סיכום השיעור 📋
The Root of Moral Failure: Blindness, Not Wickedness
The Core Question
What is the true source of most people’s ethical and interpersonal failures — is it the מלחמת היצר (battle against the evil inclination), or something more fundamental? Drawing on the Rambam and his predecessors and successors, the shiur argues that the real deficiency is a חסרון הבנה — a failure of moral perception and practical wisdom (שכל מעשי). People lack the כח הבחנה (faculty of discernment) to recognize that a given real-life situation even constitutes a halachic or ethical שאלה. This falls into the hardest category of ignorance identified in R’ Pinchas’l’s ma’amar: things people don’t know but believe they already understand — concepts like goodness, emunah, and avodas Hashem that everyone assumes are self-evident.
The Argument: Tipshus, Not Rishus
The familiar framework of נסיון — where a person knows something is wrong but struggles with temptation — accounts for only a fraction of moral failure. The far more pervasive problem is טפשות (foolishness): a person systematically causes harm without ever perceiving that a problem exists. A detailed illustration involves a financial dispute between an employer and worker — both ehrliche Yidden who fully accept לא תגזול, yet neither considers consulting a rav or going to beis din, because each is utterly convinced he is obviously right. No inner struggle occurs; the person simply doesn’t recognize that the situation falls under חושן משפט, הלכות השוכר את הפועלים. Contrast this with hilchos Shabbos, where people readily identify a שאלה about returning cholent to the fire — even though the underlying issur is merely a גזירה — yet in monetary matters rooted in the עשרת הדברות themselves, no question is perceived. Similarly, a yeshiva-builder who harms others to protect his institution’s שם טוב never identifies that a separate סוגיא of חובל בחבירו has arisen. A rav who undermines a talented newcomer out of perceived threat acts not from יצר הרע for kavod but from a חסרון הבנה במענטשהייט — he fails to grasp that honoring the newcomer (as per “איזהו מכובד — המכבד את הבריות”) would actually strengthen his own position. The tipshus is self-defeating: a power-hungry Rebbe who demands kavod through force ends up with only naïve or equally dysfunctional mechutanim, producing the opposite of what he intended.
The Mashal of the Karkavan and the Role of Da’as
A yeshiva bachur who learned all of Yoreh De’ah — every Shach, Taz, and Pri Megadim — could not identify an actual קרקבן (gizzard) when a woman brought her shayla. A second rav who had done שימוש חכמים recognized it immediately. Learning to identify the karkavan *is* Torah — just as רבי spent 18 months with a רועה בקר to learn מומין in בכורות, which requires ברכת התורה. דעת is defined as the faculty that connects theoretical knowledge to practical reality. Without it, a person knows “לא תחמוד,” “לא תגנוב,” “לא תרצח” in the abstract but is completely blind to the fact that his current actions constitute one of these issurim. This blindness is classified as either אונס גמור (a genuine תינוק שנשבה who had no way to learn) or מזיד גמור (since שגגת תלמוד עולה זדון — negligent ignorance that could have been corrected counts as intentional). There is no middle ground of שוגג.
The Solution: Learning and Shimush Chachamim
“Self-awareness” alone is insufficient. The real deficit is ידיעה — actual knowledge of moral and halachic categories one never knew existed. Broad, serious learning across the full Rambam — including neglected areas of שבועות, אבן העזר, חושן משפט, and אורח חיים — reveals entire categories of שאלות previously invisible. Combined with שימוש חכמים — apprenticing oneself to wise people who model proper conduct — this develops the practical moral perception needed to connect abstract principles to concrete reality. The provocative framing used throughout (e.g., “believing in Hashem could be an aveirah”) serves as a pedagogical tool for פקיחת עינים, not as מחאה against any institution, but as a call to genuine התפעלות — deep reflection on reality as it actually is.
תמלול מלא 📝
שיעור: די דעפיניציע פון גוטסקייט און די שוועריקייט פון לערנען באקאנטע מושגים
מגיד שיעור: יצחק
—
הקדמה און טעכנישע באמערקונגען
יצחק:
יא, אונז לערנען. עס זעט מיך אויס גוט. עס שטייט א קליינע P דארט פון אויבן, מאך נאר זיכער איין וויכטיגע זאך: אין די לינקע זייט פון אויבן, אויף די סקרין, דארף שטיין אזא P מיט אזא פיקטשער פון א ווידיאו. אה, נישט דארט. יענץ איז גוט. יא. יא? אקעי. עס שטייט אזא P מיט א… יא. נישט עפעס אנדערש. אויב ס’שטייט Q מיט אזא מין צורה’לע. אקעי.
הבהרה בנוגע דעם פריערדיגן שיעור: מוסדות און ארגאניזאציעס
איז אזוי. לעצטע וואך האמיר געהאט א וויכטיגע שיעור, וואס מ’האט זיך נישט אזוי גוט פארשטאנען. סא, איך וויל מכבד זיין קלאר מאכן… וויאזוי מאכט מען דאס שטיל? קלאר מאכן די עיקר נקודה, און גיין ווייטער פון דעם.
איך וויל אפאלאדזשייזן [apologize] צו אלע ארגאניזעישאנס? ניין, חס ושלום. ניין, דעיס איז די טעות וואס דער עולם האט געהאט לעצטע וואך, און איך האב גערעדט וועגן דעם אביסל פרייטאג ביי מיין שיעור, אויך עפ”י קבלה, אבער דער עולם האט… דער שיעור עפ”י קבלה. סא, לעצטע וואך האט דער עולם געמיינט אז מ’איז געקומען האקן אויף ארגאניזעישאנס. ניין, חס ושלום. נישט חס ושלום. עס איז א מצוה, אבער איך רעד נישט וועגן יענע מצוה וואס מ’איז געקומען טון.
נאר וואס, וואס וויל איך ארויסברענגען? ס’איז אלץ א משל. איך האב א פראבלעם מיט דעם שיעור, א פשוט’ע פראבלעם, אז מצד אחד איז עס זייער שווער ארויסצוברענגען, ס’איז בלוטיג, פארשטיינערט, איידעלע זאכן, דברים עמוקים, דברים פשוטים, אביסל איידעלע זאכן. סא מצד אחד איז עס זייער שווער ארויסצוברענגען די נקודה אליין, דעם הסבר אליין, די איידיע וואס איך וויל ארויסברענגען. בפרט אז די איידיעס וואס אלע פון אונז טראכטן, מיינען אז מ’ווייסט עס, און מ’ווייסט עס נישט.
די שוועריקייט פון לערנען זאכן וואס מען מיינט אז מען ווייסט
איך האב געלערנט ר’ פנחס’ל’ס א מאמר, וואס איך האב געשיקט אין די גרופ לעצטע וואך, אדער צוויי וואכן צוריק, וועגן דיסלעקסיע [dyslexia], אזוי ווי איר זעט. ר’ פנחס האט מסביר געווען די נושא דארט. עס זענען דא זאכן, יא, עס זענען דא זאכן וואס יעדער איינער ווייסט, און ער ווייסט עס. עס זענען דא זאכן וואס קיינער ווייסט נישט, אבער ער איז מודה אז ער ווייסט נישט. יענע זאכן, אויב מען גייט צו איינעם וואס לערנט אים אויס, וואס קען עס מסביר זיין גוט, וואס קען זאגן חידושים, הערט מען אים אויס ווייל איך בין מודה אז איך ווייס נישט, יענער ווייסט, לערנט ער מיך אויס.
נאכדעם זענען דא זאכן אינדערמיט, וואס מצד אחד קיינער ווייסט נישט, אבער עס דאכט זיך יעדער איינער מיינט אז ער ווייסט.
ס’איז דא עטליכע בעיסיק [basic] זאכן, אין א געוויסע זין, אלע בעיסיק זאכן, אויב מען איז א איד איז דאס אמונה אין דעם אייבערשטער, אבער ס’איז אפילו ווען מען איז נישט קיין איד, די איידיע פון וואס מיינט זיין א גוטער מענטש, וואס איז גוטסקייט, וויאזוי צו ווערן א גוטער מענטש, אזעלכע סארט זאכן. יעדער איינער ווייסט, מען קען נישט לעבן אן עפעס אן אמונה, עפעס אן איידיע פון וואס דאס טייטש.
דאס טייטש, אייגנטליך רוב מענטשן ווייסן נישט וואס ס’מיינט אייגנטליך, דאס איז מיין טענה עט-ליעסט [at least], אז דאס איז צעמישט, און ס’איז דא אנדערע וואס זאגן דאס. און מיין גרויסע טענה פון דעם שיעור איז דאך אז דער רמב”ם און מענטשן פאר אים, וואס זענען זיינע מקורות, און מענטשן נאך אים, האבן געהאט א בעסערע איידיע פון וואס מיינט זיין א גוטער מענטש ווי אונז האבן.
די דעפיניציע פון “גוטסקייט” און די שיטה פונעם רמב”ם
די בעיסיק יסודות’דיגע זאך: וואס מיינט גוט? וואס מיינט זיין א גוטער מענטש? וויאזוי דאס ארבעט? זיי האבן געהאט בעסער, זיי האבן עס בעסער אויסגעהאט, זיי האבן עס בעסער פארשטאנען.
און עם כל זה, ס’איז די זעלבע מושגים וואס אונז גלייבן און וואס אונז האבן שוין. ס’איז נישט פשוט ער האט א נייע זאך, גוטסקייט מיינט טאנצן אויפן קאפ כדי נישט צו כאפן די לבנה… גוטסקייט מיינט נאך אלץ גוט. אבער ממילא ס’איז זייער שווער צו הערן א חידוש אין דעם, ס’איז זייער שווער צו מקרב זיין, ווייל ס’פעלט אויס א הכנה, ס’פעלט אויס א געוויסע זייער א גוטע אויסהער, זייער א גוטע… ס’דארף זיין עפעס זייער א גוטע פארשטאנד, אויספיגערן א וועג וויאזוי צו קענען לערנען א נייע פשט אין א זאך וואס מען ווייסט שוין.
דאס איז די שוועריקייט, דאס איז דער עיקר קושי פון דעם שיעור און אלע שיעורים. יעדער איינער וואס לערנט ענינים פון וואס איז אקטועל, אויב ס’איז אינטערעסאנט… אלעס אנדערש איז נישט אקטועל, אלעס איז נישט נוגע, זאכן וואס איז נישט נוגע פארן לעבן. אין אנדערע ווערטער רוב מענטשן האבן נישט קיין אפיניען [opinion] וועגן דעם, זיי ווייסן נישט גארנישט וועגן דעם.
ידיעות קעגן עבודת הנפש: פארוואס מענטשן האבן ליב פאקטן
אקעי, מען קען הערן אינטערעסאנטע פאקטן. איינער גייט למשל זאגן ווער, וועמען איך בין אין קאמפעטישן [competition] מיט? איך בין אין קאמפעטישן מיט היסטאריענס [historians]. ס’איז דא א סך אידן וואס זיי געבן דאס ידיעות, ער גייט אין ספעציפיש, ער פארקויפט ידיעות. אפילו נישט היסטאריענס, אפילו סייענטיסטס [scientists], און מענטשן וואס זענען עוסק צו קענען די שטערן, ווייסט די צבא השמים וויאזוי ס’גייט, די אסטראנאמיע. די האלטסט זיך אדער ווייסט אלע שטערנס ווי זיי גייען? ס’איז אינטערעסאנט, ווייסט עפעס זענען גייען אין לייב. קיינער טוישט נישט קיינעם וואס לעבט צו וויסן וועגן די שטערן לכאורה, אפשר דארפסטו א וועג, אבער פאקטיש טוישט עס נישט… וואס? עבודת השם, סדר. אויך איז עס נישט אזוי פשוט וויאזוי צו קאנעקטן די צוויי זאכן. אבער על כל פנים, געווענליך טוישט עס נישט.
איז… ביסט גרייט? ביסט מסכים? יעדער איינער איז מסכים צו הערן פון יענעם, וועט ער פארציילן א נייע פאקט, א נייע מעשה וואס איז געווען נישט אזוי ווי דו האסט געמיינט אז ס’איז געווען דער בעל שם טוב, און דער בעל שם טוב איז נישט געגאנגען אזא בעקעטשע נאר אזא בעקעטשע מיט דריי… דאס זענען פאקטן, איז גאנץ גרינג צו לערנען פון א צווייטן אדער צו אויסלערנען.
אזוי יענע מענטשן האבן געווענליך גרעסערע שיעורים ווי מיך. און נישט אמת’דיג, אמת’דיג האב איך א גרעסערע שיעור, אבער עס זעט אויס אזוי אז זיי האבן מער ווייל ער פארקויפט זאכן וואס מען קען גרינג קויפן. דאכט זיך אז ס’איז דא מענטשן וואס זיי זאגן גארנישט ניי, אמת ער האט אויך א גאנץ א גרויסע שיעור, דער וואס ער זאגט עס, ער זאגט איבער וואס יעדער ווייסט שוין, און ער איז זייער העפי [happy] אז יעדער איינער זאל מפרש זיין אפילו ער זאגט שוין יא נאך עפעס א טיף ווארט.
איז דער פאדערשטער איז אז לאו דוקא מיינען וואס מען האט שוין געמיינט ביז יעצט. עס איז א טבע אין חסידישע יידן ווען מען מוז לערנען חסידישע ספרים א סך מאל זאגט מען דאך א סך גרויסע חידושים, אבער דער מנהג איז ווען מען לערנט עס, מען מאכט זיכער אז עס לאו דוקא עפעס וואס מען האט שוין געוואוסט.
דער משל פון AI: וויאזוי מען טייטשט פאלש אפ נייע מושגים
אזוי ווי AI [Artificial Intelligence]. AI שרייבט אפ מיין שיעור sometimes, א סך מאל AI פילט זיך אזוי ווי די שוואכע תלמידים דא, ער קאנעקט עס צו עפעס וואס אנדערע מענטשן האבן שוין געזאגט. “אה, איך ווייס אויך דעם ענין, איך זאג עס א ביסל אנדערש, איך האלט דאך אז ס’איז א גרויסע טעג, א ביסל אנדערש מאכט ער זיין אף-קאמינג.” אבער מענטשן זענען צוגעוואוינט צו מפרש זיין די נייע זאכן לויט… “אה, וואס מיינט ער צו זאגן? אה, איך א סך מאל זאג עפעס און דער עובד פארשטייט נישט, נאכדעם קומט צו איינער: דו מיינסט צו זאגן דאס וואס איך האב געטראכט נעכטן? ניין, דאס וואס דו האסט געטראכט נעכטן איז גאנץ פיין, איך מיין דא א צווייטע זאך.” אבער מען דארף זיך קענען עפענען צו אויסהערן, דאס איז זייער שווער.
די נוצן פון שארפע משלים און “פארקערטע” סטעיטמענטס
סאו… וממילא דאס איז א זייער שווערע זאך צו טון. סאו… מען זוכט אלעמאל וועגן וויאזוי צו סאלוון [solve] די פראבלעם, ס’איז נישטא קיין וועג צו סאלוון די פראבלעם. דער וועג צו סאלוון די פראבלעם איז צו האלטן ביים לערנען. אבער למעשה מען דארף זיך עפעס זאגן, מען דארף זיך עפעס ארויסגעבן. סאו… איין וועג פון עס טון איז צו געבן משלים, אן משלים איז זייער שווער אנצוכאפן וואס איז דער נושא. סאו איך געב א משל, און בפרט איין וועג פון געבן א משל איז צו ווייזן פאר מענטשן אז וואס זיי טראכטן קען זיין פונקט פארקערט.
אלעס איז דא עפעס וואס איז צו טראכטן, דלא כמרגל, דלא כמנהגו, נישט אזוי ווי מען פירט זיך צו טראכטן, נאר איז א טיפערע וועג.
ווייל מיר זאגן, אז ווי איך קום און זאג, און איך טריי צו מסביר זיין אפילו די סברא, איך טריי דיך אביסל צו עפענען די אויגן, צו ווייזן פארוואס מען קען טראכטן. אה, וואס האבן מיר גערעדט לעצטע וואך? איך גיי נישט נאכזאגן דעם משל, איך גיי זיך טרייען צו מגלה זיין.
אז עפעס א זאך וואס יעדער האלט, זעהסטו ווי שווער עס איז צו רעדן אזוי? אז עפעס א מנהג, עפעס א דבר טוב וואס יעדער האלט, עס איז זיכער גוט. קען גאר זיין אז עס איז שלעכט? איך זאג נישט, אבער עס קען זיין. דעמאלטס האב איך דיר געגעבן עפעס זיך אנצוכאפן. אה, דא דא עפעס א זאך וואס אונז האבן געמיינט איין וועג, עס קען גאר זיין אז עס איז פארקערט, ווייל עס קען גאר זיין אז דא צוויי דינים מיט דעם, מיר דארפן בעסער אריינקלערן.
אבער וואס איז די בעיה? יא, דאס איז איין איין תכסיס, איין מהלך וואס מענטשן נוצן. עס איז געווען רבי’ס וואס זענען ארומגעגאנגען זאגן ממש פארקערט וואס יעדער טראכט, איך ווייס, מיר קענען אזעלכע זאכן עס איז געווען, אה, איך ווייס נישט חסידישע רבי’ס וואס קענען טרעפן אזעלכע דוגמאות, אדער גוי’אישע רבי’ס וואס זיי פירן זיך אזוי צו זאגן: “דו מיינסט אז עס איז א מצוה צו גלייבן אינעם אויבערשטן? עס איז אן עבירה.”
