו זיין ווען דו ביסט גרעסער?] – "איך גיי זיין א תלמיד חכם." אקעי, סאו, וואספארא סארט תלמיד חכם גייסטו זיין?

איך האלט אז אסאך גרויסע צדיקים, ווען זיי זענען געווען קליינע בעיביס, האבן זיי אלע געוואלט זיין צדיקים. און ער איז געבליבן, ער האט געמאכט א קבלה ווען ער איז געווען זעקס יאר אלט אז ער גייט זיין א צדיק. וואס פארשטייט א זעקס יעריג אינגל וועגן זיין א צדיק? בעיסיקלי דאס וואס דו זעסט יענער ביי די זיבעציג. זאגן אז ער איז א נאר, ווייל ער האלט אויך אז ס'איז א מצוה צו זיין א נאר. ווייל ער דארף זיך מקריב זיין, "איך בין א Consistent [קאנסיסטענט/עקביות'דיגער] מענטש, איך האב Consistency", רייט? ער איז קאנסיסטענט! ער קומט יעדן טאג צו פסק'ענען [לערנען הלכה/פסיקתא], ס'איז נישט קיין שטותים, ער דארף לערנען פסק'ענען. ער קומט יעדן טאג. אפשר דארף מען נישט קומען פסק'ענען? אפשר דארף מען קומען שפעטער? אפשר דארף מען פארקערט?

די היתר פון "נישט וויסן" אלס תנאי פאר בחירה

וואס איך וויל אנקומען איז, איך מיין אז איינע פון די זאכן, אויב מ'וויל זיין אזא אמת, אויב מ'וויל אויפהערן זיך צו נארן, אויב מ'וויל זאגן אז איך קען זאגן "איך האב מחליט געווען" – דארף מען קענען אויך מתיר זיין. אויב איך בין מחליט דאס, איינע פון די זאכן דארף מען מתיר זיין – יעדע זאך וואס איז מחייב קומט מיט א היתר, יא? – דארף מען מתיר זיין צו זייער אסאך זאכן טון אן actually [טאקע] וויסן צו מ'וויל זיי טון. דאס איז די גרויסע היתר.

די גרויסע היתר איז צו פראקטיש. איך האב נישט קיין מקור, אויף די ערשטע שטיקל האב איך א מקור, אבער איך מיין אז אין חסידישע ספרים קען מען טרעפן מקורות, אפשר נישט אין פריערדיגע ספרים. עקשעלי, איך האב יא. אבער דו פארשטייסט וואס איך וויל זאגן? ווייל ווען איך וויל זאגן... דו האסט פארשטאנען וואס איך האב געזאגט פריער? דאס איז א זייער וויכטיגע יסוד.

אז ווען איך זאג אז דו ביסט דער וואס מאכט מיר צו גיין צו די חתונה, זאג איך נישט דו מאכסט מיר פאר דו האסט געוואוסט אלע צדדים, פאר דו האסט געוואוסט אז ס'איז שווער און ס'איז ווייט און ס'איז נאנט, און ס'איז דאון-קארן [?], און יענע צייט איז שיינער, יענע איז שפעטער גראדע... בקיצור, יא? נישט פארדעם, איך האב גערעדט נאכדעם, רייט?

די פשט איז, כדי צו זאגן אז דו נעמסט Responsibility [אחריות], דאס איז די זאך וואס מ'רופט בחירה, רייט? Just so you should know what I'm talking about [נאר כדי איר זאלט וויסן פון וואס איך רעד]. די responsibility הייסט בחירה. דאס איז א זאך וואס מוז זיין, כדי צו זיין נארמאל, כדי צו זיין מענטשלעך.

א מענטש קען מאכן א בחירה, ער קען זיין אזא עקשן: "איך האב מחליט געווען ביי די 17, און איך האב מיין גאנצע לעבן געקיינמאל נישט געטראכט פון דעם, און ס'האט נישט געמאכט קיין סענס, קאפ אין וואנט." דאס איז נישט קיין בחירה. דאס איז, איך מיין, ס'איז א בחירה, אבער ס'איז א בחירה טיפשית. מיר רופן דאס מער נישט קיין בחירה, דאס איז א החלטה, אבער ס'איז נישט קיין בחירה. א בחירה איז: איך נעם אין באטראכט אז איך האב א יצר הרע און איך האב א יצר הטוב.

דער משל פון יום כיפור קבלות

איך וועל דיר געבן א משל, איך מיין, דורך הגהה: אויב איינער מאכט א קבלה יום כיפור, דארף מען אפילו נישט קיין התרת נדרים. ווייל יום כיפור איז יעדער איינער אין אזא מצב וואו ער פאנטאזירט, ס'איז נישט חל. ס'איז אזויווי איינער מאכט א נדר ווען ער איז שיכור. ס'איז חל די נדר? מ'דארף פרעגן א הלכה.

איך זע נישט פארוואס דער רבונו של עולם... אויב דו וואלסט געלערנט א גאנץ יאר מיט די רעגולער חגאות, איז אויך נישט סתם. אויב דו וואלסט געלערנט א גאנץ יאר יום כיפור, וואלסטו זיך אויך עפעס געשטיגן אביסל כאטש פון איין יום כיפור צום צווייטן, און דו וואלסט פארשטאנען אביסל בעסער ווי דו פארשטייסט דעמאלטס. ס'קען דאך נישט זיין, קל וחומר אז ס'איז אפילו קלענער, אז ס'איז אן אנדערע מציאות פאר א גאנץ יאר.

ס'קען דאך נישט זיין אז אויב איך וויל זאגן אז שלימות איז א געוויסע בעיסיק חשיבות פון שלימות, א בעיסיק condition [תנאי] פון זייענדיג א real human being [עכטער מענטש], איז צו וויסן אלע סיטואציעס, וויסן סיי די internals [אינערליכע כוחות], ווי וואס איז מיין פריינט, וויפיל זיץ-פלייש האב איך, און כדומה, און כדומה. איז אויך כמעט א פאקט, ס'איז א געוויסע מידה, דו קענסט עס רופן, דו קענסט עס נישט זען, אבער זיץ-פלייש איז א real [עכטע] זאך.

ער איז זיך מקבל געווען א שטארקע החלטה אז ער גייט לערנען זיבן שעה א טאג. אה, דו האסט נישט, דו האסט נישט די gift [מתנה], דו האסט נישט... אפשר קענסטו, מ'האט גערעדט פון בחירה, דו קענסט, ביז דערווייל האסטו עס נישט, ס'וועט זיין א ברכה לבטלה. אבער וויאזוי גייסטו עס אויסגעפינען? וויאזוי גייסטו עפעס וויסן וואס צו נעמען אין באטראכט, וואס איז אמת די גוט, וואס דו קענסט, נאך די אלע... דאס דארף איך אויסלערנען דאס.

די פראקטישע הדרכה: זאג "איך ווייס נישט"

סאו, איך מיין, אז כדי צו קענען דאס געשען, מוז זיין מוותר פאר א סאך צייט צו נישט וויסן וואס מ'וויל. אויב ער פרעגט דיך, אין דיין משל פון גיין צו די חתונה, אויב ער פרעגט דיך צו דו ווילסט גיין צו די חתונה, זאג: "איך ווייס נישט".

און דאס איז די אנדערע זאך וואס מענטשן זענען זייער קעגן: ס'איז אויך אן עבירה צו זאגן "איך ווייס נישט". דו דארפסט זאגן "איך וויל". אפשר וויל איך יא, אפשר וויל איך נישט. איך וויל, ווען איך זאג איך וויל, מיין איך, איך זאג דיר נאר די חלק אז איך וויל – אין אן אידעאלע וועלט וואלט נישט געווען עפעס אנדערש בכלל אויף די וועלט, וואלט איך געוואלט. זייער גוט, דאס איז איין נתון, איין data point [פונקט פון אינפארמאציע] וואס מ'דארף אריינלייגן ווען מ'גייט זיך רעכענען.

יעצט, איך ווייס נישט, ס'איז אן ענין פון גיין, ס'איז אן ענין פון נישט גיין, ס'איז אן ענין פון שלישיות, ס'איז נישט נאר מציאות, מ'דארף דאך... חלק פון די מציאות איז דאך מ'דארף לעבן. איך בין שוין געגאנגען צו אסאך חתונות, איך האב שוין געזען, איך האב געטראכט, איך בין געגאנגען צו אסאך חתונות, איך האב געזען אז מ'דארף מיך נישט דארט, און ממילא האב איך אויפגעהערט צו גיין.

