התחלת לימוד הדרך הממוצע | שמונה פרקים פרק ד שיעור א | סיכום ותמלול

שיעור אין שמונה פרקים להרמב”ם – פרק ד’ (חלק 1)

נושא: הקדמה לפרק ד’ – מידות כ”אומנות” (Art)

הקדמה: מתחילים זמן חדש

Very good, that’s all. We’re on.

So, מ’הייבט אן א נייעם זמן. We’re starting the fourth פרק, בעזרת השם.

I brought the booklet for everyone. I printed all the papers, but I left them on my printer. So, you’ll have to believe me that there’s other work.

And this is the story. The story is like this. The story is, היות ס’איז א פשוט’ע זאך, אונז זענען אין דעם ספר “שמונה פרקים” פון דעם הייליגן רמב”ם. און “שמונה פרקים” איז אן הקדמה פאר פרקי אבות. פרקי אבות איז עוסק אין די subject, according to the רמב”ם, עוסק אין די subject פון מידות טובות.

יא, specifically, which kind of מידות… I’m saying just the words. If it’s a word that you don’t know, and then some of it, which I’m מסביר געווען, some of it, I’m going to get up to where exactly we are.

מהן “מידות”? (Character Traits)

פרקי אבות איז עוסק אין א זאך וואס הייסט מידות, תיקון המידות. אויף ענגליש, most specifically: Character traits. דאס איז טייטש מידות. There’s other kinds of מידות, which are intellectual מידות, but the רמב”ם doesn’t deal with them here, nor does פרקי אבות deal with them much, according to him.

And, דאס איז א וויכטיגע זאך, אזוי ווי ס’שטייט אין די הקדמה. But anyways, דאס איז וואס פרקי אבות רעדט וועגן. יעצט, כדאי צו מסביר זיין, כדאי צו קענען פארשטיין די נושא פון תיקון המידות, לויט וויאזוי דער רמב”ם פארשטייט עס, we need a lot of work. We need to understand a lot of things. It’s נישט אזוי simple.

הגישה המוטעית: “זה פשוט, רק צריך לרצות”

So, for some reason, די בעלי מוסר און די משלים, which I’m always hacking here against, have this theory, that being a good person, or having a good מידה, is extremely simple. What’s missing is always, like, what they think is work, or something different than knowledge, or something different than understanding, or having a good picture of what it is.

דער רמב”ם האלט נישט אזוי. דער רמב”ם האלט אז אונז פארשטייען נישט basically וויאזוי צו טון. און מ’דארף נאך אסאך מסביר זיין, און מ’דארף אויך צו וויסן וואס צו טון און וויאזוי צו טון. און די אלע זאכן זענען נישט obvious. It’s not just like something that you just know, and the problem is that דו האלטסט נישט דערביי. דאס איז נישט דעם רמב”ם’ס שיטה, און ס’איז נישט מיין שיטה. Right?

און דער רמב”ם איז… עס איז דא אויך וואס מ’דארף טון [עבודה], אבער דארף אויך שטיין וואס צו טון און וויאזוי צו טון.

In other words, it’s an Art. The most comparable thing to it is an art. Right? An art in the sense of a technical art. Right? An art, אזוי ווי an artist, ער קען מאכן pictures. An art, אזוי ווי א contractor, א builder, ער קען frame-ען הייזער, ער קען לייגן די פענסטערס מיט ריכטיגע פלאסטער. There’s an art to it, you have to know, right?

משל הבנאי: חכמה מול פשטות

They built a wall in my house for my new שיעור צימער over there, and I was looking at this guy that was building it, he said it’s “Mexican power”, and he’s able to build it. אבער למעשה, it seems like he’s נישט א גרויסער חכם. איך האב אים נישט פארהערט אויף הלכות דיינים, אבער איך גלייב נישט אז ער איז א גרויסער חכם. און איך האב אים געהערט זאגן זיינע תורות, ער איז א איד, ער איז עפעס דארט עשרת השבטים, whatever. עס איז א גאנצע טעאלאגיע דארט, יא.

So מצד שני, עס דאכט זיך מיר אז איך קען בויען איין וואנט. It seems very simple, but then I was like trying to think, I pay the guy a bunch of money – נישט אים, זיין boss’s boss צאלט אים, אבער ערגעץ וואו קומט עס, עס קאסט מיר א סך געלט. און וואס טוט ער שוין? ער לייגט טיילס ארויף און אראפ.

ביז דערווייל, איך האב אים געקוקט א ביסל, ער ברענגט פאר ער לייגט טיילס, ברענגט ער עפעס א laser וואס ער שטעקט דא, ער מעסט דא, ער שרייבט אין זיין notebook, and he knows exactly how much cement to put. איך האב נישט קיין אנונג. איך קוק נאכדעם, איך זאג: “דו זעסט אז עס איז גראד?” ער זאגט: “יא, איך האב עס אויסגערעכנט.” וואו, what do you think of it? איך קען זען נאכדעם אז עס איז נישט גוט אדער עס איז יא גוט. The guy knows something that I don’t know, right?

And if I don’t… it seems very simple to build a wall, but it turns out there’s a whole חכמה in it. Maybe I could learn it if I’m interested, but there is something, there is an art, he has a certain art, he has a certain technical knowledge that I don’t have, and that’s takin why he gets paid, and חוץ מזה ער דארף עס טון, but he has a certain art.

הנמשל: מידות כ”חכמה” ו”מלאכה”

And in מדות, in the Rambam’s understanding, having good מדות is something similar. There’s a difference but it’s something similar. It works in a similar way, that if you see someone… usually, often if you see someone that has a good מדות, in other words, knows how to interact with people correctly, knows how to act with his own emotions.

Feelings correctly. In general, the Rambam says that middos belongs to two parts, which are feelings and actions, right?

* Feelings are the – אביסל ברייטער – wills, רצונות, right? Things that you know, וואס מ’האט ליב און מ’האט פיינט, but it’s at the base of feelings, מ’קען זאגן.

* And the actions, די טון.

דא ביידע זאכן, אויב ס’איז דא א גוטע וועג פון עס טון, א ריכטיגע וועג פון עס טון, וויאזוי מען דארף עס טון ריכטיג. און געווענליך אז א מענטש טוט עס נישט ריכטיג, איז די reason פארוואס? ווייל ער ווייסט נישט, ער האט נישט דעם חכמה. ס’איז נישט נאר א חכמה, מ’קען זאגן, אבער ס’איז נישט נאר א חכמה.

די חילוק צווישן א חכמה און א מלאכה, ס’איז דא א געדאנק פון א חכמה און א מלאכה. מלאכה דא, ווען מ’רעדט פון מלאכה, מלאכה מיינט Art. די חילוק פון חכמה versus די מלאכה. יא, די מלאכה ס’איז אנדערש, ס’איז אפילו אנדערש ווי “מלאכה סתם” [ordinary work], ווען דא זאגט מען די ווארט מלאכה מיינט עס Art אין דעם, ס’איז confusing.

ווען דא אין די פרק א’ אדער ב’ ער ניצט [uses] מלאכה, it doesn’t mean work, it means an art. אזוי ווי א מלאכה, א בעל מלאכה, איינער וואס קען טון, איז א carpenter אדער עפעס אזוי. יא, ס’איז חכמה, ס’מיינט נישט דא וואס צו טון, but ס’איז זייער ענליך צו דעם וואס דער מעקסיקאנער האט וואס איך האב נישט: ער ווייסט וויאזוי צו בויען הייזער. איך קען אויך בויען הייזער, [אבער] מ’בויט עס בכח דעם ידיעה וואס ער האט, בכח די חכמת הבנין וואס ער האט אין זיין קאפ, אין זיין maybe front of his head, maybe he has a feel, ער האט א געפיל דערפאר, wherever ס’איז, ער האט עס, און בכח דעם בויט ער בנינים.

אין א ענליכע וועג, צו האבן א גוטע מידה איז א געוויסע knowledge, לאמיר זאגן, פון וויאזוי זיך אויפצופירן, פון וואס איז די ריכטיגע וועג זיך אויפצופירן, אויך וויאזוי מען טוט עס. נישט נאר *ווי* מ’דארף בויען – איך ווייס אויך אז מ’דארף בויען א וואנט – ער ווייסט פינקטליך אז מ’דארף בויען א וואנט, וואס די code זאגט, ווי מ’דארף לייגן די… נישט נאר די code, אבער ווי ס’איז גוט עס זאל נישט אראפפאלן, עס זאל נישט זיין קרום, and all kind of things like that.

ההבדל בין “אומנות” ל”מידה”

There’s one difference that is important to remember, אז אנדערש ווי א art, א art מאכט נישט וויאזוי עס טון. מ’האט גערעדט וועגן דעם, art איז נישט א מידה, art איז נאר א חכמה, מ’רופט עס א “חכמה מעשית”, א חכמה וועגן וויאזוי צו טון עפעס. משא”כ א מידה מאכט דיך עס אויך טון.

אין אנדערע ווערטער, אויב איינער האט די מידה פון צדקה, א מידת החסד אדער צדקה, און די ריכטיגע מידה פון אויסציילן זיין געלט פאר גוטע צוועקן, איז דאס נישט נאר ער מיינט אז ער וועט עס טון – ער וועט [נישט] אים רופן מיט א “הייערן” און “בוני עולם” צו פירן זיין קאמפיין, ניין, צו מאכן צו געבן געלט, whatever – ער וועט עס טון. עס מיינט אויך אז ער האט ליב עס צו טון, ער טוט עס ממש.

מה שאין כן דעם מעקסיקאנער וואס ער קען די חכמה פון בויען, בויען שולן – ער, נישט דאס ער קען, מאכט עס טון. דאס ער קען מאכט אז ער זאל עס קענען טון, ממילא קענסטו אים הייערן [hire] ער זאל עס טון פאר געלט. ער מאכט עס נישט פון “love of the art”, ער מאכט עס ווייל ער דארף מאכן געלט, אדער פאר whatever reason א מענטש טוט עס.

מה שאין כן א מידה איז built in נישט נאר די ידיעה נאר אויך די מעשה. ווייל די מידה מיינט אז איך האב ליב – די definition אדער די סימן פון א מידה איז אז איך האב ליב צו טון די ריכטיגע זאך, זיך מתנהג זיין לגבי א געוויסע נושא א געוויסע וועג. איך האב ליב צו זיך נישט רעגן אין די נישט ריכטיגע וועג און אזוי ווייטער. So עס מאכט מיך אויך טון, עס איז נישט נאר אז איך ווייס. דאס איז דער חילוק.

אבער די וויכטיגע זאך צו just back to where I am, די וויכטיגע זאך איז צו כאפן אז עס איז at least an art, עס איז מער ווי אן art אבער עס איז at least an art. מה שאין כן די “בעלי מצוות” שיטה וואס עס איז אזוי simple און מען דארף נאר האקן האלץ אדער טון אנדערע זאכן… קען זיין אז זיי האלטן נישט עכט אזוי, I’m just making a caricature, אבער ס’דא מענטשן, there is people אין די וועלט וואס טראכטן א גאנצע צייט אזוי.

חשיבותו של פרק ד’

יעצט, therefore דער רמב”ם spends a lot of time און ער מפרש זיין דאס, צו אונז געבן די theory קענסטו זאגן, די structure פון וויאזוי עס זעהט אויס די זאך וואס הייסט מידות.

יעצט אונז האלטן ביי די פערטע פרק, און איך וויל זאגן א טענה אז די פערטע פרק… עס איז דא אכט פרקים, eight chapters, און פרקים האבן עס גערעדט אזוי ווי זייער קורץ און בקיצור און נישט זייער טיף מאריך געווען. עס איז מער מאריך ווי אין אנדערע פלעצער, אבער עס איז נישט זייער שטארק מאריך אין די ideas, ווייל דאך למעשה איז דאך א פירוש המשניות. דא האבן די פירוש המשניות איז דער רמב”ם געשריבן פאר די אידן וואס לערנען משניות צווישן מנחה און מעריב, איך מיין עס איז not meant for גרויסע כולל אינגעלייט, עס איז געמאכט צו מאכן קורץ און קלאר די פירוש המשניות.

וויבאלד ער וויל, פאר ער זאל אויפגעבן, ער וויל מען זאל וויסן ווי אזוי מען באקומט די מידות, דארף מען מאכן די הקדמות, די general theories, אז מען זאל עס קענען פארשטיין. But even that, he’s trying to make it in a very short way, אבער אפילו די short way איז שוין גענוג plenty complex פאר אונז צו כאפן.

But it’s organized in eight chapters, און מיר זעט אויס אז די basic theory, די basic structure פון זיין system, אויף ווי אזוי ער פארשטייט עס, שטייט נאר אין די ערשטע פיר פרקים. אויב מען וויל קען מען זאגן די ערשטע פינף פרקים. די לעצטע דריי פרקים זענען וויכטיגע זאכן, אבער נישט די basic story, נישט די basic structure פון וואס ער זאגט.

And most importantly, די פערטע פרק. אין אנדערע ווערטער, די פערטע פרק איז ווי עס קומט לידי מעשה. אין די ערשטע צוויי-דריי פרקים לייגט ער אראפ יסודות וואס מען דארף האבן די יסודות כדי צו קענען אנקומען צו די פערטע פרק. אבער אויב מען פרעגט: ווי אזוי איז דער רמב”ם מסביר וואס זענען מידות טובות און ווי אזוי מען באקומט זיי? די גאנצע זאך שטייט אין פרק ד’.

These two important things:

1. What are מידות טובות? (I’m going to explain exactly what I mean by that in a minute).

2. What are the מידות טובות and how to get them?

הקשר להלכות דעות (משנה תורה)

א ראיה אז איך בין גערעכט איז אז אין דעם ספר, אן אנדערע ספר וואס דער רמב”ם האט געשריבן, וואס הייסט… even more popular ספר… נאו… די אנדערע… “מורה נבוכים” doesn’t talk about מידות טובות almost at all. Very interesting.

ספר המצוות? Exactly. משנה תורה! הלכות דעות? משנה תורה! רמב”ם. יא. יא. רמב”ם. יא. רמב”ם. יא. רמב”ם. האט געשריבן א ספר וואס הייסט “יד החזקה”, “משנה תורה”. Exactly.

הלכות דעות is a restatement of most of the subjects, or maybe all of the subjects aside for one or two (you can reckon it), of “שמונה פרקים”, in the style and in accordance to the מסגרת, the organization of “משנה תורה”.

און דארט הייבט זיך עס אן אין פרק ד’. אין אנדערע ווערטער, אלע subjects וואס ער לערנט אין פרק א’, ב’, ג’ – אין פרק א’ שטייט חלקי הנפש, אין פרק ב’ שטייט וועלכע חלקי הנפש האבן וועלכע סארט מעלות און וועלכע חסרונות… פרק ג’ שטייט אז עס איז נושא פון מושג פון רפואת הנפש, א מענטש דארף א דאקטאר ענליך צו רפואת הגוף. אבער די אנהייב פון מסוד הלכות דעות איז ווי ס’הייבט זיך אן פרק ד’ [של שמונה פרקים]. נאכדעם גייט עס צוריק א ביסל צו פרק ג’, אין פרק ב’ פון הלכות דעות שטייט א ביסל דאס הייבט אן מיט די subject פון פרק ג’.

שיעור ב’ – הקדמה לפרק ד’ והיחס למשנה תורה

נושא השיעור: הקשר בין שמונה פרקים להלכות דעות, סקירת מבנה הפרקים, והערות על תרגום ושפת הרמב”ם.

—

הקשר בין שמונה פרקים להלכות דעות במשנה תורה

ס’הייסט, יעדער ווייסט אז “משנה תורה” הייסט טעכניש [ספר ההלכה], אבער דארט איז דא א פארט [חלק] וואס הייסט הלכות דעות. הלכות דעות איז א restatement [חזרה] פון רוב פון די סאבדזשעקטס [נושאים], אדער אפשר אלע סאבדזשעקטס – חוץ פון איינס אדער צוויי וואס מען קען צורעכענען אויף שמונה פרקים – אין די סטייל און בהתאם צו די מסגרת, די ארגאניזאציע פון משנה תורה. און דארט הייבט זיך עס אן אין פרק ד’ [של שמונה פרקים].

אין אנדערע ווערטער, אלע סאבדזשעקטס וואס ער האט געלערנט אין פרק א’, ב’, ג’:

* פרק א’ שטייט חלקי הנפש.

* פרק ב’ שטייט וועלכע חלקי הנפש האבן וועלכע סארט מעלות און וועלכע חסרונות.

* פרק ג’ שטייט – יא, איך גיי באקוועם – פרק ג’ שטייט די נושא פון מחלות הנפש, אז א מענטש דארף א דאקטאר ענליך צו רפואת הגוף.

אבער די אנהייב פון מסילת “הלכות דעות” איז ווי ס’הייבט זיך אן פרק ד’. נאכדעם גייט ער צוריק אביסל צו פרק ג’. אין פרק ב’ פון הלכות דעות שטייט אביסל, ער הייבט אן מיט די סאבדזשעקט פון פרק ג’, אבער דעמאלט גייט ער צוריק צו פרק ד’. ער האט עס דארט געמאכט א הקדמה, ער ברענגט עס אריין דארט, אבער אין אנדערע ווערטער: די צענטער איז עכט דער פרק [פרק ד’], און נאכדעם קען מען עס פארשטיין דורך די אנדערע פרקים.

ההבדל בין השפות: עברית מול ערבית

ס’איז א חילוק נאך די שפראך, צווישן לשון קודש און אראביש געשריבן. יא, אבער די איידיע [רעיון] איז די זעלבע איידיע. אוודאי, ס’איז שווערער צו טון [לתרגם]. פאר אונז איז שווערער צו טון, פאר מיר איז שווערער צו טון. די טראנסלעיט [תרגום] ווענדט זיך. יא, קען זיין אביסל.

אויך איז עס [במשנה תורה] אסאך קלארער. חוץ פון דעם וואס איז פארהאן, איז נישט נאר די פראבלעם פון די שפראך. ס’איז אויך געשריבן – און נישט אזוי שרייבט דער רמב”ם – אסאך מער simple [פשוט], אסאך מער פליסיג, אסאך מער… אויך אין די שפראך פון מצוות: דו ווייסט וואס ער וויל, דו הייבסט אן ערגעץ, דו ווייסט פון וואו ער קומט און וואו ער גייט. ס’איז זייער אנדערש. אבער חוץ פון די שפראך פראבלעם, איז דא די simplicity. על כל פנים, דאס איז עס.

מבנה הפרקים הבאים (ה’-ח’)

דער פינפטער פרק שטייט אויך אין הלכות דעות, מיין איך, פרק ד’ און ה’ פון הלכות דעות. דארט איז די נושא פון “כל מעשיך יהיו לשם שמים”, וואס די ציל פון טאן די גאנצע תיקון המידות איז די נושא פון “כל מעשיך יהיו לשם שמים”.

אבער דאס איז נישט עכט א טייל פון די תיקון המידות, ס’איז נאר די שייכות פון וואס די ציל איז. ס’מאכט א חילוק אין די תיקון המידות, ס’וועט אנקומען דערצו, אבער אין א געוויסן זין איז דאס די ענדע, די תכלית פון די גאנצע סיסטעם. און דאס איז אלעס. פרק ו’, ז’, ח’ איז יסודות, אבער קענסט עס רופן supplementary [משלימים] יסודות, נישט די עיקר פיקטשער [תמונה], אוקעי?

סאו דאס איז ווי אונז האלטן, און דעריבער וועלן מיר איצטער לערנען פרק ד’. און איך האף אז מען וועט ענדיגן ביז פסח פרק ד’. עס איז אויך, איך מיין, די לענגסטע פרק. איך האב נישט געציילט פעידזשעס אדער ווערטער, איך מיין אז עס האט איינע פון די לענגסטע ליסטעס פון פרקים, אסאך לענגער זיכער ווי די ערשטע דריי each, און דאס איז וואס אונז דארפן לערנען.

אוקעי, מסכים? דודל איז מסכים, ווער נאך איז מסכים? ווער איז נישט מסכים? קען איך מיר פארציילן חסידישע דזשאוקס? איך וועל ליב האבן צו פארציילן חסידישע דזשאוקס.

—

התחלת פרק ד’: “ברפואת חולי הנפש”

אוקעי, סאו אזוי, מסכים. סאו איך וויל בעצם מער ווייניגער אנהייבן עפענען דא מיין בוך, איך וויל מער ווייניגער אנהייבן און אנהייבן צו רעדן אביסל וועגן דעם נושא וואס עס שטייט, און נאכדעם צוריקגיין צו מאכן אביסל קליגער.