וואס מיינט ער צו זאגן? ער מיינט דיך צו זאגן אז עס דא צוויי דינים, דאס וואס דו מיינסט אז דער מנהג איז נישט… אבער ער גיבט עס ארויס אז ער זאגט אז דער מנהג מיינט נישט דעיס נאר ער מיינט יענץ. פארשטייסטו נישט! עס איז נישט נאר א clickbait. עס איז אמת אז דאס וואס דו מיינסט אז דער מנהג איז אן עבירה.
יא, יא, געזאגט, זייער גוט, די גרוס, ביז די דוגמא – יא, יא, גוט, זייער גוט, ווי יעצט כאפ איך זיך אן צו די דוגמא. איך מיין נישט די דוגמא, איך מיין ארויסצובריינגען אז ס’איז א פשוט’ע דוגמא. עס איז זייער שווער ארויסצובריינגען א זאך און געבן א משל. און בפרט, א משל וואס איז פונקט פארקערט וואס דו האסט געמיינט, און די פראבלעם פון דעם איז אז ווייל ס’איז זייער שווער מפשט צו זיין דעם משל פונעם נמשל, דעם נמשל פונעם משל, דו ווילסט דאך ארויסהערן די נקודה.
חזרה צום עיקר נקודה: א נייע בליק אויף גוטסקייט
דער זאך וואס מענטשן קומען ארויס פונעם משל, און זאגן, “אה, דער רב האט געזאגט אז מען דארף טאקע נישט גלייבן אינעם אויבערשטן למסקנא, ער האט אפילו געשריבן אויף די יוטיוב קעפל דעיס,” און דעיס איז אבער נישט… איך טו דעיס sometimes, ווייל איך וויל אז מענטשן זאלן הערן, אבער עס העלפט נישט, רוב מענטשן קוקן און זיי זאגן, “אה, נאך א שוואנץ וואס ער האט צוגעזאגט אן עצה.” סאו… דעיס איז א בעיה, דעיס איז א בעיה. מצד שני האב איך קיין אנדערע עצה, ווייל איך זאג איך וויל דאך אמת’דיג רעדן וועגן די זעלבע זאך וואס פירט די מוסדות צדקה וחסד, ער רעדט דאך פון גוטסקייט. איך וויל דיר מסביר זיין אז ס’איז דא א חסרון הבנה אין גוטסקייט, מ’קען עס בעסער פארשטיין.
ס’קען טאקע זיין אז די נפקא מינה איז אמת, ס’קען זיין אז נישט. איך בין נישט געקומען צו אטאקירן דעם שיטה אדער דעם דרך פון טון חסד. מ’קען פרובירן ארויסצוברענגען אז ס’איז דא דא עפעס א בליק, עפעס א פקיחות עינים, ס’איז דא אזא זאך, דאס האט מען עיקר געוואלט ארויסברענגען לעצטע וואך.
ס’איז דא אזא זאך אז מ’קען זיך עפענען די אויגן אז עפעס א סיטואציע, עפעס א מהלך, עפעס א וועג וויאזוי זיך צו פירן וואס אונז קוקן אן אלס לפחות נייטראל און אפשר נאך א מצוה אויכעט, קען גאר זיין אז דאס איז א ערנסטע שאלה פון די עשרת הדברות אדער עפעס א ערנסטע נושא.
דאס איז געווען די נושא, און איך האב געמיינט אז איך האב געגעבן א גוטע משל, אבער ס’האט נישט יעדער פארשטאנען, ס’האט נישט יעדער איינער א ביסל פארשטאנען. אבער איך וויל נאר דאס קלאר מאכן. דאס איז זייער א פשוט’ע זאך.
ס’איז געווען א שיעור, עד כאן איז קלאר צו מאכן דעם שיעור פון לעצטע וואך. ס’איז נישט געווען קיין מחאה, דאס איז נישט געווען קיין מחאה. איך בין נישט עוסק אין מחאות, מחאות איז די דזשאב פון אנדערע צדיקים. ס’קוועטשט מיך א זאך אז דאס איז אמת, אבער דאס איז נאר דרך אגב, אלס דרך אגב איז געווען פריער די זאך, אלס דרך אגב. ברוך השם דאס איז נישט די נושא, פאר דעם סעקונדע קען מען העלפן, קען מען מאכן ספאנסערשיפ פאר דעם שיעור, מאכן מעמבערשיפ און אלע מיני וועגן.
אבער דאס איז נישט די נושא. די נושא איז אז ס’איז נישט קיין פראבלעם אפילו אויב ס’איז דא א זאך וואס שטערט מיך, דארף מען דאך מאכן פון אים א שיעור, דארף מען דאך עפעס לערנען פון דעם. וואס מ’לערנט איז נישט אז יענער איז א שייגעץ, איך פארשטיי נישט, לאמיר זאגן ער איז געקומען און געזאגט ער פארשטייט נישט וואס די מענטשן זענען גוט אדער שלעכט.
דאס איז אמת’דיג א נושא וואס איך האב געהאלטן אז מ’קען נוצן זיך מתבונן זיין אין די רעאליטי, אדער זיך מתבונן זיין אין די רעאליטי, דעם משל וואס איך האב געזאגט… גראדע איז נישט אלע געווען די זאכן וואס שטערן מיך. ס’איז דא אנדערע זאכן, נאך א סאך זאכן וואס שטערן מיך. פונקט פארקערט, ס’איז פארקערטע זאכן, אמאל גאר אויף יענע זייט בכלל. ס’איז נישט די נושא.
די נושא איז אז אונז רעדן, איך וויל דאס ווייזן, ס’איז זייער וויכטיג, מ’דארף דא קאנעקטן די שיטה [system/approach] מיט די רעאליטי, און נישט אז ס’איז גארנישט ווערט.
די נושא איז אז אונז האבן א סאך מאל גערעדט וועגן דעם, דאס וואס איך האב געזאגט, נישט געזאגט, פארוואס ס’איז א פלאן, זאג איך וואס איך האב יא געזאגט אין א פאר מינוט.
די דעפיניציע פון גוטסקייט: א כח הראיה און די בלינדקייט ביי געלט ענינים
יצחק:
די הגדרה פון גוטסקייט: די “ברילן” צו זען דעם אמת
מען רופט עס אמאל א סארט “ברילן”, א סארט מעגליכקייט פון זען, אדער א סארט געוואוינהייט צו זען זאכן אין די ריכטיגע וועג. דאס איז א הגדרה וואס אונז האבן נישט מחדש געווען – נישט לעצטע וואך, נישט די וואך, נאר כמה וכמה וואכן שוין, און טויזנט יאר אלט איז די הגדרה; ס’איז נישט קיין נייע זאך.
אזוי איז איינע פון די הגדרות: אז מען וויל פארשטיין פון וואס באשטייט די גוטסקייט פון א גוטער מענטש, באשטייט עס נישט – אזוי ווי ער זאגט “דרך המצוות” – ס’באשטייט נישט פון עפעס א חושיות’דיגע זאך, אז ער האט ווייניגער תאוות אדער מער תאוות, אדער ווייניגער רצון טוב אדער אזעלכע סארט זאכן. ס’באשטייט פון א געוויסע מעגליכקייט צו זען וואס איז גוט אין א געוויסע סיטואציע.
פארשטייט זיך, ס’איז דא די וועלט, ס’איז דא אסאך סיטואציעס. קען זיין זייער אסאך מידות וואס יעדע איינס באשטייט פון דעם פרט: די העכערע יכולת צו זען וואס איז גוט אין די ריכטיגע סיטואציע. דאך איז דא נאך א זאך: צו וועלן זיין גוט. אמאל איז דא איינער וואס ווייסט וואס איז גוט און ער טוט דאך שלעכט. אקעי, אבער דאס איז איין קאנדישאן [condition], איין תנאי פון דעם.
דער שורש פון שלעכטס: א חסרון אין די ראיה, נישט אינעם רצון
און וואס איך האב געוואלט ארויסברענגען איז, אז איך למשל נעם אן וואס איך האב געזאגט לעצטע וואך: אז רוב מענטשן זענען גוט. אין די סענס [sense], נישט “רוב מענטשן זענען גוט”, נאר ס’איז זייער שווער, ס’איז כמעט אימפאסיבל [impossible] צו זיין א שלעכטער מענטש. ווייל גוט מיינט “איך”. וואס מיינט שלעכט? אז איך האלט אז עפעס שטערט און איך טו עס? גוט מיינט “איך”, אז איך האלט אז דאס איז וואס מ’דארף טון.
וואס טייטש גוט? גוט איז וואס מ’דארף טון – מער ווייניגער די זעלבע הגדרה. און ווי קען זיין איינער זאל וועלן טון עפעס וואס ער האלט אז עס איז נישט גוט? עס זאל הייסן אז איך וויל טון עפעס וואס מ’זאל נישט טון. וואס וויל איך? וואס האלט איך אז מען זאל טון? דאס וואס איז גוט. וואס איז גוט? דאס וואס איך האלט אז מען דארף טון.
און א שלעכטע מידה פירט אז דו ווייסט נישט גוט. עס איז דא אזא המצאה! אמת, עס איז דא אזא המצאה. זאגט ער: ניין, דאס וואס איך בין מחדש – און ס’זעט מיר אויס א חידוש, אבער איך מיין אז עס איז פשוט ווען מען טראכט אריין – קוקט מען אין די וועלט, זעט מיר אויס אז עס איז פשוט, אפילו ביי אונז, ביי מיר אליין. און אויך אז מען זאל זיך מתבונן זיין אין די וועלט אויף א ברייטערן אופן, זעט מיר אויס עס איז דא אזעלכע פראבלעמען, און מען דארף גוט דורכטון יענע סארט פראבלעמען וואס אונז רופן די “מלחמת היצר”. אז די דא נישטער [the do-nots], וואס איך ווייס, יא, עס איז גוט אבער איך וויל דווקא נישט, אדער איך האב אנדערע ריזנס [reasons] צו טון פארקערט – די זאכן דארף מען דורכטון. מיט השם, אין פרק… דא א פרק אין רמב”ם וועגן דעם, יא, פרק ו’ רעדט בעצם וועגן די נושא.
אבער איך האלט אז אונז האלטן נאך אסאך פארדעם געווענליך. וואס האלט איך? איך האלט באופן כללי אז אונז האלטן געווענליך נאך אסאך פארדעם. און איך האב מיך מתבונן געווען אין די וועלט, און ס’זעט מיר אויס אז זייער אסאך נושאים, זייער אסאך פראבלעמען – אויך ביי זיך אליין – זענען נישט געבויט אויף יענץ. זיי זענען געבויט אויף עפעס א חסרון אין דעם חוש. קענסטו רופן א “חוש”, אדער א “דעת”, א הבחנה, א כח הבחנה, א כח הראיה, א כח פון שיפוט, א כח פון דזשאדזשן [judging] ריכטיג, וואס פירט אונז צו קאנעקטן [connect] אוודאי.
אדער מען קען עס, אויב דו ווילסט זאגן אין דעם וואס פירער, קענסטו זאגן אזוי: אז אלע זענען מודה אז באופן כללי דארף מען זיין גוט. אבער אז דער גוטסקייט מיינט טאקע *דאס* אין דעם קעיס [case] ווי איך שטיי – דאס איז שוין א חכמה צו זען.
דער משל פון “לא תגזול”: יעדער גנב האט א תירוץ
אזוי ווי מיר האבן גערעדט לעצטע וואך וועגן “לא תגזול” [Do not steal] ווערסעס [versus] “לא תחמוד” [Do not covet], די ווערסעס די אלע חוקים, הלכות פרטיות אין פרשת משפטים. “לא תגזול” – כמעט וואס קיינער קען נישט גנב’ענען. ער האלט אזא זאך: אז יענער וואס ער נעמט עס, ער האלט אז עס איז זיינס. יא, כמעט קיין איין גנב גנב’עט נישט יענעמס זאכן; ער גנב’עט *זיינע* זאכן. ער האלט אז עס קומט זיך יענעם… א דזשאסטיפיקעישאן [justification], ער האט א תירוץ. רייט [right]?
ווי עס שטייט א פסוק (אדער א ווערטל): “מריצת גנב א תירוץ עמו” – יעדער גנב האט א תירוץ. ס’איז א אידישע ווארט, ס’מיינט נישט דאס, אבער געווענליך… יא, ס’איז א תורה וואס “מריצה” מיינט מלשון לויפן. יא, יא, יא, יא, אבער פאר די יא קאנטעקסט [context], יא ס’איז א תורה.
געווענליך א גנב, אפילו רוב גנבים, האבן א תירוץ. “ס’קומט זיך”, “יענער איז א גביר”, “ער דארף עס נישט אלעס”, “נו, איך האב א ביסל”. אין אנדערע ווערטער: ער האלט נישט ער איז א גנב. א גנב מיינט ס’איז יענעמס, ס’קומט זיך פאר יענעם. איך האלט אז עס קומט פאר מיר נאך פונקט אזוי, סאו [so] איך בין נישט קיין גנב. ס’איז א ביסל מאר דיטעילד [more detailed], געווענליך איז עס א סאך מער קאמפלעצירט. “איך האב געמאכט א שותפות מיט אים, ער האט געארבעט ווייניגער און איך האב געארבעט מער.” דאס איז די ריעליטי [reality]. ס’איז פשוט נישט “לא תגנוב” פון עשרת הדברות, כמעט מאכט זיך נישט.
כמעט… איך זאג נישט אז עס מאכט זיך קיינמאל נישט, ס’איז דא אזא זאך, אבער געווענליך דער פראבלעם וואס אונז האבן איז נישט יענעס. אויב איינער האט יענע פראבלעם, דעמאלטס איז ער טאקע א רשע, דעמאלטס דארף מען דילן [deal] מיט אים עקסטער. אבער אונזערע פראבלעמען, סיי מיט מיר, סיי די מענטשן וואס איך דיל מיט געווענליך טאג-טעגליך, איז געווענליך נישט יענער. איז דא אזא מענטש? איך דארף טראכטן, אפשר איז דא, אבער איך זעה נישט אז דאס איז די עיקר פראבלעם. די עיקר פראבלעם איז אז ער וואלט נישט געקענט וויטסטענדן [withstand] דעם נסיון פון א גנב צו זיין א גנב.
א דוגמא פון טאג-טעגליכן לעבן: די בלינדקייט אין ביזנעס מחלוקת
סאו, רוב מענטשן זענען מסכים אז מען גנב’עט נישט. וואו איז די מחלוקת? וואו איז די… וואו שטייט אויף די פראבלעם? וואו שטייט אויף די שארט-קאט [short-cut]? שארט-סירקוט [short-circuit]? וואו פארלירט ער די קלארקייט אז מען גנב’עט נישט?
ער כאפט נישט אז די מעשה, ווען דו האסט געדינגען אן ארבעטער און דו צאלסט אים שפעט, אדער דו צאלסט אים ווייניגער ווי מען האט אפגעמאכט ווייל דו האסט עפעס א חשבון. איך האב אויף יענע זייט אסאך מאל, איך האב א חשבון ער האט נישט געמאכט א גוטע דזשאב [job], סאו איך וויל אים צאלן ווייניגער. און ער האלט פארקערט: ער האט געארבעט מער, ווייל ער איז געווענליך ווען ער ארבעט שוואכער ארבעט ער שווערער, אמת? סאו יענער וויל מער געלט. ער איז נישט צופרידן, ער וויל נאך א שטיקל מער געלט, ווייל איך ווייס נישט, סתם ער זאל קומען ביי די ענד [end] מיט א ברייטע האנט זיך צושלאגן מיט אים.
אבער איך האב א מחלוקת: קומט זיך אים מער געלט? ווייל דער האט געארבעט שווערער? ווייל דו האסט געמאכט צוויי מיסטעיקס [mistakes]? אדער ווייניגער געלט, אדער דו האסט געמאכט מיסטעיקס? אבער דא איז די לאו [the prohibition/law]… קיינער פון אונז איז נישט מחולק אויפן לאו. קיינער פון אונז האלט נישט פאר עובר זיין דעם לאו. אונז האבן נישט פאר די גאנצע הארציג איינער דעם צווייטן. אויב עס איז קלאר אז איך קום עס אים – איך געב עס אים. אפילו ס’קומט מיר שווער, איך וועל דארפן בארגן געלט פאר אים. ס’איז א חילוק, איך וועל דאס געבן.
די זעלבע זאך פון זיין זייט. שטעל דיר פאר – איך קען אים נישט פערזענליך, איך קען אים נאר דורך ביזנעס – אבער ס’קען זיין אז אויב ער איז גאנץ קלאר אז ס’קומט צו מיר, וועט ער אויך איבערצייגט זיין, ער וועט עס איינגיין פאר מיר. נאר וואס? און וואס פאלט דא נישט איין – און איך מיין אז דאס איז וואס איך זאג יעצט – אז מען קען גיין אין תורה. נישט איך און נישט ער האלטן ביים בכלל אפילו פרעגן א רב, אדער ס’איז א זאך. אבער מענטשן טוען אינסטענטלי [instantly], ס’איז נישטא וואס צו פרעגן, ווייל איך בין דאך גערעכט! און יענער זאגט: איך בין דאך גערעכט! אז ער וועט קענען פרעגן א שאלה? ס’נישט קיין שאלה דא, רייט? ס’איז נישטא.