שטעל דיר פאר איך וואלט געמאכט א החלטה פארדעם, און איך האלט ביי די החלטה: "איך גיי יא", "איך גיי נישט". ס'וואלט נישט געווען א שכל'דיגע החלטה. א פארט פון די החלטה מיינט: עי, ס'פעלט טאקע אויס, דא האסטו א משפחה וואס ס'פעלט אויס, at least [לכל הפחות] די באבע. אקעי, איך ווייס, ס'איז דא איין באבע וואס איר טוט מען א טובה ווען מ'קומט. זייער גוט, ס'איז א מצוה צו גיין לכבוד די... זייער גוט, מ'דארף נאר גיין צו די באבע וואס זאגט מזל טוב און גיין אהיים גיין. מ'דארף שוין זאגן פאר די חתן, ער גייט נישט געדענקען אזוי איז עס געקומען.

וכדומה. איך זאג, איך געב דיר נאר די זאכן וואס מען דארף וויסן. די זעלבע זאך, דו ביסט גרייט פאר שבת? איך האלט ביים קומען צו די שיעור. איך ווייס, איך האב עס אויסגעטרייט, ס'מוז זיין א זאך פון אויסטרייען. כדי די סארט responsibility וואס איך רעד וועגן זאל מאכן סענס, מוז זיין א...

בס"ד

שיעור: ווער איז דער "גוטער מענטש"? - חלק ה'

נושא: די היתר פון "אויסטרייען" און די הגדרה פון בחירה

---

די היתר פון "אויסטרייען" (Trying)

ס'איז דאך דיין משפחה. וואס פעלט אויס? At least די באבע? אקעי, איך ווייס. ס'איז דא איין באבע וואס איר טוט מען א טובה ווען מען קומט. זייער גוט. ס'איז א מצווה צו גיין לכבודה. זייער גוט. מען דארף נאר גיין צו די באבע און זאגן "מזל טוב" און קענען אהיימגיין. מען דארף נישט פארזארגן פאר די חתן, ווייל ער גייט נישט געדענקען אז דו ביסט געקומען.

וכדומה. איך זאג, איך געב דאך נאר [א דוגמא]... די זאך מוז וואס מ'דארף וויסן, די זעלבע זאך: ביסט גרייט פאר שבת? איך זאג איך בין גרייט פאר שבת, איך האלט ביים קומען צו די שיעור. איך ווייס, איך גיי עס אויסטרייען. ס'מוז זיין א זאך פון "אויסטרייען". כדי אז די סארט responsibility [אחריות] וואס איך רעד וועגן זאל מאכן סענס, מוז זיין א גרויסע היתר פון "אויסטרייען".

און נישט... ס'איז זייער פאני. "טרייען" מיינט בלשון "try", אז ס'קען זיין אז ס'גייט ארבעטן און ס'קען זיין נישט. און די אנדערע זייט, אין די יענץ טו איך אן א strong commitment [שטארקע מחייבות]. ס'הייסט, איך בין committed צו טרייען, און איך גיי נישט פארלירן דאס.

סאו, איך דארף שטענדיג זאגן, אן וויסן די תירוץ פון די שאלה וואס איך האלט ביים טון. ס'איז א גוטע זאך פאר די אנדערע צו זאגן: "איך ווייס נישט, מיר פרובירן, מיר וועלן זען." דו קענסט נישט זיין קליער [קלאר], ס'איז זייער שווער. ווען איך זאג א "היתר", מיינט עס אז ס'איז קלאר אז בשעת מעשה מיין איך אז איך גיי עס טון. איך טריי אויס דעם לימוד, איך טריי אויס דעם, איך טריי אויס די מאשין, איך טריי אויס די חברה. איך טריי אויס די זאך.

איך טראכט נישט, "אקעי, דאס איז א טעסט". איך מיין, אמאל טראכטן מענטשן דאס. באמת, tests קענען זיין fake. "איך ווייס נישט, איך בין ביי די פערטע [דייט], איך ווייס נישט צו איך קען לערנען." מ'געפינט נישט אויס וואס דער מענטש האלט ביים דעיט. מ'געפינט אויס, אקעי, ס'איז א פראבלעם. איך ווייס נישט, מ'קען אויסטרייען חתונה צו האבן... אבער מ'געפינט אויס אין די reality. ס'מוז זיין real. אבער ס'מוז אויך זיין... איך מיין אז דאס איז... אפשר דארף מען דאס מיט תשובה, איך ווייס נישט. ס'מוז זיין אז ס'זאל זיין מותר צו מאכן mistakes. ס'מוז זיין מותר צו נישט וויסן די תירוץ.

"איך וויל נישט" vs "איך טו נישט גענוג"

איך מיין אז אפשר איינע פון די ווייטאגן וואס מענטשן האבן איז, זיי מיינען אז זיי טוען נישט גענוג. זיי האבן א מחייב.

ניין, איך האב נישט.

פארוואס נישט?

איך וויל נישט. איך האלט נישט דערביי.

איך זאג גראדע א reason [א סיבה], נישט סתם א "חה". איך וויל נישט. דו ווילסט קומען? דו ווילסט מאכן? דו ווילסט קויפן? דו ווילסט קומען צו דעם שיעור? ס'איז נישט אזוי פאני. יא?

דו ווילסט לערנען רמב"ם? יא.

דו ווילסט לערנען זוהר? יא.

דו ווילסט לערנען משניות? יא.

דו ווילסט לערנען חומש רש"י? יא.

דו ווילסט לערנען זוהר? דו ווילסט לערנען תנ"ך? יא.

אקעי, וויאזוי האסטו צייט פאר אלע זאכן? ניין, עס האט מיר גערעדט, right? פארוואס? ווייל איך האב געטראכט איך וויל נישט לערנען, אבער איך וויל יא. זייער גוט. איך האב געוואלט. אבער דאס איז נישט [גענוג].

זייער גוט. יעצט, וויאזוי ווייס איך, וויאזוי קען איך decide'ן וואס איך וויל טאקע? Because דאס איז א condition [תנאי] פאר being able to say "איך וויל טון דאס". There needs to be... דאס איז וואס הייסט deliberation [יישוב הדעת/איבערטראכטן].

There's nothing wrong, exactly. There's something wrong with lying, but there's nothing wrong with saying "I don't know. I'm figuring it out." יא, אפילו איך זאג איך וויל נישט, אבער איך בין נאך נישט מחליט אז איך וויל נישט. לאז עס אפן די question.

מעשה: "דו ביסט דאך א נארמאלער מענטש"

איך געדענק, איך געדענק, איך בין געווען... איך וועל דיר דערציילן אן אינטערעסאנטע חסידישע מעשה. איך געדענק איך בין געווען... How old? How old was I? איך בין געווען like 21, איך ווייס נישט, and 22, and איך בין געווען עפעס מורא'דיג צעמישט מיט אלע מיני פלענער. And איך האב בתוך די סארט פרומקייט, איך האב געמיינט אז איך ווייס זיכער זייער גוט וואס איך וויל, אבער איך ווייס נישט.

And there was... I'm not saying the story well, אפשר וועסטו וויסן וויאזוי צו דערציילן א מעשה וואס מאכט סענס. But איך האב געזען איין... איך האב געטראפן עפעס א איד, און איך האב געזאגט, איך האב געהאט א שמועס מיט יענעם, פאר געלט, אזוי ווי דער מנהג איז. און יענער האט מיר געזאגט איין זאך, ס'איז מורא'דיג געווען.

ער האט געזאגט: "ווי אלט ביסטו?"

איך בין ממש געווען אפשר אפילו 21, איך געדענק נישט.

ער זאגט: "אה, דו ווייסט אז..." איך בין געווען אזא זייער תמימות'דיג, "דו ווייסט אז אין די גרויסע וועלט, אין די גרויסע וועלט ווי איך קום פון, רוב מענטשן ביי 21 האבן נישט קיין מושג וואס זיי ווילן פון זייער לעבן? דו ווייסט? דו ביסט דאך בכלל א נארמאלער מענטש. דו ווייסט נישט? וויאזוי זאלסטו וויסן? דו האסט שוין געטרייט? דו דארפסט טרייען. גיי, דריי דיך דא."

אקעי, מ'קען קריטיקירן יענע וועלט וואס איז, ביז 45 ווייסט איינער נישט אויב ער וויל חתונה האבן, no problem. אבער ס'איז זייער א נארמאלע זאך. אקעי, דו האסט יא שוין חתונה געהאט. דו ווייסט נאך אלץ נישט וואס דו ווילסט פון דיין לעבן. ס'איז דא אזא expectation, נישט אן expectation פון די סיסטעם, פון די מענטשן אליין: "איך בין שוין א אינגערמאן, איך האב שוין חתונה געהאט, איך האב שוין צוויי קינדער, יעצט ווייס איך שוין וואס איך וויל טון."