יע, let’s just read it, let’s just read it. עס מאכט זיך נישט אויס מיין פעידזש נומער, עס איז אויף פעידזש… Do I have the same pages as you? I don’t have the same pages as you. עס איז דא א bunch versions. עס זאגט פרק ד’, איך ווייס נישט, וועלכע פעידזש? 45? דא זענען דא צוויי ווערזשענס דא, you have to make more אחדות. וואס איז מיינע? איך האב א גאנץ אנדערע שוין ביי מיר, איך נוץ שוין א something else, מיינע פרקים. וועלכע פעידזש? 206? יע, דא זענען דא בעסערע, use this one.

עניוועי די פעידזש נומערס זענען נישט די זעלבע, ווייל איך האלט אין איין צולייגן זאכן און טוישן ארום.

פרק ד’, דא איז דא א טייטל [כותרת]. קודם כל איז דא א טייטל, איך וויל דיר ווייזן וויאזוי די טייטל ווייזט דיר אויך וואס איך claim [טענה] אז דא איז דא א סטרוקטור וואס מ’קען זען, סאו מ’קען עס אמווייניגסטנס אביסל בעסער פארשטיין. די טייטל הייסט: “ברפואת חולי הנפש”. אוקעי? דאס איז די טייטל, דער רמב”ם אליין האט געשריבן די טייטלס פון די פרקים. און דער פערטער פרק איז וועגן “רפואת חולי הנפש”.

די מעשה פון די טייטלס איז אזוי – דאס איז וואס איך האב געוואלט אז מען זאל אייך פרינטן די פעיפער, איך האב געוואלט אייך פרינטן א פעידזש וואס ווייזט אייך אלע טייטלס, אז איר זאלט עס קענען זען אויף איין פעידזש וויאזוי עס ארבעט, אבער איך האב עס דא, עס גייט אייך נישט העלפן צופיל. איך וועל אייך ליינען די טייטלס אז איר זאלט זען וויאזוי די פיר-פינף ערשטע פרקים זענען literally [ממש], at least פון זייערע טייטלס – inside איז עס אביסל מער complicated ווי מיר וועלן זען – אבער פון די טייטלס קענסטו זען אז ער פארציילט דא א מעשה, וואס איז איין מעשה, און דארט איז א געוויסע זאך די עיקר.

ס’גייט אזוי:

* פרק א’ איז “בנפש האדם וכחותיו”. אויב איר קוקט אין די מפתח, איר וועט עס אפשר קענען זען, אבער דא זענען דא אביסל מער headers, סאו עס איז צופיל. עניוועי, די ערשטע פרק איז וועגן די נפש און אירע כחות. “כחות” איז די רמב”ם’ס ווארט פאר “חלקים”, ווייל ער וויל נישט זאגן “חלקים” ווייל ס’איז נישט אמת אז די נפש איז צוטיילבאר, סאו ער רופט עס “כחות”. על כל פנים, בקיצור קען מען עס רופן “חלקי הנפש”.

פרק א’ איז Psychology [פסיכולוגיה], ס’איז נאך נישט Ethics [אתיקה/מוסר], right? און מיר וועלן מסביר זיין באריכות: כדי בכלל אנצוהייבן צו רעדן וועגן וויאזוי צו ווערן א גוטער מענטש, דארף מען וויסן וואס דער מענטש איז, אדער די נפש. “נפש” מיינט די חלק פון די מענטש וואס ווערט בעסער אדער ערגער, נישט זיין גוף, און אפילו אויך נישט זיין נפש [החיונית], נאר exactly וועלכע חלק פון די נפש, וואס מיר האבן געלערנט דארט.

על כל פנים, אויב דו ווילסט רעדן וועגן מוסר, ethics, וואס איז מאכן דעם מענטש בעסער אדער perfect, דארפסטו וויסן קודם וואס דער מענטש איז. און אויב נישט – ארבעט עס נישט. מיר וועלן רעדן באריכות פארוואס עס ארבעט נישט, ווייל דאס איז די רמב”ם’ס הבנה. ממילא, דער ערשטער פרק איז “בנפש האדם וכחותיו”. שטימט? סתם facts, facts פון psychology.

Psychology נישט אין די sense פון modern psychology וואס רעדט וועגן מענטשנ’ס געפילן און אזעלכע זאכן, נאר psychology אין די sense literally: Psycho-logy, די חכמה פון די נפש, right? Knowledge פון די נפש. *Logos* מיינט account אדער knowledge, און *Psyche* מיינט נשמה, נפש, לעבן, וואס דו ווילסט. יעצט, “חכמת הנפש” אויף לשון הקודש, literal translation פון psychology.

הערה על התרגום: סיפורו של שמואל אבן תיבון

פרק ד’ שטייט… איז אביסל א complicated טייל, און איך קען עס מאכן קורצער פאר דיר, but איך דארף עס ליינען. וואס ער זאגט: “ומריבוי כוחות הנפש, און ידיעת החלק אשר בו או לא ימצא המעלות הפחותות.” ער האט דאס געברענגט אז דער רמב”ם וויל שוין… ער האט געמאכט קלארע דעיס. דאס איז א sentence וואס מ’קען נישט ליינען.

און דער רמב”ם ווייסט נישט… רמב”ם… און זר ווייל שוין, ביי דער רמב”ם מ’קען. דער רמב”ם ווייסט נישט. רמב”ם… אז רבי שמואל אבן תיבון וואס [was] hired by ר’ יהונתן פון לוניל צו translate’ן מורה נבוכים. ס’איז געווען א כולל, everything is going on forever. ער האט געהאט א ישיבה, און די ישיבה איז לוניל, and they heard that this great book “מורה נבוכים” [איז ארויסגעקומען], and they wanted to read it, but it was in Arabic, so I’m not going to tell you קיין ווארט.

So they heard that this is the Tibbon family’s father, ר’ יהודה אבן תיבון, איז שוין געווען א translator. ער האט translated די כוזרי, מיין איך, יא, זיין טאטע איז געווען. And דער טאטע האט אים אויסגעלערנט די family business, ער האט אים אויסגעלערנט אראביש, and מ’האט אים געדינגען ער זאל translate’ן די מורה נבוכים, האט מען געצאלט פאר דעם. So what is his life, the biggest job in his life. ער האט אסאך יארן געהארעוועט דערויף, און ער was paid, ער was… איז ער was שוין free. And now it’s all the friends.

And he wrote a letter to the Rambam, with… ער קודם האט אים געזאגט ער וויל קומען צו אים, ער האט אים אויך געפרעגט וועגן וויאזוי ער זאל translate’ן זיין ספר, און אויך א list פון קשיות אויף מורה נבוכים, סאך וואס ער האט נישט פארשטאנען, א לאנגע list פון קשיות relatively. And the Rambam האט אים גענטפערט. קודם האט ער געזאגט ער זאל נישט קומען, ער גייט נישט גארנישט האבן, דערפינער עס איז צו busy. Very weird why he told him that. ער האט צייט צו שרייבן א בריוו אנשטאט אים צו טרעפן. פארוואס? ס’איז געדרוקט די בריוו אין “אגרות הרמב”ם”. ס’איז געדרוקט. איך וועל עס אפשר מיטברענגען. א חלק איז אין אראביש און א חלק איז אין לשון הקודש. ס’איז חלקים וואס דער רמב”ם האט אליינס געשריבן אין לשון הקודש, און חלקים וואס מ’האט איבערגעטייטשט. און זאל מיר די translation נעמען אליינס, ס’איז באקומען די בריוו.

און אין דעם בריוו – ס’איז נישט קיין בריוו וואס איז געשריבן פאר’ן רמב”ם, ס’איז אן אנדערע, איך וועל געדענקען, ס’איז אן אנדערע רמב”ם’ס תשובה. ווען דער אבן תיבון האט געשריבן, האט דער רמב”ם אים געזאגט אזוי: אז translation… קודם האט דער רמב”ם געזאגט אז ער האלט טאקע שטארק פון translation, ער האלט אז מ’זאל translate’ן, אינטערעסאנט.

און ער זאגט אז ער האט חרטה אויף די ספרים וואס ער האט געשריבן אויף אראביש. ווייל ס’זעט אויס – דאס איז געווען די חסידישע מעשה – דער רמב”ם זאגט אז ער האט געשריבן די פריערדיגע ספרים זיינע, האט ער געשריבן אויף אראביש: די “פירוש המשניות”, וואס ער האט געשריבן ווען ער איז געווען א בחור נאך, איך מיין – בחורים זענען געווען א בחור נאך אסאך לענגער – אבער ווען ער איז געווען זיבעצן אדער אכצן, ער האט אנגעהויבן, ער איז געווען זייער יונג. און ער האט געשריבן אנדערע ספרים אויך, אבער ער האט געשריבן די “ספר המצוות” איז אויף אראביש, ריכטיג?

יא, דאס איז אויך פריער. אקעי, אבער דאס איז א בריוו צו מענטשן, ס’מאכט sense אז ס’איז אויף אראביש ווייל זיי רעדן. אבער דאס איז ספרים וואס ער האט געשריבן אויף משניות און ספר המצוות וואס איז וועגן מצוות, אדער ס’איז אן הקדמה צו משנה תורה אין א געוויסע זין, און ער האט זיי געשריבן אויף אראביש. און דער רמב”ם – נישט אין דעם בריוו, איך מיין, אבער ער זאגט אז ער האט חרטה. ס’זעט אויס אז דער רמב”ם האט געטראכט: ווער גייט ליינען זיין ספר? אפאר לאקאלע אידן וואס רעדן אויף אראביש, שטודירן אראביש, און זיי וועלן עס ליינען. ער האט נישט געכאפט אז אלע אידן גייען ליינען זיין ספר. דאס איז א שוואכקייט אז זיי קענען נישט די שפראך. ווייל די איין ספר וואס ער האט געשריבן פאר אלע אידן, גאנץ “משנה תורה”, האט ער געשריבן לכתחילה אין לשון הקודש. ער האט געוואוסט, ער האט געפלאנט אז יעדער איינער וועט עס לערנען. די אנדערע ספרים האט ער זיך נישט געכאפט ווי א גרויסער רמב”ם ער גייט זיין.

סאו ער זאגט אז ער האט חרטה, און אויב ער וואלט געהאט צייט וואלט ער עס אנגעהויבן שרייבן אין לשון הקודש אליינס, אבער ליידער האט ער נישט דערגרייכט דערצו.

און ער זאגט אים אז ס’איז דא פארשידענע וועגן פון translate’ן. און לויט אים – דער רמב”ם זאגט לויט אים – דער translator מוז פארשטיין די אריגינעלע שפראך, און ער מוז פארשטיין די ציל שפראך, אבער דאס איז קלאר. אבער אויך זאגט ער אז ער מוז translate’ן נישט ווארט ביי ווארט, understands, ווייל different languages האבן אויך different ways of expressing things. די idioms זענען different, די sentence structures זענען different. ס’איז נישט languages וואס דו קענסט translate’ן just word for word.

ס’זעט אויס ווי אבן תיבון’ס translation פון די רמב”ם… ער האט אים געזאגט: איך האלט אז דו זאלסט נישט שרייבן [מילה במילה]. Imagine that you’re writing my ideas, נישט נאר קודש. That’s basically what the Rambam האט אים געזאגט.

שיעור 3: תרגום אבן תיבון מול אלחריזי ומבנה שמונה פרקים

נושאים:

* הגישה לתרגום: הוראת הרמב”ם מול הביצוע של אבן תיבון

* הביקורת על תרגום אלחריזי (“מפרש סודות”)

* היתרון בתרגום מילולי (“קשה לקריאה” אך מדויק)

* סיכום מבנה חמשת הפרקים הראשונים: “הנפש ושלימותה”

* תחילת פרק ד’: “הפעולות אשר הן טובות”

—

הוראת הרמב”ם לתרגום והביצוע בפועל

This is obvious. But also he says that he has to translate, not word for word, but you understand, because different languages have also different ways of expressing things. The idioms are different, the sentence structure is different. You can’t translate just word for word.

אז ס’איז דא די אבן תיבון’ס translation און די “אבן-נישט”, some way in-between. און דער רמב”ם האט אים געזאגט: “האלט עס, זאלסט עס נישט שרייבן [ווארט ביי ווארט]… imagine that you’re writing my ideas בלשון הקודש.” That’s basically what the Rambam told him.

So now, this is a good idea. Exactly. Of course, it’s a big problem. Wait, wait. This is what the Rambam told him. And there’s even in certain words that the Rambam… he asked the Rambam how to explain it. So the Rambam told him. I don’t remember this [exact example], “דאס מיינט דאס, וואס מיינט דאס?” דער רמב”ם זאגט אים: “דאס מיינט אזוי.”

[אבער למעשה] שמואל [אבן תיבון] איז געגאנגען און געשריבן נישט יענע ווערטער וואס דער רמב”ם האט געזאגט, און נישט די גאנצע דרך התרגום וואס דער רמב”ם האט געהייסן. He translates almost word for word. If you put Shmuel ibn Tibbon’s translation next to the Arabic source, you could see which word he’s translating almost all the time.

ס’איז ממש ווארט-פאר-ווארט. And sometimes even… sometimes that’s the sentence structure. אקעי, Arabic איז אויך א close language צו Hebrew, ס’איז נישט ממש אזוי שלעכט ווי ענגליש צו לשון הקודש אדער עפעס אזוי. But, ער מאכט ממש כמעט ווארט-פאר-ווארט, און אסאך ווערטער, אזוי ווי דאס.

הדוגמה של “בנפש אדם”

למשל, “בנפש אדם” איז נישט קיין וועג וויאזוי מ’שרייבט אין לשון הקודש. אין לשון הקודש שרייבט מען “אודות נפש אדם,” “על נפש אדם.” “בנפש אדם” איז אויך די אראבישע סטיל. The subject פון דעם פרק איז נפש אדם. “בנפש אדם” איז נישט קיין וועג וואס א איד שרייבט. דו קענסט איינער וואס שרייבט “ב…”? “שיעור בְּענין…”? עפעס א ווארט פעלט דא. אדער ס’איז נישט די וועג וויאזוי אונז זענען צוגעוויינט צו ליינען.

איך מיין, אויף לשון הקודש שרייבט מען נישט אזוי. נישט די תורה, נישט די משנה, נישט די גמרא, נישט די מדרש. ס’איז נישט דא קיינמאל אזא “ב” in the sense of “וועגן דעם subject.” ס’מאכט סענס, אז מ’ליינט עס פארשטייט מען וואס ער זאגט, אבער עס איז צו געקעקעצט אביסל, ווייל עס איז נישט קיין נארמאלע וועג וויאזוי מ’שרייבט.

אויף אראביש, עס טייטשט פונקט דאס, “ב” אדער עפעס whatever. עס האט דארט די אראביש אביסל “פי,” “אין,” עס מיינט “ב,” “אין.” In the sentences.

המחלוקת על התרגומים: אבן תיבון מול אלחריזי

And for what was it translated [this way]? So, Shmuel ibn Tibbon says… because I don’t know why. I hold it was right for it to be translated [literally]. And I hold [so], because… because there are other people that have done it differently.

Even in his times, there was a second translation by Yehuda Alharizi. It was a little bit after that, he saw that Shmuel ibn Tibbon’s translation was not good from the *Moreh* [Nevuchim], and it was brought to light. And his translation is much worse. It’s easier to read, but there’s less of what the Rambam wrote.

And Shmuel ibn Tibbon wrote a whole criticism of him later in his introduction to the “Perush Ha’millos Ha’zaros” [פירוש המילות הזרות] at the end of the *Moreh*.

So, Shmuel ibn Tibbon kept on editing his edition of the *Moreh*. And in his edition, it’s printed, and the *Ma’aleh Moreh* is not printed. After Alharizi released his, he made a new version of his, and he added a part called “Perush Ha’millos Ha’zaros”. All the words that are really philosophical words, or Arabic words, that he himself invented their translation, or he made a new word in Lashon Kodesh, or he borrowed a word from Arabic, and so on – he wrote a glossary to explain the words. People don’t know the “Chiddush Ha’millos”, he wrote a glossary. He did the same, by the way, for *Iggeres Techiyas Ha’meisim* [איגרת תחיית המתים], there’s a specific glossary.

So, words that are new words, you should know what they are. And in this glossary, he wrote an introduction. And in the introduction, he explains this, and also he has there criticism of the other translation. And he says that the other translation made a mistake in many places.

הביקורת: גילוי סודות ואי-דיוקים

So for every Perek, he [Alharizi] gives “Kavannas Ha’prakim” [כוונת הפרקים]. In every Perek, he gives a header: What is this Perek about? And sometimes he writes things that it’s about that don’t say in the whole Perek.

Because the Rambam wrote a Sefer, he has a bit of a code in his Sefer, and he says it’s about explaining “Sodos Ha’torah” [סודות התורה], but he doesn’t say which Pasuk is actually being explained. He can say the “Inyan” of a King, and you don’t know why he wants to talk about a King. And Alharizi adds to “Hattaras Ha’sofek” that this Pasuk is a difficult Pasuk about a King, and such things. The headers are not always for the things that are being explained. The Rambam really means to explain the problem.

און ר’ שמואל אבן תיבון איז א “ווייסער” [יודע דבר]. הער אויס וואס ר’ שמואל אבן תיבון זאגט. ער זאגט אזוי, אז די גאנצע ‘מורה נבוכים’ [של אלחריזי] איז “מכל ציפור מלא נעצות ושטות”, עפעס אזוי… אמאל פלעגט מען זיך נישט שעמען צו שרייבן וואס מ’האט געטראכט.

און ער זאגט בפרט בשער כוונת הפרקים אצלו, ער זאגט: “אשר בו עבר על שבועת רבותינו” לכאורה. דער רמב”ם איז דאך אין פתיחה זאגט ער בשבועה, אז ווער ס’פארשטייט די מורה טאר עס נישט מסביר זיין נאר ברמיזה. זאגט ער: If you understand something that doesn’t say בפירוש, please don’t tell it to anyone. איך האב עס געזאגט, there’s a reason why it doesn’t say openly. און ער מאכט א שבועה, ער זאל נישט מפרש זיין מילה אחת שלא כתוב בפירוש.

זאגט ר’ שמואל אבן תיבון, אז דער מענטש [אלחריזי] האט עובר געווען אויף דעם רמב”ם’ס שבועה. ער זאגט אויף זאכן וואס דער רמב”ם זאגט אבער נאר ברמיזה, ער זאגט אבער למעשה דארפסטו וויסן אז קיין איין ווארט וואס ער זאגט איז נישט סתם, אזוי האט ער געמיינט. יא, אזוי זאגט ער. דאס קען דאך אזוי נישט…

מדוע עדיף התרגום המילולי (והקשה)

But anyways, where did I get all this? So this is a reason why ר’ שמואל אבן תיבון’ס מהלך, although it ends up with somewhat hard to read, is still better than the מהלך of trying to make things simpler and more readable. Because you end up saying your own פשט.

און א סך מאל, אויב דו ווייסט נישט, אבער ער ווייסט יא – אמווייניגסטנס זאגט ער פונקטליך וואס יענער זאגט. ר’ שמואל אבן תיבון האט יא געוואוסט. אין וועלט איז ער גראדע פארשטאנען בעסער די פילאסאפיע פונעם רמב”ם ווי די אנדערע טרענסלעיטארס, און פון ר’ יהודה אלחריזי שפעטערדיגע טרענסלעיטארס אויך.

וויאזוי קענסטו זאגן ער האט בעסער פארשטאנען? איך ווייס, ער האט געשריבן אנדערע ווערק, אונז ווייסן, ער האט דאס געקענט, ער האט געלערנט, און מען קען זען וויאזוי ער רעדט. ער האט דעם רמב”ם אליין געפרעגט א געוויסע שאלה אינעם צווייטן חלק, און דער רמב”ם זאגט: “דאס איז אזא גוטע שאלה, ס’איז א פילאזאפישע פראבלעם, דו האסט געכאפט א גוטע פראבלעם, ס’איז נישט סתם נישט פארשטאנען.” דער רמב”ם טרייט צו ענטפערן אבער ער זאגט דאס איז טאקע א פראבלעם. ס’איז א דאנק וואס ער האט אליין גוט פארשטאנען די פילאסאפיע.