פון וואו קומט דאס אז ס’איז נישטא קיין שאלה דא? עובדא, איך צאל נישט מער. עובדא, איך צאל ווייניגער דווקא. ווי קומט דאס? און ווי קומט דאס אז איך כאפ בכלל נישט אז אויף דעם האט די תורה גערעדט? אויף דעם איז דא א “חושן משפט”, “הלכות השוכר את הפועלים”, “וגמר דעתו” וכדומה, צי געמאכט א פשרה, צי אונס געמאכט אז ער קען נישט טון – ס’איז פול מיט שולחן ערוך רעדט פון אזעלכע זאכן. אונז זענען נישט קיין עם הארצים ביי די סארט מחלוקת, רייט?
אבער רוב מענטשן ווען זיי זענען אין די סיטואציע, כאפט ער בכלל נישט אז שולחן ערוך האט גערעדט וועגן דעם. ער איז זיכער שולחן ערוך רעדט זיכער וועגן אן אנדערע קעיס; ס’איז זיכער אז ווען ס’איז אזוי קלאר רעדט זיך נישט, ס’איז זיכער.
און דא וואונדער איך זיך – און דא האב איך געגעבן א דוגמא וואס איז זייער פשוט, ס’איז דא סאך שארפערע דוגמאות וואס איך וויל נישט רעדן וועגן – דא וואונדער איך זיך: וואס איז געשען? דאס וואס איך וויל מסביר זיין, וואס איז דא געשען? איך בין דאך אן ערליכער איד, ער איז דאך אן ערליכער איד. איך בין דאך נישט קיין גנב, ער איז דאך נישט קיין גנב. מיר זענען נארמאלע מענטשן, ער איז א נארמאלער מענטש.
דער חילוק צווישן “איסור והיתר” און “חושן משפט”
און פארוואס געווענליך ווען איך האב א שאלה… יא, מ’קען עס אזוי זאגן, אבער איך וויל עס נישט אזוי זאגן ווייל ס’איז די זעלבע אמת’דיג ווי דו האסט מורא געהאט לעצטע וואך, אמת’דיג קען זיין די זעלבע דארט. אבער א משל דו קענסט זאגן: ווען דו האסט א שאלה אין הלכות שבת, מעגסטו צוריקלייגן די טשולנט אויפ’ן פייער נאכ’ן נעמען די טשולנט – דעמאלטס ווייסטו אז ס’איז א שאלה און דו פרעגסט דיר אויף, אדער דו פירסט דיך ווי דיין מאמע האט זיך געפירט, ס’איז נישט קיין חילוק, אבער דו ווייסט אז ס’איז א שאלה און דו פירסט דיך אז מ’האט פוסק געווען די שאלה.
דא וואס איז יעדער איז אפילו קלארער – יא, וואס איז בכלל דער איסור פון שהייה, פון חזרה? ס’איז א גזירה, קיינער פארשטייט נישט אזוי גוט. אבער דא איז דאך דא, דא איז דאך ממש קלאר אז ס’איז א שאלה פון נעמען יענעם’ס געלט. טויזנט דאלער גייט עס זיין אדער ביי מיר אדער ביי אים, ראנגלי [wrongly], איך מיין ממש “לא תגזול”, עשרת הדברות, קיינער איז נישט מחלק מיט עשרת הדברות.
און פונדעסטוועגן פאלט מיר בכלל נישט איין אז דא איז א שאלה! נישט נאך איך האב א נסיון און איך האב זיך אויסגעדרייט פונעם נסיון – דאס איז א טרו סטארי [true story], ס’איז נישט דא קיין נסיון אפילו. ווען איך וואלט געהאט א נסיון וואלט איך דאך געקענט זען איך בין מודה אז איך בין זיך מתגבר אויפ’ן נסיון. נישט דאס איז די מעשה. איך נעם די געלט, אדער ער נעמט די געלט, אדער איך בין תובע די געלט, ווייל ס’קומט זיך מיר, ווייל אזוי איז דאך פשוט.
און ס’איז דא סאך שארפערע דוגמאות, מ’קען טרעפן שארפערע דוגמאות ביי מענטשן וואס איך זע. ווען איך קום מיט די הילף פון א שאלה, צו די וואס האסטו געזאגט? דעמאלטס קומט עס שוין מיט די פרעימינג [framing] אז ס’איז א שאלה, דעמאלטס גלייך ווייסט ער אז דא איז א שאלה. וואס? נו פראבלעם [no problem], דאס איז נאך א… איינער א גוטער, זייער א גוטער, דאס איז נאך א נוסף, ס’איז דא א גוטע תירוץ פאר די שאלה. פאר דעם מיט די רבנן, פאר דעם מיט זייער דזשאב [job], ס’איז וויסן תירוצים פאר שאלות וואס קיינער ווייסט נישט די תירוץ. איך ווייס נישט, פאר דעם איז דא א בית דין. אקעי, אויב זיי זאלן מאכן א פשרה און געבן פיפטי-פיפטי [fifty-fifty].
פארשטאנד פון גוטסקייט: חלק ג׳ – בלינדקייט אין שכל מעשי און דער משל פונעם ארכיטעקט
איבערבליק:
אין דעם אפטיילונג, גייט דער רעדנער אריבער פון טעארעטישע הלכה’דיגע שאלות צו דעם טיפערן פראבלעם פון מאראלישע “בלינדקייט”. ער איז מסביר דעם חילוק צווישן א “נסיון” (וואו א מענטש ראנגלט זיך מיט אן עבירה) און א מצב וואו א מענטש זעט בכלל נישט די עוולה, ווייל זיין “שכל מעשי” (פראקטישע פארשטאנד) פעלט. ער ברענגט ארויס דעם געדאנק דורך א משל פון אן ארכיטעקט, וועלכער זעט פראבלעמען אין א בנין וואס א פשוט’ער מענטש קען נישט באמערקן.
—
די גרעניצן פון הלכה’דיגע ביישפילן און די “שארפע” שאלות
ביי אונז איז דא א סך שארפע גמרות. מען קען טרעפן שארפע גמרות פון מענטשן וואס… איך זע… דעמאלטס קומט עס שוין מיט דער “פרעימינג” [framing] אז ס’איז א שאלה. דעמאלטס… גלייך ווייסטו אז דא איז א שאלה.
וואס? “שנים אוחזין בטלית” [צוויי האלטן א טלית], ס’איז דא א קשיא. “נו פראבלעם” [no problem]. דאס איז נאך א… זייער גוט. דאס איז נאך א נושא. ס’איז דא א גוטער תירוץ פאר די שאלה. דאס איז פאר דעם דא רבנן. פאר דעם איז זייער דזשאב [job] צו וויסן תירוצים פאר שאלות, וואס קיינער ווייסט נישט דעם תירוץ. איך ווייס נישט, פאר דעם איז דא א בית דין. אקעי. אויב ס’איז געמאכט א פשרה, געבן פינף הונדערט דאלער אנשטאט [instead].
“שנים אוחזין”, סאו [so] יעדער האט א שטיקל ספק. קען זיין… איך פארשטיי די “ביזנעס מאדעל” [business model?], די לאדזשיק [logic]. איך פאר דעם [בין] מיט מיין דוגמה נישט אזוי גוט. ווייל מיט דער דוגמה קען זיין אז איך דארף דאס זאגן. ווייל נישט אויב ער האט אים געגעבן נאר א פערטל, וועל איך נישט זאגן מיין גאנצע טענה. “נו פראבלעם”.
אבער איך וויל דיר ארויסברענגען א שארפערע זאך. פארוואס גיי איך נישט אינעם תורה? נישט אז איך גיי נישט. איך האלט מיך נישט צוריק בכלל צו פרעגן איינעם. עפעס נאך א חבר וואס לערנט חושן משפט. איך קען אים פרעגן: “וואס האלטסטו?” ס’האט זיך שוין געמאכט אין אנדערע קעיסעס [cases] וואס איך האב דאס געטון. און יענער האט געזאגט: “איך בין נישט גערעכט.” שיין, גוטע סערוויס [service]. ער זאגט, מיין חבר.
העלאו… דא האב איך דאס געזאגט צו דיר? גערעכט צו דיר געזאגט? אויב איך וואלט געגאנגען אין די תורה, וואלט איך דאך פארלוירן? אקעי. כ’מאך זיך שוין. ס’איז א בראך! אבער איך האב געזען אז אלע “איך בין נישט גערעכט” צו דיר געזאגט. אדער אויך, ווייל דו ביסט נישט גערעכט און ווייל דו ביסט נישט גערעכט. האבן געזען די מסקנא אויף די פרטי ענינים? יא, וואסעווער [whatever] עס איז, יא.
בנוגע?! איך האב נישט גענוג א גוטע ראיה, איך האב נישט גענוג… עס קען זיין ס’איז שוין… אמת, אמת. אמת. דאס קען זיין אלס א פראבלעם. אמת, אמת. אמת. אבער איך האב געמיינט אז איך האב… יא, די פראבלעם. דאס איז מיין טעות געווען, איך האב נישט געמיינט, איך האב געוואלט אים גיין אינעם תורה מיט יענעם. דאס דערווייל… האב איך נישט געקוקט אז איך בין א שטיקל וואס “וועיסט די טיים” [wastes the time].
דער חסרון אין “שכל מעשי” (פראקטישע פארשטאנד)
סאו וואס איך וויל ארויסברענגען איז, אז דאס איז דא א פראבלעם. דער קשר [connection], דער ספאט [spot], מאכט זיך נישט. אז עס איז א חילוק אין שכל. ס’מאכט זיך א חילוק אין שכל — אין שכל מעשי, נישט אין שכל טעארעטיש. [נישט] גרויסע שכל פון “לא תגזול”; איך קען דיר געבן מאסן א גאנצע הסבר פארוואס יענעמ’ס געלט איז א פראבלעם. נישט די שכל שטערט מיך. די שכל וואס קאנעקט [connects] יענץ מיט דעם. אז דא איז חל געווען דער דין “לא תגזול”, אדער נישט “לא תגזול” ממש, נאר מער אזוי ווי “עושק פון פועלים”, וואס האט אן אנדערע נאמען אין הלכה. עס איז נישט “לא תגזול”, עס איז עפעס א נייע דין אין פרשת משפטים וואס רעדט פונקטליך וועגן די שאלה — און איך כאפ נישט יענץ.
א מענטש קען לערנען — עס העלפט נישט צו לערנען, נישט ווייל איך ווייס נישט, זיך נאכקוקן — מען קען לערנען גאנצע פרשת משפטים און גאנצע חושן משפט אסאך מאל, און נאך אלץ ווען ס’קומט צו די מעשה… נישט פשט אז איך האב א גרויסע נסיון. דאס וויל איך ארויסברענגען.
דער חילוק צווישן “נסיון” און “בלינדקייט”
אונז זענען מענטשן וואס זענען צוגעוואוינט צו לעבן מיט נסיונות. יעדער איינער ווייסט זיינע חולשות, זיינע יצר הרע’ס וואס ער האט ליב, און ער האט א נסיון. אמאל איז ער עומד, אמאל נישט. ס’איז דא מענטשן וואס זענען מורגל צו עומד זיין בנסיונות, ס’איז דא מענטשן וואס זענען מורגל צו נישט עומד זיין בנסיונות. דאס זענען די כללים, ס’איז דא אסאך א מהלך וואס מען טוט ווען מען האט א נסיון, רייט [right]?
אבער דאס איז נישט די מעשה. איך האב נישט געהאט קיין נסיון. ס’קען זיך נישט אנהייבן ביי א נסיון. ס’איז נישט געווען שווער, ס’איז נישט געווען א “התגברות היצר”, ס’איז נישט געווען א “רוח סערה”. מען קען דאס אנרופן א “רוח שטות”, א רוח שטות, אבער נישט קיין נסיון. א פשוט’ער איינער וואס קוקט פון דרויסן וואלט געקוקט קלאר: וואס האב איך דא געזען?
איך מיין דאס זאג איך, לאמיר דיר געבן… ווייסטו וואס, דא איז דא בעלי מוסר וואס זאגן וואס זיי מיינען אז די תירוץ איז אז איך האב נגיעות. ווייל איך האלט איך בין גערעכט, ס’לאזט זיך נישט אנדערש, ווייל איך האלט איך בין דאך אויף מיין זייט, זע איך נישט בכלל.
אבער דאס זאג איך, אויף דעם זאג איך: איך בין אויף מיין זייט, איך האב אויך א נסיון פון עפעס אנדערש. איך האב נישט קיין נסיון דורך דעם. לאמיר זאגן כדלהלן: איך האב א נסיון, איך בין אויך אויף מיין זייט, איך האב ליב דעם שטיקל פלייש — ס’איז גארנישט מיט דעם א שאלה. איך בין אויף די זייט אז מען זאל עס נעמען, און דא פארשטייסטו א נסיון. ס’קען זיך אלס ענדערן, ס’קען זיך אלס נישט נעמען. איך האלט אויף מיין זייט, א זעלבע נגיעה בדבר.
די בלינדקייט פון דעם “נייטראלן” צוקוקער
איך רעד נישט פון יענע קעיס, איך רעד פון א נייע סארט. יעצט לאמיר דיר געבן א דוגמה, ס’איז אפשר בעסער מסביר זיין פארוואס איך האלט אז דאס איז נישט די גאנצע תירוץ, אדער בכלל נישט די ריכטיגע תירוץ. ווייל איך רעד אסאך מאל מיט מענטשן, און איך בין זיך נוהג צו קאמפלעינען סאמטיימס [complain sometimes] וועגן פארשידענע אנדערע מענטשן.
יעצט, אסאך מאל רעד איך מיט א מענטש און ער איז נישט אויף קיינעם’ס זייט. ער האט נישט קיין נגיעות. מען קען נישט זאגן די תירוץ איז נגיעות. קען נישט זיין די תירוץ איז “ער איז אויף דעם זייט”, אדער ווי דו זאגסט, א חבר זאגט אז יעדער איינער דארף שטיין “כולו שלי”. ניין, איך רעד מיט א מענטש, ער איז בכלל נישט דער בעל דבר, ער איז בכלל נישט איינגעשטעלט אין יענעם ביזנעס, ער האט נישט גארנישט מיט די גאנצע זאך צו טון.
אבער ער איז אויפגעוואקסן… יעדער איינער איז אויפגעוואקסן מיט א געוויסע חינוך, מיט א געוויסער גייסט וויאזוי זיי טראכטן וועגן זאכן, און וועלכע זאכן מען טראכט יא און וועלכע זאכן מען טראכט נישט וועגן.
און איך ברענג א הסבר, דאס קוק: דא זעט מיר אויס ממש א הימל-שרייענדיגע עוולה. דאס דארף מען דא ארויסברענגען, דאס איז וואס עס האט מיר געשטערט, דאס איז די קשיא וואס איך האב אויף די מענטשהייט און די תירוץ. פארשטייסטו? איך האב א קשיא אויף די מענטשהייט, איך זע געוויסע הימל-שרייענדיגע עוולות. ס’איז א הימל-שרייענדיג, נישט א קליינע עוולה וואס מען האט זיך א טעות געווען מיט פינף צענט. א הימל-שרייענדיגע עוולה! וואס איז דאס? איך ווייס נישט. די גמרא וואס איך האב געזען נעכטן, איז נישט עקזעקטלי [exactly] די זאך, אבער ס’איז דא אזעלכע זאכן.
דער חילוק צווישן א “דורכפאל” און א “סיסטעם”
יעצט, אז איינער האט מיר געזאגט, און סאמטיימס בין איך געגאנגען צו דעם מענטש אליין, צו דעם בעל מחבר העוולה, און איך האב מורא געהאט. פארוואס האב איך מורא געהאט? ווייל איך בין דאך א פארטייאישער, ער פארשטייט, ער קוקט מיר אן סתם אלס א נוגע בדבר.
אבער לאמיר זאגן, איך גיי צו א מענטש, אדער איך רעד מיט זיין חבר וועגן דעם. און ווען דער חבר זאגט מיר… לאמיר זאגן, איינער איז נכשל געווארן אין עפעס אן עבירה וואס יעדער איינער איז מודה אז עס איז אן עבירה. קען זיך מאכן, אמת? יעדער איינער וואס וועט טראכטן וועגן די עבירה איז מודה אז עס איז אן עבירה. און אז איך וועל דיר זאגן אז דיין בעסטער חבר האט עובר געווען די עבירה. לאמיר זאגן דו האלטסט, דו קענסט אים אלס א גוטער מענטש. א סאך מענטשן מאכן זיך, מען כאפט איינעם ביי עפעס א זאך. ווען זיין חבר זאגט: “וואס הייסט? ער איז א גוטער מענטש!” וואס זאגט דער חבר? “איך האלט נאך אלץ ער איז א גוטער מענטש,” רייט? אלא מאי? וואס זאגט ער? ער זאגט אז ער איז נכשל געווארן. ער האט א גרויסע יצר הרע, ער האט נישט געוואוסט, מען קען נישט וויסן וואספארא יצר הרע יענער האט. זעט אויס, דאס מאכט מען קען עס פארשטיין.