דו ווייסט נישט! ווי זאלסטו וויסן? האסט געטרייט איינס און א האלב זאך אין דיין לעבן. האסט געלערנט משניות און גמרא, געוואלדיג. יעצט ווייסטו וואס דו ווילסט? האסט געטרייט אפילו א צוויי און א האלב ביזנעס איידיעס? האסט שוין גערעדט מיט דאך א פרישע אז מען קען מאכן אזא ביזנעס? דו ווייסט נישט וואס דו ווילסט.

פראטאטייפן (Prototyping) און די ישיבה סיסטעם

עס איז דא אזא זאך וואס הייסט "פראטאטייפן". יא, [איך] האב ליב פראטאטייפן, און דאס דארף מען טעסטן. איך האב די פראטאטייפן געשוין, ווייל דו ווייסט שוין אז דאס איז נאר א טעסט. איך רעד, דו ווייסט נישט וועלכע דזשאב האב איך ליב, וועלכע דזשאב קען איך טון. לאמיר שטיין מיט די גמרא. דו לערנסט פינף יאר צו זען צו עס גייט, צו זען און אויסגעפינען צו דו האלטסט ביי די ענינים, צו עס איז פאר דיר. דאס איז א very normal thing.

איך קוק אן אז א פארט פון דעם "נישט וויסן" – עס איז א גאנצע תורה צו זאגן די ריכטיגע תורה, אבער וואס מען ווייסט נישט איז האט צו טון מיט דעם נישט לאזן "נישט וויסן". עס איז אויף קליינע זאכן, אויף גרויסע זאכן. עס איז אויף די אלע דוגמאות וואס איך האב געגעבן.

און if you think about it, like I explained to you, this is necessary. ווייל פארט פון זיין א בעל בחירה, צו האבן בחירה – בחירה מיינט נישט החלטה. אז דו וועסט אים זאגן א גאנצע תורה פון החלטה, "איך האב מחליט געווען, איך האב מחליט געווען"... וויאזוי האט די story געגאנגען? איך האב נישט געזאגט אז די דרייסטע קענען מחליט זיין צו לערנען תורה לשמה זייער גאנצע לעבן? איך האף אז עס איז נישט אמת די מעשה. איך מיין אז ר' בנימין זאגט אז עס איז נישט אמת, עס איז א טעות. איך מיין אז עס איז נישט אמת. עס קען זיין אמת, אבער נאכדעם האט ער... עס זענען דא אסאך steps אינצווישן. עס קען דאך נישט זיין! וויאזוי קען עס זיין? דו ווייסט ווען אדרבה, יעדע יונגל ווייסט אז ער וויל לערנען תורה. וויאזוי קען עס זיין?

איך האב אזוי פאני, אונזער וועג פון שיקן קינדער. איך זאג דאס א גאנצע צייט פאר די בחורים, פאר די רבי, פאר די מנהל קען איך נישט רעדן, ווייל ער איז... זיין דזשאב איז צו נאר understand דאס. אבער דו כאפסט אז דו ביסט דרייסיג יאר אלט, און דו רעדסט מיט קליינע בעיביס, פערצן, זעכצן. ער ווייסט נישט, ער ווייסט נישט. ער איז אן עם הארץ גמור. ער לערנט פאר צען יאר, ער האט אן השערה צו זיין א תלמיד חכם. אפילו די גוטע בחור, איך רעד נישט פון די שלעכטע בחור. "איך האב געמיינט איך גיי זיין א תלמיד חכם, איך בין געווען א גוטע בחור, איך האב געלערנט דרייסיג גאנצע בלאט מיט מפרשים." אבער דו ווייסט נישט, דו האסט נישט אפילו אן השערה.

די דזשאב פון דער רבי איז זיך אביסל צעפויבן זיין, יענץ, עס אויסצופינען וואס דו ווייסט, וואס דו האסט ליב. ער האט ליב מער הלכה, מער בקיאות, מער עיון. ער ווייסט נישט. די ישיבה זאגט: "איך ווייס נישט, יעדער איינער האט ליב דאס, דאס דארף מען ליב האבן." קיינער ווייסט נישט.

ווי אלט איז ער געווען ווען ער איז געווארן א רבי? דרייסיג? איך ווייס נישט, ער איז זיכער נישט געווען ביי די פופציג, יא? איך ווייס נישט, ער האט געלערנט, אבער ס'איז זיכער אז ער האט זיך נישט געהאלטן ביי די פופציג. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. ער האט געלערנט, אבער ס'איז זיכער אז מ'האט זיך נישט געהאלטן ביי דרייסיג אין אמורות. מ'קען דאס זען אויף זיין נאטור, אויף זיין תורת הרמב"ם, איך ווייס נישט. די חתם סופר האט נישט געשטימט צו יונג, און דאס שטימט ערנסט, דו פארשטייסט? ס'איז נישט שלעכט, ס'איז פשוט נישט ערנסט, ס'איז נישט אויסגעבאקן, ס'איז פסיכאלאגישע רמאות וואס ער האט געטון, דו פארשטייסט? איך ווייס נישט וואס איז געווען, קען זיין א חלק פון זיי האט ער שפעטער אויסגעארבעט איז געווארן עפעס, אבער דו קענסט נישט נעמען ערנסט, יא? ס'איז פשוט, דער רבי איז געווען דרייסיג, איז ער שוין געווען רבי. כמעט קיינער איז נישט מצליח ווען ער איז דרייסיג, פערציג, פופציג, צוואנציג, וכו'.

פארוואס זאג איך דאס? דאס איז נאך אן אנדערע פוינט פון זאגן אז וויבאלד בחירה מיינט פארשטיין, מיינט פארשטיין אלע צדדים. איך האב נישט געזאגט אז מ'דארף מאכן די ארומיגע שפרינגען צו אויסגעפינען וויאזוי צו זיין, ס'וואלט גראדע געהאלפן, אבער איך זאג נישט דאס. איך זאג נאר אז ס'דארף קומען מיט עפעס א צדדים, א בחירה.

חזרה: וואס איז בחירה? (טעכניש vs. חסידיש)

און מיר האבן גערעדט יעצט, ס'איז א זייער אינטערעסאנטע זאך וואס איך זאג יעצט. אלעס וואס איך זאג יעצט איז געווען אלעס פריער פאר א שיעור וואס איך האב געפלאנט צו זאגן מער technically, איך האב עס נאר געזאגט מער חסידיש, צו זיין happy. אבער צו פארשטיין, מיר האבן גערעדט, דער ערשטער חלק פון די שיעור איז הונדערט פראצענט וואס איך האב געוואלט רעדן, נאר איך האב געפלאנט צו רעדן technically, איך האב געזוכט א וועג וויאזוי צו מאכן מער געשמאק. דאס האט צו טון מיט דעם, איך וועל דיר זאגן די language וואס איך האב געוואלט זאגן.

מיר האבן גערעדט אז... וויפיל צייט האב איך? מיר האבן גערעדט אז... ווען דארף איך ענדיגן די שיעור? 9:30? אקעי, איך וועל אייך זאגן בקיצור.

מיר האבן גערעדט אז מיר זוכן עפעס א זאך וואס הייסט "בחירה", ווייל אן דעם איז די מעלות, די מדות וואס מ'האט, איז נישט "מסייע חסדיך", ס'זאגט נישט גארנישט פון גדלות בתור מענטש. דאס איז די נקודה וואס מיר זוכן ווען מיר זאגן די ווארט בחירה, right? מיר זוכן נישט דאס, מיר זוכן נישט דאס. ולהיפך, כוונות איז זיכער נישט בחירה אין די סענס אז דו ביסט נישט געצוואונגען, נישט determined מיט שרודות שבו בער שטות, עס איז נישט אין דעם זין. עס איז די זאך וואס מאכט עס דיינע מעשים, דיינע מידות.

און מ'האט געזאגט וועלכע זאך מאכט עס דיינע מעשים? נישט דאס וואס עס איז פלוצלינג, אזוי ווי מיין משל לעצטע וואך פון די זאלץ-מעסערל [?], צוויי וואכן צוריק, נאר די זאך וואס זאגט מיר וועלכע מענטש דו ביסט. שטימט? אזוי איז געזאגט געווארן.