But in any case, אפילו עם כל זה, ס’איז נאך אלץ קען זיין אז ס’איז דא רמזים אדער ס’איז דא דיוקים וואס מען דארף קענען מדייק זיין. און ווען דו שרייבסט איבער לויט ווי דו וואלסט געשריבן, שרייבסטו א נייע ספר בעיסד אויף זיין איידיעס, אבער דו שרייבסט נישט יענעם’ס ספר.

אין ר’ שמואל אבן תיבון’ס טרענסלעישאן… געווענליך קען מען מדייק זיין. נישט אלעמאל, ער אויכעט מאכט זיין אייגענע פשטים אמאל. [אבער] ווייל מען קען אסאך מער מדייק זיין ווי אין עני אנדערע טרענסלעישן וואס איז דא, וועגן דעם האלט איך אז ער איז גערעכט. טאקע וועגן דעם ריזן [reason].

ווייל אויב וואלט דער רמב”ם אליין… די חילוק פון אים מיט די רמב”ם איז, אז די רמב”ם האט זיך געקענט – נאר די רמב”ם ווען ער איז נישט געווען די רמב”ם. ווען דער רמב”ם טראכט, Rambam imagines: וואס וואלט איר געטון ווען איך שרייב איבער מיין אייגן ספר? פשיטא וואלטסטו געשריבן אפשר כפשוטו, אבער נישט מיט די אלע נואנסן, ווייל דו ווייסט עקזעקטלי וואס דו ווילסט, דו ווייסט פון ווי דו קומסט, ווי דו גייסט.

אבער א צווייטע איז אלעמאל זיין משועבד צו נישט זאגן נאר וואס ער פארשטייט, אפילו ווען ער פארשטייט וואס יענער זאגט, און בפרט אז עס קען נישט זיין אז ער פארשטייט הונדערט פראצענט וואס יענער פארשטייט.

סיכום מבנה שמונה פרקים

Anyway, and where do I get back to this is a side note, a total side note.

צוריק צו ווי איך האלט, איך האלט ביי די headers. סאו ביי שמונה פרקים זעט מען אז:

* פרק א’ – נפש האדם וכוחותיה: די ערשטע איז טעאריע.

* פרק ב’ – חלקי הנפש שיש בהם מעלות ופחיתות: די צווייטע שטיקל איז, יעצט אזוי אונז ווייסן אז עס איז דא א list פון חלקי הנפש, אזוי האט מען געמאכט א list פון פינף, זאגט ער אונז – און איך האב דאך געזאגט וואס ער זאגט, דער header is a little weird, and there’s a reason why דער header is like this. The header is: “אין וועלכע סארט שלעכטקייטן מרעי”, מרעי מלשון “מרעי”, מלשון evils, מלשון מרידה. אזוי ווי וועלכע סארט… אין אראביש לייגט מען אזוי סארט איז רופן א וויירוס, רופן קלילי. That’s why actually in that context it made sense. און היינט אונז רעדן נישט אזוי, אזוי ווי a general term for being bad, the ways that כוחות are used for being bad. And specifically, וועלכע חלקים האבן מעלות און פחיתות, אדער מעלות און חסרונות, ס’איז די simpler translation.

אנדערע ווערטער, נאכדעם וואס דו האסט די פינף חלקי הנפש, דארפסטו וויסן וויאזוי די כוחות קענען זיין שלעכט, און וועלכע סארט שלעכטקייט. און בעיקר אונז ווילן דאך אנקומען צו א זאך וואס הייסט מעלות און פחיתות. וואס הייסט מעלות אין מידות? דער מעלות הייסט perfection, אדער די גוטסקייטן פון מידות. און פחיתות איז עס די opposite, די חסרונות. דארפסטו וויסן וועלכע חלק ס’איז געהערט צו, ווייל יעדער חלק האט אן אנדערע סארט structure, אן אנדערע סארט זאך, דארפסטו וויסן דעיס.

דערפאר די צווייטע פרק איז אויכעט basically psychology, but it’s telling you the connection, the basis, how the psychology is the basis for the ethics וואס אונז גייען זאגן, רייט? און דאס איז מער ווייניגער ווי אז די structure גייט. וואס איז די נפש? וועלכע חלקים פונעם נפש basically רעדן אונז.

* פרק ג’ – בחולי הנפש: נאכדעם פרק ג’ שטייט “בחולי הנפש”. נו יעצט איך דארף פארשטיין דעם העדער, וואס שטייט אינעווייניג, ס’איז מער קאמפליקירט: אז די נפש איז קראנק. וואס מיינט ער ס’איז קראנק? אז ס’האט חסרונות. וואס מיינט ער ס’האט חסרונות? ער וועט נאך צולייגן ס’איז קראנק.

* פרק ד’ – רפואת חולי הנפש: און אויב ס’איז קראנק, איז פשוט מען דארף עס אויסהיילן, פרק ד’ רפואת חולי הנפש.

All of this is very clearly one story and that’s how the פרקים are organized.

* פרק ה’ – כוחות הנפש לתכלית אחת: And then פרק ה’ ווייטער, דעי כוחות הנפש וויאזוי מען ניצט זיי פאר איין תכלית וואס איז ידיעת השם, אזוי ווי ער איז מסביר.

In פרק ה’, so you see this is all in one word, and I could add a third word, but in one word דער תוכן פון דעם ספר, פון די פינף פרקים פון דעם ספר איז: הנפש ושלימותה.

“הנפש” includes the נפש, וואס איז עס, וועלכע חלקים ס’האט, וועלכע פארטס. און וועלכע שלימות וכו’ – “ושלימותה”.

עד כאן כל הספר. און דו קענסט צולייגן נאך איין זאך וואס איז ושלימותה: די דעפינישאן וואס ס’איז, און אויך וויאזוי מען קומט דערצו. אזוי איז די טעכניק, די טעכניק פון וויאזוי מען ווערט טאקע בעסער. דאס איז פארט פון רפואת חולי הנפש אויך. רפואת חולי הנפש אויך, דער צווייטער חלק פון פרק ד’ רעדט פון וויאזוי מען ווערט בעסער פראקטיש, וואס דארף מען טון, וויאזוי טוט מען עס, וויאזוי ארבעט עס.

That’s עד כאן איז דער תוכן פון די עיקר סטרוקטור פון דעם ספר, די רעסט איז כלי-זייטיגע זאכן – נישט זייטיג, אבער מען האט פארשטאנען די גאנצע מסה אויב מען ווייסט ביז דא. מאכט סענס?

So that’s where I am and I explained to you the header of the פרק. Which is great. Now I have to read the first paragraph or the first two paragraphs, I mean I think it’s two paragraphs, געמאכט צוויי פאראגראפס דערפון. “הפעולות והמעלות”, and then we have to talk about that.

סא היינט לערנט מען שמונה פרקים. רמב”ם זאגט אזוי:

דער פרק הייבט זיך אן: “הפעולות אשר הן טובות”.

By the way, the translation is modified a bit, I think it’s Rav Shilat’s translation וואס ער האט גענומען און א ביסל געפיקסט לויט זיין פארשטאנד.

“הפעולות אשר הן טובות”, די פעולות, די גוטע פעולות. אבן תיבון פלעגט עס טייטשן “המעשים הטובים”. The good deeds.

וועלכע זענען זיי? וועלכע פעולות זענען גוט?

הערט זיך.

פרק ד’ – הפעולות הטובות והדרך האמצעית

מגיד שיעור: איך האב גענומען די איבערזעצונג [translation] פון ר’ שלמה זלמן שיללער ז”ל, און איך האב עס אביסל געפיקסט לויט ווי איך האב פארשטאנען.

הגדרת “הפעולות הטובות” – המושג “שווה” (Equal)

“הפעולות אשר הן טובות” – די גוטע פעולות, די גוטע מעשים. איך רעד דא פון מעשים טובים, נישט פון המעשים החטאים. די גוטע פעולות, וועלכע זענען זיי? וועלכע פעולות זענען גוט?

זאגט ער: “הן הפעולות השוות”.

“שוות” מיינט אויף אידיש “די גלייכע”, אדער אויף ענגליש “the equal”. דאס איז אויך אביסל א weird word [מאדנע ווארט], אבער איך האב נישט קיין בעסערע ווארט. אויב איר האט א בעסערע ווארט… מען זאגט אפשר “די מיטלסטע”, אבער די וואס זענען “האמצעיות”, זיי זענען אינצווישן “שני קצוות”, צוויי extremes, צוויי זייטן, צוויי עקן, וואס ביידע זענען שלעכט.

דאס הייסט, די גוטע זענען די גלייכע אינצווישן די צוויי שלעכטע, וואס איינס איז מער און איינס איז ווייניגער – “יתר וחסר”. איינס איז צופיל, איינס איז צוגעלייגט, און איינס איז אראפגענומען.

אין אנדערע ווערטער, איך וויל נאר מסביר זיין פארוואס עס שטייט דא דאס ווארט “גלייך”, “שוה”. “שוה” טייטשט “equal”, right?

ווען איך נעם עפעס relative צו עפעס… עס קען זיין מער, עס קען זיין ווייניגער, און עס קען זיין “אזוי ווי” עפעס. “אזוי ווי” טייטשט “equal”, “שוה”. ס’איז אזוי ווי, ס’איז גלייך.

עס קען זיין מער, עס קען זיין ווייניגער. וואס איז אינצווישן מער און ווייניגער? גלייך.

גלייך צו וואס? ניין, ניין, איך זאג דיר, דאס איז די language [שפראך]. די language איז פאני, איך ווייס אז עס קומט פון דעם. יא, מ’קען אזוי לערנען, אבער איך מיין אז “מאוזנות” – סאמבדי [עמיצער] האט מיר געזאגט אז מענטשן טייטשן אזוי, “באלאנס”. אבער ס’איז נישט ריכטיג, ווי איך וועל באלד זאגן.

משל הכוס והחלב – המקור למילה “מידה”

אזוי ווי איך האב געזאגט, כאילו איך האב נישט קיין קלארע איידיע [idea] פון וואו די פיקטשער [picture] קומט. עס קומט פון עפעס אזוי:

לאמיר זאגן איך גיי צום געשעפט און איך בעט אים ער זאל מיר אנפילן מיין גלאז מיט מילך.

* ער קען מיר געבן מער ווי די גלאז.

* און ער קען מיר געבן ווייניגער ווי די גלאז.

* און ער קען מיר געבן אזוי ווי די גלאז. א גלאז.

דאס הייסט גלייך, גלייך אויף גלייך, יא. דאס אלעס.

מער – גיסט זיך אויס. אקעי, און ממילא, that’s why it’s bad [פארדעם איז עס שלעכט], ווייל עס גיסט זיך אויס.

און ווייניגער – איז נישט פול, פארדעם איז עס שלעכט. 100%.

That’s where we’re getting this idea of measure [פון דארט נעמען מיר די געדאנק פון מאס], ממש מדה. די ווארט “מדה” – דא שטייט נישט די ווארט מדה, אבער די ווארט מדה מיינט ממש א מאס, א measure. אויך אין גריכיש, “מעטראן” איז די ווארט דא, עס איז נאך ענליך צו די ווארט “מעסטן” אויף אידיש, איך ווייס נישט צו עס קומט פון די זעלבע פלאץ. אבער א שיעור אדער א מדה מיינט ממש דאס: די ריכטיגע amount [כמות].

עס קומט פון דעם, די שפראך קומט פון דארט. עס איז נישט פון balance [באלאנס], נאר the right amount, the equal amount. נישט אז עס איז באלד אזוי… די ווארט דא מיינט equal.

איך ווייס, עס איז equal צו וואס? איך ווייס אויך נישט. עס איז נישט equal צו גארנישט, עס איז וואס עס איז. עס קען זיין אז עס איז equal אינצווישן די צוויי זאכן, באלד וועלן מיר זען. מיר וועלן רעדן – אויב איך וועל אנקומען אהיים, אדער נעקסטע מאל – רעדן וועגן עס איז אפשר equal אין די סענס [זין] פון עס איז equally ווייט פון ביידע זייטן. אדער קענסטו זאגן עס איז equal צו “גוט”. עס איז די equal צו גוט, אדער equal צו וואס מ’דארף האבן.

אזוי ווי equal צו מיין גלאז. אויב איך קום מיט מיין גלאז, גיסטו מיר אריין אזויפיל מילך ווי גרויס מיין גלאז איז. עס איז equal צו מיין גלאז.

און מיר גייען גיין אין צירקלען. איך זאג, איך טייטש לויט די ווערטער ביז דערווייל, אפילו מיר קענען זעצן די ווערטער. “שוה” איז טייטש equal, גלייך. דאס איז די ווארט, איך דארף נישט קענען קאנעקטן די ווערטער. וואס? דאס איז די טייטש פון די ווארט. Equal.

ער פרעגט א קשיא, מיר זאגן equal, מיינט עס מ’איז נישט equal צו וואס? איך זע אז ביי די דראמא [גריכישע שריפטן?] האבן זיי אויך גענוצט, אז אסאך מאל זאגן זיי equal, און עס מיינט נישט equal צו גארנישט. אפשר מיינט עס יא, באט [but] איך פארשטיי נישט וויאזוי מ’איז עפעס… Equal מיינט even [גלייך/אויסגעגליכן], לאמיר זאגן. גלייך. אפשר די ווארט even מיינט נישט דאס, איך ווייס נישט. אבער עפעס אזוי.

Anyway, דאס זענען די גוטע פעולות, די גלייכע. איך האב ליב די ווארט גלייך, ווייל איך ווייס נישט וואס עס הייסט גוט. “שוה” מיינט גלייך, גלייך אויף גלייך, יא. נישט צו פיל און נישט צו ווייניג.

היחס בין מעלות, תכונות ופעולות

יעצט: “והמעלות הן תכונות נפשיות וקנינים” – צוויי ווערטער וואס אונז דארפן פארשטיין – “וממוצעות ואין תכונות רעות, האחת מהן יתירה ואחת חסירה”.

און יעצט קענען מיר מאכן ענדליך א דריטע סענטענס [זאץ]: “ומנהג תכונות אלו ישכיל ויפעל הפעולות הטובות”.

אונז רעדן דא וועגן צוויי זאכן:

1. ערשטע זאך רעדן מיר וועגן פעולות.

2. צווייטע זאך רעדן מיר וועגן מעלות.

וואס איז די צווייטע זאך? אונז זאגן מעלות זענען תכונות. די גוטע מעלות זענען די סארט מעלות אדער די סארט תכונות וואס מאכן אז מען זאל טון די גוטע פעולות. סימפל אז דעט [Simple as that], שטימט?

“מעלות” מיינט נישט די זעלבע זאך ווי “תכונות”. ווען אונז זאגן מעלות מיין איך גוטע תכונות. תכונות קען זיין שלעכטע אויכעט.

א מעלה איז די גלייכע תכונה. א מעלה מיינט אז די תכונה וואס איז אינצווישן די צוויי תכונות וואס זענען איינס צו פיל און איינס צו ווייניג. א חסרון וואלט געווען איינע פון די עקן תכונות. און די תכונות מאכן די פעולות.

אזוי ווייסן מיר וועלכע זענען די מעלות. אונז וועלן נישט אנקומען צו וויסן וועלכע זענען די מעלות, אונז דארפן קודם וויסן וואס זענען די פעולות, ווייל מעלות מאכן פעולות. מיר קענען נישט זען מעלות. א מעלה, א מידה, האט קיינער נישט געזען קיינמאל. ס’איז נאר א זאך וואס מען פארשטייט. און מ’רעדט אז מ’טוט עס כסדר, ווייסט ער אז ער האט עס. אבער דו זעסט אז א מענטש טוט עס כסדר, ער טוט עס.

און דאס רופט ער אין משנה תורה מיין איך “דרך האמצעי”. און דא שטייט אביסל אן אנדער ווארט, ער זאגט תשובה און צו זיין “במצוע”. דאס איז די נקודה וואס הייסט דרך המצוע, שטימט?

דוגמאות למידות – רשימת התשע

נאו [Now], איך וויל דיר פרעגן, ער גייט געבן משלים, יא? דו ווילסט איך זאל זאגן זיין משל? איך גיי דיר זאגן דעם משל, איך גיי דיר זאגן פארוואס. איך וויל דיר ענטפערן וועגן דעם.

יעצט, נאכדעם וואס ער גייט טון, ער גייט מיר שלום מאכן א ליסט פון ניין אנדערע מידות. האסטו געזען דא מיין ליסט, ריכטיג? ס’איז דא נאמבערס? ער מאכט ניין, דאס שטייט ביז ניין.

ניין אנדערע מידות, און יעדער איינער פון זיי ווייזט ער וויאזוי די גוטע מידה – אדער די גוטע פעולה וואס קומט ארויס פון די גוטע מידה, רייט [right] – איז אינצווישן צוויי שלעכטע מידות, וואס איינער פון זיי איז צופיל און איינער איז צו ווייניג פון יענע מידה אדער פון יענע סאבדזשעקט [subject].

תלמיד: דו ווילסט זאגן אז דער רמב”ם איז נישט קיין מיטל אין די ריכטיגע וועג?

מגיד שיעור: ניין, אוודאי, אוודאי, אוודאי, אוודאי ער איז אויסגעהאלטן, אוודאי, אוודאי, דאנט ווארי [don’t worry]. דו ווילסט איך זאל גיין ווייטער, יא?

דער כלל איז אזוי: “אלא איזה הן הפעולות הטובות?” – יענע, די גוטע. די וואס ער האט געזאגט פריער. יא, הפעולות הטובות.

און דו דארפסט כסדר זאגן פעולות טובות, ווייל מידות טובות זענען דעפיינד [defined] ביי פעולות טובות. ביז יעצט האט ער גערעדט וועגן פעולות, מידות טובות, מעלות. ער האט נישט געזאגט גארנישט בכלל וואס מאכט א מעלה גוט. יעצט זאגט ער דיר וואס מאכט א מעלה גוט. וואס מאכט די מעלה גוט איז די גלייכקייט וואס איז גלייך צווישן צוויי קצוות.

הזהירות – פעולה או תכונה?

דו פרעגסט אויב די משלים זענען אין די תכונות אדער אין די פעולות?

די ענטפער איז… ער זאגט אזוי, איך וויל דיר ליינען אז דו זאלסט זען קלאר. אין די ערשטע שטיקל שטייט “הזהירות”. איך גיי דיר זאגן וואס זהירות איז: “היא מפעולות הטוב”.

“בתחילת הענין שכתבנו עליו, הזהירות היא מעלה ממעלות המידות”. זעסטו דעם נעקסטן שטיקל? ווען ער זאגט זהירות מיינט ער א פעולה. זהירות איז א וועג וויאזוי מען פירט זיך. קען זיין מען פירט זיך… פירן זיך קען זיין פירן זיך אינטערנאלי [internally], אין מיינע געפילן. ס’איז נישט קיין חילוק אויב ס’איז א געפיל אדער א מעשה. אבער ס’איז די טון. די מידה איז דאס וואס… יא.

און פארדעם, כדי דו זאלסט פארשטיין – דאס האב איך געשריבן אין מיין שארט [short summary] פאר היינט – כדי דו זאלסט פארשטיין, דארף מען וויסן די בעיסיק מאדעל [basic model] פון וויאזוי די מאדעל פון מידות ארבעט. וואס אונז… איך האף אז מיר האבן שוין גערעדט איינמאל, אבער ס’איז נישט גענוג ביז אהער. מען דארף נאכדעם אסאך מאל. באט איי וואנט [But I want]… וויאזוי ס’זעהט אויס די פיקטשער פון וואס איז די טייטש מעלות און מדות און תכונות און די אלע סארט זאכן.

Do we know it already? ניין, אונז ווייסן עס נישט. האסט שוין געזאגט לעצטע מאל? געדענקסט? דו געדענקסט. חוץ פון דעם, קיינער ווייסט נישט. חוץ פון דיך.

[שמועה צדדית: דיון על נסיון והתגברות]

נא, ער האט נישט מסכים געווען? ער זאגט, איך האב גוט פארשטאנען. אדער ער האט א אנדערע פשט. מער ווייניגער.

איך האב געפרעגט א געוויסע [מענטש] נאכן שטוב [שיעור?]. איך האב געפרעגט אויף “עטוואוס” [עפעס א זאך], וויאזוי ער דילט [deals] מיט עטוואוס.

נא, זאגט ער מיר אזוי: “עטוואוס? איך האב נישט קיין אזא פראבלעם מיט עטוואוס.” ווייסט? כאטש איך האב עפעס א ריזן [reason].