און, יא, ער וויל זאגן, ס’איז ממש אביסל קרומע וועג. יא, יא, ס’איז אזוי. ווייל אמאל זעט מען איינעם וואס טוט דאס פאקטיש, זעלבע חינוך. סאו, וואס זאג איך? אויב א גוטער חבר זאגט דיר: “קום אהער, איך בין נאך אלץ זיין חבר, איך האב אים ליב, ער איז אין תפיסה.” פארוואס? “ער איז א גוטער מענטש, ער האט א גרויסע יצר הרע, ער איז נכשל געווארן.” קען זיין יענער מענטש אליינס איז מודה; אמאל איז דער מענטש אליינס נישט מודה, ער איז נאך משקר בפני עצמו. וואס דאן? זיין חבר האט נישט די פראבלעם, האט נישט די יצר הרע, רעד איך שוין יענע זייט, ער וועט עס פארשטיין. יא, נישט שלעכט געווארן, אקעי, א סאך מאל נישט, ווייסטו וואס, נישט נאר איין מאל נישט, זאל עס שוין זיין, אבער נאך אלץ, איך פארשטיי דעם אויס.
יעצט ווען איך גיי צו דעם אנדערן מעשה, וואס דער איד טוט יעדן צופרי: ער שטייט אויף אין דער פרי און ער רודפ’ט מענטשן, ער גייט נישט שלאפן ביינאכט און ער רודפ’ט מענטשן. וואסעווער איט איז [whatever it is], דאס איז זיין דזשאב בעיסיקלי [basically].
און מיך זעט ער אויס משוגע. העלאו? גיי איך צו זיין חבר. לאמיר זאגן, אה, אקעי, ער וועט עס פארשטיין, ווייל ער איז נאך גייענדיג דורך די זעלבע זאך. גיי איך צו זיין חבר — זיין חבר איז דאך א נארמאלער מענטש, ער קען נישט דאך אזא זאך טאקע. זאל זאגן: “זעסטו דיין חבר טוט אזוי? ער האט אים… דארף מען אנזעצן.” ער וועט נישט איין מאל דעי זאך פינקט אזוי, ער האלט אזוי.
קוקט ער אויף מיך ווי א “היומען ביאינג” [human being?], ער הערט, ער ווייסט נישט וואס איך וויל פון אים. ער ווייסט שוין “אזוי גייט די סיסטעם”. דו ביסט קעגן די סיסטעם? “ניין, איך בין נישט קעגן די סיסטעם.” דו זאגסט עפעס א סיסטעם, וואס קומט דא אן סיסטעם? דו זאגסט א בעיה, דער מענטש ער איז דער… לאמיר זאגן ס’איז דא א סיסטעם, איז ער דער “עקזעקיושענער” [executioner] פון די סיסטעם.
חבל, לאמיר שוין זאגן ס’איז דא אזא סיסטעם, יעדער גייט מיט אן אנדערע צייכן פון די סיסטעם, דא אנדערע מצוות וואס מען קען טון. און דו קוקסט אויף דעם מענטש, ער זעט מיך אויס… ער איז נישט פארענטפערט. ווען ער פארענטפערט, ער זאגט: “קוק מער, ווען דו וואלסט געווען אין זיין סיטואציע וואלסטו דיך געפירט ענליך.” מען קען דאך נישט אלץ טענה’ן אז איך וואלט זיך געפירט לגמרי מקומא. איינער זאגט דעיס, הער איך. ווען איך וואלט געהאט אזא גרויסע נסיון פאר איך ווייס וואס ווי יענער, ווער זאגט איך וואלט אפילו דעיס געטון? ווער זאגט ער? קוקט מיך אן ווי עפעס א פאני [funny] מענטש, ווי דו האסט קריטיק אויף די סיסטעם.
דא איז מיין קשיא: וואס גייט דא פאר? ער זאגט ער האט א נסיון, ער זאגט איך בין עפעס א “ניכט” [nichts – גארנישט]. ער קען מסביר זיין אז יענער באקומט אויך געלט, ער באקומט פראצענט פון דעם פון דעם — שקר! פארשטיי איך, ער וויל, ער דארף באצאלן זיין פראצענט. אבער ער האט דאך גארנישט פון דעם, גארנישט האט ער נישט דערפון! און איך כאפ בכלל נישט אז דא איז חל עפעס א שאלה. דא איז דא א שאלה? ווייסטו וואס איז די תשובה? “אויף דא איז דא א שאלה? איך בין געבוירן קענען פארציילן פאליטישע שנארערייען, ס’איז נישט אינטערעסאנט.”
סאו, לאמיר גיין פון א צווייטע זייט פון די מעשה, עניוועי [anyway] עס איז נישט קיין חילוק. סאו. מילא, און איך בין אנגעקומען צו די השגה, דא, דאס האב איך געוואלט ארויסברענגען, איך בין אנגעקומען צו די השגה — אבער איך דערמאן, וואס א איד טרעפט אין דער וועלט דארף ער דאך וויסן אז פון דעם לערנט ער, פריערדיגע וואכן אין שיעור.
דאס איז דאך די נושא וואס אונז לערנען וועגן. וואס לערנט מען דא וועגן? אונז לערנען דאך דעיס, ממש דאס איז וואס די ספרים זאגן. דאס איז דאך וואס זיי רעדן דא א גאנצע צייט, אונז לערנען דאך א גאנצע צייט וועגן די נושא.
דער שורש פון שלעכטע מידות: בלינדקייט
אז נישט נאר דא מידות אין די “סענס” [sense] פון א יצר הרע. דער שורש פון א סאך שלעכטע מידות, אדער אפשר פון אלע, בפרט פון א גרויסן חלק, איז דא בלינדקייט. עפעס א בלינדקייט. נישט א בלינדקייט “קאנצעפטשועל” [conceptual], נישט א בלינדקייט וואס ער פארשטייט נישט אין זיין וואס מען רופט די “דעת עליון”. אין זיין העכערע לעוועל [level] דעת, ער פארשטייט נישט אז מען טאר נישט גנב’נען. ער כאפט נישט אז דאס מיינט דאס.
משל: דער ארכיטעקט און דער קרומער שטיין
און איך האב געזאגט א זעלבע משל פון יעדע ארט פון יעדע חכמה וואס איז דא, רייט? איך פארשטיי אויך באופן קלאר וואס א שיינע משכן איז, וואס א שיינע בילדינג [building] איז, א שטארקע בילדינג איז. אפילו איך קען אריינגיין אין א בית המדרש און זען, אז ס’איז שיין צו נישט שיין. איך בין נישט קיין בלינדער מענטש אין דזשענעראל [general].
אבער ווען איך גיי אדורך זען ווען מען בויעט עס, לאמיר זאגן, מען האלט אינמיטן בויען, און איך זע אים עפעס א שטיין, עפעס א “בים” [beam], וואס זעט מיר אויס קרום אדער גראד. איך האב נישט קיין מושג צו דאס גייט מאכן די אויסזען שיין אדער נישט. דער וואס איז א מבין, דער ארכיטעקט [architect] אדער א בילדער [builder] אדער דיזיינער [designer], איז זיין דזשאב צו פארשטיין דאס. ער זעט אז דאס וואס דו, יצחק, פארשטייסט אויך אז עס דארף אויסקומען א שיינע בית מדרש — דא ליגט די בעיה. אויף דעם שטיין וואס מען האט יעצט געלייגט קרום. דו גאר, דו זעסט נישט דאס דא? אפשר וויל ער עס לייגן דא, איך ווייס, וואס ווייס איך? ניין, דאס גייט עס מאכן קרום.
יא, ווער עס “דיעלט” [deals] מיט מענטשן וואס ווייסן עפעס א זאך בעסער ווי אים, קומט א גאנצע צייט דאס, רייט? דיזיין [design], איך פארשטיי נישט צו דיזיין אזוי גוט, איך ניץ דיזיינערס פאר פארשידענע זאכן, און א סאך מאל ווייזט ער מיר, איך שיק אים עפעס א בילד, ער זאגט: “דאס איז נישט גוט.” פאר וואס? עס זעט מיר אויס זייער שיין. “קענסטו מיר מסביר זיין?” אוקעי, אפשר דארף איך ווערן גענוג… איך ווער א מומחה אויך, איך פראביר צו ווערן א מומחה אויף יענץ. ער פארשטייט, ער זעט אז די בעיה קומט. איך בין אים מודה, שפעטער ווען איך זע די “רעזולט” [result], בין איך מסכים: אה, ער איז גערעכט געווען.
איך האב שוין אויסגעזוכט וואס צו זאגן פאר יענעם: “דו טו דיין דזשאב, איך וועל טון מיין דזשאב, לאמיר זיך נישט אריינמישן.” וואלטן מיר זיך געקענט סתם צוקריגן, און ביז דא וואלט איך נאך געווען גערעכט אויך, איך האב נישט קיין ענין זיך צוקריגן מיט יענעם וואס זאל בלייבן גערעכט.
אבער וואס האט ער וואס איך האב נישט? נישט די רעזולט, נישט די גרויסע “פיקטשער” [picture]. גרויסע פיקטשער איך קען אויך קוקן אויפ’ן רעזולט. די צוויי פיקטשערס זענען…
The Gap Between Theory and Reality: The “Karkavan” and Moral Blindness
Chapter 1: The Frustration of the Expert vs. The Layman
Speaker:
איך בין שטרעסירט [frustrated/stressed] צו ווערן א מומחה אויף יענעס. ער פארשטייט. ער זעט אז די ביי-פראדוקט [byproduct] לויפט נאכאמאל. שפעטער ווען מען ווייסט שוין דעם רעזולטאט, בין איך מסכים, אה, ווער איז גערעכט געווען?
איך האב שוין אויסגעלערנט צו זאגן פאר יענעם: “דו טו דיין דזשאב [job], איך טו מיין דזשאב. לאמיר זיך נישט אויסמישן, מיר וועלן זיך סתם צוקריגן, און דו וועסט זיין גערעכט אויכעט.” איך האב נישט קיין חשק זיך צוקריגן מיט יענעם, און נאכדעם זאל ער בלייבן גערעכט.
אבער וואס האט ער וואס איך האב נישט? נישט דעם רעזולטאט! נישט די גרויסע פיקטשער [big picture]! די גרויסע פיקטשער! איך קען אויך קוקן אויפ’ן רעזולטאט! די צוויי פיקטשערס. מען ווייסט דאך גלייך. דו זעסט אז די גרעפיקס [graphics], דאס איז גוט, דאס איז עקלדיג. דאס האט ער געוואלט. דאס האט ער געארדערט. און דו האסט נישט געוואלט אמת’דיג זיין עס. אדער נישט.
ווייל וואס האט זיך גע’עקשנ’ט אויף דעם מיטל סטעפ [middle step]? ווי מען זאגט: “אויף א נאר ווייזט מען נישט קיין האלבע ארבעט”, יא? און אינמיטן האסטו זיך גע’עקשנ’ט און האסט געהאלטן אז עס גייט אויסקומען בעסער אזוי. ווייל דו פארשטייסט נישט די קאנעקשן [connection], די קאנעקשן פון דעם גרויסן כלל צו די קליינע פרטים.
דא אין דעם קעיס [case] איז “לא תחמוד” [Do not covet] אדער “לא תגנוב” [Do not steal] אדער “לא תרצח” [Do not murder], איך ווייס נישט וועלכע איסור, וואס איז א גרויסער איסור. דאס איז די זאך וואס דו כאפסט נישט. שטימט מיין זאך?
Chapter 2: The Parable of the Karkavan (Shimush Chachamim)
Speaker:
אויב אזוי האט מען אונז געזאגט לעצטע וואך, אז פאר דעם איז זייער וויכטיג צו לערנען די אלע פרטים, צו פראקטיסן [practice], צו וואס מען רופט “שימוש חכמים” [apprenticeship with sages], רייט [right]? אזוי ווי די מעשה פון די קארקעוון [gizzard/gullet] כמעט, רייט? דו קענסט דאך די מעשה, רייט? יא, די וועלט זאגט אז עס איז געווען… נו, וואס איז די מעשה? איך האב הנאה יעדער קען עס. נו, דערצייל עס. קיינער קען עס נישט. קיינער קען עס יא.
עס איז געווען א איד, א ישיבה בחור, איך ווייס, ער האט זיך געלערנט צו זיין א פוסק [halachic decisor] אין יורה דעה. יא, און ער האט געקענט אלע ש”ך’ס [Shach: Siftei Kohen commentary] מיט אלע טורי זהב’ס [Taz commentary] מיט אלע פרי מגדים [Pri Megadim commentary] און אלעס. מען האט אים געזאגט: “אה, דו ביסט גוט, דו וועסט ווערן א רב”.
קומט צו אים א פרוי מיט א שאלה, מיט א פאטשייקע [chicken/poultry]. ער ווייסט נישט, ער ווייסט בכלל נישט. ער זאגט, ער זאגט ראנג [wrong]. זאג מיר ווי די מעשה גייט פונקטליך.
בקיצור, עס איז געקומען א צווייטער רב וואס האט אויך געלערנט, ער האט אויך געמאכט שימוש [practical training]. ער האט געדרייט די שלאכט-הויז [slaughterhouse], ער האט געדרייט ביי רבנים וואס פסק’ענען. ער האט געזען פון וואס מען רעדט. ער ווייסט: “קוק, דאס איז די קארקעוון וואס דער ש”ך רעדט”. ער זאגט: “אה, די הייליגע קארקעוון! דאס איז וואס מען האט גערעדט”. יא, דאס איז די חכמה.
וואס איז דאס? אז דער נישט וויסן פונעם קארקעוון איז תורה? אז מען לערנט וואס דער קארקעוון איז, דארף מען מאכן ברכת התורה [blessing over Torah study]?
רב [Rabbi Yehuda HaNasi] איז געווען 18 חדשים ביי א רועה בקר [cattle herder] זיך צו לערנען מומים [blemishes]. מען האט געמאכט ברכת התורה? אוודאי!
בכורות… מומים… וואס איז א מום עובר [transient blemish], וואס הייסט א דוק [cataract/spot], א מום? יא, אוודאי דארף מען מאכן ברכת התורה, דאס איז אפילו שוין עיקר התורה. ווייל אויף די קל וחומר דארף מען נישט קיין תורה. יעדער איינער, אלע גוים ווייסן “לא תרצח”, “לא תגנוב”, “לא תנאף” [Do not commit adultery], אקעי, מען דארף עס איינמאל הערן, ס’איז פשוט.
אבער כדי צו וויסן אז דאס איז דער קארקעוון, דאס וואס ער לערנט אויס — נישט אויב ס’איז דא א קארקעוון, ער זעט דאך אים יעדע מינוט — [נאר] אויב ס’איז *דער* קארקעוון, איז דאס די הלכה. ער ווייסט דעם קל וחומר, ער האט געפעסט [passed] אלע טעסטס פון די רבנות, ער מוז וויסן אלע פרי מגדים’ס, ס’איז נישט קיין פראבלעם. אבער ער ווייסט נישט אז דאס איז דער קארקעוון.
Chapter 3: Da’as – Connecting the Abstract to the Concrete
Speaker:
הער, דאס איז די עיקר דעת, וואס מען רופט אז “דעת” איז א מחבר [connector]. יא, יעצט פארשטייסטו וואס דער “דעת” נאכדעם איז מחבר. ער ווייזט דיך אז דעם קארקעוון, דאס איז דער הייליגער קארקעוון פון וואס מען האט גערעדט. שטימט?
איז אויב אזוי, טענה איך, דאס איז א הלכה’דיגע דוגמא. אבער טענה איך, אז ביי אונז זענען דא זייער אסאך — אונז זענען נישט צוגעוואוינט — זייער אסאך זאכן וואס אונז זענען צוגעוואוינט אז ס’איז נארמאל, דארף מען לערנען. אדער מען דארף האבן עפעס א שמש, איינער וואס קען עפענען די אויגן אויף אזעלכע זאכן און ווייזן אז ס’איז נישט נארמאל.
האסט א נסיון [test/temptation], ס’איז שווער? נא פראבלעם [no problem], איך בין מוותר, איך פארשטיי מיט אלע יצר הרע’ס. אויב דו האסט נאך נישט קיין יצר הרע בכלל, אויב דו האסט סתם א חוסר דעת [lack of knowledge/awareness], מען דארף טראכטן צי ווען ער איז עובר, צי ס’איז א שוגג [accidental sinner] צי א מזיד [willful sinner] בכלל. ס’איז עפעס אזא חוסר, ס’איז א “שוגג תלמוד עולה זדון” [error arising from negligence in study counts as willful] סיטואציע. פארשטייסטו?
אויב ער איז א תינוק שנשבה [captured child/ignorant due to circumstances], דא איז ער… אויב מען קען אים שוין נישט טענה’ן, אויב ס’איז נישט דא קיינער זאל אים אויסלערנען וואס דער קארקעוון איז.