יעצט, וואס עס האט אונז געפעלט, און עס פעלט אונז נאך אלץ אביסל, אבער היינט האב איך אויסגעזאגט אביסל בדרך משל, וואס האט אונז געפעלט איז: אקעי, so וואס איז די זאך וואס אונז רופן בחירה? דו ווייסט שוין וואס עס איז נישט, און דו ווייסט וואס עס דארף זיין, און דו קענסט זען אז דא זענען פארהאן א סך טעותים וואס קענען זיין.

אריסטו'ס ליסטע: וואס איז נישט קיין בחירה?

למשל, איין טעות וואס מ'האט גערעדט פריער איז אז עס איז א "רצון". זייער א וויכטיגע זאך, עס גייט צוריק all the way צו אנהייב פונעם שיעור. מענטשן זאלן האבן געזאגט, יא א גוטער מענטש... די זאך וואס מ'רופט בחירה איז וואס מאכט א גוטע מענטש, פארשטייט זיך מ'קען אויך טון גוטע מעשים ביי מקרה, בטעות, באונס, באכרח וכו'. א גוטער מענטש איז איינער וואס... מ'זאגט אסאך מאל ער וויל טון גוטע מעשים.

וואס איז נישט גענוג נאר צו זאגן אז ער וויל... ער האט ליב, עס איז א ביסל בעסער צו זאגן ווי ער וויל. אבער ווען ער זאגט ער וויל, אסאך מאל דער מענטש טועה, אזוי ווי "איך וויל לערנען שאך", אדער אזוי ווי איך וויל... שטייט אין חסידות ספרים יעדער איינער וויל זיין גוט. דאס מאכט דיך נאך נישט גוט. דאס איז נאך נישט קיין פראבלעם.

נישט נאר עס איז נישט קיין פראבלעם, עס איז אפילו נישט קיין conflict מיט דיין יצר הרע. דיין יצר הרע שלעפט זיך מיט דעם רצון, ער שלעפט זיך מיט עפעס אנדערש. זאלסטו מערקן, וועסטו אריינקוקן וועסטו זען. דאס איז נישט אפילו... עס איז אן אנדערע זאך. פארוואס? מ'קען אריינגיין דא מער אינעם technical, איך האב נישט קיין כח, איך האב נישט קיין צייט, איך וויל קיינעם נישט איינשלעפן נאך מער.

אבער איינע פון די וויכטיגע זאכן דא וואס מ'האט געזאגט למשל, איז דא א ליסטע. אריסטו האט א ליסטע פון זאכן וואס זענען נישט בחירה. זיין ליסטע איז:

1. תאוה

2. כעס

3. דעה (Opinion)

4. רצון (Wish)

די אלע פיר זאכן זענען נישט בחירה. עס זענען אלע שיינע זאכן, אבער קיין איינע פון זיי זענען נישט בחירה.

די נושא פון תאוה, איך דענק שוין מ'זאל האבן גערעדט דא צו מסביר זיין פארוואס צו וועלן, צו בוחר זיין עפעס, איז נישט די זעלבע זאך ווי האבן א תאוה פאר עס. איך דענק שוין מ'זאל האבן גערעדט דא וועגן אז עס איז א סתירה, וועגן וואס תאוה טוט נאכדעם. אבער ניין, איך האב נישט גערעדט וועגן אז עס איז א סתירה, אז צוויי תאוות קענען זיך נישט אויסהאלטן צוזאמען.

בחירת היסודות. האט ער דאס מסביר געווען? ערגעץ? איך געדענק נישט. דאס איז איין זאך. איך וועל עס מסביר זיין א צווייטע מאל.

נאך א זאך איז די וויכטיגע זאך וואס ער האט דא גערעדט, איז די נושא פון... פון וואס ער רופט "wish", אדער וואס מיר האבן דא גערופן "רצון". און נאך א זאך וואס האט צוטון דא, וואס איז ענליך, וואס איז מער connected אפשר, איז די נושא פון אן "opinion", פון א דעה.

שיעור: מהות הבחירה – חלק ו'

נושאים: בחירה מול דעה ("האלטן"), בחירה כהעדפה (Preference), תהליך הבחירה מול החלטה רגעית, ותפקיד ההתייעצות.

---

הקדמה: סתירה מול בחירה

ניין, יא... וואס "ניין"? איך האב נישט גערעדט וועגן אז ס'איז א סתירה; אז ס'איז צוויי טיילן וואס קענען זיך נישט סותר זיין, און דאס איז זיך יא סותר. האט דאס נישט געווען? ניין, ערגעץ... מ'געדענקט נישט. דאס איז איין זאך. נאך, עס מוז מיין זיין א צווייטע מאל.

נאך א זאך איז די וויכטיגע זאך וואס ער האט דא גערעדט, איז די נושא פון וואס ער רופט "וויש" [wish], אדער וואס סטודענטן האבן עס דא גערופן "רצון".

"האלטן" איז נישט "זיין" (Opinion vs. Being)

און נאך א זאך וואס האט צו טון דא, וואס איז ענליך, וואס איז מער קאנעקטעד [connected] אפשר, איז די נושא פון אן "אפיניען" [opinion], פון א דעה, פון וואס איך "האלט".

דער מענטש זאגט: "דו פרעגסט דיך, דו ביסט א גוטער מענטש? ווייל פנימיות ביסטו א גוטער מענטש." למעשה, קומט עס נישט ארויס. וואס מיינט פנימיות ביסטו א גוטער מענטש? אין די ריעליטי [reality], אסאך מענטשן... פארוואס? מ'זאגט דיר: "ווייל איך האלט אז מ'דארף זיין א גוטער מענטש."

כאילו ס'איז דא איינער וואס האלט אז מ'דארף זיין א שלעכטער מענטש?! דו פארשטייסט מיר? אבער "איך האלט אז מ'דארף זיין א גוטער", "איך האלט אז מ'דארף לערנען", "איך האלט אז מ'דארף זיין א תלמיד חכם". למעשה ביסטו נישט. סאו, אבער די וואס איך האלט – "האלטן" איז דאך פנימיות'דיגע זאך, פנימיות איז די עיקר. ס'איז דאך נישט וואס דו ביסט, וואס איך בין.

סאו זאגט ער דיר: "האלטן איז וואס דו ביסט." סאו, דו האסט געקענט א וועג צו מעלדן אז פארוואס דאס וואס דו "האלטסט" מאכט נישט אויס. דאס וואס דו האלטסט איז א שיינע זאך, מ'קען האלטן ריכטיג און מ'קען האלטן נישט ריכטיג, אבער דאס איז נישט דארט בחירה.

בחירה מיינט אז איך האב בוחן געווען דאס צו טון, אז דאס איז גוט. דו האסט נאך נישט בוחן געווען. ווייל למשל, קען זיין זייער א גרינגע זאך, ווייל "האלטן" קען מען האלטן אז יענער זאל עפעס טון. ס'האט גארנישט מיט דיר איינגעלייגט. איך האלט – אפילו ווען איך האלט עס וועגן מיר, איז עס כאילו איך האלט עס וועגן יענעם. איך האלט אז יענער וואלט געדארפט אזוי טון. איך האלט אז ער דארף זיין דער פרעזידענט. אקעי, ס'מאכט דיך נישט א בעסערער אדער ערגערער מענטש. צו וועלן עפעס טון, צו טשוזן [choose] עפעס צו טון, און צו טשוזן פאר מיר עפעס צו טון – דאס איז אן אנדערע סארט זאך.

בחירה איז נישט "די מעגליכקייט צו טון אנדערש"

דאס איז די – איך זאג דיר נאר בקצרה – דאס איז וואס מיר האבן גערעדט די ערשטע האלב שיעור. די "פאר" [before] די האלב שיעור האבן מיר גערעדט, און דאס איז נאר וואס בחירה איז *נישט*. מ'קען אריינגיין מער אין איינע פון די פיר זאכן און יעדער איינער פון זיי, אבער איך האב מער ליב צו רעדן אזוי ווי דאס וואס מיר טוען היינט: נאכדעם וואס בחירה איז *יא*.

אבער לאמיר פארשטיין אז בחירה – און מיר האבן געזאגט פריער אין די לעצטע שיעור – אז בחירה איז נישט אז איך האב געקענט טון אנדערש, רייט [right]? דאס איז פארקערט. ס'איז לאו דוקא אז מיר דארפן האבן געקענט טון אנדערש. רייט, איך האב נישט געקענט זיין א גוי – דאס מיינט נאך נישט אז איך בין נישט בוחר צו זיין א איד. צוויי אנדערע זאכן.