יא, איך האב געקלערט: אן “עטוואוס” [דאס אז איך האב נישט די תאווה] איז דאס דען א באווייז אז איך בין דורכגעגאנגען א struggle [קאמף] אין מיין לעבן?

אבער, איך בין נאך נישט געזיגט [triumphed]. סכום, עפעס, מאכן נישט געזיגט. עס איז אפשר א שוואכקייט פון מיר, ווייל אפשר וואלט איך נישט געטון מער. אבער, איך מאך נישט קיין נסיון.

אקעי, מאכט סענס [makes sense]. סענס. נאר, פארזא [פארשטיי], איך מאך נישט קיין נסיון. אז איך מאך נישט קיין נסיון… אקעי, איטס טרו [it’s true].

ארבעת המרכיבים של המידות – חלק א’: הכנה

עניוועי, סאו… טו געט בעק טו אוער רידיקול [to get back to our…], די פיקטשער וואס ער האט דא בקיצור מאד, איז אז עס איז עט ליסט [at least] פיר זאכן. מען דארף געדענקען עט ליסט פיר זאכן. לעצט מאל זאגט פיר זאכן וואס עס קומט פון די טבע? דריי זאכן. לאמיר רעדן פון פיר זאכן, ווייל עס גייט נאך מאכן, אביסל פיו… ליר…

איך האב עט ליסט פיר זאכן. איך האב געשטייט אויף דעם אין מיין פיקטשער וואס איז געשערט [shared] אויף וואטסעפפ. איך מיין אזוי. יא.

אקעי, די ערשטע זאך רופט דער רמב”ם “הכנה”.

אקעי, די ערשטע זאך גיי איך מיט די סדר פון אזוי ווי ס’בויעט זיך מיט די נפש.

דער רמב”ם רופט עס… הכנה. א פרק… וועלכע פרק? א… אויף ענגליש זאגט מען אז ביז דו… וואס מ’איז געבוירן מיט, לאמיך עס רופן.

מ’זאגט אז א מענטש איז א “רעגעדיגער”. וואס מיינט ער צו זאגן? מ’מיינט זאגן אז ער איז געבוירן סטאל [style?], נישט וואס איז נישט געבוירן סטאל וואס איז שפעטער געווארן. אבער…

נושא השיעור: פיר (אדער פינף) חלקים אין דעם בנין המידות

תוכן ענינים:

1. חלק א’: הכנה (Predisposition) – די טבע מיט וואס מען ווערט געבוירן

2. חלק ב’: געפיל (Feeling/Emotion) – די פיזישע סענסעישאן

3. חלק ג’: די מידה אליין – די הנהגה און רצון

4. חלק ד’ וה’: פעולה און הרגל

—

חלק א’: הכנה (Predisposition) – די טבע מיט וואס מען ווערט געבוירן

אקעי, די ערשטע זאך רופט דער רמב”ם אן “הכנה”, אקעי. די ערשטע זאך רופט דער רמב”ם אן א הכנה. די ערשטע זאך גיי איך דיסיידן [define/divide] אזוי ווי ס’בויעט זיך אין נפש.

דער רמב”ם רופט עס אין פרק ח’ דאכצעך, איך מיין אין פרק… וועלכע פרק? א הכנה.

אויף ענגליש זאגט מען א “בעיסיס” [basis] וואס מ’איז געבוירן מיט, לאמיר עס רופן, אקעי? וואס מ’איז געבוירן מיט.

מ’זאגט אז א מענטש איז א רגזן’דיגער, וואס מיינט דאס צו זאגן? מיינט צו זאגן אז ער איז געבוירן – נישט וואס איז שפעטער געווארן – אבער אז ער איז געבוירן מיט א… אדער פונקט פארקערט, ער איז געבוירן אז ס’איז דא אין זיין נפש עפעס א אפשרות, עפעס א… “פרעדיספאזישן” (predisposition) רופט מען עס אויף ענגליש. ער איז “פרעדיספאזד” (predisposed) צו ווערן אויפגערעגט שנעלער, אדער ווייניגער, סאמטינג לייק דעט (something like that).

זיי האבן געטון א סטאדי (study) אפילו אין די נורסעריס (nurseries) אין האספיטאלס, זיי קענען זען וועלכע בעיבי איז א רגזן’דיגע בעיבי.

אקעי. דער רמב”ם’ס “טינג” (thing) איז, אז דאס מאכט לעסס אוו א דיפערענץ דען יו טינק (less of a difference than you think). ס’איז טרו (true), דאס איז… אבער דאס איז נישט די מידה. דאס איז נישט גוט אדער שלעכט, דזשאסט צו זיין קלאר. דאס איז נישט שלעכט, דאס איז נישט גוט אדער שלעכט, ווייל דאס איז דזשאסט… מייבי (maybe) ס’איז גוט אין סאם סענס (some sense), ווייל ס’איז… דאס וואלט געווען בעסער.

די מעשה מיטן בעלזער רב – “משיח וועט ער נישט ברענגען”

איך וויל נאר זאגן וואס דער בעלזער רב האט געזאגט, אז ער גייט צו זיין טאטע [און זאגט] אז א מענטש איז געבוירן מיט א גוטע מידה, און ער גייט זיך בארימען דערמיט. ווייסטו וואס ער האט געזאגט?

תלמיד: עפעס.

מגיד שיעור: ניין, ער האט געזאגט: “אבער משיח וועט ער נישט ברענגען.”

ער קען טאקע נישט האבן קיין ענווה. פארוואס טאקע? פארוואס איז ער נישט זיין פאלט (fault)?

ווען איינער איז א בעל רחמים, ער וועט זאגן: “איך האב זיך אויסגעהארעוועט.” האסט זיך אויסגעהארעוועט? דו ביסט אזוי געבוירן. אקעי, ס’איז א מתנה פון אויבערשטן, נישט אויף דיר.

די פראבלעם איז נאר אז די ווארט איז, אז די “סעלף גראטיפיקעישן” (self-gratification) איז אסאך גרעסער. דאס איז די פראבלעם. און ער מאכט זיך גרעסער. דאס קען שוין זיין א פראבלעם. אפשר דאס וויל ער ארויסברענגען, אז אויב האסטו א גוטע מידה וואס דו ביסט געבוירן דערמיט, זיי העפי (happy), געב א דאנק דעם אויבערשטן, איך ווייס נישט, אבער… דו האסט נישט קיין סבה צו זיין א בעל גאוה.

אבער פארדעם פלעגט ער זיך בארימען אז ער איז א גוטער.

תלמיד: ווער?

מגיד שיעור: ר’ אהרן בעלזער. אזוי שטייט אין די מעשה, איך ווייס נישט.

תלמיד: ער האט זיך בארימט אז ער איז א גוטער?

מגיד שיעור: א גוטער מיינט א שוואכער. דא איז אביסל א פראבלעם אין דעם. איך ווייס נישט ווי גוט… דא איז א פראבלעם.

די שיטה פונעם רמב”ם לגבי טבעיות

פארדעם, איך מיין, לויט’ן רמב”ם וואלט מען געזאגט… לויט’ן רמב”ם וואלט מען אפשר געזאגט אז די מידות וואס מען ווערט געבוירן זענען קיינמאל נישט גוט. זיי קענען זיין גוט, ס’וועט זיין גרינגער. איינער וואס איז נוטה למשל מער צו זיין א גוטער, וועט אים זיין גרינגער צו תקן זיין די מידה אז די מידה זאל זיין א גוטסקייט ריכטיג. אבער אסאך מאל ווערט מען געבוירן, און מ’רעדט פון קיצוניות, און קיצוניות פון גארנישט איז נישט גוט.

So, I don’t think anyone is born with a good middah at all, according to the Rambam, because… ער זאגט קלאר אז נישט, right? אבער אין די ספרים זאגן זיי קלאר אז נישט, אמת. But I think they’re based on this distinction.

דער רמב”ם איז מודה אז מענטשן ווערן געבוירן מיט געוויסע טבעים. דער רמב”ם איז נישט מכחיש די reality (מציאות), מ’קען זען ביי בייביס… יעדער איינער זאגט אז זיין בייבי איז א צדיק, און דער רמב”ם איז נישט מכחיש, דו זעסט אז ס’איז דא חילוקים, אפילו אין די נורסערי איז טאקע דא חילוקים. אבער ס’מיינט נישט אז דער בייבי איז א צדיק, ער איז גארנישט קיין צדיק, ס’איז א הכנה. אויב ער וועט וואקסן און ניצן, אפילו ס’וועט אים זיין גרינגער אפשר א געוויסע עבודה אויף געוויסע מידות, but then איז ער געגאנגען האבן די מידה, but this is just an הכנה.

דער רמב”ם רופט עס א הכנה, אדער א potential. אבער איך וויל זאגן אז ס’איז א potential פון א potential.

תלמיד: איינער איז born (געבוירן) מיט א גוטע קאפ, ער האט א גוטע potential.

מגיד שיעור: Exactly (פונקטליך). It’s not good, it’s not bad. It’s not morally good. דו ווערסט נישט praised (געלויבט) פאר דעם. קיינער האט דיך נישט משבח, ס’קומט דיך נישט קיין שבח. אפשר זאגט ער, ס’קומט א שבח פאר דיין טאטע ווייל ער האט געמאכט אזא גוטע מענטש, איך ווייס נישט. אפשר אפילו דאס נישט, ווייל ס’איז נישט עכט גוט. ווייל גוט, ס’איז דא א שאלה וואס מיינט גוט. אקעי.

אבער ס’איז זיכער, פון דעם וואס דו זאגסט אז ס’איז דא א שטיקל סתירה, איך האב נישט געזען דעם, ווייל אין דעם ספר איז דער רמב”ם שטארק מדגיש אז מען קען [זיך טוישן], but if you think למשל about מעלות שכליות, about כשרון, אין א certain limit קען מען נישט. ס’איז דא גוטע מעשיות אז איינער האט געהאט א נס און ער איז געווארן א בעל כשרון, אבער למעשה ארבעט עס נישט אזוי. כדי צו זיין איינער וואס קען אסאך לערנען, mostly you’re gonna have to be born with that talent. דאס איז נישט קיין טעות, right? So, there is some sense in which it does make a difference, די הכנה, right?

דא איז… ס’איז דאך דא nature and nurture (טבע און חינוך/סביבה), אזוי אלעס… ס’איז דאך דא, איך גיי נישט אריין, איך רעד דא נאר פון די פילאסאפיע. מ’קען נישט מכחיש זיין די מציאות אז ס’איז דא די ביידע זאכן. די שאלה איז וואס מ’איז מגדיר, וואס מ’איז פארשטייט.

So, דאס איז number one, אקעי?

—

חלק ב’: געפיל (Feeling/Emotion) – די פיזישע סענסעישאן

נאכדעם איז דא, איך וויל דיך נאר לאזן ממשיך זיין, איך וויל נאר גיין ווייטער. די צווייטע זאך וואס איז דא איז “feeling”, אקעי? די ווארט feeling האבן מיר שוין גערעדט, ס’איז נישט קיין גוטע feeling [ווארט], אפשר די ווארט “emotion” איז בעסער, אדער די ווארט “passion”. אדער דאס ווארט, אפילו דו זאגסט מיר א געפיל אדער א רגש, ווייל feeling קען מיינען feeling, טאטשן, א sensing. Feeling מיינט ער, אבער ס’איז אן ענליכע סענסעישאן (sensation), אן ענליכע סענסעישאן. דאס אז לאמיר זאגן איך בין אזא מענטש וואס ווערט אנגערייצט פון אזא סארט זאך, האב איך זיך אנגערייצט.

דאס, זאגט דער רמב”ם, ער זאגט עס נישט קלאר דא, אבער אריסטו למשל זאגט עס קלאר אין דעם פלאץ וואו ס’קומט דער שטיקל פון, אז דאס איז אויך נישט קיין מעלה אדער א חסרון. דאס איז א מענטש, ער איז אזא טבע, ער פארשטייט אז ער האט אזא טבע, ער האט אזא הכשרות, אזא הכנה. ממילא האט ער זיך אויפגערעגט אויף עפעס, ממילא האט ער זיך געפילט – נישט ער האט זיך אויפגערעגט, ער האט זיך געפילט וועגנדיג גרייט, ער האט זיך אנגערייצט, אדער ער האט זיך אנגערייצט אויף א תאוה, whichever other מידות there are.

This is also, this is just a feeling, דאס איז נישט א מידה. מידות are not equal feelings. This is a very important thing, we had like three, four, five שיעורים about to distinguish this, ווייל אונז זענען זייער צוגעוואוינט צו טראכטן אז די feeling איז אליין די מידה. סאו נישט, די feeling איז א feeling, ס’איז צוויי זאכן.

די הכנה, דאס איז וואס ס’איז א חלק דערפון, אמת, א חלק דערפון איז אויטאמאטיש, א חלק דערפון איז א תוצאה פון די מידה. אזוי ווי איך זאג, ס’איז געבוירן מיט א מידת הכעס, איינער האט מיך אויפגערעגט, האב איך מיך גערעגט. דאס איז נישט קיין בחירה. נישט די מידה, די מידה איז נישט די הכנה. די מידה איז א third thing (דריטע זאך), that’s what I’m getting to.

—

חלק ג’: די מידה אליין – די הנהגה און רצון

מידה איז א דריטע זאך.

דאס וואס דו האסט א הכנה, דאס איז נישט די מידה. דאס איז ווי אזא פאטענשעל (potential), א “מילתא דעבידא לאגלויי”, און דאס וואס איך רוף, איך בין געבוירן דערפון, איז נישט די מידה, דאס איז די הכנה.

די צווייטע זאך, דאס וואס איך פיל יעצט גערעגט, ס’קאכט זיך מיר מיין בלוט, אדער וואסערע כעמיקאלן מיין מוח האט יעצט געווארפן, דאס איז אויך נישט די מידה. דאס איז like א פיל (feel), א געפיל. באלד וועלן מיר זען פונקטליך וואס ס’איז. איך זאג דיר אז ס’איז נאר א געפיל. אהא, דערויף מענטשן זענען קאנפיוזד (confused) אין דעם מיט די מידה אליינס, נישט דער רמב”ם.

נאכדעם איז דא די מידה. די מידה איז די טאט, וויאזוי דו פירסט זיך ביחס צו דעם געפיל. טאמער דו ביסט מעורר מער, טאמער דו קאנטראלסט עס. אבער “קאנטראל” איז נישט אזא גוטע ווארט, ווייל דער רמב”ם זאגט נישט אז אלע מידות זענען סעלף-קאנטראל. אויב דו ווייסט ווען די סטימוליי (stimuli) זענען ריכטיג.

מאמר המוסגר: הרהורי עבירה לשיטת הרמב”ם

און דרך אגב, למשל, לויט דעם קומט אויס אז דאס וואס שטייט אין תניא, אז די מערסטע וואס א מענטש פאלט אן איז הרהורים למשל, דאס איז בכלל נישט [קיין עבירה], דאס איז אפילו נישט די עבירה פון “לא תתורו”. ווייל “לא תתורו” איז דאך אז מ’זאל נישט נאכלויפן די פילונגען, מ’זאל נישט שפילן מיט די דמיונות, מ’זאל נישט מרחיב זיין די דמיונות וכו’. אבער דאס וואס א מענטש האט די פילונג, דאס איז נישט קיין מצוה און נישט קיין עבירה.

אזוי ווי דער רמב”ם זאגט אויך אין פרק ח’ פון שמונה פרקים, דער רמב”ם זאגט אז דאס איז נישט קיין מצוה און נישט קיין עבירה. און רבי עקיבא אייגער פרעגט אויף דעם א קשיא, אז דאס הייסט דאך הרהורי עבירה. אבער דו כאפסט די חילוק, ווייל דער רמב”ם פארשטייט אז צו זוכן הרהורי עבירה אדער whatever it is that you have a choice over in that sense, דאס איז א בחירה, דאס איז א מידה. די מידה איז דאס וואס דו פירסט זיך געווענליך אויף א געוויסע וועג. אבער דאס אז דו האסט הרהורים, דאס איז נישט קיין מצוה און נישט קיין עבירה. דאס איז א neutral thing. עס קען זיין אז א מענטש איז געבוירן מיט ווייניגער, ער איז געבוירן מיט מער, ער האט זיך אויסגעהארעוועט, ממילא האט ער ווייניגער, דאס קען אויך זיין. אבער די actual האבן דאס האט נישט קיין moral values, עס האט נישט קיין…

יא, עס איז חלק nature און חלק nurture, אבער עיקר איז די ווארט איז אז עס איז נישט קיין מידה. ווען מ’זאגט מידות טובות, מ’שבח’ט א מענטש און מ’שבח’ט אים נישט אויף דעם. מ’זאגט, איך געדענק ער האט גערעדט א גאנצע שיעור דערין פונעם תאוות האכילה. ער זאגט אז די וועג וואס מ’שבח’ט נישט איינעם אויף תאוות האכילה מיינט אז ער ווייסט די ריכטיגע וועג וויאזוי זיך צו פירן לגבי די תאוות האכילה, נישט אז ער האט נישט די physical sensation, ווייל everyone has physical sensations, און נישט צו זיין א טויטער. אבער אפילו אויב עס איז דא, אז ער זאל נישט נאכלויפן, ער זאל נישט זיין צופיל א גרויסע פרעסער, דאס איז שוין א הנהגה לגבי דעם. דאס איז די מידה.

—

חלק ד’ וה’: פעולה און הרגל

אה, wait, דאס איז די פעולה. So now we have a fourth thing.

“פעולה” מיינט איך פיר זיך יעצט, איך פיר זיך כלפי די מידה, איך האב ליב די ריכטיגע זאך. ליב האבן איז א פעולה, אין די סענס וויפיל איך האב עס, איך טו עס בבחירה, איז עס א פעולה. אבער עס קען דאך זיין געוויסע מידות וואס זענען בכלל נישט קיין פילונגען. די מידה פון צדקה איז א זאך וואס מ’טוט, מ’געבט, מ’העלפט אנדערע אידן גענוג, נישט צופיל און נישט צו ווייניג. און ווייניגער. די פעולה איז נישט די וועלן, די פעולה איז די טון. די מידה איז די וועלן, די ליב האבן טון. און פארשטייט זיך אז ער האט עס ליב, קומט ער עס צו טון, ווייל א מידה איז א זאך וואס מאכט טון. מענטשן טוען וואס זיי האבן ליב, מענטשן טוען נישט וואס זיי טראכטן אז ס’איז ריכטיג, מענטשן טוען וואס זיי האבן ליב.

אבער די מידה און די טון, איך וואלט אפשר געזאגט אז ס’איז דא א ליסט פון פיר זאכן:

1. הכנה

2. פילינג (Feeling)

3. מידה

4. און טון (פעולה)

די אלע זאכן זענען זייער קאנעקטעד (connected), ס’איז זייער איידעלע חילוקים, און רוב מענטשן פארשטייען נישט די חילוקים.

און נאך איז דא א פיפטע זאך, וואס איז וויאזוי מען באקומט די מידה. ווען מען באקומט די מידה איז דאך טון אויכעט, דאס הייסט “הרגל”. אבער הרגל איז נישט די זעלבע זאך ווי מידה, הרגל איז די וועג וויאזוי מען באקומט א מידה. און ס’איז דא א סיטואציע ווי א מענטש טוט די מידה און ער האט עס נאכנישט, ער געוואוינט זיך צו, ער דארף זיך נאך שלאגן דערמיט, אבער ער טוט עס אן א טעם, און נאכדעם באקומט ער א טעם דערין, ווייל ער האט זיך צוגעוואוינט האט ער באקומט די מידה. סאו ס’איז דיפרענט…

תלמיד: דאס איז די חינוך.

מגיד שיעור: עקזעקטלי (פונקטליך). און די גאנצע רעדט זיך פון די הרגל וואס איז פאר די מידה. עניוועי, דאס זענען די פיר זאכן.

סאו אין עני קעיס, צוריק צו וואו אונז האלטן. א מידה איז א פילינג, אבער נישט א פילינג אין די סענס פון דאס וואס איך פיל א פילינג יעצט. מידה איז דאס וואס איך האב די ריכטיגע התנהגות בנוגע די זאך. אויך, א מידה איז נישט דוקא א פילינג, א מידה קען אויך זיין בנוגע א מעשה בכלל. אזוי ווי איך האב געזאגט געבן צדקה, איז דא אזא מידה. אדער געבן, גוטסקייט, איך ווייס נישט. ס’איז נישט די געפיל וואס… ס’האט א געפיל, איך האב ליב צו טון געוויסע מעשים, איך האב ליב צו טון. אבער ס’איז נישט די פילינג, ס’איז נישט די פילינג פון די געפילן. עקזעקטלי. אבער ס’איז די ליב האבן געבן, ס’איז נישט די ליב האבן פילינג פילינגס.