יא, שטעל דיר פאר, א רב, ער האט געלערנט גאנץ יורה דעה, ער ווייסט נישט וואס איז א “ריאה” [lung]. ער האט נישט קיינעם, ער פארשטייט נישט, ס’איז נישט דא קיינער וואס קען אים ווייזן. ווי זאגט מען, ער גייט מיט’ן שלחן ערוך, ער מאכט עס אויף, ער ווייסט נישט וואס דאס “ריאה” מיינט. ער ווייסט נישט? אקעי, ס’איז א שאלה. אבער דאס לערנט מען אויס. אויב איינער האט געלערנט גאנץ יורה דעה און ער ווייסט נישט וואס איז א “ריאה”, דאס איז וואס מען לערנט, וואס דאס “ריאה” מיינט. דו מיינסט אז דו ווייסט, עס שטעלט זיך ארויס אז דו ווייסט נישט.
אזוי מוז מען זאגן אמת’דיג. ניין, איך מיין נישט ער ווייסט נישט, ער ווייסט יא, אבער אויף דעם שטיקל, אז דאס האט דער פוסק געמיינט, און דאס האט דער רב געמיינט. חס ושלום, זאג נישט אזוי אויף אים. יא יא, איך פארשטיי דעם דזשאוק [joke]. אבער עס איז דאך אמת, איך ווייס דאך נאך די טעאריע, איך ווער נישט נתפעל פון די משל דאך אמאל, רייט? איך ווער נישט נתפעל פון די משל.
Chapter 4: Moral Blindness – Tinok Shenishba or Meizid?
Speaker:
מען דארף עס קענען זען אין די חושים, אין די פועל ממש [actual reality]. איז, אויב איינער ווייסט נישט דאס, קען זיין עס איז אן אונס [unavoidable accident] אפילו. אויב ער האט נישט געהאט קיין רוח, קיינער זאל אים אויסלערנען, ס’איז נישט אפילו נישט א שוגג, נישט א מזיד, עס איז א חסרון ידיעה [lack of knowledge].
אויב מצד שני האט ער געזאלט, וואלט ער געמעגט וויסן, וואלט ער געדארפט וויסן — “שגגת תלמוד עולה זדון”, דיין דזשאב איז צו וויסן אזעלכע זאכן. קענסטו נישט זאגן עס איז נישט אפילו א שוגג, עס איז א מזיד גמור. אמת, א שוגג איז עס נישט. ס’איז נישט קיין שוגג, ס’איז אויך נישט אזא יצירה’דיגע סיטואציע. ס’איז ביידע פון די זאכן. אדער עס איז א מזיד גמור, אדער עס איז אן אונס גמור. א תינוק שנשבה האט נישט געהאט פון וואו צו לערנען, איז ער אן אונס גמור. אבער עפעס אינצווישן איז עס נישט.
יעצט פארוואס איך בין מצד אחד זייער ברוגז אויף דעם מענטש? ווייל אויב וואלט ער געמעגט וויסן איז עס א מזיד גמור. מצד שני, אויב עס קען טאקע זיין אז ער איז א תינוק שנשבה נעבעך, קען איך אפילו נישט רעדן צו אים. אויב איך גיי צו אים און איך זאג אים מוסר, ס’איז נישט שייך צו אים צו רעדן. ווייל מוסר איז א זאך וואס הייבט זיך אן… אפשר דאס איז די אמת’דיגע מוסר, אבער מוסר געווענליך איז א זאך, נאכדעם וואס א מענטש ווייסט שוין, האט ער א יצר הרע, העלפט אים דער מוסר קעגן די יצר הרע. אבער ער האט נישט קיין יצר הרע, ער האט עפעס א בלאקעדזש [blockage], ער זעט נישט.
Chapter 5: The Case of the Institution Builder
Speaker:
ער אין אנדערע… לאמיר… יא, ער איז אנדערע פראימינג [framing] פון דעם מעשה. אנדערע ווערטער, ער קוקט אן דעם מעשה, וואס מען האט גערעדט דאס, מענטשן קענען אנקוקן די זעלבע מעשה מיט אנדערע ברילן, ס’איז אן אנדערע מעשה, רייט? איך קוק אן דעם מעשה, אז דא איז דא א איד וואס דו שטייסט און האקסט אים אויפן קאפ — אזוי זעט מיר עס אויס, נישט בפועל ממש, דאס איז די הייליגע קענסעפּציע [conception] וואס די צדיקים האבן גערעדט.
ניין, ס’איז טאקע, מען קען זען די זעלבע זאך. מען קען זען ווי די גוים קומען זיך צאם אויפן גרעניץ, און איינער זעט א פיקניק [picnic], דער צווייטער זאגט ער זעט מען גרייט זיך צו א מלחמה. ווער איז גערעכט? ווענדט זיך אויף דיינע מושגים, ווענדט זיך וויאזוי דו פארשטייסט וויאזוי צו קאנעקטן [connect] די איידיעס [ideas] מיט די בפועל ממש. אסאך מאל ווייסט מען נישט, ער קען זיין בלינד, ער איז ממש בלינד. ער זעט עס, אבער ער זעט עס נישט. איך זע אז דו שטייסט און האקסט יענעם אויפן קאפ, און ער זעט אז ער טוט זיין דזשאב.
ווייסט וואס ער מיינט? איך ווייס וואס ער מיינט, אבער איך וויל נישט זאגן די דוגמא ווייל ער קען זיין ברוגז אויף מיר. ער מיינט אז ער איז עוסק דא אין דעם ענין פון…
יא, ער מיינט אז ער מאכט דא א גוטע ישיבה, אקעי? און די מחלוקת צווישן מיר און אים איז נישט צי מען זאל זיין א גוטער מענטש אדער א שלעכטער מענטש. די מחלוקת איז נישט צי… צי זיין פערציג יאר ביי זיך אדער פופציג פראצענט אויף די אנדערע זייט פונעם מאס. ניין, דאס איז די מחלוקת. די מחלוקת איז וואס ער טוט. פירוש המילים, פירוש המעשה. זיין מעשה און זיין קאפ און וואס ער טוט איז בלינד בכלל צו זען אז עפעס אנדערש איז. ער איז עוסק דא אין אויפבויען א נאמען פון א ישיבה.
יעצט קען מען טענה’ן אז דאס איז א גוטע זאך אדער א שלעכטע זאך. איך קען זאגן ס’איז א שלעכטע זאך ווייל מען דארף טון לשמה [for the sake of Heaven]. ווען דאס מיינט אז איך זאג אים… ווען איך זאג אים “דו ביסט עוסק נאר אין דעם נאמען פון א ישיבה”, דאס איז שלא לשמה, זאגט ער מיר: “נו, און? דו ביסט דא אלעס לשמה?”. ער האט דאך רעכט! טו נישט שלא לשמה, יא?
ר’ שלמה’ן [R’ Shlomo], איז געקומען א איד און געוויינט, יא? ס’איז געקומען א איד און ער האט געזאגט אז ער מיינט עס נאר אכציג פראצענט לשם שמים. האט ר’ שלמה געזאגט: “אקעי, פליז [please] אויפהערן די אנדערע צוואנציג פראצענט אויך צו טון לשם שמים”. לשם שמים טוט מען נישט. מען דארף טון, אקעי? טו שלא לשם שמים.
דאס איז נישט מיין טענה. דו כאפסט וואס איך זאג? אן אקטיווע זאך.
אמת, קען זיין.
ניין, ניין, איין מינוט. ניין, ניין, דאס זאג איך. דאס איז נישט מיין שאלה. דאס איז אגב נישט אינגאנצן אמת, איך מיין נישט דעם דוגמא. וועיט, וועיט, וועיט [wait, wait, wait]. ניין, ניין. לאמיך טרייען אויסצוקלערן צו זען וואס די שאלה איז, און נאכדעם וואס איך זאג.
Chapter 6: Legitimate Style Differences vs. Objective Flaws
Speaker:
וואס איך זאג איז אז אונז האבן נישט קיין מחלוקה צי מען קען זיין בעסער. דאס אלעמאל קען מען זיין. דאס איז נישט די נושא. אזוי ווי דו ווילסט רעדן וועגן דעם משל פון די צוויי דעזיינס [designs], יא?
ס’איז יא אדער ניין, ס’איז נישט קיין ספעקטרום [spectrum].
אמאל איז די שאלה פון יא אדער ניין. דאס איז א יא-ניין זאך. יא, ניין! געפינט מיך. ס’לאמיר טרייען.
אויב ס’איז דא יא, ניין, ס’איז דא א שאלה, איך ווייס אויך נישט דעם תירוץ. אבער איך רעד נישט פון דער שאלה. איך קוק אויף די יא, ניין.
ס’לאמיר פארשטיין. לאמיר דאס ארויסברענגען. קודם כל ס’וועט קומען א דריטער און מאכן נאך א שענערע דיזיין. קודם כל ס’איז דא א זאך אזוינע. ס’איז דא צוויי גדורים אין דעם, צוויי מעשיות וואס קענען האבן געשען.
דא אמאל ס’איז דא צוויי וועגן וויאזוי צו מאכן א דיזיין. ס’איז נישט נאר דא איין וועג פון מאכן א בית המדרש, צו מאכן איין דיזיין. ס’איז דא סאך וועגן. מענטשן קענען האבן אפּיניענס [opinions], ער האלט אז דאס איז די שענערע וועג, אבער ביידע זענען שיין. דאס איז נישט די פראבלעם, איך האב נישט קיין פראבלעם מיט דענס [that]. דאס איז נישט מיין נושא.
אויב דענס איז דומה צום מן-המשל, לאמיר טראכטן, אבער דאס איז נישט מיין איידיע [idea]. מיין איידיע איז ווען איך רעד בתור נישט מבין, דאס איז דא א יא, א ניין, צי ביסטו א מבין אדער נישט א מבין. צוויי מבינים, צוויי ארכיטעקטס [architects], ביידע דיזיינערס בית המדרש. יענער זאגט, יעדער איינער זאגט פאר דעם צווייטן אז ס’איז עקלדיג. דאס איז פשוט, ס’איז דא א ביזנעס [business]. נאו פראבלעם [no problem].
אבער, ביידע פון זיי איז נישט עקלדיג אזוי ווי דאס וואס איך וואלט דיזיינט. איך, אן עם הארץ, איך בין נישט קיין דיזיינער. פאר וואס? ווייל מיין דיזיין וואלט געווען פסול לכל הדעות. לכל הדעות. אנדערע ווערטער, לאמיר זאגן ס’וואלט געווען א סתירה פון צוויי דעות. ס’איז דא צוויי וועגן, א חכם האט געקומען און געזאגט, יא, ס’איז דא צוויי וועגן פון דיזיינען אזא זאך, אבער יעדער איינער האט געזאגט א הלכה. דו האסט סתם צוזאמענגעמישט אלעס. דאס שטימט נישט מיט קיינעם נישט.
אדער דו מיינסט אז ס’איז שיינער, אבער אפילו וואס דו ווייסט נישט ארויסצוגעבן וואס דו ווילסט אליינס. איך קען גיין צום דיזיינער און זאגן: “קוקסט דא צו די שידענע סטיילס [styles]? איך וויל דעם סטייל! דעם סטייל א לעגיטימע, ביי יעדן לעוול [level] ס’איז א לעגיטימע בחירה. קענסטו זאגן, יענער איז א ביסל שענער, איך האב נישט קיין געלט צו יענעם סטייל, איך וויל אזא סטייל. מאך עס א שיינע פון דעם סטייל.”
וואס איך זאג, אז וואס איך וואלט געמאכט פערזענליך, איך בתור אומדיזיינער, וואלט געווען עקלדיג לויט אלע סטיילס. ס’וואלט געווען א ביסל, ס’וואלט געווען עפעס פינקט אפּ, הייסט איך קען אמאל זען איינער, איך ווייס נישט וועלכע סארט דיזיינער, און קוקן דערויף. איינער האלט זיך א דיזיינער, אבער אלע מאל וואס ס’איז א ביסל צו גראב דער בים [beam] און א ביסל צו דין די סטעפּס [steps], איך ווייס נישט, עפעס שטימט נישט. ס’איז שווער אפילו מגדיר זיין וואס שטימט נישט, אן עקספּערט [expert] קען דיר זאגן וואס שטימט נישט. אבער יעדער איינער קען זען אז עס שטימט נישט.
דאס וואס איך זאג אין א נמשל, וואס איך וויל זאגן, אז ס’איז דא מענטשן, פלעצער וואס…
מיינט דאס, וואס זאגט מען תנאי? “שיהא לשם שמים”. דאס וויל איך ארויסברענגען. ער איז טאקע אזא מעשה, ער טוט, ער איז… לאמיר דיר זאגן א דוגמה.
שטעל דיר פאר איך רעד בופן אז איך בין גערעכט, אוקעי? אמאל איז יענער גערעכט. לאמיר רעדן בופן אז איך בין גערעכט. איך רעד דא א טעאריע, יא? ער האלט אז ער האט אויסגעקענט אויפבויען זיין ישיבה, און ער מיינט אז איך רעד אין יענע מעשה. איך זאג: “ווער האט דיר געגעבן די רעכט צו די אריות?”
The Blindness of Good Intentions: A Nimshal Regarding Moral Perception
Speaker: Yitzchok
דער נמשל: די ישיבה און די רעפוטאציע
אין א נמשל וויל איך זאגן, אז די צוויי פלעצער וואס… איך מיין דער וואס זאל איך זאגן? מיין טענה איז נישט אז ער טוט נישט לשם שמים [for the sake of Heaven], דאס וויל איך ארויסברענגען. ער איז טאקע אזא מעשה, ער טוט… לאמיר טרייען צו זאגן דעם דוגמא. שטעל דיר פאר אז איך רעד ביי אן אופן וואס איך בין גערעכט, אוקעי? אמאל איז יענער גערעכט. לאמיר רעדן ביי אן אופן וואס איך בין גערעכט.
ער האט א טעאריע, ער האלט אז ער איז עוסק אין אויפבויען זיין ישיבה, און ער מיינט אז איך רעד אין יענער מעשה. איך זאג: “ווער האט דיר געגעבן די רעכט צו דאגה’ן פאר די רום פון א ישיבה?” די דאגה איז נאר לשם שמים. איך ווייס, נעם יעדן מרא דאתרא [local rabbi/authority], ער טוט דאך אלעס לשם שמים. ער איז הונדערט פראצענט גערעכט ווען ער ענטפערט מיר, אז דאס איז שטותים. קודם כל, לשמה [purely for the sake of Heaven] טוט קיינער נישט. ווייל זיך פיל פונקט אזוי מיט אמאל ער זאל זיין לשמה, אפשר איך קען זיין לשמה? לאו קיימת אזא. לשם שמים טוט קיינער נישט, ס’איז שטותים. אבער איך וויל ענק פארשטיין וואס איך מיין.
צווייטנס, ער מיט זיך, ער איז אפילו גערעכט אז ער דארף דאגה’ן פאר די נאמען פון זיין ישיבה. פארט פון אונז לעבן צווישן מענטשן, ער טאר נישט האבן קיין שלעכטע [reputation], ער זאגט… און לעבן א שלעכט לעבן אונזער. ער זאגט, “איך אויך נישט וועלן.” ער איז גערעכט, עס איז נישט מיין טענה מיט אים. איך האב נישט קיין וויכוח מיט אים אז א ישיבה דארף האבן א גוטן נאמען.
וואס דען דארף ער האבן? ער דארף הייסן דער נאַר [the fool]. איך ווייס מ’זאל זיך מוסר נפש זיין, ס’דא אזעלכע צדיקים אפשר וואס זענען זיך מוסר נפש הייסן דער נאַר און העלפן יעדן. אוקעי, ער העלפט נישט צו עמיצן קיינעם נישט. אז דאס איז נישט מיין נושא. דאס איז נישט מיין פראבלעם וואס איך האב מיט דעם מענטש. אויב דאס איז מיין פראבלעם, אגענט, קען מען דן זיין. ס’דא א לימיט. אזויפיל דאגה’ן פאר זיך און אינגאנצן נישט פאר יענעם, איז ממש רשעות. אבער ערגעץ אינדערצווישן איז נארמאל. עס איז נאך א בינוני דפחות. אוקעי, נישט קיין צדיק גמור, ער איז א בינוני. איך קען נישט האבן קיין טענה אויף מיין חבר וואס ער איז א בינוני.
דער “האמער” משל: איגנארירן די נייע מוסר’דיגע שאלה
וואס איך וויל טענה’ן איז עפעס אנדערש. דאס איז וואס איך אידענטיפיי א געוויסע מיסקאמיוניקעישן [miscommunication] צווישן מיך און אים. ער מיינט אז דאס זאג איך. אויב דאס וואלט ער געזאגט, וואלט איך פארשטאנען אז ער איז גערעכט. נישט אז ער איז גערעכט, אבער איך פארשטיי אים. ס’איז א לעגיטימע דעבאטע. אבער דא זאגט ער: “מ’קען זיין בעסער? נאו פראבלעם, קענסטו זיין בעסער, ביזדערווייל האב איך דאס.” האט ער געזאגט: “אין בעיה, דו מאך די בעסערע ישיבה, ביזדערווייל דאס איז דאס וואס איך האב.”