ווייל מיר זאגן אז בחירה מיינט אז ס'זאגט מיר וועגן וואס איך בין. וואס איך בין איז אסאך מער אז איך בין א איד, ווי דאס וואלט געקענט זיין אפשר א גוי וואלט איך נישט געקענט זיין. סאו דאס איז בכלל נישט קיין פראבלעם פאר בחירה; ס'איז א פראבלעם פאר רצון, ס'איז א פראבלעם פאר דעטערמיניזם און פאר אנדערע זאכן, אבער וואס איז נוגע פאר מיין זאל האבן בחירה, איז עס בכלל נישט קיין פראבלעם. נישט נאר ס'איז נישט קיין פראבלעם, ס'איז נאך א סיעתא אויך.

אנטי-קאצק: הרגל איז א גוטע זאך

פארדעם בין איך אנטי-קאצק. ווייל די קאצקער זאגן אז מ'טוט עפעס ווייל דער טאטע האט עס געטון איז א שלעכטע זאך; איך האלט אז פארקערט, ס'איז א בעסערע זאך. ווייל ס'שטייט אויך אין חומש [אדער] אין סידור "והרגילנו בתורתך". די קאצקער רבי אליין האט געפרעגט די קשיא: וואס שטייט "והרגילנו בתורתך", וואס איז א שלעכטע זאך? האט ער געזאגט אזוי א תירוץ: ס'איז קלאר אז מיר בעטן אונז, ס'איז א גוטע זאך צו זיין מורגל.

יעצט, אבער אויב אזוי – איך וויל נאר ווייזן, איך גיי סטאפן נאך דעם, איך וויל נאך זאגן נאך א מעשה'לע וועגן דעם – אויב אזוי איז דאך שווער, וואס איז בחירה?

הגדרת הבחירה: Preference (העדפה)

בחירה איז טייטש – איך קען זאגן אויף ענגליש א ווארט, ער זאגט "טשויס" [choice] א גאנצע צייט – נאך א ווארט וואס מ'קען זאגן איז "פרעפערענס" [preference]. איך פרעפער דאס צו טון. "פרעפערן" צו טון עפעס מיינט אז איך פרעפער דאס צו טון איבער א צווייטע זאך. אויב ס'איז סתם נישטא אינדערהיים קיין שום סתירה, הייסט עס נישט בחירה, הייסט עס רצון. ס'קען זיין אפשר א גוטע רצון, א רצון וואס איז ריכטיג, אבער בחירה איז עס נישט.

סאו יעצט, דאס האב איך דיר מסביר געווען, אז כדי אז א מענטש זאל וויסן וואס ער וויל טון – אויב מ'וויל טעקניקלי [technically] קענסטו זאגן אז בחירה איז נישט עכט אויף זיין גוט, נאר אויף וועלכע סארט גוט צו זיין, אדער אויף ווי אזוי צו זיין גוט. ווייל ס'איז דאך פשוט אז קיינער וויל נישט זיין שלעכט, אדער קיינער וויל נישט טון וואס איז שלעכט פאר אים.

אבער אויב איך זאג אז א מענטש ער איז בוחר געווען – ער איז בוחר געווען צו זיין א חסיד'ישער איד, ער איז בוחר געווען צו זיין א ליטוואק, איך ווייס – ס'מיינט נישט אז ער איז נישט געבוירן אזוי. ס'מיינט אז ער האט זיך אויסגעטרייט אביסל, אדער אויסגעטראכט אביסל, אדער זיך מסיח דעת געווען... ער קען זיך מסיח דעת זיין פון די סיעתות [helps/advantages], ס'פעלט יא אויס א געוויסע סיעתות. לאו דוקא אין די סענס [sense] אז איך האב געקענט טון אנדערש, איך האב געקענט וועלן זיין עפעס אנדערש; מער אין די סענס אז ס'הייסט נישט אז איך זאג נישט אז דו האסט עפעס געטון, איך זאג נישט אז דו ביסט עפעס, אויב דו האסט נישט אדורך געטראכט די זאך.

אין דעי סענס איז אמת, און דאס איז וואס מענטשן וואלטן געטראכט אינטואיטיוולי [intuitively], אז איינער וואס סתם פאלגט אלעס וואס ער האט געטון זייט אלס אינגל איז נישט קיין בעל בחירה. דער סתם א "קאפי קאט" [copycat]. אבער נישט ווייל בחירה מיינט אז איך האב געקענט טון אנדערש, נאר ווייל בחירה מיינט אז איך האב גע-choose'ט די זאך.

וויאזוי ווייס איך וואס איך וויל?

און part פון choose'ן די זאך איז צו וויסן אז דאס איז וואס איך וויל. וויאזוי ווייס איך אז דאס איז וואס איך וויל? איך קען דאך נאר וויסן אז דאס איז וואס איך וויל נאר אויב איך נעם אין באטראכט אלע צדדים, אלע חלקים דערפון.

אויב איך האב מחליט געווען פאר'ן געבוירן ווערן אז איך וויל זיין גוט, דאס איז נאכנישט קיין בחירה. ס'איז א שיינע החלטה, איך ווייס שוין פונקטליך וואס ער מאכט אין הימל פאר ער קומט אן, אבער ער ווערט משביע אז ער זאל זיין א צדיק. אבער די בחירה איז די עצם ווען נאכדעם וואס ער איז געבוירן געווארן, ער זעט די יצר טוב, ער זעט די יצר הרע, ער זעט אלע סיטואציעס, און ער באטראכט וועלכע פון זיי וועט זיין גוט.

אדער קענסט אפילו זאגן ער וויל שוין זיין גערעכט, ער איז שוין יא מחליט געווען צו זיין גוט, לאמיר זאגן די רצון איז טאקע פון פאר איינער איז געבוירן געווארן, ווייל דאס איז מיין nature [טבע], ווייל קיינער וויל נישט שלעכט. אבער ער האט געזען אז ס'איז דא אנדערע וועגן פון זיין גוט, ער האט אויסגעפיגערט וועלכע איז די בעסטע וועג פאר אים, ער האט יא שואל געווען געוויסע זאכן, און יא אויסגעטרייט געוויסע זאכן, און יא זיך מתייעץ געווען מיט אנדערע...

תפקיד היועץ (Consultation)

קענסט זאגן איין נוסח פון בחירה, ווען מען externalize'ט עס, זענען ממש – ער האט דאך גערעדט מיט א צווייטן:

"היינט, איך ווייס נישט אין וועלכע שול איך וויל גיין, אבער איך מוז זאגן א תירוץ."

"יא, וואס, ס'גייט אויך אזוי. דו מוזסט זאגן, זאג מיר שוין היינט, דו ווילסט..."

"איך ווייס נישט, איך וויל דאך רעדן מיט מיין רבי, איך וויל דאך רעדן מיט מיין ראש ישיבה, איך וויל דאך רעדן מיט איינער וואס ווייסט..."

יא, דאס איז א גרויסע חכמה, ס'איז אויך א זאך וואס רוב מענטשן ווייסן נישט, אז ס'איז דא א סטעידזש [stage] פון זיך דורכרעדן. מיר מיינען אז מען רעדט זיך דורך מיינט אז דער רבי זאל דיר געבן א פסק, ער זאל דיר זאגן. דער רבי קומט נישט זאגן. ס'איז דא אפשר אזא זאך, אבער די התייעצות... יא, א יועץ. ס'מיינט א יועץ, א גרויסע זאך. א יועץ, שטייט "ישועה ברוב יועץ". דאס מיינט דארט.

עניוועי, ס'האט עפעס צו טון מיט יענץ. א יועץ איז איינער וואס ער קען דיר גוט העלפן זען וועלכע וועג צו טון א זאך וואס דו ווילסט שוין טון. אמת? איך קען דיר נישט מאכן וועלן טון א זאך וואס דו האסט נישט געוואלט. אבער ס'איז דא אסאך וועגן. יעדער איינער וויל זיין גוט. איך וויל א גוטע ישיבה. דאס איז מוסכם. איך וויל וויסן וועלכע איז גוט פאר מיך. איך דארף האבן עקספיריענס [experience] פאר דעם. איך דארף אריינטראכטן אין פארשידענע צדדים. איך דארף עקספיריענס פאר די צדדים. נאכדעם קען איך... איך קען פרעגן איינער וואס האט עקספיריענס.