לאמיר טרייען צו זאגן אזוי, ס’איז דא א מענטש… ווען איך זאג איך האב ליב האבן, האט עס צוויי מינינגס (meanings). ליב האבן קען האבן די מינינג פון אן אינערליכע פילינג. די רמב”ם האלט זיכער… ער האלט נישט אז מידות איז נאר א זאך וואס מען קען זען אינדרויסן. ס’איז דא אויך די ריכטיגע געפילן וואס א מענטש דארף האבן. אבער יעצט איז נישט די זעלבע זאך ווי די מדה. פילן די פילינג איז נישט די זעלבע זאך ווי די מדה. ס’איז דא א מענטש וואס ער האט ליב צו זיין אויפגערעגט, אדער וואס ער האט ליב צו פילן א געוויסע פלעזשור (pleasure). יעדער איינער האט ליב פלעזשור, אלעס איז פלעזשור, באט א געוויסע פלעזשור, רייט (right) אן אנדערע פלעזשור. און די ליב האבן וואס ער האט ליב דעם תענוג איז נישט די זעלבע זאך ווי די תענוג. איך האב ליב צו עסן אייז קריעם מיינט נישט אז איך טעיסט (taste) א געוויסן טעם מיט די אייז קריעם.

שיעור אין שמונה פרקים להרמב”ם – חלק ו’

נושא: קנין המידות, יחס המעשה והרגש, והרהורי עבירה

די דעפיניציע פון מידות: ליב האבן דעם תענוג

ס’האלט נישט אז מידות איז נאר א זאך וואס מען קען זען אינדרויסן. ס’איז דא אויך די ריכטיגע געפילן וואס א מענטש דארף האבן. אבער די געפיל איז נישט די זעלבע זאך ווי די מידה. פילן די “פילינג” [feeling] איז נישט די זעלבע זאך ווי די מידה.

ס’איז דא א מענטש וואס ער האט ליב צו זיין אויפגערעגט, אדער ער האט ליב צו פילן א געוויסע “פלעזשור” [pleasure]. יעדער האט ליב צו פילן “פלעזשור”, באט א געוויסע “פלעזשור”, רייט [right]? אן אנדערע “פלעזשור”. און די ליב האבן וואס ער האט ליב דעם תענוג, איז נישט די זעלבע זאך ווי דער תענוג.

איך האב ליב צו עסן אייז קרים – מיינט נישט אז איך “טעיסט” [taste] א געשמאקע טעם אין די אייז קרים. ס’קען דאס אויך מיינען, אבער ס’מיינט אויך אז איך האב ליב צו מעורר זיין די מידה, רייט? איך לויף עס נאך. אפילו ווען איך בין נישט אין די “סטעיט” [state], איך גיי, איך מאך זיכער אז ס’איז אלעמאל גרייט די אייז קרים אין די פריזער. ס’איז אויך די פעולות, אבער ס’ווייזט אז איך האב ליב די זאך. אנדערע “עמאושענס” [emotions], איך קען…

דאס איז מידה. רייט. די מידה איז די ליב האבן, נישט די פילן. איז דא “עני וועי” [any way] צו… די מידה קען האבן א “סייד עפעקט” [side effect] פון געפילן, א “סייד עפעקט” פון מעשים. ס’איז אן אויסגעלערנטע זאך. ס’מוז זיין אן אויסגעלערנטע זאך, אדער ס’איז אן איבערגע’פועל’טע זאך. ס’קען זיין אז אויף יעדע זאך איז דא א הכנה, און די הכנה העלפט, און נאכדעם קומט עס מער “נעטשור” [nature]. א “סעקאנד נעטשור” [second nature] ווערט עס.

קנין המידות דורך מעשים: משל הבנאי

צו האבן די מידה, דארף מען טון, אדער מען קען עס פון שכל אליינס אויך? ווענדט זיך וועלכע מידה. יעדע מידה, לויט ווי ס’שטייט דא, יעדע מידה… מיר וועלן זען באלד מער קלאר. יעדע מידה – ער זאגט שפעטער אין די נעקסטע שטיקל באלד – יעדע מידה באקומט מען… וויאזוי באקומט מען א מידה? אין די זעלבע וועג, מיט א חילוק, אין די זעלבע וועג וויאזוי מען לערנט זיך צו מאכן הייזער, אקעי?

וויאזוי האט זיך דער מעקסיקאנער געלערנט צו בויען אזא שיינע “בילדינג” [building]? דורך טון, רייט? קודם האט ער נישט געוואוסט, ער איז געגאנגען צו א לערער, א “טיטשער” [teacher], “וואטעווער” [whatever], ער האט געגעבן “עקספיריענס” [experience], ער האט זיך אויסגעלערנט. אזוי לערנט מען זיך.

פרעגט ער: דארף מען טון? יא, מען דארף טון. ס’איז דאך חכמת המעשה. אבער איך האב געדארפט “עקטשולי” [actually] עס טון? יא. אדער פלעין איך קען גיין צו א שיעור? ניין, מען דארף עס טון. צו האבן די מידות דארף מען עס טון.

ס’איז דא מידות אבער וואס זענען אינערליך, וואס זענען נישט… איך רעד, אבער איך רעד פון א פעולה. ס’איז א מעשה פון בויען א “בילדינג”, ס’איז א מעשה, ס’איז א חכמה וויאזוי צו בויען א “בילדינג”. דארפסטו “פראקטיסן” [practice] וויאזוי מען לייגט גראד די האלץ וכו’. דארפסטו “פראקטיסן” פון וויאזוי זיך צו דינען מיט דיינע “עמאושענס”. דאס איז א “פראקטיס”, וואס דארפסטו “פראקטיסן”? נישט קיין דאך נישט זען. אבער ס’איז נישט “קענווינסן” [convince], ס’איז נישט דאס ווארט.

דער המשכיות, וואס איז דער אמת? וואס איז דאס גוט? קענסט סיפורים “קענווינסן” וואס איז גוט, וואס “סאדזשעסט לייקינג” [suggests liking]. די מעשיות זענען נישט פשוט אזוי מעשיות, די מעשיות זענען אין זיך צו איבערצייגן מיט דעם.

אינערליכע ווס. אויסערליכע מידות

ס’איז דא ביידע, ס’איז דא מעשים פנימיים און מעשים חיצוניים. יא, ס’ווענדט זיך ווען דו רעדסט. אויב דו רעדסט פון מעשים פנימיים, ס’הייסט פון פילן, די געפילן איז א סאך מער. אויב דו רעדסט פון חיצוניות’דיגע מעשים, איז דאך דאס נישט דער עיקר. ווען דו קוקסט רוב מידות, דרך אגב, ווען מען רעכנט אויס די מידות, האבן זיי נאך מעשים חיצוניים. רוב פון זיי. איך ווייס נישט אויב ס’איז דא אפילו איינס פון זיי וואס איז אינגאנצן נאר א פנימיות’דיגע זאך.

אלעס איז פנימיות? ניין. “עקטשועלי נאט” [actually not]. איך קוק דא אויף די ליסטע, איך קען טראכטן פון זאכן, איך קען אליין טראכטן פון זאכן וואס זענען אינגאנצן… אבער לאמיר זאגן עס איז נאר פנימי? “איי עם נאט שור” [I am not sure].

אבער דאס איז איין מינוט, איך וואלט געוואלט זאגן, איך גיי דא “נאמען” [name] די מידות, יעדע איינע פון די מידות קומט א חודש בשנה, אוקעי? סאו מען דארף דאס פארשטיין בכלל וואס ער רעדט, ס’איז אלץ ווערטער, דאס זענען “קאודס” [codes]. ס’וואלט געווען זייער געשמאק, אבער מען האט עס אנגעקומען צו שפעט. איך בין נישט זיכער, איך מיין אז…

איך זאג אז ס’איז דא ביידע, ס’איז דא מידות וואס זענען נאר אינערליך, איך מיין אז גראד איך מיין אז ס’איז מער… איך זאג דאס פשוט ווייל מען איז צוגעוואוינט צו טראכטן אנדערש. און “פאר סאם ריזען” [for some reason] מיינען זיי למשל אז א גוטער מענטש איז איינער וואס ער… יא, א סאך מענטשן זענען “קאנפיוזד” [confused] וועגן דעם.

וואס הייסט א “גוטער מענטש”?

וואס איז א גוטער מענטש? ער איז א גוטער פאליטיקער… ס’שטייט א ווארט אז ער העלפט א צווייטן, ער טוט עפעס א טובה פאר א צווייטן מענטש, אדער א צווייטער איד, א מחלוקת אויך דא גאנץ אפט מיט א גוי וכו’. יא, ער איז א גוטער. כאטשיג איך זאג דיר קיינער קוקט נישט אויב ער איז א גוטער מענטש, ער גייט צו די פראטעסטן, ער טוט גארנישט, ער גייט צו די פראטעסטן אויך נישט. אפשר עפעס טיטלען, איך האב געזען די טיטלען זענען גארנישט.

צו וואס מאכט מען אים פאר א גוטער מענטש? ווייל ער האט די ריכטיגע געפילן. קיינער קוקט נישט אויב ער האט א גוטע געפילן. א גוטער מענטש מיינט אז ער העלפט א צווייטן, ער טוט עפעס. אודאי, ס’איז דאך אן ענין אגב אורחא, איך קען נישט זיין, ס’איז אן ענין, און איך האלט אז מ’קען אנפאנגען זיך צו רעדן מיט דעם, און איך האלט אז אן ענין איז א וועג פון זיך צו “דיעלן” [deal] מיט אנדערע מענטשן.

זיי נישט קיין… זיי נישט קיין… איך בין א “סנאב” [snob], רייט? איך פארשטיי עס איינגערעדט. דאס איז דער אמת, און איך בין מיט דיר.

“וועיט וועיט וועיט” [wait]… יעדע זאך האט אינערליך א “פילינג”. אפילו דער וואס העלפט, איך וויל דיר מדגים זיין. איך ווייס נישט, איך זאג דא אזוי א שטיקל, איך שטיפ נאר א זאך צו אנדערע צייטן. וואס איז רעכט. איך וויל דיר מדגים זיין, ווייל אונז זענען עפעס פארוואס-איז-דאס-אזוי איינגערעדט, אז דאס איז דער עיקר דער פנימיות. יעדע זאך, א מענטש איז א זאך וואס האט א נשמה און האט א… ער האט א שכל און ער האט “פילינגס”, און ער פירט זיך לויט זיין שכל און “פילינגס”. קיינער נישט מכחיש דאס.

אבער ווען ער זאגט זיין א גוטער מענטש, עס מיינט ליב האבן זיין א גוטער מענטש, וואס איז א געפיל, אן אינערליכע זאך. אבער עס מיינט ליב האבן צו טון יענץ. דו כאפסט? אויב איינער זאגט “איך האב ליב צו זיין א גוטער מענטש” און איך בין נישט קיין א גוטער מענטש – עס איז א שקר, עס מאכט נישט אפילו קיין “סענס” [sense]. ווייל פארוואס טוסטו עס נישט אויב אזוי? דו כאפסט, you can’t divide the action from the feeling (דו קענסט נישט צעטיילן די מעשה פונעם געפיל).

ניין, ווייל דאס איז די תוצאה. ס’איז נישט, דאס איז נישט. עס זאגט, ס’איז אסאך נענטער וואס איך האב פריער געזאגט. די תוצאה, ס’איז נישט נאר א רעיון, ס’איז נישט נאר א רעיון. וואס ס’מאכט אפילו נישט קיין “סענס”. דאס הייסט דו האסט ליב צו זיין גוט און דו ביסט נישט גוט? וואס מיינט דאס בכלל? מיינט ליב האבן צו טון עפעס און נישט טון – שקר.

עס איז נישט די מידה, “עקזעקטלי” [exactly], דו האסט נישט די מידה אויך נישט. אונז זענען עפעס איינגערעדט, אונז זענען צוגעוואוינט אויך נישט צו פראקטיצירן, איך ווייס נישט פון וואס, אפשר סתם פון די וועלט, ס’איז עפעס א מעשה אזוי ביי דעם, אז אונז טראכטן אז מידות מיינט “אינטענטשן” [intention], אזוי וועלן, זאגן “וועלן זיין גוט” איז אויך א גרויסע זאך. ר’ נחמן רעדט פון די שטאקעס, איך ווייס נישט וואס… דאס איז גארנישט, איך ווייס שוין דאס גארנישט. ס’איז נישט פון אים רעדט מען דא, דאס איז אנדערע נושא.

ווייל ווען דו זאגסט, איך בין אזא… איך וואלט דיך געוואלט העלפן, איך האב עמפאטיע, און קוקט מיך נישט אן. אויב דו העלפסט מיר, אודאי האב איך עמפאטיע. איך ווער נצטער פון א צווייטן, ממילא העלף איך אים.

אבער דער “גאול” [goal] איז… קען זיין אז ביידע איז דער “גאול”. איך ווייס נישט, איך זאג נישט וועלכע איז מער “גאול” און וועלכע איז ווייניגער “גאול”. איך זאג אז די אינערליכע מאכט נישט קיין “סענס” אן די אויסערליכע. די זעלבע זאך. ניין, ס’איז נישט, קוק מיר נישט אן. איך זאג דיר, איך זאג דיר, און דענקסט מיר אויך פריער. איך זאג, איך קען דאס זאגן אויב דו ווילסט אין א הלכה.

הרהורי עבירה ווס. דמיונות

אבער איך זאג אז ס’איז נישט קיין שום מצוה אדער עבירה אויף אין תאוות. אבער ווייל דאס איז א מצוה, ווייל תאוות ברענגט… וואס? ווייל ס’ברענגט. יא, עס איז דא א גרויסע מחלוקת, די לומדות צו הרהורי עבירה, אויף א עבירות פאר זיך. ס’איז נישט קלאר, ווייל ווייסט וואס רש”י זאגט אויף דעם, יא? נישט קיין חילוקים. אקעי, מיר גייען “געט סיידטרעקט” [get sidetracked] אין אלל דיס. יעדע איינער וויל א גאנצע אפמאל רעדן וועגן הרהורי עבירות. ס’איז נאך זאכן מיט דער וועלט, חוץ פון דעם, יא? ס’איז נישט דא. ס’איז יא דא. ס’איז נישט דא. ס’איז אלס שטותים.

ער האט מיך דערציילט א מעשה פון מיין ברודער, מיין ברודער, מיין שטו… ניין, איך גיי נישט באציילן די מעשה. בקיצור, ס’איז די “בעד” [bad]. “נא, באט רבותי” [No, but Rabosai], “לעטס געט ריעל” [let’s get real]. איך… ווייס וואס. איך… ווייס וואס. איך… ווייס וואס, איך, I will make your life easier. ווייס נישט דא. קיינער קוקט נישט. איך ווייס.

ער מאכט דא נישט קיין חילוק אז דו טראכסט א הרהור מיט דיין קאפ. איך ווייס. “דזשיס” [Jesus] האט געזאגט אז ער מאכט א חילוק. ס’איז א “בכלל”. עס שטייט נישט ביי חז”ל אז ס’איז. איך ווייס נישט יעצט א הלכה פון א הרהור עבירה, ווייל עס איז זייער “קריטיש” [critical?], ווייל מענטשן טון עס נישט מער וויכטיג. אבער איך וויל דארט זאגן טעארעטיש, אז דער פראבלעם פון א הרהור עבירה איז א מבהילות’דיגע טון, נישט א מבהילות אין די וועלט אריין. א כאפט א “טורנס אראונד” [turns around].

אויב עס איז א פראבלעם פון א הרהור עבירה, א חומרא ווייל עס איז א פראבלעם, איז וויבאלד ער ווערט און מיינט אז די וועלט וואלט איך זיך טון? יא, איך האב דיך געזאגן די מעשה, עס איז געווען א איד וואס איז געקומען צו די “ברך משה” [סאטמאר רבי], וואס זאגט ער האט הרהורים ביים דאווינען. און דער רבי האט געזאגט, ער האט אים אנגעקוקט אזוי, האט ער זיך אויסגעדרייט צו דעם יונגערמאן, ער זאגט: “דו האסט שוין א הרהור? דו האסט דעם יצר? ס’פעלט דיר נאר צוצוגיין צו איר. פארטראכסט דעם קאפ אריין.”

און דו פארשטייט, דו כאפסט אז דאס איז נישט הרהורים. דאס איז נישט הרהורים וואס די גמרא רעדט, איך מיין ערנסט. דאס וואס די חסידישע “זשארגאן” [jargon] האט געמיינט אז ס’איז א פראבלעם ווייל ס’איז א “דיסטרעקשאן” [distraction] וכו’. איך זאג נישט, ס’איז נישט קיין פראבלעם אפשר מצד עצמו, אבער ס’איז אביסל פארפירעריש, ס’איז דמיונות און נישט הרהורים. ווען ס’שטייט אין די גמרא הרהורים מיינט אז איך וויל עס טון. אקעי, איך קען עס נישט טון, ס’איז נישט אלעמאל קען מען, און מען קען אסאך מער וועלן ווי טון, אוודאי. אבער הרהור איז נישט קיין הרהור עבירה, ס’איז א הרהור פון האבן א דמיון פון אן עבירה, פארשטייסט וואס איך זאג? פשוט’ע זאך.

איך קען נישט זאגן די זעלבע זאך פאר געבן צדקה. פארוואס דארף איך רעדן פון הרהורי עבירה א גאנצן טאג? יא, איך וויל דיך העלפן, ווען איך וואלט געווען א גביר… וואס? הרהור איז נאר חמור אז איך וויל “עקטן” [act], נישט אויב איך “עקט”. מענטשן האבן מער “לימיטעד” [limited] אין זייערע “עקטס” ווי אין זייערע רצונות. איך וויל… אויב ס’איז נישט ריאליסטיש, פונקט ווי דו זאגסט, אזוי ווי איינער זאגט, אבער דמיון איז נישט קיין עבירה, דאס איז די פראבלעם מיט דיר, האסטו נישט פארשטאנען וואס איך האב געזאגט.

א הרהור פון עסן חזיר איז נישט שייך אז איך וויל עס. איך קען זאגן איך וואלט געוואלט גיין… בסדר, ס’איז די “נעקסט לעוועל” [next level]. אבער די תאוה, איך האב די תאוה פון א רצון, די תאוה, און די רצון איז א מידה אז איך וויל עס טון. ס’איז נישט די תאוה אז איך וויל עס, וואס מיינט עס בכלל? הרהורי עבירה מיינט אויך אז אלעמאל וויל מען עפעס טון, רייט?

עבודת המחשבה ושיטת הרבי

איך מיין, אונז זענען אביסל מורא’דיג “קאנפיוזד” אז דמיונות איז “ריעל” [real]. דמיונות איז נישט “ריעל”. דמיונות איז “ריעל” צו די “עקסטענט” [extent]… מיין, איך גיי אנס, דא איז א עולם הדמיון, דא איז א עולם המחשבה. איך רעד נישט פון יענץ. ס’איז נאך א נושא מיט אנגעהויבן צו טהרת המחשבה. ס’איז א “האול דיפערענט” [whole different] ענין און מ’טאר נישט “קעפילן” [confuse?] אויף די צוויי זאכן.

איך מיין אמת’דיג אז דאס וואס שטייט נישט חז”ל, די אלע חומרות פון נראה ויירא, מיינט הרהורי עבירות. קיצור פון דעם, דאס וואס שטייט אין רמב”ם, חלק ג’ מורה נבוכים, איז אן ענין פון עבודת המחשבה. אבער דאס איז ווייל מחשבה אליינס… פאקערט, ס’איז אן ענין א מענטש זאל טראכטן די ריכטיגע מחשבה, עס זאל נישט טראכטן פון שטותים. אבער ס’איז נישט די חומרה פון די רבי… אבער האט נישט מיט יענץ. די יענץ וואס איז א גרויסע “דיסטראקשן” געווענליך ווייל א מענטש “זאנט” [zones?] זיך אוועק טראכטן, טראכט ער גלייך מיט יענץ. אקעי, אבער… אבער… עס איז נישט… כאפסטו דיך אזוי?