אקעי, ניין, וואס איך זאג איז עפעס אנדערש. וואס שטערט מיר, וואס איך אידענטיפיי אין אזעלכע סארט קעיסעס [cases] איז, אז דער איד אידענטיפייט בכלל נישט אז אויב דו האלטס אז מיין דוגמא איז ראנג, ער טראכט פון אנדערע דוגמאות, ס’איז נישט דא אנדערע דוגמאות. ער אידענטיפייד בכלל נישט דא א מאראלישע שאלה, פון די סארט שאלה וואס איך קער וועגן.
מיין שאלה איז נישט אויב מ’דארף טון אדער נישט. מיין שאלה איז אז למשל א געוויסע זאך וואס ער טוט איז, למשל, צו שטיין אויפ’ן קאפ פון דריי אידן און זיי האקן מיט א האמער, דריי אידן אינדערפרי. ער דארף אפשר א ריזן [reason] אזוי אויפצושטיין צו שחרית, דארף מען האקן מיט א האמער — נאו פראבלעם. אבער דו פארשטייסט אז דעמאלטס האט זיך שוין א שאלה. האקן מיט א האמער איז א נייע שאלה, א שאלה פון חובל בחבירו [injuring one’s fellow], איך ווייס וואס, ס’איז דא א שאלה אין דעם.
קען זיין אז מען דארף, קען זיין אז פאר חינוך מעג מען, קען זיין אז פאר א גוטן נאמען פון די ישיבה מעג מען — אבער ס’איז אן אנדערע שאלה. די שאלה איז נישט אז דו דאגסט זיך פאר דיין נאמען; די שאלה איז אז דא איז א נוסף פון חובל [injuring], ס’איז א נייע סוגיא [topic]. דארף מען לערנען הלכות חובל בחבירו, וויאזוי ווילסטו די הלכה זאל פונקטליך זיין? אפשר מעג מען יא, אפשר מעג מען נישט, נאו פראבלעם. אבער ער קומט צוריק מיט א ביאור אז ער מעג יא — אבער ס’האט זיך אנגעהויבן א שאלה!
וואס איך זעה מיט דעם מענטש איז… איך רעד נאכדעם מיט’ן טרעפן דעם נמשל אויף זיך, יא, ס’איז קיין חכמה צו האקן אויף יענעם. אבער וואס איך זעה דא איז, אז ער רעדט, קיינמאל אין זיין לעבן נישט געטראכט פון יענע שאלה. ער טראכט נישט פון דעם, ווייל זיין מעשה איז עפעס אנדערש, זיין פשט איז עפעס אנדערש. דא גייט נישט פאר א נוסף דא. ער קוקט אויף זיך, ער זעהט נישט איינעם וואס האקט יענעם אויפ’ן קאפ.
ווען ס’איז א נמשל איז קלאר, אבער דער נמשל איז נישט קלאר, ווייל “איך האק אים אויפ’ן קאפ? איך טו עפעס אנדערש!” ניין, דו האקסט יענעם אויפ’ן קאפ, ס’איז דאס די פאקט צו האקן יענעם אויפ’ן קאפ. הייבט זיך אן א רייע שאלות. ס’האט זיך אבער נאך נישט אנגעהויבן די שאלה. דו האסט א גרויסן נסיון, דו האסט א גרויסן כעס אויף אים, ווילסטו אים האקן אויפ’ן קאפ?
דער פאראדאקס: פיינע מידות קעגן בלינדע אכזריות
איך האלט גראדע אז דאס האקן אויפ’ן קאפ, רוב מענטשן האבן נישט אפילו אינסטינקטיוו די רשעות עס צו טון. איך האלט נישט אז רוב מענטשן זענען אזעלכע רשעים, אפילו מיט אלע נגיעות. אבער איך זאג, שטעל דיר פאר אז כדי צו האבן א גוטע נאמען אין די ישיבה, צו וואטעווער [whatever] עס איז, דארף מען האקן א פאר בחורים אויפ’ן קאפ, און זיי זאלן גיין אין האספיטאל — נישט חס ושלום שטארבן, נאר אין האספיטאל פאר א פאר וואכן.
ס’איז מעגליך, ס’איז נישט מופרך במציאות אזא סארט קעיס. דעם מענטש וואס איך רעד וועגן, ער וואלט דאס נישט געקענט טון. די ישיבה וואלט אונטערגעגאנגען, זי וואלט טאקע אונטערגעגאנגען, ווייל ער קען זיך נישט ברענגען צו זיין אזא רשע. אפשר איז דא א מצוה, אמאל איז דא א רעגירונג, יא ס’איז דא מצוות, ס’איז דא מצוות פון געבן מלקות [lashes], איך ווייס וואס, איך רעד דא. אז ס’איז דא אזא זאך אז די תורה הייסט שלאגן 39 קלעפ פאר איינעם, יענער מענטש וואלט עס נישט געקענט טון. אפילו ווען די מדריי תמידית, אלע רבנות הענד האבן געזאגט אז מען דארף עס טון, ער וואלט עס נישט געקענט. ער איז אן איידעלער.
סאו [so], פארוואס טוט ער דעיס? ווייל ער כאפט נישט אז דעיס איז וואס ער טוט. דעיס וואס איך זעה, ער כאפט נישט, מען זאגט אים עפעס אנדערש. אזוי ווי איך זאג פריער, מענטשן זענען מפרש וואס ער הערט, זיי קענען זיך נישט הערן א נייע זאך. און דער מפרש: “אה, די מיינסט דאך גוט, וויל זיין מער לשמה.” אקעי, איך וויל ארבעטן דערויף ראשונה. נישט דאס איז דער נושא.
איך פארצייל דיר א נייע מעשה. דו האסט נישט קיינמאל געזען די מעשה. די מעשה וואס איך פארצייל דיר איז אז דו ביסט נוהג יעדן אינדערפרי צו האקן דריי מענטשן אויפ’ן קאפ. דו האסט קיינמאל נישט געוויסט אז דאס איז דאס. פארוואס האסטו נישט געוויסט? אזוי ווי אין דער משל. אזוי ווי איך ווייס נישט אז ווען איך לייג די beam [structural beam] דא, מאך איך א קריבה בית מדרש [forbidden proximity/enclosure]. איך מיין אז איך מאך א beam. ביסט גערעכט, דו קענסט בעסער פון מיך. איך טענה נישט אז דו קענסט בעסער. איך קען בכלל נישט. עס איז יא א נייע שאלה.
און within [within] די נייע סוגיא קען זיין מענטשן וואס קענען בעסער און וואס קענען ווייניגער. אבער די וואס פלאַכטן נישט אין די פרשה — איך, בתוך די זאך, אבער איך פלאַכט נישט אין די פרשה. דאס איז וואס איך מאך א beam.
די שוועריקייט פון איבערגעבן נייע מושגים
אסאך מאל מענטשן מאכן המצאות, עס איז שווער אמאל צו כאפן א מומחה, יא? לאמיר זאגן, וויסט, איך האב שוין געזאגט די משל דא פריער, יא? איך לערן something [something]. לאמיר זאגן, איך האלט זיך א מומחה אויף א געוויסע סוגיא, אויף א געוויסע ענין און איך פארשטיי עפעס א געוויסע חלק אין די תורה אדער חכמה, יא? ער קומט פאר א מענטש און ער דינגט זיך מיט מיך, יא? מיר פארשטייען, יא?
יעצט, איך בין נישט קיין וואנאבי [wannabe] צו מיינען אז מיינע אפיניאנס [opinions], מיינע שיטות, זענען הונדערט פראצענט אמת. עס איז דא פונקט אזוי חכמים וואס זאגן אזוי גרויסע חכמים, יעדע סוגיא פון די וועלט קען מען טרעפן איינער וואס איז נאך אזוי קלוג ווי מיך, און ער זאגט פארקערט. אבער אסאך מאל פיל איך אז עס קומט איינער צו מיך און ער קומט מיט דער טענה: “דו ביסט עפעס גערעכט, און די צווייטע חכם גדול כמוך זאגט פונקט פארקערט.” יא, אבער די וועג וואס דו זאגסט עס איז טאטאלי שטותים. דאס וואס דו זאגסט קען מען זאגן. איך בין מסכים. איך וועל דיך אויסלערנען וויאזוי דו זאגסט אויף א בעסערע וועג, אדער א צווייטער וועט דיך אויסלערנען. ביז דערווייל דו דארפסט האבן עפעס צו לערנען מיט מיך, לכל הפחות אפילו אז מיינע גאנצע שיטה איז נישט גערעכט, דו קענסט זיך לערנען וויאזוי די וועג דו זאגסט עס, אדער די סארט ארגומענט וואס דו מאכסט, די סארט המצאה איז טאטאלי שטותים. ס’הייבט זיך נישט אן. ס’איז נישט איינס פלאס איינס וואס די שטותים וועג פון זאגן וואס א שיטה וואלט אויסגעזען אזוי.
אמת, אבער דו ביסט נישט יענץ. עס איז דא modern art [modern art], אבער דו האסט modern art וואס ער האלט אזוי צו מאכן scribbles [scribbles] ווי קינדער, דאס איז נישט אמת. הפליא פושע תועה אדער שטותה איז נישט קיין חילוק, קען אומגיין אלס די שטותים, איז נישט די זעלבע ווי די קינדער, ווי די קינדער מאכן. עפעס פארשטייט ער, די קינדער מאכן קינדערישע ארט, ער מאכט חכמה’דיגע ארט. אז איינער אנדערש זאגט אז די גאנצע חכמה איז שטותים, קען זיין, אבער עס איז נאכאלס נישט די זעלבע גדר. דו פארשטייסט?
איך האב געגעבן א שיעור דערוועגן, איך דענק שוין נישט וועלכע שיעור עס איז געווען, איך האב געגעבן עפעס קעגן modern art, אבער… ניין, ווארט, איך דענק שוין נישט. אבער דו פארשטייסט דעם נקודה. Right, right, דאס איז א גוטע המחשבה פאר דאס וואס מיר פרובירן דא צו רעדן, אז דו טוסט זאכן אין מדות [character traits], אין ethics [ethics], צו זיין א גוטער מענטש. איך זעה אז עס רייצט זיך מענטשן און מען דארף זוכן ביי זיך ווי עס זענען דא אזעלכע זאכן.
די לייזונג: ידיעה איבער זעלבסט-באוואוסטזיין
ס’איז נישט קיין self-awareness [self-awareness] שאלה. ניין, ס’איז נישט קיין שאלה פון self-awareness. Self-awareness איז אויך א צו גרינגע סעלושן [solution]. איז דא א וועג צו פיקסן blind spots [blind spots]? יא, איך מיין אזוי. איך מיין אז עס איז דא א וועג. איך האב געגעבן לעצטע וואך ביי ניסן די גמרא. זאגט ער, אז א מענטש קען אנקומען צו א גוטע פלאץ. יעדער מענטש האט זיך זיין blind spot. נישט self-awareness. איך פיל אז blind spot איז א גוט ווארט פאר דעם, אבער עס איז נישט גענוג גוט, ווייל עס מאכט נישט טראכטן פון עפעס אנדערש ווי self-awareness.
איך כאפ נישט. ניין, ס’איז נישט קיין subjective [subjective]. ס’איז נישט פשט אז דו זעהסט נישט וואס דו טוסט פאר יענעם, ס’איז absorbed [absorbed] אין דיר. דאס איז א וועג וואס מען קען עס אפשר ארויסברענגען, אבער עס איז פשוט… איך מיין אסאך מאל, איך וועל זאגן, איך מיין אסאך מאל פעלט ידיעה. Literally [literally] ידיעה [knowledge]. In the sense… יא, אבער ווען ער זאגט מענטשן זענען זייער bad at learning new things [bad at learning new things], אזוי ווי מיר האבן אנגעהויבן דעם שיעור. מענטשן האבן זייער ליב צו הערן וואס מען האט געזאגט נאכאמאל. פארוואס דארף מען חזרה? יעדער וואך חסידות הערסטו די זעלבע זאך נאכאמאל. פארוואס זאגסטו אים נישט: “איך ווייס שוין, ער זאגט שוין עפעס א נייע זאך?”
איך גיי אסאך מאל… איך האב אזא זאך, איך גיי אסאך מאל צו מענטשן וואס זאגן… ניין, איך זאג אפילו עס שאדט, עס זענען דא מענטשן וואס איך גיי צו שיעורים אין אזעלכע זאכן אין מדרש, אויב עס איז איינער וואס זאגט א טייטש אויף די פרשה, אפילו ער זאגט עס נאכאמאל, אמווייניגסטנס איז דא אפילו א פאלשע פשט, א נייע פשט. איך האב נאכקיינמאל נישט געהערט דעם פאלשן פשט. איינער זאגט, נאר ער איז מעורר… איך ווייס שוין מער ווייניגער אלע התעוררות… עס איז נישט אינטערעסאנט! נו פראבלעם! אלעס געהערט שוין! אמאל איז דא א מענטש וואס איז מחדש אן ענין, קומט פאר א גאסט, ער האט א funny [funny] וועג וויאזוי ארויסצוברענגען דעם ענין. איי, גוט! איך האב דאס ליב צו הערן. אקעי, וואס מיינסטו צו זאגן? ער מיינט דעם אנדערן אַספּעקט [aspect], אגב?
איך בין אזא סארט מענטש וואס האט זיך שטענדיג מחדש געווען און איז עורר פון נייע זאכן, אבער דאס זאלסטו מיר מפרש זיין, ער מיינט דא מיט נקודת החידוש, אז ווען איינער זאגט אז ער הערט עס נישט, איז דאס פיל טיפער ווי ער זאגט. נישט ווייל ער האט א גוטן אויער, נישט ווייל ער האט נישט קיין self-awareness, נאר ווייל ער האט נישט קיין תפיסת הדברים אויף אן עצה. ווייל ער האלט נישט ביים לערנען. ווייל ער האלט נישט… עס איז שווער צו לערנען.
ווייל חז”ל זאגן דאך יא, נישט וואס ער זאגט, ווייסטו וואס עס איז יא, מען קאבט זיך אויך. ער זאגט: “ווייסט וואס איך וועל טרייען צו בעסער ווערן?” אבער ער טוט נישט גארנישט. פארוואס וויל ער נישט בעסער ווערן? איך מיין אז אין דעם סארט קעיס איז געווענטליך קיינמאל נישט. איך זאג נישט קיינמאל נישט. עס איז דא וועגן ווי מען דארף צו טראכטן, מען דארף פארשטיין די כמות וועגן ווי די מענטשן לערנען זיך. “ניין ניין” איז נישטא. מען דארף א משוגענער זיין. א מענטש דארף, עס איז דא א ריזן [reason] פארוואס מענטשן האבן זייערע מושגים, זייערע conceptions [conceptions] ווי מען זאגט, און ער לעבט מיט דעם. עס דארף א משוגענער זיין ווען יעדן טאג גייט ער ווערן א נייער מענטש.
די וויכטיקייט פון ברייטע הלכה לערנונג
אוודאי מען דארף הערן פון איינער וואס איז ראוי צו הערן פון אים, וואס עס איז אמונת חכמים וכו’. למשל ער זאגט אזוי, מען לערנט די תורה איז א גוטע זאך. ווייל אסאך מאל אונז לערנען חומש, אדער אונז לערנען הלכה, פארדעם איז גוט צו לערנען אסאך הלכות. מען לערנט נאר די צוויי דריי הלכות וואס מען ווייסט שוין איז נישט אינטערעסאנט. אויב מען לערנט דארט די גאנצע רמב”ם, דאס עדווערטייזט פונעם רמב”ם שבועות, אויב מען לערנט דארט אדורך אלע הלכות, הייבט מען אן צו זען אסאך זאכן וואס מען האט נישט געכאפט אז עס איז דא א נושא בכלל.
ס’איז אינטערעסאנט, ווער ס’לערנט אסאך הלכה, נישט ער קייט איבער נאכאמאל וועלכע זייט צו לייגן די חנוכה לעכט. ער לערנט גאנצע הלכות טוען ונטען [claims and pleas/litigation], איך ווייס, אזא זאך, ער לערנט פשוט, ער לערנט אינדערהיים ביי מען אפילו דעם שלחן ערוך, ער לערנט די מפרשים, ער וויל דאך ווערן א למדן. הייבט ער אן צו זען אז עס איז דא אלע מיני זאכן וואס… וואה עס איז דא אבסורד זאכן אויף די וועלט. עס איז אויך די ידיעה וועגן ווי די וועלט ארבעט, right? איך האב נישט משפט דארט וועגן ווי די life works [life works]. און אויך תורה דין, אבן העזר, חושן משפט אלע. און אויך אורח חיים. יא, הייבט ער אן צו זען אלע מיני זאכן.
אונז האבן געלערנט… איך קען נישט גיין נאך די גמרא. אונז האבן געלערנט דעם וועלכעס איז דא אמאל ס’איז דא וועגן ווי ס’איז דא א גוטע חברה און א שלעכטע חברה, דאס קען מען זיך כאפן.
קען מען דא יעצט כאפן? אה, ס’איז דא מענטשן וואס זענען מיין גוטע חברים, ס’איז דא מענטשן וואס ווייסן נישט ווי ס’איז דא א גוטע חברה, עס איז עפעס צומישט וואס די טאטש חברה שאפט. וכל שכן וכל שכן…
The Root of Interpersonal Failure: Stupidity (Tipshus) vs. Wickedness (Rishus)
Instructor:
אויך די אור החיים, אבן העזר [Even HaEzer: section of the Code of Jewish Law regarding marriage/divorce], איך האב מיין אלע, אויך די אור החיים.