בחירה איז נאר ווען עס זענען דא צדדים

יא, אקעי, דאס איז א דיפערענט [different] נקודה. איך רעד יעצט פון נאך א מער ראציאנאלע זאך. יא, איך ווייס דאס. די גאנצע נקודה פון מתייעץ זיין מיט אנדערע. אקעי, דאס איז אויך דעמאלטס, איך קען נישט זאגן וואס איך האב געוואלט. אבער איך רעד פון די מער ערנסטע זאך. איך ווייס וואס דער רמב"ם זאגט לעצטע מאל, איך ווייס וואס מיין גאול [goal] איז, איך ווייס נאר נישט וויאזוי אנצוקומען דערצו.

צו טשוזן צו זיין גוט איז א פשוט'ע זאך, איך קען נישט טשוזן צו זיין שלעכט. אבער צו טשוזן וויאזוי צו זיין גוט, דאס איז א נארמאלע זאך. אין די טשויס, אין די סטעידזש, נישט אין די סענס אז איך קען זיין שלעכט, אין די סענס אז איך באטראכט פארשידענע צדדים, און עס קען זיין אזוי.

אויב איז נישטא קיין שום צדדים, איז נישטא קיין בחירה. אויב איז עס אן אמת'דיגע, איך האב נישט קיין שום טעות אין די זאך, און עס איז נאר אמת'דיג, א ליבער אמת, נאר דא איין ריכטיגע וועג – אויב איז נישטא קיין שום צד, איז נישטא קיין שום חקירה, איז נישטא קיין שום דרישה, איז נישטא קיין שום זאך צו שמועסן – דעמאלטס איז דער גר"א גערעכט אז עס איז נישט שייך צו זאגן בחירה. אפשר איז שייך צו זאגן שלילת טעות, אבער בחירה איז נישט שייך. בחירה איז אמת'דיג נאר שייך ווען אין די וועלט איז כמעט אלעמאל דא מער ווי איין וועג צו זיין גוט, און די וועלט איז די עולם הבחירה. דאס איז א טיפערע זאך.

ספק און ארבעטן אויף די ספק

עניוועי, איך קען פרעגן? דו פארשטייסט וואס איך זאג? דערפאר האב איך געקנעקט און איך האב געוואלט מער פארשטיין. איך וויל וויסן צו איך האב פארשטאנען די גר"א, איך בין נישט זיכער אז איך האב עס פארשטאנען.

נישט זאגן אז איך וויל דאס טון, איך האב א קאנקריט [concrete] גאול, דאס איז סתם געווען א משל דעמאלטס. צו זאגן אז איך גיי נישט טרייען [try] צו טון, זיין נישט זיכער...

1. איינס קען מען זאגן טריי צו טון עפעס, אבער אפשר גייסטו נישט אנקומען, ביסט נישט זיכער וועגן א זאך, ביסט אפען [open] אז דו ביסט נישט זיכער.

2. צווייטנס, דו דארפסט ארבעטן ווי דו מוזט אנקומען, דו דארפסט ארבעטן צו זיין זיכער.

דאס מיינט צו זאגן אז די ספק איז די מטרה דא, אז די ספק איז די בחירה, און די ספק האט אין זיך קיום. דו דארפסט ארבעטן אויף די ספק, און נאכדעם טו געוויסע זאכן צו העלפן ארויסגיין פון די ספק. איז דאס וואס דו זאגסט, אז פשט איז אז די "זיכער זיין" האסטו בעיסיקלי [basically] סתם געהאקט אין קאפ?

בחירה איז א פראצעס (Process) vs. החלטה

אויב דו ביסט צו פרי זיכער, דעמאלטס... איך זאג אז בחירה אימפלייז [implies] סאמטינג [something] וואס העפענס [happens] אין טיים [time], עס נעמט צייט. עס נעמט צייט צו דיסיידן [decide] וואס צו טשוזן. נישט החלטה; החלטה איז א זאך וואס נעמט נישט קיין צייט. בעיסיקלי, די בחירה איז א סתירה מיט בחירה.

הער אויף צו מאכן החלטות, הייב אן צו ארבעטן, הייב אן צו טראכטן. החלטה איז א זאך וואס נעמט נישט קיין צייט. החלטה איז א סעקונדע, אדער אפילו נישט קיין סעקונדע. דאס איז נישט בחירה. די בחירה געשעט... און אויך נישט פון דיר זאגן ליגנט אז איך וויל. דאס איז נישט וועלן, דאס איז וועלן אדער חלומ'ען, און דאס איז נישט בחירה.

בחירה איז נאכדעם וואס איך וויל שוין עפעס, just to be clear. אויב איך וויל נישט גארנישט, הייבט זיך גארנישט אן. אבער בחירה איז א זאך וואס נעמט צייט. בחירה איז די זאך וואס געשעט אין די צייט נאכדעם וואס דו האסט שוין א בחירה. ווען דו זאגסט אז א מענטש האט א מידה, מיינט עס אז ער האט שוין געהאט די state [מצב], און יעצט איז עס שוין קבוע.

משל האמן (Art)

מיר האבן נישט גערעדט דא, און איך מיין אז אין לעיקווד האבן מיר גערעדט מער, אז איך האב דא גערעדט וועגן די משל פון די ארט [art], right? אז ער איז כסדר בוחר. ער וועט נישט ווייניגער בוחר די צווייטע מאל ווי די ערשטע מאל. אבער כדי עס זאל הייסן א זאך וואס איז בוחר געווען, מוז האבן געווען – אדער מוז יעדע מאל דא זיין, אין די משל פון ארט – יעדע מאל choose'ט ער צווישן אפשענס [options]. אויב ס'איז נישט דא קיין אפשענס, נאר דא איין וועג צו פעינטן [paint], ס'איז color by number, דארף ער נישט זיין קיין ארטיסט, right? דעמאלט איז ער נישט קיינמאל בוחר.

דער וואס איז... דער וואס איז... דער וואס איז patient [געדולדיג] קען בעסער בוחר זיין, אוודאי, אוודאי. איך בין דיר מסביר וואס בחירה איז. איך האב עס נישט געזאגט ביז יעצט. אז וואס די בחירה איז... איך האב ביז יעצט אויך קיינמאל נישט געזאגט וואס בחירה איז. איך האב אלעמאל געזאגט וואס ס'דארף זיין, וואס ס'טוט, וואס ס'איז נישט, אסאך זאכן. אבער וואס ס'איז, איז א זאך וואס required א הסתכלות, אדער deliberation, א דורכזען די מצב, און נאכדעם וויסן וויאזוי זיך צו פירן אין די מצב, וויאזוי איך וויל זיך פירן, פירן actually למעשה.

בחירה כחלק מהגדילה (Growth)

די step [שריט] פון trying איז א חלק פון די process פון בחירה. בחירה איז א process. ס'איז נישט קיין זאך וואס געשעט אין איין מינוט. פארקערט, ס'איז א process. This is called growth. This is normal.

Just to be clear, וואס איך טו דא, all I'm doing here איז describing די זאך וואס מיר רופן בחירה, וואס מיר imagine'ען געווענליך אלס עפעס זייער outside די normal human life, אלס just part of normal human growth. ווייל דאס איז דאך די נארמאלע זאך. וואס איך האב דיר געזאגט איז די נארמאלע זאך. מענטשן try'ען צו טון זאכן, זיי געפינען אויס וואס זיי ווילן.

וואס? It's a process of finding out what you want. But not what you want in the sense of goals, but in the sense of what you want in terms of me.

און וואס מיינען קינדער? אז די עלטערן האבן אייביג גענוג משוגעתן. וואס הייסט, פאר קינדער ווייזט מען, מען מאכט א נייע עסן, און די קינדער ווילן עס נישט. און די מאמע זאגט: "טעיסט [taste] עס!" און די קינדער זאגן: "איך וויל עס נישט!"

"וואס הייסט טעיסט עס?"

און די מאמע קוקט אן די קינדער ווי משוגעים. וואס הייסט, "יא, איך וויל דו זאלסט טעיסטן א שטיקל עשב וואס עס ליגט ביים זיידע'ס בעט."

חלק 7: בחירה – דער פראצעס פון געפינען זיך אליין

דער פראצעס פון "געפינען וואס מען וויל"

וואס איך האב דערוויילט [selected/chose] איז די נארמאלע זאך! מענטשן טרייען א שיעור זאכן [a lot of things], זיי געפינען אויס וואס זיי ווילן. וואס? It's a process of finding out what you want. אבער not what you want in the sense of goals, נאר in the sense of what you want אין טערמינען פון מידות.

וויאזוי "איך וויל"? א קינד... זאגט אז מ'זאגט פאר א קינד: "ווייסט, מ'מאכט א נייע עסן?" און דער קינד זאגט: "ער וויל עס נישט."