איך האב אזא גאנצע שיטה צו זאגן אויף די רבי’ן [ליובאוויטשער]. ווען די רבי האלט אז די פראבלעם פון… איך דער קיצור, הרהורי עבירה, איז ווייל עס איז א ביטול תורה. “קארעקט” [correct]? יא. א ליטול, נישט ביטול תורה. די רבי זאגט איך, פארוואס זאגט דער רבי? אז דער עולם האט נאך געליינט געווען די רבי’ן “בעקווארד” [backward]? איך דער רבי זאגט אים, אז די “איינס פריער” [one prior] איז צו ליגן אין לערנען. יא. איך האב מיר איינס, איך שוין וואס ער הייסט. וואס ער מיינט צו זאגן איז אז דאס איז די פראבלעם דערפון אויכעט. פארשטייט זיך, די אנדערע פראבלעם, די פשוט’ע פראבלעם, איז אז מען טוט עס, אז עס איז גורם צו טון. עס איז נישט שלעכט צו וועלן געשלעכטע זאכן, אוודאי. אבער די צווייטע “סענס” [sense] וואס מיר רעדן פון סתם פאנטאזירן, וואס מענטשן טוען, פארשטייט זיך.

יא, אזוי זאגט דער רמב”ם אין יענע גמרא אין ליסטים. אה, דו דארפסט רעדן מיט יונתן צו דער רמב”ם מיינט… איך האב נישט קיין געלעגנהייט.

דאס איז דער זיבעטער טייל פון די סעריע שיעורים אין שמונה פרקים לרמב”ם, פרק ד’. דער שיעור פאָקוסירט אויף די חילוקים צווישן “רצון” און “מעשה”, די קריטיק אויף די “מוסר” צוגאנג וואס לייגט דעם דגש אויף געפילן, און די דעפיניציע פון גאווה און ענווה לויט דעם רמב”ם.

—

רצון, מעשה און די דעפיניציע פון מידות

שמונה פרקים לרמב”ם – פרק ד’ (המשך)

די פראבלעם מיט “רצון” אן מעשה: Wish vs. Will

איך האב מיר איינעם חברותא, יא? וואס ער מיינט צו זאגן איז, אז דאס איז די פראבלעם דערפון אויכעט. פארשטייט זיך אז די אנדערע פראבלעם, די פשוט’ע פראבלעם, איז אז מען טוט עס, אדער עס איז גורם צו טון, און ס’איז נישט שלעכט צו וועלן שלעכטע זאכן, אוודאי. אבער אין די צווייטע sense [זין] וואס מיר רעדן פון סתם פאנטאזירן וואס מענטשן טוען, פארשטייט זיך.

אה, אזוי לערנט דער רמב”ם אין יענע גמרא אלעס. דו דארפסט רעדן מיט יונתן צו דו ווילסט וויסן וואס דער רמב”ם מיינט. ער האט נישט קיין געלעגנהייט.

איך וויל דא זאגן א קלארע זאך. ס’איז נישטא, אונז זענען זייער צעמישט, ווייל מיר לעבן אין א וועלט וואס פאר some reason [עפעס א סיבה], איך ווייס נישט פאר וועלכע reason, איז מען מדגיש זייער שטארק די intention [כוונה], די רצון. “האסט א גוטע רצון.”

איך קען מענטשן. איך זאג זיי: “ווען זאלסטו קומען צום שיעור?”

ענטפערט ער: “איך וויל.”

זאג איך: “דו ווילסט נישט.”

איך זאג אים: “ווען דו וואלסט געוואלט, וואלסטו געקומען.”

זאגט ער: “ס’איז דא א חילוק פון א wish [וואונטש] און א ווילן.”

אקעי, א wish האסטו, איך בין מסכים. ווען ס’וואלט נישט געווען גארנישט אנדערש צו טון די צייט, און איך וואלט נישט געהאט anything בעסער וואס צו טון – אפילו נישט בעסער, anything – וואלט איך געקומען. דאס מיינט נישט אז דו ווילסט קומען. די רצון איז אויך עפעס, דאס שטייט אין ספרים. ס’העלפט מיר נישט גארנישט, אקעי?

און איך ווייס, ווען איינער זאגט מיר “איך וויל”, מיינט ער אז ער גייט נישט קומען. איך ווייס שוין דעם כלל. אה, ס’איז סתם א שקר. יא, וואס מיינט “איך וויל”? Exactly. But פארוואס איז מען אזוי הארב אויף דעם שקר? ס’איז אמת.

קוק, א חלק פון דעם איז סתם אזוי ווי איך האב דיר געזאגט, אז מחשבות… אז ס’האט מיר ח”ו געמאכט סקיצאפרעניק [schizophrenic]. דו קענסט באשטיין צו גיין אין דער ערד. וואס דארפסטו סתם אזוי מחשב זיין? דו פרייסט דיך נישט. דו דארפסט נישט וויסן. וואס דארפסטו סתם אזוי? מען וועט שוין אינגאנצן פארלוירן ווערן. אבער אמאל איז עס אמת. מען דארף האבן אמת’דיג האבן תפילות, און תפילות פאר וועמען מען דארף האבן. ח”ו, מען זאל נישט ווערן cynical [ציניש] אינגאנצן.

פנימיות מיינט “וועלן טון”

אבער איך רעד… אבער א חלק פון די cynical [צינישקייט] וואס איז געקומען פון דעם, איז ווייל די בעלי מוסר און אלע מענטשן זענען מדגיש זייער שטארק די פנימיות’דיגע כלי. אבער פנימיות מיינט נישט דאס, ס’איז נישט דא. אפשר וועלן מיר רעדן פון עבודת הפנימיות אינגאנצן ביי אן אנדערע שיעור.

אבער ווען מיר רעדן דא פון מדות internal [אינערליך], מיינט עס: וועלן טון עפעס. אבער דאס איז אן internal זאך. “וועלן טון” איז נישט די זעלבע זאך ווי “טון”. און דער רמב”ם וויל נישט אז מען זאל טון “כלאחר יד”. דאס וואס ווערט געטון כלאחר יד איז שלעכט. אבער מצוות – יא, עבירות דארף מען טון כלאחר יד. אבער… אבער… אבער דער internal מיינט נישט גארנישט מער פון “וועלן טון”.

מאכט sense אזא זאך? דו האסט אן אנדערע פשט? איך וויל העלפן. חוץ אויב איינער זאגט “בעוונותי” – דעמאלטס איז ער א שקרן.

די אילוזיע פון “ווען איך וועל האבן א מיליאן דאלער”

ער זאגט: “איך וואלט געוואלט… איך וואלט געהאט א מיליאן דאלער… דורך אייך געפונען… איך וואלט געהאט א מיליאן דאלער, וואלט איך עס נישט געגעבן [פאר צדקה]?”

אדער קומט ער: “ס’איז נישט געווען א מענטש וואס ווען ער קומט צו א מיליאן דאלער וואלט ער עס נישט געגעבן.”

איך מיין דיך נישט. ער האט באקומען א גרויסע נסיון, האבן דיך געכאפט. יא, און אויך דו ווילסט צוזאגן, קאסט נישט קיין געלט. יא, ווייל ס’איז נישט געווען ערנסט.

ווען דו וואלסט געמיינט ערנסט, וואלסטו געזאגט אזוי: “לאמיר טראכטן, let’s be real, ווען איך וואלט געהאט אן עקסטרע מיליאן דאלער צו געבן…”

But ווייסטו וואס? קיינער האט נישט קיין “עקסטרע” מיליאן דאלער. ס’איז נישטא אזא זאך בכלל אין די וועלט “אן עקסטרע מיליאן דאלער”. אפילו דער דזשעף בעזאס (Jeff Bezos) מיט די אלע מאכערס האבן נישט קיין עקסטרע מיליאן דאלער. ער האט א מיליאן דאלער, ער טוט זיך זייער מיט דעם זאך, עס מאכט אים רייך. At minimum אז עס מאכט אים רייך. So אין אנדערע ווערטער, דארף ער עפעס אוועקגעבן. אקעי.

So אין אנדערע ווערטער, אויב דו ווילסט זאגן אז דו האסט די מדה, דו מאכסט זיך אז ס’איז דא א מדה פנימית, אפשר די “רחמנא ליבא בעי”, עיקר איז די מדה. אקעי. No problem. ס’איז מיינט צו זאגן אז נאך א חשבון: ער האט א ביליאן דאלער, א טויזנטסטל פון אים איז א מיליאן דאלער. ער האט דיר געגעבן א טויזנטסטל פון זיך. פאר דיר – דו גיבסט דיר אוועק א טויזנטסטל פון זיך. Figure אויס די ערך פון די געלט, לאמיר זאגן. ס’איז טאקע אים צו זייער ווייניג, ווייל דו גיבסט אפילו נישט צו דיר ווייניג אויך. אמאל, איך זאג נישט. אדער פון די לבד דאך, פון די געלט, פון די מח, פון די ארבעט, or whatever. דו גיבסט נישט אוועק לפי ערך, דו גיבסט נישט אוועק – דו האסט נישט די מדה.

אויב דו טוסט יעצט, דו האסט יעצט צו טון. “ווען דו באקומסט א מיליאן דאלער וועסטו עס טון” – ווייל דו ביסט שוין א מענטש וואס גיבט האלב פון זיין געלט, גיבט ער פאר צדקה. איינער וואס האט א הרגל צו געבן מעשר – די “עשר בשביל שתתעשר” איז א גוטע סוד. ווייל דעמאלטס גיבט ער א סך מער געלט, ווייל ער גיבט נישט א דאלער, ער גיבט צען פראצענט פון זיין געלט, פון זיין איבעריגע געלט. קען מען נישט קיין רעכענען געלט, anyway, דאס איז די פשט פון מעשר.

איך האב געזאגט א חלק: ער גיבט צען פראצענט פון זיין געלט, ער האט יעצט די מדה פון געבן 10 פראצענט. ס’איז אנדערש פון די מדה פון געבן א מיליאן דאלער. ס’איז נישטא קיין מדה פון געבן א מיליאן דאלער. די מדה איז א relation [באציאונג] וואס איך האב מיט מיין געלט. איך האב אזא relation אז 10 פראצענט דערפון גייט פאר צדקה. דעמאלטס ביסטו גערעכט, אז איך גיב טאקע יעצט די 10 דאלער – איך האב א הונדערט טויזנט דאלער איך גיב אים הונדערט דאלער – no problem. דעמאלטס זאגסטו אמת. ווייל דו גיבסט שוין יעצט קעגן יענע הונדערט דאלער, relatively [רעלאטיוו].

ווען דו זאגסט “איך וואלט געוואלט” – דו וואלסט נישט געוואלט. דו האסט נישט קיין רצון. אפשר וואלסטו געוואלט האבן א רצון, איך ווייס נישט, ס’איז דא אסאך levels וואס איך קען זאגן. אבער… איך האב עס אויסגעארבעט, א רצון פאר א רצון. איך וואלט געוואלט דאס. יא, קען זיין, nothing is nothing, you know what I’m saying?

רבי נחמן און רצונות

און פארוואס האט רבי נחמן אזוי שטארק גערעדט וועגן רצונות? ווייל ער האט געזאגט אז איין מענטש זאל אזויפיל וועלן, אפשר וועט ער עפעס טון. ער האט נישט צו וועמען צו רעדן. ס’איז אפשר אן אנדערע reason פארוואס מען זאל טראכטן אז ס’איז די עיקר. אבער דאס איז וואס איך טראכט לגבי די נושא.

גוטע מידות זענען נישט נפרד פון מעשים

So רבי נחמן, אין מיינע אויגן, קומט אויס א זייער קלארע זאך. אויב מ’וויל רעדן וועגן גוטע מידות, דארף מען רעדן קודם וועגן גוטע מעשים. ס’איז נישט דא גוטע מידות וואס זענען נפרד פון גוטע מעשים. גוטע מידות איז די סיבה צו טון גוטע מעשים. ס’איז א מיטל צו טון גוטע מעשים. ס’איז א מענטש וואס טוט אויטאמאטיש גוטע מעשים. דאס איז די טייטש.

די שאלה פון “Faking It” (זיך מאכן)

אויב איינער איז א בעל גאוה, און ער learned to fake it [האט זיך געלערנט זיך צו מאכן], so… right, so דו גייסט דיר חינוך זאגן, אזוי ווי הרמב”ם זאגט, לכל הפחות. לכאורה, יא. But when you say “faking”, it’s a really funny thing that you say, because that’s what I’m saying.

יא, איך האלט מיך בעסער פון יענעם. איך האלט אז ער איז א… אז איך קום ארויס איז נישט גוט. איך מאך זיך אז איך… I really האלט אז יענער איז א piece of crap [שטיק מיסט], און איך בין איך. איך האב גאוה אין מיר.

מיינסטו אז ער גייט זיך היילן פון זיין גאוה? איך ווייס נישט. ניין, ס’האט מיט תפילה גארנישט. Wait, no, but let’s think why. Because when you talk about גאוה, I think also, again, איך ווייס נישט, ס’איז דא אן עבודה פנימית, “פנימיות המקום”, וואס א מענטש טראכט ווען ער דאוונט, איך ווייס נישט. דאס איז וואס די חסידישע ספרים רעדן, אז אסאך מאל ווען זיי רעדן פון גאוה, זיי מיינען נישט די מידה פון גאוה, ס’איז א פסול אין שכליות.

דעפיניציע פון גאוה און ענווה

ווען מ’רעדט פון גאוה, איך טראכט אז גאוה איז א מידה בין אדם לחבירו. גאוה, איך האב שוין געזאגט דאס אמאל. גאוה מיינט אז דו פירסט זיך צו יענעם, וויאזוי רופט מען עס? Snobby, מתנשא. Snobby איז א right word. התנשאות. אזוי ווי ער רעדט צו יעדן איינעם… דו ביסט אלעמאל אונטער זיינע אויגן. דאס איז א מענטש, נעמסט?

און אן עניו מיינט אז ער רעדט גלייך אויף גלייך. אדער אפילו אונטער דיר, איז שוין א גרויסע ענוה. ס’איז ממש א שווה. ס’איז, מאכט זיך שוין נישט.

ניין, איך ווייס אז דער רמב”ם האלט אזוי. איך ווייס אז ס’איז צו פיל, איך ווייס. אקעי, איך בין מסכים. דארף מען מדייק זיין. אויך, ס’קען זיין אז ס’איז דא מענטשן וואס דו דארפסט נישט רעדן גלייך צו גלייך. אויך א שאלה, אפילו לויט’ן רמב”ם. ס’קען זיין אז דער רב דארף נישט רעדן ווי זיין חבר. ער דארף זיין אן עניו מיינט לפי ערך, לפי וואס ס’פאסט פאר א רב. ווען דו ביסט א רב, דו גייסט רעדן, דו ביסט נישט מיין חבר, דו מאכסט זיך נישט ווי מיין חבר, דו ביסט נישט מיין חבר. אמאל איז עס אויך חנופה סתם זיך צו מאכן ווי מיין חבר. מ’דארף פארשטיין, ס’איז נישט אזוי simple צו האבן גוטע מידות. מ’דארף זיך פרעגן אלעס. ס’איז זייער אסאך זייער קאמפליצירט.

די אינערליכע געפילן זענען overrated

אבער דערפאר, איך טראכט, איך מיין אז, again, same thing, מיר זענען, we overrate [שאצן איבער] די internal feelings.

איך טראכט אז איך האלט זיך גרויס. קיינער קערט נישט (nobody cares), איך האב נייעס פאר דיר. ס’איז נישט קיין גאוה. קיינער גייט נישט אן וואס דו טראכסט ביינאכט. איך מיין, דער אייבערשטער… נישט מענטשן גייט נישט אן, אבער דער אייבערשטער – דו טראכסט אזא בעל גאוה – דער אייבערשטער גייט אן וואס דו טראכסט ביינאכט. אקעי, דארפסטו זיך לערנען אז דער אייבערשטער גייט אן. אקעי, דאס דארף מען פארשטיין.

אבער דו טראכסט אז דו קענסט קומען מיט אזא זייער funny egoism. וואס איך טראכט איז די עיקר זאך. וואס איך טו, אז איך שפיר צו יענעם אדער איך שפיר צו יענעם נישט, מאכט נישט קיין חילוק. וואס איך טראכט, וואס איך וויל, וואס איך מאך די בושה, ס’איז דאך אזא גאונות.

So wait, ס’איז די עיקר. So וואס מיינט עס? So יעצט, לאמיר זאגן, איך זאג דיר, פאר each איינע פון די מידות, we have to learn [דארפן מיר לערנען]. פאר each מידה קען מען מאכן א שיעור פון צוויי יאר, איך ווייס נישט. At least איין שיעור זאל מען מאכן אויף יעדע איינע פון די ניין מידות וואס שטייט אין רמב”ם, at least. מינימום, ווייל ס’איז ממש נישט ערנסט.

זוכן דאס ריכטיגע ווארט פאר “ענוה”

אבער אויף איך טראכט אז ענוה מיינט זיך פירן שוה בשוה מיט מענטשן, און איך קען דיך ווייזן, די און די מענטשן זענען ענוים, און די און די מענטשן זענען בעלי גאוה, ס’איז נישט קאמפליצירט, right? יעצט וועסטו מיך פרעגן, יעצט לאמיר טראכטן אזוי, וואס איז די מידה וואס געהערט צו דעם? Right? I think ווען דו think-סט פון א מידה, דו think-סט פון something else. וואס איז די מידה…

דרך אגב, לאמיר נישט זיין קאמפליצירט. וואס איז די מידה וואס געהערט צו דעם? דו דארפסט פארשטיין, די מידה וואס געהערט צו זיך פירן… איך דארף א בעסערע ווארט פאר די ווארט ענוה. איך מיין אז דאס מיינט literally ענוה, אבער דער עולם מיינט נישט אזוי. נאר לאמיר זאגן, זיך פירן…

Wait, דאס איז נאך א נושא. איך וויל רעדן וועגן self-esteem אין א מינוט. איך ווייס, וויאזוי רופסטו די זאך וואס איך רעד? יא, די זאך אז דו מעסט רעדן מיט מיר אזויווי נארמאל, איז נאר מענטשליך, געוואוינט זיך איבער. נישט humility. נישט humility, מיר נוצן עס פאר עפעס אנדערש. נארמאל, איך ווייס נישט.

ער איז down to earth. מענטשלעך. נישט humility.

נאכאמאל, ס’איז דא מענטשן וואס פירן זיך אזוי, ס’איז דא אסאך מענטשן וואס פירן זיך אזוי, אמאל זענען זיי מצליח דערמיט און אמאל נישט, right? אבער ס’איז דא, ס’איז א זאך.

Arrogant אפשר? דו מאכסט אוועק א גאנצע זאך וואס איך טראכט? איין מינוט, איין מינוט. ניין, איך וויל דיר זאגן אן אנדערע פשט אין וואס דו זאלסט טראכטן, וואס די מידה… איך וויל מסביר זיין אז מידות זענען פנימיות’דיגע זאכן.

Arrogant, לאמיר זאגן arrogant איז א בעסערע טייטש פאר גאוה ווי… וואס איז די opposite פון arrogant? He’s an arrogant person. דו פארשטייסט אז arrogant איז אויף וויאזוי ער דיעלט מיט מענטשן, נישט וויאזוי ער טראכט וועגן זיך. Having self-regard איז נישט די זעלבע זאך. ער האלט פון זיך שטארק. ער איז arrogant, מען רעדט צו אים און ער רעדט צו דיר אזויווי דו ביסט א… ס’פאסט אים נישט צו רעדן מיט דיר.

דאס איז וואס איך מיין אז ס’איז די opposite. ס’איז דא א ווארט. איך וועל פרעגן ChatGPT.

*There is no single widely recognized antonym for arrogant.*

איך וויל אן ענטפער. ער איז אויף ענגליש, איך וויל אויף אידיש. אן עניו, א מענטש צווישן מענטשן. איך ווייס נישט. ענוה הייסט דאס, ס’איז לשון הקודש דאך א ווארט. אבער מיר מאכן די meaning פון ענוה… איך זוך א בעסערע ווארט. אקעי, anyway, דער עולם ווייסט וואס איך מיין.

אבער איך וויל דאס זאגן, דאס האט א מידה, אן internal מידה. אן internal מידה מיינט אז איך האב ליב וויאזוי ס’פילט ווען איך רעד מיט א מענטש אזויווי ער איז מיין חבר. דאס איז וואס ס’מיינט. ס’מיינט נישט אז איך האלט זיך גרויס אדער קליין, דאס איז נאך א נושא. ס’איז דא א מידה וואס האט צו טון מיט יענץ אויך, תנא דמסייעא צו יענץ. לאמיר נישט אריינגיין אין די זאכן, ווייל דאן וועלן מיר זיין confused, און ס’מיינט אז יענץ איז די עיקר. ס’איז נישט די עיקר.