יא, היינט קען מען זען אלע מיני זאכן, יא? אונז האבן געלערנט — איך קען נישט געבן נאך די גמרא — אונז האבן געלערנט “הלכות דעות” [Laws of Character Traits/Mindsets], זענען דא וועגן ווי אזוי צו זיין א גוטע חבר און א שלעכטע חבר. דאס קען מען זיך כאפן.
איך קען יעצט כאפן, אה, ס’דא מענטשן וואס זענען א גוטע חבר, ס’דא מענטשן וואס ווייסן נישט ווי אזוי צו זיין א גוטע חבר. עס איז עפעס פארמישט וואס די טייטש “חבר’שאפט” איז. וכולי וכולי. ס’דא טאקע אסאך אזעלכע זאכן ווען מ’לערנט אסאך, אויב מ’לערנט נישט… און ס’דא מענטשן וואס זענען מיט דעם מסביר, זאגט מען אביסל אויסצולערנען, אבער דאס איז אויף די bad way [שלעכטע וועג], נישט חס ושלום אן עבירה זאך. אבער מ’לאזט זיך א ביסל, מ’דארף זיך שלאָגן א גאנצן טאג, מיט דעם דאך א דעה האמת, אויך דעם דאך שוין מיט וועמען מ’שיקט, יעדן טאג אן אנדערע דעה, אן אנדערע מענטש, דאס מעג מען.
פאלשע דיאגנאזע: מאנגל אין באוואוסטזיין קעגן רוחניות’דיגע קאמף
אבער וואס איך וויל ארויסברענגען נאר: איך מיין אז ס’איז יא דא אזא זאך, ס’דא זייער אסאך סוגיות וואס אונז כאפן מכלל נישט אז אין זיי איז חל די נושא. אין א געוויסן דרגא וואס איך האב, איך בין אן ערנסטער מענטש, לאמיר זאגן, אסאך מענטשן זענען ערנסטע מענטשן, וואס ער האלט, וואס ער פארשטייט, טוט ער; ער האט א ריר נישט געטאן מיט דעם מעשה.
איך פיל אז אונז זענען זייער used [געוואוינט] צו מפרש זיין אלעס בדרך פון נסיונות [spiritual tests], בדרך פון “ס’איז שווער”. ס’איז פאר א מענטש וואס ס’איז שווער? ס’איז נישט שווער, ס’איז גראדע גרינג. וואס איז שווער? איך טויש די שוועריקייט אויף עפעס אנדערש. וואס איז שווער איז צו טראכטן. וואס איז שווער איז צו כאפן.
אז וואס האב איך געזאגט לעצטע וואך? אויב דו רעדסט מיט דיין זון אויף אזא אופן, ביסטו א גערעגטער… צייגט [shows anger]. For no reason [פאר קיין שום סיבה], וואס דארפסטו רעדן אזוי? ער כאפט נישט. אה, “ער האט זיך אויפגערעגט” — ס’איז נישט קיין גוטע תירוץ.
“ער האט זיך אויפגערעגט” איז א תירוץ אז איינער איז א מענטש וואס האט ממש אן anger problem [פראבלעם מיט כעס], ער רעגט זיך אויף יעדן טאג — דעמאלטס פארשטייט מען שוין, ס’איז נישט קיין anyway, ס’איז נישט די פראבלעם. אבער דו ביסט נישט אזא כעסן! אין בית המדרש האלטסטו זיך גאנץ גוט אהיים. ס’איז נישט די סארט פראבלעם. האסט נישט קיין פראבלעם מיט מידת הכעס וואס דו קענסט זיך נישט באהערשן, ס’איז בכלל נישט אמת.
רוב מענטשן, ווען מ’גייט צו א חבר און מ’זאגט אים ער זאל זיך מוסר’ן וועגן כעס, דארף ער כאפן אז דאס רעדט נישט פון רוב מענטשן. ס’דא א פאר מענטשן וואס זיי דארפן טאקע יענע מוסר. רוב מענטשן האבן נישט דעם פראבלעם, אויף וועלכע impulse [דראנג] ער וועט אין א געוויסע סיטואציע האלטן זיך אין רעגן, און האלטן אין רעגט פון מענטשן. און מ’זאגט אים, מ’זאגט אים: “יא, איך דארף ארבעטן אויף מיין כעס.”
ניין! דו דארפסט נישט ארבעטן אויף דיין כעס. איך דארף start’ן [אנהייבן] צו כאפן וואס גייט דא פאר. אסאך מענטשן כאפן נישט זייער אייגענע power [כוח/השפעה] אין סיטואציעס.
די כוח פון “נאר א וויץ”
אזוי ווי מיך. אסאך מאל מענטשן כאפן נישט אייגענע weaknesses [שוואכקייטן] אין סיטואציעס, אלע מיני זאכן. ער כאפט נישט וואס זיין job [תפקיד], וואס ער איז. און אים זאגן… קודם כל, אויב ער איז אפן צו הערן, עס אים זאגן, ער זאל הערן.
דו ווייסט אז אדער אסאך מאל מענטשן הערן נישט גענוג געווענליכע experience [ערפארונג], right? ער כאפט אז… אה… ער האט געזאגט עפעס א joke [וויץ], איז נארמאל יענער געגאנגען אין די קרוב דעמאלטס וואס ער… האט מחלל שבת געווען. אדער פארקערט, ער האט אנגעהויבן היטן שבת.
אה, אה, so… ס’איז נישט קיין joke anymore [מער נישט קיין וויץ], right? מ’האלט נאך א joke! און דארף זיך אנהייבן צו לערנען וועלכע joke ס’איז גוט צו זאגן, אויף פאר וועמען און וועלכע וועג. דאס איז נישט קיין “התגברות אויף א ניסיון” [overcoming a temptation], דאס איז דאך פשוט א נייע ידיעה וואס ער האט געהערט. אה, ער כאפט יעצט אז ער זאגט נישט… ער איז נישט קיין “לץ”, ער איז נישט קיין איינער וואס זאגט jokes. ער איז איינער וואס… sometimes [אמאל] מאכט ער מענטשן אויפהערן מחלל שבת זיין אדער אנהייבן היטן שבת.
דאס איז א נייע מעשה, א נייע פירוש אויף די מעשה וואס ער טוט. און ער גייט פון אים צו זאגן אז ער זאל זיך שרעקן, ער הייבט אים צו זאגן אז יעדע זאך איז שרעקעדיג. איך ווייס נישט, איך זאג נאר אז דאס… ס’איז complicated [קאמפליצירט], ס’איז נישט שרעקעדיג. ס’איז never ending [אן א סוף].
“רשעות” קעגן “טיפשות”
אקעי, אז אויף דעם agree [שטימען]… איך ווייס, איך האב דיך שוין פאר דעם מוזן געכאפן. אבער דער פאקט איז אז דער hiccup [שטערונג], אקעי, דאס איז א פראבלעם. מען קען נישט מצד איינס וואס איז זייער גוט, מען קען נישט וועגן דעם. אבער איך וויל געבן ארויס אז דא איז דא א זאך צו לערנען. דער חלק פון דעם לערנען איז דער solution [לעזונג] פאר דעם. אז עס וועט מיר נישט חושש זיין, עס איז מיר חושש ווען מ’פארשטייט נישט. איך זאג נישט מיר אנהייבן צו חושש זיין. עס וועט זיין פיל מער useful [נוצבאר] עס צו נעמען.
עס וועט נישט זיין ביי מענטשן וואס זיי האלטן זיך… זאגן, “Sorry, for bumping into you” [אנטשולדיגט פארן אריינקלאפן אין דיר]. חיה, הער שוין אויף, באמפ שוין אריין, לאז דאך לעבן. ניין. עס איז נישט קיין וועג. הייב אונז צו אויס-figure-ן [אויסרעכענען] ווען מענטשן — ס’איז דאך sometimes אלעס אין דעם — ווען מענטשן שטערט מען באמפט אין זיי? ווען הייסט אז עפעס איז נישט פאסיג לעבן, וואס פונגאנצן עס רעכנט נישט פאר א צווייטן מענטש? ווען איז דאס נארמאל ווען מען באמפט אריין אין יענעם וואס עס איז אויפ’ן line [רייע] פאר איינער פאר שולע?
Figure out! [רעכן עס אויס!] לערן דאס, דאס וואס איך זאג. און דו לערנסט עס נישט, און דאס חשש קומט אויך פון דעם. אז מענטשן מיינען אז די פראבלעם פארוואס מען באמפט אריין אין א מענטש איז נאר וועגן רשעות. ארבעט ער א גאנצע טאג זיין רשעות האלטן אין check [אין קאנטראל] און זאגן “סארי” טויזנט מאל. אדער אנדערע עצות, איך קען דאך זאגן א מענטש, יא? יעדער ביסט א מענטש, ביסט א מענטש. מען מען פיט רולען, ווייל ער ארבעט אויף זיין רשעות.
הער אויף! ארבעט אויף דיין רשעות? ארבעט אביסל אויף דיין טיפשות! אקעי.
זיי נישט טיפש. איך וויל נישט אז ער זאל זיין טיפש, איך מיין צו זאגן עס טוט זיך א מהלך אין דעם. Figure it out, קוק נאך א מענטש, קוק נאך א מענטש וואס דו ביסט מעריך, וואס דו האלטסט אז ער פירט זיך מער ווייניגער ריכטיג. זעה, וויאזוי פירט ער זיך ווען עס קומט א מענטש צו אים? וויאזוי relate-עד [פארבינדט] ער צו אים?
דו נעמסט זיך כאפן וויאזוי מען דארף לעקן, וויאזוי מען דארף קריטיקירן, וויאזוי מען דארף, וועם און ווען. עס איז דא ביי דעם עפעס א מהלך, נישט ממש א שולחן ערוך, איך מיין קיין אראפשרייבן, מען דארף זיין משכיל אלעמאל. אבער דו וואלסט דאס געלערנט.
דער משל פון דעם רב און דעם נייעם
און די זעלבע וועג, איך טראכט, איך קען אריינגיין אין דעם משל וואס איך טראכט וועגן אריינצוטרעטן און מסביר זיין. מיך זעהט אויס אז מען קען… דער מענטש מיינט אז זיין “שלא לשמה”, זיין ego [איגא], זיין כבוד, whatever it is [וואס עס זאל נישט זיין], איז דער גרויסער מניעה. עס איז שטותים. ער קען בלייבן מיט זיין גאנצן כבוד. איך האב פארשידענע… איך האב געטראכט פון פארשידענע וועגן וויאזוי עס קען זיין, נישט יעצט אריינגיין אין די פרטים.
עס קען זיין אז אין די סיטואציע וואס איך דארף מיין כבוד, right? פארוואס זאל איך מוותר זיין אויף מיין כבוד? יא? לאמיר זאגן א משל, יא? איך גיי זאגן א משל. געווענליך איז עס טיפשות, נישט נאר די רדיפת הכבוד, right? א משל וואס איז נוגע צו מיך איז, אה, איך ווייס…
לאמיר זאגן עס איז דא רב’ס, מגידי שיעור, איך ווייס… רבנים, אזעלכע מענטשן וואס זיי פארשטייען אז זיי האבן א position [פאזיציע]. ער איז דער רב אין דעם בית מדרש, און ער דארף מען אים נעמען ערנסט, ארויפקוקן. ער קויפט זיך א גרויסע בענקל, אדער דער גבאי קויפט אים, אדער ער זאגט פארן גבאי צו קויפן, אדער דער גבאי זוכט פאר אים צו קויפן — נישט קיין חילוק. ער זיצט דארט אלעמאל אויבן אן מיט אן ערנסטן פנים, און ער איז דער וואס זאגט דעם שיעור שלש סעודות, וואס ער רופט עס די “שלש סעודות תורה”, און ער זאגט, ער פסק’נט די שאלות, און אזוי ווייטער. יא?
יעצט, דאס איז פשוט, דאס איז אזוי דארף א רב טון. יעצט, נאכדעם קומט דא אמאל א מענטש אין בית מדרש, וואס ער קען אויך אביסל לערנען, ווייסט? ער קען נאך אזוי גוט לערנען ווי דער רב. ס’מאכט זיך, אין סאך בתי מדרשים מאכט זיך אזא מענטש. אדער ער קען נאך אזוי גוט דאווענען. ווי? מער ווי דער רב. אמאל קען ער נאך מער. אדער ער קען נאך אזוי גוט דאווענען, אדער ער קען נאך אזוי גוט שמייכלען צו מענטשן, ער קען נאך אזוי גוט זיצן אויף א שיינע בענקל, דאס קען יעדער, ווייסט? Anyways…
עפעס קען ער. און אסאך מאל דער רב ווערט threatened [באדראעט], right? ער זאגט: “ווילסטו זיין אברהם מיט די אותיות און אים געבן יענעם שישי און מיך נעמען חמישי? איך בין אויך א מענטש! איך ווייס וואס זענען חז”ל זאגן ‘צדקתך כהררי אל’, זאל מען זיך עס טון, און ביז דערווייל בין איך נישט.”
So [אזוי] איך שלאָג זיך מיט יענעם, איך טשעפע אים א גאנצע צייט, איך לייג אים אונטער פיסלעך, איך מאך זיכער אז די בחורים ציפן אים ביי שלש סעודות.
יא, דעיס איז… ס’גייט נאך אלץ פאר דעיס, עס איז נאך… עס האט זיך גע-start-ט [אנגעהויבן] ווייס איך ווי, עס האט זיך גע-stop-ט [אפגעשטעלט] ערגעץ וואו, עס גייט נאך אן.
דער “טעם” הינטער דער סכנה
יא, so יעצט, יעצט וואס זאג איך? יעצט, און איך קען אזויפיל רבנים וואס פירן זיך אין די ריכטיגע וועג, ברוך השם איך קען ביידע סארט מענטשן ברוך השם. און ווען איך קוק, און מ’קען מיט אלעס פארזאגן, עס האט מער details [פרטים] אין יעדע זאך, עס ווערט complicated, אבער איך קוק אריין, און איך זאג: איך האלט אז דער רב וואס איז… א גאנצע צייט לעבט ער אין דעם מעשה, ער ווייסט אז ער דארף זיין best [בעסטער], ער דארף מער מחנך זיין יענעם, בכלל זיין א תורה זאגער פאר א רב, יא? נישט נאר פאר דעם.
און עס איז בכלל, עס וואלט געדארפט זיין “אברהם מיט די אותיות”, אבער ער האט א יצר הרע, ער שלאגט זיך מיט’ן יצר הרע א גאנץ לעבן נעבעך. נעבעך ער דארף זיך שלאגן מיט’ן יצר הרע? ער שלאגט זיך מיט טיפשות.
פארוואס? ווייל די אייבערשטער קען דאס לערנען פון דיך, און ער איז נישט דער רב, ווייסט אז עס איז דא א reason [סיבה] דערפאר? עס איז נישט בטעות. כמעט קיינמאל נישט בטעות.
חוץ אויב עס איז בטעות, איז דאך הנאה פון די [בני חיי ומזוני?], און גיבן מיר די רבנות עס זאל זיין happy [פרייליך] א איד און זיין מער happy. ניין, געווענליך, עפעס פעלט פאר יענעם, נישט קיין חילוק וואס, עפעס איז דא א reason. אמאל זענען זיי נישט אינטערעסירט, אמאל זענען זיי נישט קיין “רבי’ס אייניקל”.
וואס איז א חילוק? “רבי’ס אייניקל” איז א ווארט, ווייסטו וואס? אזוי גיט עס אן excuse [תירוץ] פאר יענעם נישט צו הערן, אז איך פיל נישט שלעכט, איך פארשטיי פארוואס איך בין נישט דער רב — יענער איז א רבי’ס אייניקל. אקעי, איך האב נישט קיין טענה אויף אים.
אמת, איינער וואס איז א “מלך מעצמו” [a self-made king] איז בדרך כלל א סאך מער dangerous [געפערליך]. עס איז אמת! איך מיין אמת’דיג. א מלך מעצמו איז א סאך שווערער, סיי פאר זיך און סיי פאר דער עולם. ווייל יעדער איינער הייבט אן צו טראכטן: “וואס ביסטו מער פון דיך?” אויב עס איז א “מלך בן מלך” [king son of a king], פארשטייט יעדער, אקעי, ער איז דער מלך פאר א reason, ווייל זיין טאטע איז געווען דער מלך. ס’קען זיין א ענווה פון דעם אפילו, אויב עס איז אין א גוטן אופן. ס’איז א my job [מיין ארבעט], עס איז זיין טאטע’ס ירושה, זיין job.
אבער אויף קיין גרעסער? יא, ס’איז דא א… יא. אממ, ניין, ס’איז א שלעכטע וועג. אבער ניין, ס’איז דא א גוטע וועג פון דאס זאגן. יא. אבער איך מיין צו זאגן דאס איז נאר א דוגמא. ס’איז אנדערע reasons פארוואס. אמאל יענער איז א גרויסער חכם, אבער ער קען זיך נישט אזוי גוט אויס מיט מענטשן, אדער ער האט נישט גענוג שימוש. ס’איז אלעמאל, אלעמאל דא א reason. געווענליך. ס’איז כמעט קיינמאל נישטא א סיטואציע, ס’איז סתם א דמיון. ס’איז כמעט נישט א דמיון. ס’איז א חסרון הבנה אין מענטשהייט, נישט נאר א דמיון, ווייל מען קען זאגן די יצר הרע מאכט דיך דמיונות. ס’איז א ליידיגע טיפשות.