און די מאמע זאגט: "טעיסט [taste] עס!"

און דער קינד זאגט: "איך וויל עס נישט!"

זאגט זי: "טעיסט עס!"

און די מאמע קוקט אויף די קינד ווי א משוגענער. וואס הייסט דו ווילסט עס נישט? אפשר איז עס ליבליך? אפשר איז עס מער...

ווען דער קינד זאגט "איך וויל עס נישט", זאגט זי, ס'איז דאך א חלק פון... כדי צו קענען טעיסטן עפעס, כדי צו וויסן, צו דערוויילן עפעס [מוז מען עס פרובירן].

יא, ווייל אונז איז ער אינטערעסאנט. די יארקע קליינע קינדער זענען ווי אזוי אסאך מענטשן וואס איך רעד מיט רעדן אסאך מאל. איך האב שוין געזאגט וועגן דעם וואס איז געווען דער סאב-סטאק [Substack] אבאלד: איך וויל, ווייסט וואס דו ווילסט. כדי יעדן איינער ווייסט וואס זיי ווילן. איך ווייס וואס מען וויל, איך רעדט פון "ווילן" יעצט, פון די בחירה האלטן, און נישט פון גע-choose-ט, רייט? איך האב גע-choose-ט, chosen, included... דאך זעען די אלעס וועגן, אבער דאס טוט דעם.

און צוביסלעך געפינט מען אויס וואס מען וויל. איינער וואס האט שוין אויסגעפינען וואס ער וויל, דאס הייסט, ער האט דער מדה, ער ווייסט דער צו מאכן די choice לגבי דאס איז נושא ריכטיג.

וואס איז א "Turning Point" אין בחירה?

דאס איז די טארגעט [target] פאר די וואו איז "Turning Point" [טערנינג פוינט]. דאס איז די טארגעט. "Turning Point" איז נישט איינער וואס זאגט אז "איך דארף קומען צום שיעור", דאס הייסט אז "איך האלט אז מ'דארף קומען צום שיעור", אז איך האב נישט גע-choose-ט צו קומען צום שיעור.

די "Turning Point" איז איינער וואס ער איז שוין אסאך אמאל געקומען צום שיעור, און אסאך אמאל געגאנגען צו אנדערע שיעורים, ער איז געקומען צו די החלטה, צו די בחירה, אז דאס איז די בחירה. די אינטערנעל [internal] זאך איז דאס וואס ער רעדט "בחור", און ער פארשטייט אז דאס איז די שיעור וואס איז גוט פאר אים. דאס איז וואס ער וויל טון.

נאכדעם וואס דאס טאקע טון... אן actual [עכטע] בחירה האט נישט דאס זאך געווארן צו טאקע טון. אמאל קלונגט אים נישט, אמאל עס איז טאקע אונס, דאס איז שוין טראומאס פון עולם המעשה. אבער די built internally good [די גוטסקייט וואס איז געבויט אינעווייניג] איז נישט צו חלומ'ן, נישט די opinion [מיינונג] אדער די רצון. און איז אויך internally good included, ס'איז נאר די זאך וואס מ'רופט בחירה. דאס איז א תכונת המידה, דאס איז א זאך וואס איז אינעווייניגסט.

איך האב עס ארויסגעפירט אויף יענע פריימינג [framing], אבער ס'איז נישט קיין זאך וואס מ'קען זען, דזשאסט אביסל, מ'קען עס זען לויט וויאזוי ער שווערט זיך, אבער ס'איז נישט קיין זאך וואס איז תלוי אין זיינע מעשים, און ס'איז אויך נישט תלוי אין זיינע דמיונות אדער אין זיינע חלומות און אין זיינע דעות.

בלבול צווישן דעות, רצונות און בחירות

איך מיין אז אונז זענען זייער ביזי צו קאנפיוזן [confuse] אונזערע דעות מיט אונזערע רצונות, מיט אונזערע בחירות. פארשטייסט וואס איך זאג? רייט?

"איך בין א גוטער מענטש ווייל איך האלט אז מ'דארף אזוי זיין."

גוט, איך האלט אז א גוטער מענטש דארף האבן די ריכטיגע דעות, אבער דאס מאכט דיך נישט פאר א גוטן מענטש אין די סענס פון מידות. ס'האט גארנישט איינגעלייגט מיט מידות.

אבער מידות מיינט אויך נישט מעשה, וואס דער רמב"ם זאגט אז ס'איז נאר דא מעשה, ס'איז נישטא קיין מידות. פארוואס מיינט מידות? מידות מיינט די בחירה. אז איך האב א בחירה אין די סארט מידה. איך האב גענוג פארשטאנען וויאזוי די וועלט ארבעט, ווען מ'פרעגט זיך "יא, מ'רעגט זיך נישט, מ'רעגט זיך צו פיל און צו ווייניג" – איך בין יעצט אזא סארט מענטש וואס האלט ביים זיך רעגן די ריכטיגע אמאונט [amount]. איך וויל זיך רעגן די ריכטיגע אמאונט.

רוב מענטשן אנטלויפן פון בחירה

רוב מענטשן זענען נישט בוחר בכלל. אדער זיי מאכן זייער אומאינפארמירטע... אלע מענטשן האבן בחירות, נאר ס'איז שלעכטע. יא, די נארישע.

איך מיין צו זאגן, רוב מענטשן, לגבי אסאך זאכן – דער מענטש וואס איך האב דיסקרייבט [described] אנפאנג שיעור – ער איז נישט בוחר. איך מיין אז ער איז כמעט נישט בוחר געהעריג, ווייל ער אנטלויפט פון בוחר זיין. ער האט זייער פיינט בחירה. ער בלייבט זיך מיט זיינע דעות, און ווען ס'קומט למעשה, געשעט וואס ס'געשעט.

אבער א מענטש, יעדער איינער האט געוויסע בחירות. דאס איז וואס איך האב גערעדט ניצן די קליינע דוגמאות. ס'איז נישט, דאס איז וואס איך זאג, ס'איז נישט בחירה וואס מ'זאגט "כל דבר מושכל". בחירה מיינט אז ס'איז שכל'דיג. אויב ס'איז געווארן א הרגל, איז עס א מידה, אבער ס'איז נישט קיין בחירה, ס'האט נישט קיין אמת'דיגע מענטשליכקייט דערין. מ'קען זאגן אין א געוויסן זין, איך האב גערעדט אביסל פון די מודה על האמת, אבער ס'קען זיין אז דער מענטש וואס איז נישט מודה על האמת האט בכלל נישט געהאט קיין בחירה. אבער אין א געוויסע זין, ס'מוז זיין עפעס נאכדעם.

ער זאגט, ס'איז דאך א גרויסע חילוק. רוב מאל מענטשן, וואס איך זאג, מענטשן וואס וואקסן אויף, at some age [ביי א געוויסע עלטער] מענטשן ווייסן שוין וואס זיי ווילן. געווענדליך ביי די זעכצן, חוץ פון גאר פרומע אידן וואס האבן נישט קיין תקנה. אבער א נארמאלער מענטש, די קענסט פרעגן אן עלטערע איד פון די זעקס און פופציג, רוב פון זיי, דער נאר רעדט זיך נישט איין "איך וויל קומען צו ערליכקייט", איך האס עס. אבער ער וויל יא, אכט אזא "איך וויל" אין דעתק, יא, ער זאגט "איך וויל יא". אפילו רוב, at some age, האסטו שוין בוחר געווען וואס דיין לעבן זאל זיין.

"בחור" מלשון בוחר

אבער עס נעמט צייט. א בחור הייסט א... וואס הייסט א בחור? ווייל ער איז א בוחר. יא, א בחור, עס שטייט אין די פסוק. יא, "בחר", ווילסט דיין? יא, דא, נאר. "ובחרת בחיים" [דברים ל:יט], "בחור", "בכור", טוב ורע. ער טשויזט [chooses].

איך זאג אזא טשויז. איך ווייס אויב דער איז גרייט נישט פאר וואס א בחור הייסט א בחור. אבער עס איז א טייטש. ער טשויזט.

אבער עס נעמט אסאך צייט צו טשויזן וועלכע מענטש דו ווילסט זיין. עס איז דרייסיג יאר. געוויינלעך, איך זאג רוב מענטשן, אין סאם עדזש [some age] האבן שוין געטשויזט. און ער האט עס געריכט אז ער האט נישט געטשויזט אין די סענס פון אפשר ער האט נישט געמאכט די ריכטיגע טשויס. אבער ער האט א געוויסע טשויס. און אפילו נאכדעם, אמאל, טוט ער קעגן זיין טשויס.