ס’איז דא א מידה, ס’איז דא מענטשן, איך קען די צוויי מענטשן, און איך האב דיר געזאגט, יעדער האט א מידה. ס’איז דא א מענטש וואס ער האט א position אויף און ער האט זייער ליב צו זיין אן עניו, און ער איז wrong, ווייל ער דארף זיך אנפאנגען ליב האבן זיינע טאטן, ווייל דאס איז זיין דזשאב, ער דארף זיין א גוטער…

שיעור אויף רמב”ם שמונה פרקים – פרק ד’ (חלק ח’)

נושא: ענווה און גאווה, די מעשה מיט ר’ ברוך שלום אשלג, און די וועג צו טוישן מידות דורך מעשים.

—

די הנהגה פון ר’ ברוך שלום אשלג: חבר אדער רבי?

ס’איז נישט אלעמאל א מעלה [צו זיין אן עניו]. ווייסט וואס רבי ברוך שלום אשלג האט געזאגט פאר זיינע חסידים?

ס’איז געווען א איד, רבי ברוך שלום אשלג, דער רבי פון אסאך מענטשן, פון אהרן ריזל [בריזל] – איך האב געוואלט דאס זאגן, איך ווייס שוין נישט צי ער איז נאך דא אדער נישט. עניוועי (Anyway), ער פלעגט זאגן אז ער פירט זיך מיט זיינע חסידים אלעמאל אזוי ווי א חבר; ער האט נישט געקענט זיין זייער “רבי”.

ער זאגט אז ס’איז גוט פאר אים, אבער ס’איז נישט גוט פאר זיי. ער איז “סעלפיש” (selfish) אין דעם, ווייל פאר אים איז געשמאק צו זיין א חבר, אבער זיי דארפן אן אמת’דיגן רבי.

איך קען דאס דיבור אין רמב”ם… ס’איז פיל פאר יעדער מענטש, ס’איז טאקע אן אנדערע פראצענט, איך בין מסכים. מיר גייען קיין חסידים נעקסטע שטאפל. סאו (So), ווי א מענטש דארף גיין ברענגען א מענטש צו חתונה… יעצט זאגט ער – אה, און פאר דעם איז לייכט צו זיין אן עניו.

יעצט זאגט ער: “וועיט, וועיט, וועיט (Wait), איך וועל נאר אויספירן די זאך.” סאו, די אנדערע קומט אויס יעצט, אויב איך האב דאס געברענגט צו ווייזן אז ס’איז דא מענטשן וואס האבן ליב די “ראנג” (wrong) וועג אויף דעם און דעם, אדער איך גיי פארקערט זאגן: איך האב געפירט טאקע וואס דו האסט געזאגט.

עניוועי, ענווה מיינט אז איך האב ליב צו זיין א מענטש צווישן מענטשן. און גאווה מיינט אז איך האב ליב צו שטיין אן טאפ (on top) פון דיר; איך פיל זיך אלעמאל ווי א העכער [?], און איך האב דאס ליב.

סאו דאס איז די מידה, דאס איז די אינטערנעל (internal) מידה. ס’איז נישט די זעלבע זאך ווי “ווי גרויס איך האלט איך בין”, אדער “ווי געוואלדיג איך האלט איך בין”. איך האלט אבדזשעקטיוולי (objectively) אז דו ביסט א שמויגער און איך בין א חכם – דאס איז נאך א נושא.

שאלה: און דאס איז נישט אויך אן עבירה?

ענטפער: ניין, ס’איז נישט קאנעקטעד (connected). אפשר… ס’איז א שאלה אין שיטה. ס’איז א שאלה אין שיטה, ס’איז צוויי אנדערע זאכן. ס’איז א שאלה אין שיטה אויב ס’איז אן עבירה. דאס איז מיין דעת.

דער אייבערשטער האט נישט ליב מענטשן וואס רעדן צו מענטשן אינגאנצן [מיט גאווה]… נישט ווייל דער אייבערשטער האט פיינט די ענווה, אזוי ווי עס שטייט אין חסידישע ספרים – איך ווייס נישט. איך מיין אזוי. איך מיין אז מען דארף לערנען. מען דארף בכלל לערנען וואס איז די מנהג העולם, ווייל דאס איז מעשים בכל יום און דאס איז א דבר שלא פוסק לעולם. I’m not sure. Just to be clear, I am not sure. איך האב געזען די פוסקים, יש אומרים ויש אומרים. עס איז דא שאלות ותשובות. איך זאג נאר, מען האט זיך נישט געהאלטן פון זיך. סאו (So), מען דארף לערנען. דאס איז א פאקט. דאס איז די קשיא וואס מען פרעגט. איך ווייס נישט. אקעי, ס’איז עפעס.

די חילוק צווישן “וויסן דעם אמת” און “גאווה”

איך וועל דיר געבן אן עקזעמפל (example), אקעי?

איינער איז א “ביוטיפול ארטיסט” (beautiful artist), שענער ווי דיר, און ער האלט זיך אז דו ביסט א גרעסערע ארטיסט ווי ער. ער דארף עס טון? יא, ער דארף. ער דארף זיך האלטן בעסער פון מיר, 100%.

But (אבער) ער דארף אבער נישט וועגן דעם זיך האלטן אז ער איז “בעסער” פון מיר [אין ווערד].

So now you’re talking about (יעצט רעדסטו פון) די זעלבע זאך ווי מיר. אז דאס וואס דו ביסט אביסל בעסער, מיינט אז איך דארף זיך אריינקריכן אין דער ערד מיט אן אויפגעהויבענע נאז? איך דארף גיין מיט אן אויפגעהויבענע נאז אז דו ביסט בעסער? איך דארף זיך האלטן אז דו ביסט בעסער.

דו ביסט א חכם, דו ביסט אן עניו… אקעי, so you’re getting close to what I’m saying.

וואס הייסט “זיך האלטן בעסער”? איך דארף זיך האלטן בעסער? וואס הייסט בעסער?

לאמיר זאגן געלט, יא? געלט איז זייער א פראקטישע זאך, יא? איך האב געלט, דו האסט נישט קיין געלט. סאו (So) דערפאר בין איך מער ווי דיר? אין וואס? יא, איך האב מער געלט. איך האב טאקע מער געלט. סאו וואס איז מער געלט? וואס הייסט בעסער?

איך האלט אז דערפאר בין איך בעסער [אלס מענטש].

I think that this feeling better needs to be divided into at least these two things (איך טראכט אז דאס פילן בעסער דארף ווערן צעטיילט אין כאטש די צוויי זאכן):

איך פיל זיך בעסער אז איך האב א מעלה צו דיר.

איין מינוט, wait, I’m telling you. יואלי, יואלי, לאמיך אויספירן. איך האלט אז אין דעם פונקט ביסטו גערעכט, אבער דו כאפסט אז דו קומסט אן כמעט צו וואו איך האלט. איך בין מסכים אז ס’איז דא צוויי אדער דריי זאכן, אפשר מער. איך זאג, יעדע מידה דארף מען לערנען עקסטער. דער רמב”ם, ווען ער מאכט די דעפיניציעס פון די זאכן, איז דא זייער א זאך וואס צו לערנען, ווייל דא ליגט זייער אסאך.

די פראבלעם: די התנהגות לגבי די מעלה

אבער, דו קענסט זאגן וואס איך האלט: ווייל דו ביסט טאקע א בעסערע פעינטער (painter), דו דארפסט מער געלט, אדער דו קענסט מער לערנען, וואטעווער (whatever) עס איז – גוט פאר דיר. אבער נישט וועגן דעם טארסטו נישט טרינקען קאווע מיט מיר אין בית המדרש.

דער חכם… אמאל טאר מען נישט. דער חכם טאר זיך נישט דרייען מיט שוטים אין א באנק אין אפיס.

רעיסיזם (Racism)? יא, איך ווייס. דער שיינער איד וואס ער טרינקט זיין קאווע עקסטער אז מ’זאל מערקן… די פשט פאסט עס נישט. אפשר איז ער גערעכט, איך זאג נישט. מ’דארף וויסן, אלעמאל… ס’ווענדט זיך וואס ער רעדט.

אקעי, דעמאלט איז די קוועסטשאן (question) אויף ריעליטי (reality), צי ס’איז טאקע אמת אדער נישט.

איך רעד דיר יעצט… לאמיר… אקעי, איך זאג אז אויב דא איז דער רום (room), נישט קיין חילוק. לאמיר זאגן דעט וועי (that way), לעצטע לאמיר נישט זיין פרעדיקטעבל (predictable) אלע פארצעטיג אויף איין מינוט.

איך זאג איין פשוט’ע זאך: אויב מיר זענען מסכים, דער חכם… ס’איז דא מענטשן וואס מיינען אז ענווה מיינט אז מ’זאל זיך מאכן “כלאחר יד” די אייגענע מעלות. ס’איז דא אזעלכע ספרים, אפשר פארשטיי איך דאס, און זאלן מיר תורת פארוואס. אקעי, לאמיר נישט גורס זיין יענע שיטה פאר דעט (for that).

אויב מיר זאגן אז איך דארף נישט זיין קיין נער אויף זיך נישט שניידן… איך זאג, איך קען מער גוויסן דער אמת. יא, קענסט דאך דעם מעשיות יענער: “אדער ביסטו א שקרן אדער א בעל גאווה”. ווייסט, יענער זאגט ער ביסט ביידע… איך זאג, איך זאג זיין א שקרן. פארוואלדליך טעהן, זאגט ער דארפסט א שקרן אין א מלגאווה [בעל גאווה]. דער קיצור, געווענטליך אז עס זאל א שקרן אין א מלגאווה צוזאמען.

וואס, if we take out (אויב מיר נעמען ארויס) דאס “פריים” (frame) אויף א שקרן, and we do, און מיר זאגן אז זיין עובד איז א געוויסער התנהגות ביחס צו מיינע מעלות. אויב האסטו נישט קיין מעלות – הייבט זיך נישט אן די גאנצע פריילן. ס’איז סתם א שטות. לאמיר זאגן אזוי, יעדער האט עפעס א מעלה, ס’איז זייער שווער צו טרעפן א מענטש אן קיין איין מעלה. און דערפאר וועט זיך טרעפן יעדער איינער פארוואס ער איז בעסער פון יענעם, עפעס איז ער בעסער.

און דערפאר איז די פשט פון די גאוה: איז נישט די האבן די מעלות און די וויסן אויף די מעלות, ס’איז וויאזוי דו ביסט רעלעיטעד (related) צו דעם.

איינס פשוט קען איך זאגן: ווייל איך קען מער ווי דיר אדער ווייל איך האב מער געלט ווי דיר, מיין איך אז איך מעג נישט זיצן מיט דיר און שמועסן וועגן פאליטיק? אפשר טאר קיינער פון אונז נישט טון, אבער דאס איז א דיפערענט דיסקאשן (different discussion). אבער אויב ס’איז סתם אן ענין פון פחיתות הכבוד – נישט. דאס איז איין זאך.

משה רבינו, אזוי ווי משה רבינו איז געגאנגען משמש געווען פאר יוסף – יא, דאס איז א דוגמא פון משה’ס ענוה, “עניו מכל אדם”. ער האט געדארפט סערוון (serve), האט ער געסערווט.

נאכדעם איז דא נאך א זאך, ס’קען אויך זיין אז ס’איז דא א געוויסע התנהגות לגבי מיינע מעלות אויך. חסידישע נארמאלע זאגן: “איך וויל נישט זיך מייחד זיין צו זיך, איך דארף זאגן אז דער אייבערשטער האט עס געמאכט,” איך ווייס וואס. אדער “איך וויל נישט די גאנצע צייט טראכטן פון דעם, איך מעג אויך טראכטן אויף מיינע חסרונות אויך.”

אקעי, דאס זענען באלאנסעס (balances), דאס איז שוין רעלעישן (relation). קיין זאך איז נישט די זאך אליין; ס’איז נישט וויסן ווי גרויס איך בין אדער ווי קליין איך בין, ס’איז וויאזוי איך פיר זיך לגבי דעם ווי גרויס איך בין.

נאר, דו קענסט הייבן ווייטער שאלות: אפשר איז דא א שמינית שבשמינית וואס דארף יא? אפשר ווייסטו נישט וויאזוי צו רעכענען די שמינית שבשמינית? וואטעווער, אלע מיני. עניוועיס, דאס איז די בעיסיק (basic).

טוישן די טבע: טרעינען דעם יצר הרע

וואס איך וויל נאר אנקומען איז אז אלעמאל איז דא א פעולה. אמאל, זעלטן, איז עס א פעולה פנימית. ווייל כמעט אלעמאל רעדן זיי פון א פעולה חיצונית, און די מידה מיינט… ס’קען זיין אז ס’איז דא א פעולה פנימית אינגאנצן. עגעין (Again), איך האב נישט געטראפן איינס.

אבער סתם דו ווילסט רעדן פון… וויאזוי מאך איך א מידה ליב צו האבן צו זיין אן עניו, ווען איי טינק (I think) די נעיטשער (nature) פון עווער פערסאן (every person) איז די אפאזיט (opposite)?

ענטפער: ניין, איך הער אויף צו טראכטן אז ס’איז דא א נעיטשער.

שאלה: ניין, טאקע?

ענטפער: ניין, אז איינער… ווייט, ווייט (wait), איין מינוט, איין מינוט, לעטס נאט ארגיו (let’s not argue). דו זאגסט די נעיטשער… ניין, די נעיטשער… דאס האב איך דיר געזאגט גערעכט. אויב ס’איז דא א נעיטשער, איז עס א נעיטשער. אונז רעדן נישט יעצט פון נעיטשער, אונז רעדן נאך פון מידות, רייט (right)?

איך גלייב נישט אז ס’איז דא א דיבור אז די נעיטשער פון א מענטש איז א שלעכטע מידה. דאס איז וואס ביי די מוסר’ניקעס, געוויסע מענטשן האבן ליב צו זאגן אז ס’איז נישט אמת. די נעיטשער פון א מענטש איז אזוי ווי די רמב”ם וואלט נישט מסכים געווען. די נעיטשער פון א מענטש איז געוויסע פאטענשל (potential), און ס’איז נוטה צו געוויסע מידות, אמאל שלעכטע און אמאל גוטע.

אבער ס’איז נישט פשוט אז מ’דארף זיך שלאגן מיט די נישט. מ’דארף זיך קיינמאל נישט שלאגן מיט די נישט. מ’דארף קודם… מ’שלאגט זיך נישט. אונז זענען נישט דא אויף די וועלט זיך צו שלאגן מיט די יצר הרע. אונז זענען דא אויף די וועלט אויסצולערנען די יצר הרע. טרעינען (Train).

די מעשה מיט ר’ ברוך’ל פריינד: גיין צו די עקסטריעם

וויאזוי טרעינט מען אים? האט ער געזאגט, דורך זיך פירן. אזוי ווי ער זאגט, אויב למשל אן עניו מיינט נישט זיין איז די תירוץ… אויב איינער למשל, מ’קען טון די רמב”ם וואס ער גייט זאגן שפעטער, אין די פרק: גיין צו די אנדערע קצונות (עקסטרעמען).

איך האב אמאל געזאגט אז ס’איז געווען א איד, ר’ ברוך’ל פריינד, ער האט געארבעט אלעמאל געארבעט אויף די קצונות פון ענווה. עניוועיס, ער האט געהאט א תלמיד, א זון, א רבי’ש קינד – אדער ער האט זיך געהאלטן א רבי’ש קינד – עניוועיס, ער האט אים געזאגט אז ער האלט אז די תיקון פאר זיין נשמה וועט זיין: ער זאל זיך אנטון א קורצע הויזן מיט אזא טי-שירט, און זיך דרייען אין שוק מאה שערים, און זאגן: “ווער דארף מ’זאל שלעפן א פעקל?”

אזוי ווי די זענען די באמבארדירונג פליגערס… יא, יא, יא, יא.

באט דיס איז א פרעקטיס (But this is a practice) דעט טיטשעס יו (that teaches you). איף יו דא איט אינאף (If you do it enough), יו אר סופאזד טו סטארט לאווינג איט (you are supposed to start loving it), יו אר נאט סופאזד טו בי דזשאסט צורודעט (you are not supposed to be just crushed) פון די גאנצע.

ער זאגט, און נאכדעם וועט עס דיר אויסלערנען אז ס’איז גארנישט אז מ’זאל שלעפן פעקלעך פאר מענטשן. ס’איז גארנישט. די גאנצע זאך איז אויך א לייוו (alive/a life?), ס’איז גארנישט. דו גייסט אן, מ’וועט דיר זאגן “שלעפ א פעקל”, אמאל מיט קורצע הויזן.

אקעי, באט דיס איז די פרעקטיס, רייט? דיס איז די וועי. ווען דו וועסט עס טון גענוג… אקעי, דיס איז אן עקסטריעם (extreme) גאנג צו די עקסטריעם. באט דאס וועט דיר אויסלערנען פון דעם, דאס וועט דיר אויסלערנען אז ס’איז גאנץ געשמאק צו לעבן באנאווע. ס’איז נישט געשמאק צו לעבן בגאוה, ס’איז געשמאק צו לעבן באנאווע.

איז דא אן אנדערע וועג? (מעדיטעישן vs. מעשים)

שאלה: איז דאס די איינציגסטע וועג וויאזוי איך דארף טון?

ענטפער: איי טינק סאו (I think so), יא.

שאלה: איז נישטא קיין וועג וויאזוי צו איבערצייגן די…?

ענטפער: ניין, ווייל דאס איז נישט קיין איבערצייגונג. עגעין (Again), אנלעס (unless) מ’רעדט פון א זאך וואס איז אינגאנצן אינטערנעל. איי דאונט נאו וואט (I don’t know what)… יו העוו טו גיוו מי ען עקזעמפל (You have to give me an example). איך האב נישט געטראפן די ליסט, איך דארף מאכן די ליסט יעצט.

רוב מענטשן מיינען אז גאוה איז אן אינטערנעל טינג (internal thing), די מושג, באט איי טינק דעטס ראנג (but I think that’s wrong). רוב מענטשן מיינען אז תאוה איז אן אינטערנעל טינג, איי טינק דעטס ראנג.

תאוה מיינט איך האב ליב צו פרעסן, אדער צו פיל, רייט? אבער אויב דו האסט נישט ליב צו פרעסן, דו האסט נישט ליב צו טראכטן אז דו גייסט עס נישט טון.

אקעי, that’s a whole different story (דאס איז א גאנץ אנדערע מעשה). Nobody likes it. דו האסט נישט ליב צו טראכטן… קיינער האט נישט ליב צו טראכטן אז ער גייט עס נישט טון. אפשר. כולי האי ואולי האט ער ליב, אבער דו האסט עס נישט ליב צו טון.

פון וואס רעדט מען דא ווען מ’רעדט? ס’איז דא פנימיות’דיגע זאכן אפשר, I don’t know what. עס האט נאר אן external (חיצוניות’דיגע) מידה, אבער די וועג וויאזוי איך קען עס טשעינדזשן (change) איז אדער טון, אדער קען איך מעדיטעיטן (meditate) אסאך אויף די wrong aspect (שלעכטע חלק) פון די גוטע…

שיעור שמונה פרקים להרמב”ם – חלק ט’

נושא: עבודות פנימיות, סכנת הדמיון, ומידת הביטחון במשנת הרמב”ם

—

א. מחשבה מול מעשה: האם “לחשוב” נחשב עשייה?

אויב דו האסט נישט ליב צו פרעסן, האסטו ליב צו טראכטן וועגן פרעסן. אקעי, that’s a whole different story. Nobody likes it. דו האסט ליב צו טראכטן [אבער] קיינער האט נישט ליב צו טראכטן וועגן פרעסן [סתם אזוי]; ער האט נישט ליב צו טראכטן אז ער גייט פרעסן. אפשר, כולא האי ואולי. ער האט ליב צו… ער האט עס ליב, ער האט עס ליב צו טון. פון וואס רעדט מען דא ווען מען רעדט? דא רעדט מען פון אינערליכע זאכן אפשר, I don’t know what.