די סטראטעגישע לייזונג: “האלט דיינע שונאים נאענט”
ס’איז כמעט קיינמאל נישטא א סיטואציע וואס דער רב וועט מערט יענעם מכבד זיין, ווייל ער האט יענעם צו איבערנעמען. ס’איז נאך קיינמאל נישט געשען. איך האב נאך געזען א סך אזעלכע סיטואציעס וואס מענטשן זענען זיך טועה. ס’איז נאך קיינמאל נישט געווען אז יענער איז מכבד געווארן און טאקע געווארן דער רב נאכדעם.
איך מיין אז ער האט זיך נאכגעמאכט. איך מיין אז ער האט זיך נאכגעמאכט. אדער האט ער געמאכט, איך ווייס נישט. געווענליך מאכט ער עס נישט. א רב וואס האט א חזקה מאכט ער דאס נישט וואס ס’גייט געשען. נישט ער זאל מאכט ער נישט געשען. ס’קומט נאר הילף פון דעם רב געווענליך.
ווייל יענער, א גוט הארציגער מענטש, האט עפעס א כישרון. און אויב דער רב חנפ’ט אים נאר א ביסל — ער ווייסט דאך אז דער רב האט א… ער ווייסט דאך אז דער רב האט עפעס א פראבלעם מיט אים, right? און ער זעט אז איבער דעם אלעם איז דער רב nice [פיין] צו אים. אה, איז דער רב… הער אויס, הער אויס, ער איז נישט קיין נאר. נישט אזא נאר. איך בין אויך א מענטש, שטעל דיך פאר, ס’איז דא א סך characters [כאראקטערס] וואס מען קען… יא.
און ער זעט אז דער רב ווערט מכבד. אה, הייסט אז דער רב האלט אז באמת אז ער קומט זיך צו זיין דער רב, אבער איך בין טאקע א תלמיד חכם, right? ס’מוז זיין אז וועגן דעם איז ער מכבד, ער קען דאך בעסער די ענין פון ענין, ס’האט נישט קיין ברירה.
אזוי מיינט דער מענטש. אפשר איז עס טאקע אמת? און דעריבער פילט ער זיך זייער גוט. ער פילט אז דער רב איז אויף זיין זייט. ער גייט ארום זאגן דער רב איז א צדיק, דער רב פארשטייט, ער איז מעריך די תורה. דער רב באקומט מער חסידים אזוי, ווייל יענער קען נישט קויפן חסידים. ער קען נישט… ער איז דאך נישט דער רב. ער זעט דאך אז ער האט נישט קיין חסידים. אדער ער האט יא, אבער ס’שטערט נישט. ער מאכט זיינע חסידים זאלן זיין חסידים פון דעם רב.
ס’שטערט כמעט קיינמאל נישט פאר דעם רב אז ער גיט אים וויפיל כבוד ער גיט. פשט, איך גיב דיך דעם כבוד, יא? טראכט אריין, ווער איז דער וואס גיט דיך דעם שיעור אדער דעם זאך? מיך! אה, איך בין אזא גרויסער רב, איך מאך א מלך מלכי המלכים. ווער איז פאר א שכל טוט זיך אזוי?
ס’שטייט אין ספרים הקדושים: “Keep your friends close and your enemies closer” [האלט דיינע פריינט נאנט און דיינע שונאים נענטער], right? פשוט א שכל הישר, דאס איז נישט קיין מידת חסידות, דאס איז א מידת דעה.
פארוואס מענטשן טוען עס נישט? ווייל זיי זענען stupid [נערנים]! זיי זענען נערנים! מיר זאלן אים געבן… און געווענליך דער רב האט א גבאי וואס איז נאך א גרעסערע נאר ווי אים.
און דער גבאי פארשטייט טאקע נישט דאס, ער מיינט אמת’דיג אז ער איז א threat [געפאר], ער איז א נאר שמויגער פון א נאר. און דער רב האלט אים, ער האלט “מיין גבאי איז אויף מיין זייט, ער איז געטריי.” פארוואס?
Strategic Foolishness and the Pursuit of Honor
Chapter 7: The Self-Defeating Nature of Ego
Speaker: וואס… אין אנדערע ווערטער… זייער גוט. ווער איז סטראטעגיש, רבונו של עולם? איינער מיינט, דו ביסט א תלמיד חכם, דו ביסט א פאליטיקאנט, דו ביסט א רבי דא. ווער איז שוין סטראטעגיש פאר א גוט יאר?
ווי לאנג קענסטו זיין א בהמה? א בהמה דא פירט זיך נאך מיט אינסטינקטס [instincts], און אינסטינקטס זענען סאמטיימס ראנג [sometimes wrong]. כדי… אינסטינקטס איז נישט נאר אז עס איז שלעכט; גארנישט שלעכט. אויב עס אנעמט זיך מאכט ער דענקט… איך האלט אז ער האט באקומען א פארקערטע אינסטינקט אפילו. און נאכדערמיט איז עס שלאגן מיט זיין גאווה צו מער קענען געבן אזויפיל כבוד. אמאל די גאווה קען שוין זיין גערעכט אויך… אלט קודא קאכט נישט [phrase unclear], איך ווייס נישט.
אבער, איך מיין אז עס איז זייער א סאך מאל עכט טיפשות. ס’איז טיפשות אויך פאר די אייגענע אינטערעס. ס’איז נישט נאר טיפשות פאר יענעם’ס אינטערעס, ס’איז טיפשות פאר זיין אייגענע אינטערעס.
The Illusion of Honor: The “Rosh Hakahal” Syndrome
Speaker: ער מיינט… איר קענט דאך די מעשה פון דעם ראש הקהל. יא, וואס טוט מען פאר אביסל כבוד, רייט [right]? דו כאפסט אז די מענטשן זענען נערנים, רייט? יא, יענער האט זיך מבזה געווען, וואטעווער [whatever] די מעשה איז געווען.
ווען ער זאגט פאר זיין ווייב, “דו ווייסט אז…” נאר וואס גייט די מעשה? וואטעווער. פירט אויס: “נאר וואס טוט מען נישט פאר אביסל כבוד.” ער מיינט, ער כאפט [נישט] אז דער עולם האלט אים… ער קען לאכן אויף אים. נישט אזא מכובד, נישט אזא… [דער עולם] לאכט אויף אים. ער האלט נישט פון אים. ער זעט אים, ער זעט אים. און ער זאגט אים, דער זאגט אים, “איך האב געוויזן אויף תאוות הכבוד. וועלכע איך בין א מענטש, איך האב תאוות הכבוד.”
ניין, דו האסט נישט קיין תאוות הכבוד, דו האסט טיפשות. דו האסט טיפשות אנדערש.
וועם רעספעקט [respect] מען אמת’דיג? “איזהו מכובד? המכבד את הבריות” [Who is honored? He who honors others – Avos 4:1]. דאס איז נישט קיין מוסר ווארט וואס דער משנה האט אויסגעטראכט. מענטשן רעספעקטן א מענטש וואס טריט [treats] זיי מענטשליך. טריט זיי נישט מענטשליך… מען דארף צוקומען צו דיר, זאגט מען דאך נישט קיינמאל דעם פנים הארט, אז מען איז דאך א חזקיה [strong/tough person], אבער יעדער האלט דו ביסט א חיה. דו ווילסט נישט רעספעקט און מאכט נאר מיט די חזקיות, נאר ווען עס דארף.
The “Rebbe” and the Shidduchim Market
Speaker: ווייטער פאר א פאליטיקער… איך האב גערעכט בונות. מען וויל נישט… איך קען גרויסע… אן אמת… אקעי, פאוער [power] האט נאך אויך געשטעלט אזוי.
איך קען גרויסע רבי’ס וואס קיינער וויל זיך משדך זיין מיט זיי, ווייל זיי זענען “צו גרויסע רבי’ס”. ער מיינט אז ער פארדינט עפעס ווייל ער איז א דיקטאטאר, ער איז א סארט רבי, און די מחותן זאגט אזוי: “איך דארף זיין א שוואנץ, ער זאל זיין צוויי…” די זענען נערנים, און אלעמאל נערנים.
אבער לאמיר פארשטיין, אדער איך וויל נאר ארויסצוברענגען: ער מיינט אז מיט זיך פירן מיט די שלעכטע וועגן, גייט ער מאכן בעסערע שידוכים. נישט אמת, ער מאכט ערגערע שידוכים. אדער ער מאכט נאר שידוכים מיט אזעלכע מענטשן וואס עס איז נישט כדאי זיך משדך צו זיין מיט זיי.
אוי יא, ניין ניין, באט [but] דו כאפסט אז די מענטשן וואס ער זיך משדך מיט זענען דאך אויך פאני [funny/weird] צודרייטע מענטשן, וואס זיי מיינען אז מען האט עפעס פון מאכן א “רבי’שע חתונה”. איך קען נאך אזא מענטש, ער וויל… דער איז ווילד…
איין מינוט! דו כאפסט זיך ווי שיקער מען איז?
יא יא.
איין מינוט, דו כאפסט דיך ווי צודרייט די וועלט איז? העלא?
אפשר וויל ער מאכן א שידוך, איז ער זיך משדך מיט די וואס זענען דיינאזארן פון קאלט [cult/cold]?
יא יא, נאר טראכט אריין.
סאו [so] דער רבי וואס ער האלט זיך נעבעך אן אז ער איז א… ווי אזוי רופט מען עס? א power-hungry [מאכט-הונגעריגער] מענטש, “איך מאך מיר גוטע שידוכים…” ער מוז זיך משדך מיט אנדערע מענטשן וואס צאלן א פרייז און זענען… די עולם האלט זיי פיינט פארן זיין power-hungry.
דאס האט ער געמיינט. דאס האט ער געמיינט צו זאגן: “איך קריג א שטערקערע נאמען אין די גאס,” whatever, האט ער געמיינט צו זאגן, “אז איך מאך בעסערע שידוכים.” זייער זייער וויכטיג, “איך מאך גוטע שידוכים” — ווייל ער איז מודה, האט ער געמיינט צו זאגן, “אז איך בין זיך משדך מיט רשעים.”
Reframing “Dan L’Kaf Zchus” (Judging Favorably)
Speaker: דאס האט ער געמיינט אמת? פארוואס פרעגסטו אים? ער גייט נישט זאגן דאס. ער איז צודרייט, אמת. דאס וואס דו מיינסט… מיינסטו צו זאגן, וואס דו ווילסט זיך משדך זיין מיט סתם רבי’ס וועלכע… מיט די זיבן מעקלעך. און נערנים, וואס מען קען זיי דרייען ביי די נאז. דא האט ער דאך געמיינט… דו ווילסט זיך חתונה מאכן מיט איידעמעס און שנורן וואס זענען גרויסע נערנים. זיי מיינען נעבעך אז זיי פארדינען עפעס פון זיצן אויבן אן ביים רבי’ן ביים טיש א גאנצע… יעדע וואך זיצט ער אזוי מיט פארגלייזטע אויגן פאר שטיצע. ער האלט אז ער האלט אז מען קוקט אים ארויף; קיינער קוקט אים נישט ארויף.
און איך פרעג דיך, דאס האט ער געמיינט? אקעי, ביסטו זיך משדך מיט אלע גרויסע נערנים. דאס אייגענע פראבלעם איז נערנות, נישט רשעות. ס’קען נישט זיין קיין נאר.
ניין, ער זאגט מיר: “ניין, איך בין נישט קיין נאר. איך גיי נאך מיינע תאוות. איך וויל האבן כבוד.”
דו האסט שוין כבוד. עס איז אן איינגערעדטער כבוד. איז נישט דא פון די חבר’ה. עפעס, עפעס, something confusing [עפעס צומישט].
אין זיין קאפ איז עס אן איינגערעדטער כבוד דאך. ווייל ער פילט עס איז א… ער האט עס, ער האט עס. ער שטייט, ער מאכט א חופה, ער קוקט אראפ אויף די עולם, דאס איז א כבוד דאך. He feels like he’s in seventh heaven [ער פילט זיך אין זיבעטן הימל].
נאכאמאל, ער זאגט אז מיט דעם אלעם איז עס א mistake [טעות], ער קען דאס נישט מאכן. פרעג אים א שאלה: “דו ווילסט אז דיינע קינדער זאלן זיין א באנטש [bunch] פון שיכורים, אבער מ’זאל זאגן אז דאס זאל זיין דאס…” וואס דא פרעגט אים פוינט בלענק [point blank], וואס גייט ער זאגן? יא? איך גלייב נישט אז ער איז אזא צודרייטער.
ער האלט אבער אזוי, ער האלט אזוי. דאס איז אזוי ווייל דו ביסט אים דן לכף חובה; איך דן אים אנדערש לכף חובה, איך קוק עס אן אנדערש. ער קען נישט טראכטן דאס. פארוואס נישט? פארוואס קען ער נישט זיין צופרידן? וואס א חילוק? ער איז נעבעך א נאר, ער קען נישט כאפן אז דאס איז וואס ער טוט.
אודאי, ווייל ער גייט נישט כאפן אז איך פראביר זיין טובה, ער גייט מיינען אז איך בין פון די מתנגדים. דאס איז פאקט, דאס זעלבע נאר’ישע מעשה. עס איז נישט קיין מתנגדים, ס’איז נישט קיין מתנגדים! איך בין גראדע נישט פון זיינע מתנגדים. נישט ווען איך זאג דאס. איך קען העלפן אמת’דיג. נישט איך מיין אז ער זאל זיין א קלענערע רבי; ניין, איך וויל ער זאל זיין א גרעסערע רבי. איך בין דיר מסביר אז דו ווערסט א קלענערע רבי אזוי.
True Greatness vs. Control Freaks
Speaker: ס’דא מענטשן, דאס איז נישט מאדנע, ס’דא… אונז קענען מענטשן, אלע מענטשן וואס פירן זיך פארקערט און זענען מער מצליח אין א סאך וועגן. קוק דיר אן, at the end of the day [ביים סוף טאג], נישט נאר מ’קוקט ארויף אויף זיינע קינדער, ער מאכט בעסערע שידוכים, ער מאכט בעסערע שידוכים. יעדער איינער ווייסט אז ער איז א מענטש, מען קען זיך פארלאזן אויף אים. ער זוכט נישט נאר צו קאנטראלירן זיין מחותן, מען קען דילן [deal] מיט אים שוה בשוה. אפילו ער איז א גרויסער רב צו וואטעווער ער איז, און מען באקומט טאקע לייטישע שידוכים. True story [אמת’ע מעשה].
איך גיי אמאל שידוכים קאולס [calls] פון רבי’ס און רבנים. עס איז אלעמאל אזוי. ס’איז נישט קיין סוד. דאס זענען מענטשן וואס מען ווייסט. מיט אים זענען זיך מחותן אנדערע מענטשן וואס זיי מיינען לעבן סוף פון דעם top five and top ten in the ladder [די העכסטע פינף אדער צען אויפן לייטער].
איך זאג דיר אז איך האב אליינס געזען ווי מען קאלט ארום מענטשן… ניין, ניין, גאר גרויסע רבי’ס. מען האט זיך אנגעקאלט און ער זאגט: “ניין, איך וויל בשום אופן נישט זיין א מחותן מיט דעם רשע.” נישט רשע, מיט דעם control freak [קאנטראל-פריק].
און מיט וועם זענען זיי מחותן? אדער מיט גאר תמימות’דיגע מענטשן וואס כאפן נישט? אדער מיט… וואטעווער? יא! אדער פאר מענטשן וואס מיינען טאקע אז דאס וועט אים העלפן, ער גייט קענען זאגן אז ער האט א חשוב’ע מענטש אלס א מחותן מיט דעם רבי’ן. That’s the truth [דאס איז דער אמת]! אויב מען פרעגט יענע מענטשן אליינס, וואלט ער מודה געווען אז ער וויל נישט דאס. ס’איז נישט אזוי קאמפליצירט, איך מיין אז עס איז טיפשות.
Conclusion: Acquiring Da’as
Speaker: עניוועיס, נאך די עניינים, אז מען דארף מען לערנען זייער א סאך… און מען דארף… איר דארפט העלפן מיט דעם? איר דארפט זאגן, איך מיין אז ווען מען לערנט… יא. מען טשעקט דאון דעיס ביי דעיס [checks down days by days], ביי דעיס, ביי דעיס… מען מצליח זיין. איך דארף דעם לערנען וואס נאך… ס’איז נישט צו שווער לערנען ביי די צייט זעען דער וועי לייף האו איט איז [the way life how it is], עס איז טאקע אזוי זיך לערנען איך… ס’איז טאף [tough] ווען לערנען, מיינט מיר…
איך געענדיגט, יא, איך האב געענדיגט. ס’איז נאכאמאל. מען דארף האבן די דעת. די דעת באקומען פון צוויי זאכן: פון לערנען, און פון שימוש חכמים פאר אייגענסטע.