ס'זייער וויכטיג. א מענטש קען נישט גיין קעגן זיין בחירה, אין דער סענס. א מענטש קען נישט גיין קעגן זיין הרצון, חוץ ער איז אן אונס, חוץ ער איז איינער שטופט אים אדער ער האט ממש אן אונס, אבער ער קען גיין קעגן זיין בחירה.

ווען הייבט זיך אן די מלחמת היצר?

יעצט דא, דער מחלוקת פון יצר טוב און יצר הרע וואס ער רעדט וועגן, איז נאר הייבט זיך נאר אן נאכדעם וואס מען האט א בחירה.

איך בין איך, לאמיר זיך האבן דאס געוויסטע זאכן וואס איך ווייס שוין, און איך ווייס אז דאס איז וואס איך וויל טון. אבער איך טו דאס שטאנד אמאל, אמאל האב איך זיך יא פארשמועסט אדער פארדריסט. דעמאלט הייבט זיך אן א קלעים [claim] מיט וועלכע לויבט דער מלחמת היצר. דאס איז א וויכטיגע זאך, ענעדער עס וואס מען האט נישט קיין דער מלחמת היצר.

איך בין איך, וויל עס איז געווען דער חמדות [desires], דארפט איר זאגן פאר דער מחלוקת? צייל דאך פאר, ער האט א סופר איבער דאס וועלכע דאס וועלכע דער שפעטער און פרי?

אקעי, ווער דיר אנגעניסט, פארוואס ביזט אזוי זיכער אז דו ווייסט אז דער עס איז בעסער אויפצושטיין פרי? וועסטו אויף וואס דער מחנך זאגט? איך ווייס אז א מחנך וויל, גראדע ער זאגט דאס ווייל עס גייט אים בעסער דעסייערדער אין ישיבה, ער ווייסט אויך נישט.

אבער דו ווייסט, דו האסט נישט קיין מלחמות אויף יצר, דו ווייסט נישט וואס דו ווילסט פון דיין לעבן. די רעיזן [reason] פארוואס רוב בחורים שטייען אויף שפעטער, נישט ווייל עס זאלן א מלחמות ווייל עס וועט ווען די יצר ארגומענט [argument]. ניין, ווייל ער ווייסט נישט. ער האט אמת א צייט וואס ס'איז בעסער אויפצושטיין שפעט, און גראדע איז ער גערעכט. פאר א בחור איז עס סתם, מ'טוט נישט גארנישט אויף מיט אויפשטיין פרי, חוץ אויב דער השגחה זאל זיין העפי [happy], חוץ אויב ס'איז דא איינער וואס ס'איז א דזשוי [joy] טאקע די לערנען, צו קומען צייט צום דאווענען. מ'קען משלים זיין די גאנצע לערנען ביינאכט, איך וועל דיר טרייען, ווען קיינער איז נישט דארט, און מ'פארפאסט נישט גארנישט אין די פריע ישיבה.

ניין, איך זאג סתם. איך מיין צו זאגן, we're very afraid of acknowledging [מיר האבן זייער מורא מודה צו זיין] אז אפשר איז דער יצר הרע גערעכט אין א געוויסע זאך וואס ער רופט אן יצר הרע. אקעי, זאגסטו, מ'דארף האבן דיסציפלין. אפשר דארף מען אליין האבן א מידה טובה צו האבן דיסציפלין, no problem. אבער דאס איז נאך נישט קיין choice, דאס איז נאך נישט קיין מלחמת היצר, דאס איז אן אנדערע סטעידזש. דאס איז א צומישטער מענטש, ער האט נאך נישט קיין גדרים, ער האט נאך נישט קיין יצר. יא, ס'שטייט "יצר מחשבות לב האדם רע מנעוריו" [בראשית ח:כא], איך ווייס. איך מיין אז די ווארט יצר דארף מען אפשר מיינען איז דאס.

מידה קומט נאר נאך די בחירה

אבער וואס איך רוף אן א מידה, א מידה איז נאר נאכדעם וואס ס'איז שוין דא. א בחור, אן אינגערמאן, האט נאך נישט קיין מידות. דו ביסט א טייפ [type], דו האסט א פערסאנאליטי [personality]. דו ווייסט ווי לאנג ס'נעמט צו קורירן א פערסאנאליטי? דו האסט א פערסאנאליטי ביי די זיבעצן, דו האסט נישט קיין פערסאנאליטי. דו האסט געוויסע תנועות, אבער די תנועות, און מ'זעט אין אים, דענקט מען אז ער האט שוין לאנג א מידה. די תנועות זענען נאך נישט די מידה, די תנועות זענען נאר אן אפשרות צו באקומען די מידה.

דאס איז נאך נישט קיין מענטש, דו קענסט אים נאך נישט דזשאדזשן [judge], דו קענסט אים נאך נישט זאגן אז ער איז גוט אדער שלעכט. גוט אדער שלעכט קענסטו זאגן נאכדעם וואס ער האט א מידה. און נאכדעם וואס דו האסט א געוויסע מידה, אמאל האסטו אסאך מענטשן וואס האבן א גוטע מידה, ער האט שוין א גוטע בחירה, און אפילו הכי פארגעסט ער זיך אמאל, און אפילו הכי האט ער א מלחמת היצר. דעמאלטס האט מען נאר צו רעדן וועגן מלחמת היצר. פארדעם איז נישט דא וואס צו רעדן וועגן מלחמת היצר, ס'איז סתם.

ווי האט יענער געזאגט: "בזמן שהמחשבות אינן שלך, הן מחשבותיך." פארשטייסט? דאס איז די גאטס קרעדיט, יא, ער האט גערעכט געהאט. ס'איז נישט דא אזא זאך ווי מחשבות זרות.

חידושי הרי"ם: בירור אנשטאט "זיך קאכן"

And by the way, if you allow yourself... איך זאג דאס ווייל ס'מאכט אסאך מאל... If you allow yourself to think אז אפשר טאקע, and you'll find אז ס'איז טאקע אזוי אדער נישט.

דאס איז וואס דער חידושי הרי"ם האט געמיינט ווען ער האט געזאגט אז די ווארט "עצבות" איז שוין א טובה וטובה, ס'איז בעסער ווי זיך קאכן. דו געדענקסט? איך האב געזען אז מיין רבי האט נישט פארשטאנען די חידושי הרי"ם. די אייניקל, איך האב געדענקט, איך האב אמאל פארגעלערנט דעם בריוו פון חידושי הרי"ם אין ישיבה מיט א חברותא, און איך קען עס נאכקוקן, איך האב דארט פארגעלערנט א בריוו פון דער ישמח משה, א זייער פאפולערע בריוו, פארן הייליגן דרך. דער ישמח משה זאגט פאר זיין זון, פאר זיין אייניקל, איך ווייס נישט ווער עס איז געווען די letters. דער שפת אמת, נאר דער לעצטער שפת אמת האט אים געשריבן, דער שפת אמת צדיק, איינער פון זיינע אייניקלעך. און ער שרייבט אים אז... און ער פרעגט אים חיים יוסף מאן, ווי אזוי ער שרייבט.

אז דו זאלסט וויסן אז זיך קאכן ביים דאווענען איז גארנישט ווערד, שזה בא מדמיונות ורתיחת הדמים, און דאס וואס א מענטש איז זיך אביסל מברר שהטוב הוא טוב, דאס איז אסאך בעסער. עפעס אזוי.

וואס מיינט זיך מברר? אז דאס וואס איז גוט איז גוט. ער מאכט זיך קלאר. וויאזוי מאכט ער זיך קלאר? ער טראכט, אפשר גייט איינער יעצט, אפשר נישט. לאמיר זען וועלכע איז בעסער. אה, דאס איז בעסער. דארף מען זיך שוין נישט שלאגן. דאס זיך קאכן איז א געזאגעכץ, איך וויל אזוי שטארק, ס'איז אזוי ווי מען קען זיך אנצינדן. אקעי, אפשר איז עס א גוטע זאך פאר בחורים, but it's not telling you what you really are. It's not making you into anything. It's just covering up.

Anyway, דאס איז די נקודה וואס אונז רעדן. ס'שטייט "דע לבדך לעצמך שהטוב הוא טוב". דאס איז בחירה. דאס הייסט, אז די זאך וואס איז גוט איז טאקע גוט. מען האט געטראכט אפשר איז עס נישט, אפשר איז עס... יא, ס'איז גוט.

שוין, דאס איז מיין שיעור. א גוטע שיעור. קען ברוך זיין דערין.