ס’איז דא אן external [חיצוני] מיטל, יא. אבער די וועג וויאזוי איך קען עס טשעינדזשן [טוישן] איז: אדער טון, אדער קען איך מעדיטעטן [meditate] אסאך אויף די long effect, אויף די גוטע פארט פון עקטן [acting] ווי א נארמאלער מענטש. דאס איז עווענטועלי טשעינדזשינג מיך. נישט דוקא אז ס’דארף עקטשועלי גיין קעגן… נישט קעגן, ס’דארף נישט גיין קעגן. גיין קעגן איז… וואס איז דאס? גיין אזוי וועט דער יצר הרע באמערקן נישט. ניין, איך מיין… יעדער רעדט, יעדער זאגט “גיין קעגן”. יא, יעדער זאגט “כפיית המעשים”, ס’איז טאקע נישט געטון, און פון דעם האט ער נישט געהאט קיין תיקון. דא זאגט ער, יעדער מעשה האט געגעבן א נאמען אויך. ס’איז נישט קיין חילוק.

ב. די עצה פאר דעפרעסיע: פונקציאנירן

איך וויל עצבות, יא, אדער זאכן נאר אינטערנעל [פנימי]. אה, wait, wait, wait. איך האב געהערט אמאל פון א איד, דרך אגב, יא, איך האב געהערט פון א איד, א גרויסער פסיכאלאג, ער האט געטריט [treated] אסאך מענטשן. ער האט געזאגט, ער זאגט, ס’איז דא אסאך מענטשן מיט דעפרעשאן, ער ווייסט נאר איין עצה פאר דעפרעשאן: אויפשטיין און אנהייבן עפעס צו ארבעטן. יא.

אבער וואס האט יענער געזאגט? ער האט אסאך געזען, ער זאגט, ער האט געזען אסאך מענטשן. ער זאגט, וואס מיינט… איך זאג, די דעפינישאן פון דעפרעשאן איז אז א מענטש פאנקשאנט [functioned] נישט. דאס איז די פראבלעם, דאס איז די דעפינישאן. דו פאנקשאנסט נישט, דו קענסט נישט ממשיך זיין. זאגט ער: זיי יא ממשיך. אקעי, דו קענסט זאגן, “איך האלט נישט אז דאס איז די פראבלעם.”

I don’t know, איך בין מסכים, איך ווייס נישט אויב דאס איז… איך זאג דיר, ס’איז געווען א איד, איך האב געקענט א איד, ער האט מיר געזאגט זיין עקספיריענס. אן עלטערער איד, א גרויסער בעל תורה, ער האט געזאגט, ער האט געזען אסאך מענטשן וואס דאס איז די עצה. I don’t know, ער האט געטראכט אז אלע אנדערע עצות האבן נישט געארבעט.

ג. מדיטציה ודמיון: האם זה עוזר?

איך מיין צו זאגן, now you’re asking me if there are internal practices [אויב עס זענען דא פנימיות’דיגע עבודות]. For sure there are internal practices. קודם כל, internal practices זענען מעשים, א כלל קודם. ס’איז עפעס געטון, ס’איז נישט געטראכט אליין. “געטראכט”, I don’t have a good word. מ’דארף כאפן, מ’דארף אויספיגערן אז דאס וואס ס’איז טראכטן איז “געטון”.

מעדיטעטן איז גוטע וואס. יא, די ווארט “מעדיטייט” איז popular nowadays [פאפולער היינט]. But it depends, yeah, but also, look, people are dreaming all day. מענטשן זענען א זאך אין די באשעפענישן וואס, דעי dream [זיי חלומ’ען] וועגן זאכן אנשטאט טון זיי.

און no, דו ווילסט מיר זאגן, פארשטעלן [imagine] יעדע מאל וואס איך טרעף יענעם, גיב איך אים א box [זעץ], און איך קען זיך אראפרעדן מיט דמיונות, וואס איך גיי אים טרעפן, און איך שמייכל. At some point, גיי איך טאקע ארדן שמייכל מיט אים. עס איז אמת, האסט געטרייט, און no, צו געארבעט, sometimes. אבער, דעיס, סאו דעיס א סתירה צו וואס איך זאג? ניין, נישט קיין סתירה, ווייל איך זוך נאך אלץ די מעשה. אדער, יעצט דיך צו וועגן וויאזוי צו דיר באקומען די הרגל.

קען זיין אז דמיון איז א דראם [dream/problem?], דראם רעדט נישט וועגן דמיינען קיין א זאך. I don’t know, דער גיידער דמיינען, ס’איז נישט קיין זאכליכע דראם. אפשר רעדט ער וועגן דעם אין פרקי נביאים, אן אנדערע פלעצט, איך ווייס נישט, און אין דעם ספר רעדט ער נישט וועגן דאס. ס’איז נישט אז דער איז יעדע טאג 20 מינוט און האט ליב אלע אידן. דאס איז גוט ווייל ס’מיינט אז איך האב אזא ליב, מילא העלף איך זיין. איך זאג נישט אז איך דארף שולל זיין אזוי ביידע טעותים. נישט אז גארנישט מאכט נישט אויס נאר דער באנק אקאונט. ס’מאכט אויס אז מ’טוט עס מיט א געשמאק, דאס מאכט נאך א גוטער מענטש. אבער זיין א גוטער מענטש מיינט דער וואס האט ליב צו העלפן א צווייטע אידן, איז א געשמאק. נישט אזוי ווי מען הייבט אן דער עבודה.

ד. מידת הביטחון בשמונה פרקים

איך ווייס נישט אז דער עבודה קען זיין אז דער עבודה… מידת הביטחון!!! אקעי, אין די שמונה פרקים שטייט נישט דא מידת הביטחון. מידות איז א טעאלאגישע מיטה? איך ווייס שמונה פרקים. אפשר איז דא עפעס וואס עס האט צו טוהן מיט age ווען מען דארף טראכטן. עגען [Again], דערמאנט ער נישט די אלע מידות, אויב איך געדענק גוט? איך ווייס, אונז זענען זייער צוגעוואוינט צו טראכטן פון רוב זאכן, אלס מער internal וואס זענען עקטשועלי. אדער ווי זי should be. עס איז א געוויסע חסידישע חינוך אדער איך ווייס נישט שוין וואס.

בטחון מיינט… דער חובת הלבבות, איך בין מיר נישט מסכים אז בטחון איז א internal, אפילו בטחון. איך קען דאך… עס איז א רואיגקייט אז עס איז נאר internal. דער חובת הלבבות איז א גאנצע שער דערוועגן, און דער רמב”ם איז נישט גורס. אבער ס’קען זיין דער רמב”ם רעדט וועגן יראת הכבוד, דאס איז נישט דאס זעלבע.

תלמיד: יא, ס’קען זיין דער רמב”ם רעדט פון בטחון? ס’שטייט אין תורה בטחון און אזוי.

רבי: ס’שטייט אין תורה, ס’שטייט אין תהלים.

תלמיד: און דער רמב”ם איז נישט קיין תנא?

רבי: ניין, ס’איז שוין אז בטחון איז א מדה, ס’שטייט נישט אין מדות.

תלמיד: איך האב אן אנדער פשט אין בטחון, ווייל זיי קענען סתם זאגן זאכן. דער רמב”ם טוט דאס נישט עקזעקטלי, איך ווייס נישט. ס’קען זיין בטחון איז עפעס וואס איז שייך צום אייבערשטן, איך ווייס נישט וואס דער רמב”ם האלט.

דער רמב”ם רעדט פון בטחון, ס’איז אן אינטערעסטינג שאלה. חובת הלבבות האט א גאנצע שער דערוועגן, און דער רמב”ם איז נישט גורס. אבער ס’קען זיין דער רמב”ם רעדט וועגן יראת הכבוד, דאס איז נישט דאס זעלבע. און איך מיין אז מ’זעט עס פון דארט פשוט.

ה. דמיון ביי צדיקים און אין עבודת ה’

און ס’שטייט עפעס א מעשה, רבי אשר סטאלינער האט געזאגט אויף עפעס א זאך וואס דער לעכאוויטשער האט געזאגט, האט גילוי געזאגט אז ער האט נישט געהערט דערפון, ער ווייסט נישט אויב ס’איז אמת, אבער לכאורה וואלט מען געקענט זאגן אז ס’איז א דמיון, ווייל ביי אלע צדיקים מאכט זיך דאך דמיונות. אבער לעכאוויטש איז דאך ריין פון דמיון, מוז מען זאגן א פשט. סאו האב איך גענומען פון דעם די חלשות’דיגע חלק, אבער די כלל האב איך גענומען פון דעם, אז ביי אלע צדיקים מאכט זיך אויך דמיונות.

וואס מיין איך צו זאגן? איך ווייס נישט וואס איך מיין צו זאגן. איך מיין צו זאגן אז אמאל דאכט זיך עפעס א רוח הקודש, ס’איז נישט פונקט אזוי, דאס איז א זאך. אבער וואס איך מיין, וואס איך נעם ארויס פון דמיון, איז אז די חסיד’ישע דרך עבודה איז סאמטיים’ס נוטה צו האבן א דמיון, ווייל מ’פאוקעסט [focuses] זייער אסאך אויף אינטערנעל סטעיטס [internal states]. און דעמאלט דארף מען וויסן וואס איז א דמיון, אט ליעסט [at least] מען דארף וויסן וואס איז א דמיון און וואס איז נישט.

די תניא איז אויך בודק וואס איז א דמיון און וואס איז נישט, און אזוי ווייטער. די תניא מער ווייניגער זאגט וואס איך זאג, אז אויב למעשה איז עס א דמיון, איז עס נישט קיין דמיון [כלומר: אם זה מביא למעשה, זה לא דמיון]. ער זאגט עס אביסל אנדערש, נישט עקזעקטלי.

ו. משל ה”צמאה נפשי” והמים

עניוועי, פאר דעם זאג איך, איך האב געזאגט אז פאר דעם האב איך א שטיקל ענין צו ארויסנעמען די, צו מסביר זיין אז פנימיות מיינט, אט ליעסט אין די קאנטעקסט פון מידות טובות און יענץ, די מידות וואס זענען נאר בין אדם למקום, דער רמב”ם אין דעם ספר רעדט בכלל נישט פון יענע מידות, כמעט נישט. אין זיין סיסטעם האט ער עס גערופן מעלות שכליות, און ס’שטייט אין דעם ספר רעדט ער כמעט נישט פון יענץ. ווען ער רעדט פון נבואה רעדט ער וועגן דעם, און אביסל אין די ענד פון דא, אבער דער ספר איז מער געקומען פאר מעלות המידות. סאו אט ליעסט אין די קאנטעקסט מיין איך אז אלע מידות מיינען אז יא, איך האב ליב צו טון א געוויסע זאך, אבער איך דארף עס ליב האבן צו טון, נישט ליב האבן צו טראכטן פון דעם, וואטש איז די עקזעקט דעפינישאן פון דמיון. פארשטייסט?

אזוי ווי איינער, אזוי ווי, אפשר ארבעט עס אפילו ביים נדבה מקום. “צמאה נפשי, מושך וארוץ” – אקעי, דו ווילסט קומען? דו קומסט? דו קומסט נישט. דאס שטייט אין תניא, דרך אגב, אז ווען איינער שרייט ביים דאווענען, “ווען וועל איך זען דעם אייבערשטן?”, און נאכדעם קומט ער און דער אייבערשטער זעצט זיך אוועק ביי זיין גמרא, און ער איז נישט דארט. דו האסט דאך געמיינט אז דו ווילסט לערנען. דארט זעט מען דאך, אזוי איז דער בעל התניא. וויאזוי זעט מען אז מ’דארף לערנען זיין תורה? ווייל דארט איז עס פועל. ער זאגט, “אה, דאס איז וואס איך האב א דמיון.”

אזוי ווי איינער שרייט, “חוקת עולם לדורותיכם.” ער שטייט אינמיטן די וואסער, און ער שרייט “וואסער!”, טרינק עס שוין פאר א גוט יאר. יא. סאו, ס’איז דא אזא פראבלעם אויך אין דעם. סאו מ’ווערט אזוי אונז צו די סייקל [cycle], ווייסטו, איך וויל וועלן, און איך האב אזוי ליב צו וועלן, סאו ס’האט א תענוג פון זיך. און נאכדעם, וואס ווילסטו? ס’איז יא עכט, אבער ס’איז א דמיון וואס איז סירקלען [circling]. ער וויל וועלן, ער וויל די פילינג, ווייל ער איז אינטערנעל אין א געוויסע סענס.

דביקות איז די ווייניגסטע אינטערנעל זאך, ווייסט פארוואס? ווייל דביקות מיינט דיין טאטש [touch] מיט’ן אייבערשטן, און דער אייבערשטער איז נישט דיך. אויב ס’איז דא איין זאך וואס איז נישט דיך, איז עס דער אייבערשטער. אקעי, איך פארשטיי וואס דו זאגסט. איך ווייס, באט איט’ס טרו, באט איט’ס אלסאו נאט טרו אין די סעים וועי. מ’מוז עפעס מוז זיין אנדערש פון דיך וואס איז א גאנצן טאג, יא, מ’קען רעדן.

ז. הגדרה מחודשת לביטחון: רוגע שמונע עבירה

עניוועיס, סאו, נוגע דעם, איך האב געזאגט אז בטחון… איך מיין למשל אז ס’שטייט אין תהלים “בטחו בה'”, מיינט עס צו זאגן אזוי, ס’מיינט בערך, ס’מיינט נישט דאגה’נישט. דאגה יא אדער דאגה נישט, איט’ס נאט סאו אימפארטענט. איך מיין אז ס’מיינט: זיי נישט קיין גנב. איך ווייס אז דו ביסט נישט מסכים מיט מיר.

אקעי, גוט, איך זאג דיר וואס איך מיין. וואס דו זאגסט אז בטחון איז אן עקסטערנעל מעדע? איך זאג דיר, בטחון מיינט א מענטש איז רואיג. פארוואס? ווייל די רואיגקייט איז גורם דאס. איך ווייס וואס מיינט איינער איז נישט בטוח? אז ווען ער דארף צאלן רענט…

ניין, דאס איז א פראבלעם. נאבאדי קעירס אויב דו האסט סטרעס. דו קעירסט, ווייל דו ווילסט האבן א געשמאקע לעבן. אבער ווען איך בין רואיג, זע איך זאכן אנדערש ווי ווען נישט. לאמיר אפילו גנב’ענען, לאמיר אפילו גנב’ענען. ווען איך בין רואיג, וועל איך נישט אזוי שנעל גנב’ענען, יא. “מאמין במאמינו” האט צו טון מיט בטחון. פארוואס? ווייל איינער איז אן ערליכער, ער זאגט, “איך טו וואס איך דארף טון…” יא, איך ווייס, אבער דער אייבערשטער… דו זאגסט אז בטחון איז קאנעקטעד מיט דעם, איך גלייב אז דו מיינסט נישט דאס. איך מיין אז בטחון איז קאנעקטעד מיט דאס, וואס ס’מיינט אז ער איז נישט לחוץ, און ווען ער איז נישט לחוץ, גנב’עט ער ווייניגער. ס’איז אויך אן עבודה, יא. אבער ער איז נישט צופלאצט.

ניין, אפשר דאס איז די מטרה פון די גאנצע זאך. וויאזוי ווייסטו אז מ’דארף זיין אנדערש ווי וואס דו פילסט אז ס’איז אזוי? אזוי קלאר ווי די זון שיינט. אדרבה, איך וועל דיר זאגן נאך מער, איך וועל דיר זאגן נאך מער. דו ווייסט אז דער חזון איש האט געהאט א crazy internal סייפער [cipher/system], און ער איז נישט מסכים. ער זאגט אז דאס איז נישט קיין נארמאלע וועג פאר אן ערליכן איד.

שיעור אין שמונה פרקים להרמב”ם – חלק י׳

נושא: די סכנה פון לערנען האלב, און די קשיא אויף “דרך הממוצע”

—

די סכנה פון נעמען נאר “שברי פראזעס” פון א שיטה

אבער דו טראגסט מיט שברי פראזעס [fragments of phrases]. ניין, אפשר דאס איז די מטרה פון די גאנצע זאך. וויאזוי ווייסטו אז מ’נארט זיך נישט איין, אז וואס דו פילסט אזוי וויכטיג, ס’איז וויכטיג פאר דיר ווייל דו לעבסט זיך אין דיין קאפ?

אבער… אבער… איך האב דאס אויסגעהאלטן [maintained/argued], אז עס זענען וויילט נישט שטארק [valid/strong]. און ער איז נישט מסכים. ס’איז נישט קיין מהלך, א וועג פון זיין אן ערליכער איד. מען קען נישט זיין א איד פון א ביסל “חובות הלבבות”, און דעמאלסט בלייבן מיט די עקסטרים [extreme] פארט פון יעדער זאך.

ווייל יעדער שיטה האט זיך א געוויסע בעלנס [balance], רייט? דאס איז א כלל, סתם א כלל. איך האב א פראבלעם מיט דער… דער מענטשן וואס לערנען נאר… ניין, אלע מענטשן וואס לערנען די גאנצע “חובות הלבבות” נאר א “שער היחוד”, אדער פון גאנץ בעל שם [טוב] ווייסט מען נאר איין ווארט, אז “הכל בידי שמים”… דאס איז נישט קיין וועג.

די נויטווענדיגקייט פון די גאנצע סטרוקטור (Structure)

ווייל יעדער שיטה, יעדער ספר, האט דאך א פארט פון שלמות. עס איז דא, אז דער “חובות הלבבות” האט געהאט צען שערים. פון דעם קומט ארויס א געוויסע סדר עבודה. If you leave them [אויב דו לאזט זיי אויס], און די בעלנס איז, אדער אויף וויאזוי ס’קאנעקט זיך איינער מיט די צווייטע… אדער א שפעטער שער איז אימפאסיבל [impossible]. “שער אהבת ה'” – וואס איז דער לעצטער שער – איז אימפאסיבל [אן די פריערדיגע].

אז ס’איז דא א זאך וואס הייסט מידות, און ס’איז נאר איינע פון די פיר פארטס וואס מאכט אויס די סטרוקטור [structure] פון מידות, און ס’איז דאס פיין ביי די “דרך הממוצע”, און זיי זענען נאך נישט אנגעקומען צו פארשטיין וואס דאס איז טאטאל דעטעטשד [totally detached] פון די “דרך הממוצע”.

וואס דער עולם קען אהיים גיין און מיר זאגן: “וואס איז טייטש פון דעם ‘סתם צווישן צוויי קצוות’?” איך האב נישט קיין אנונג וואס ער מיינט. איך האב געטענה’ט קעגן דעם. ס’איז אבער די סטאדי (study). איך… ס’איז א וויין [?], אדער אז מ’ווייסט נאך וואס ער מיינט. אויך, ס’איז אן די הקדמה פאר די דרך. איך קען עס נישט זען/זאגן. לעצט אינמיטן פון “דרך הממוצע”, און נישט וואס דער רמב”ם מיינט. איך בין מסכים, איך זאג אז עס פעלט די אינהאלט.

יא יא, מיט איך… איך האב שוין אמאל… איך האב אים מסכים געווען, איך זאג: אבער מיר דארפן פארשטיין וואס ער מיינט. מיר דארפן פארשטיין וואס מיינט דאס “אינדערמיטן”. אפשר האט דאס א דוגמא ערגעץ, אבער אויך די הגדרה.

די קשיא אויף “דרך הממוצע”: וואס איז שלעכט מיט זיין “צו גוט”?

און וויל איז דא שם [?]. אויף וואס איז שלעכט מיט צו זיין עקסטרים [extreme] גוט? יא, וואס איז דאס? “דרך הממוצע”, יא. דאס מיינט דאס, אז “דרך הממוצע” מיינט נישט צו גוט און נישט צו שלעכט? קען דאך נישט זיין! זייער פאני (funny).

בכלל, וויאזוי ווייס איך ווען ס’איז אינדערמיטן? מיט וואס גיי איך עס מעסטן? וואס מיינט דאס בכלל? דאס איז א very basic question [זייער א יסודות’דיגע קשיא] וואס מיר דארפן וויסן.

אדער בכלל, לאמיר זאגן, באוועגט עס עכטער. וואס זאגט מיר די ווארט “ממוצע”? זאג מיר די מעסטער [measure/ruler] אין א גוטן טאג. וואס גייט מיר אן אז ס’איז אינדערמיטן?

ס’איז א ערנסטע קוועסטשען [question] אויף די זאך דעריבער, אין א certain way [געוויסן זין].

נאכאמאל, אקעי, מאך נאר צו מיין מאשין. איך גיי אים נעמען אויך.