סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור — הלכות תפילין ומזוזה וספר תורה, פרק ג׳
הקדמה צום פרק
דער רמב״ם: “שמונה הלכות יש במעשה התפילין”
פשט: פרק ג׳ באהאנדלט ווי אזוי מ׳מאכט תפילין — נישט די פרשיות (וואס איז שוין געלערנט געווארן אין פרקים א׳-ב׳), נאר די בתים און רצועות. דער רמב״ם׳ס מנהג אין ספר אהבה איז צו זאגן פאראויס די צאל פון הלכות.
דאס פארבינדט זיך מיט פרק א׳ הלכה ג׳, וואו עס איז געשטאנען: “עשרה דברים יש בתפילין, וכולן הלכה למשה מסיני… שמונה מהן הן במעשה התפילין”. די ערשטע צוויי (דיו און קלף) זענען שוין געלערנט געווארן; יעצט לערנט מען די איבעריגע אכט.
חידושים און הסברות:
1. כלל אז הלכה למשה מסיני איז אלעמאל מעכב: דער רמב״ם זאגט “לפיכך כולן מעכבות” — אלע אכט הלכות זענען מעכב. דער יסוד דערפאר: הלכה למשה מסיני ביי תפילין איז נישט סתם א הידור אדער א שיינע צוגאב — עס דעפינירט דעם עצם פון דער מצוה. אן דעם ווייסט מען בכלל נישט וואס “טוטפות” מיינט, וואס אן “אתרוג” מיינט. הלכה למשה מסיני איז א “טעכניקל מעניועל” ווי אזוי צו בויען דעם כלי — אן דעם איז נישטא קיין מצוה. דעריבער איז עס מעכב.
2. קשיא פון קלף: קלף איז אויך הלכה למשה מסיני, אבער דער רמב״ם האט עס נישט גערעכנט צווישן די צען. אויך, ביי קלף איז דאך בדיעבד כשר אויף אנדערע מאטעריאלן — וואס ווייזט אז נישט יעדע הלכה למשה מסיני איז מעכב אויף אלע פרטים. תירוץ: מ׳דארף פארשטיין וואס פונקט איז בנכלל אין דער גדר. נישט יעדער פרט פון א הלכה למשה מסיני איז מעכב — נאר דער עיקר.
3. [דיגרעסיע: צי מ׳קען תפילין מאכן פון אנדערע מאטעריאלן ווען ס׳איז נישטא לעדער]: די עיקר פון תפילין איז א “קמיע” מיט ד׳ פרשיות אויפ׳ן קאפ; די הלכה למשה מסיני לייגט תנאים ווי עס זאל אויסקוקן (שיין, פראקטיש), אבער עס בלייבט תנאים אינערהאלב א “בעיסיק פריימווארק.” אין אן עת לעשות לה׳ סיטואציע קענען חכמי הדור מתקן זיין אנדערש — בדומה צו די חשמונאים וואס האבן געמאכט א מנורה פון שפיזן (שפיחין). דער רמב״ם׳ס תשובה בנוגע קלף: ווען מ׳האט נישט כשר׳ע קלף, זאגט דער רמב״ם עת לעשות לה׳, מ׳זאל נישט אויפהערן ליינען תורה. דער רבינו יונה זאגט אז מ׳זאל מאכן א ברכה אויף א פסול׳ע קלף, ווייל ס׳איז בעסער ווי גארנישט.
4. [דיגרעסיע: דאווענען אן כוונה — ר׳ יצחק הוטנער]: ר׳ יצחק הוטנער זאגט אז דאווענען אן כוונה איז בדומה צו דער גמרא אין סוכה וואו מ׳האט א הוה אמינא צו געבן קינדער פסול׳ע ד׳ מינים “כדי שלא תשתכח מהם תורת אתרוג” — אפשר האט מען מתקן געווען דאווענען אן כוונה כדי שלא תשתכח תורת תפילה. עס ווערט אבער באמערקט אז דאס קען דווקא גורם זיין מער שכחה פון תורת תפילה.
5. טעם פאר די פרטים פון הלכה למשה מסיני: דער רמב״ם, וואס גלייבט אז מצוות דארפן האבן א טעם, דארף מסביר זיין פארוואס תפילין דארפן זיין פירעקיג. א פארשלאג: דער טעם איז “משום יופי” — שיינקייט און פראקטישקייט. אבער יופי איז סובייעקטיוו.
—
הלכה א — די אכט הלכות למשה מסיני
דער רמב״ם: “ואלו הן: שיהיו הבתים מרובעות, תפירתן ברבוע, ואלכסונן ברבוע עד שיהיו להן ארבע זויות שוות…”
(1) בתים מרובעות
פשט: די בתים (באקסעס) פון תפילין דארפן זיין פירעקיג (סקווער).
(2) תפירתן ברבוע
פשט: ווען מ׳נייט ארום די תפילין, זאל די נייעכץ זיין אין א סקווער׳דיגע פארם, נישט ראנדאם. דער סופר קען נישט נייען וועלכע וועג ער וויל.
(3) אלכסונן ברבוע / חסומן ברבוע עד שימלא ארבע זויותיו
פשט: דער באדן (תיתורא) זאל אויך זיין סקווער, מיט פולע פיר ווינקלען.
חידושים:
1. פארוואס דארף מען זאגן “אלכסונן ברבוע”? ווען מען זאגט “מרובעות” אליין, וואלט מען געקענט מיינען א רעקטענגל, וואס האט אויך פיר ווינקלען. “אלכסונן ברבוע” קומט אויסצושליסן א רעקטענגל. דער אלכסון (דיאגאנאל) פון א פערפעקט סקווער האט א באשטימטע שיעור, און דורך דעם פאדערט מען אז אלע פיר זייטן זאלן זיין גלייך — א פערפעקט סקווער, נישט בלויז פיר ווינקלען. ווייל “רבוע” אליין קען טייטשן בלויז “פיר ווינקלען” (רעקטענגל, דיימאנד, אאז״וו), אבער “אלכסונן ברבוע” מיינט אז דער דיאגאנאל זאל זיין דער דיאגאנאל פון א סקווער.
2. דער ריבוע גייט נאר אויף ארכו כרחבו, נישט אויף דער הויך: דער ריבוע-דין באציט זיך נאר אויף די לענג און ברייט (די אונטערשטע פלאך), אבער די הויכקייט פון די בתים מעג זיין אנדערש. דאס ווערט שפעטער באשטעטיגט אין רמב״ם.
3. צי דארף עס זיין שפיציג ביז׳ן מילימעטער? דער רמב״ם זאגט נאר “מרובעות” — אז עס זאל זיין סקווער. אין היינטיגע דורות מאכט מען עס זייער פינקטלעך, אבער דער רמב״ם אליין רעדט נישט פון אזא שטרענגקייט. אויב עס איז אביסל רונדיג, איז עס טאקע נישט פערפעקט סקווער, אבער דאס איז נישט דער עיקר נקודה פון דער הלכה.
(4) שי״ן פון של ראש
דער רמב״ם זאגט “דמות שי״ן” — נישט “אות שי״ן.” אויף דער רעכטער זייט פון תפילין של ראש איז א שי״ן פון דריי ראשים, און אויף דער לינקער זייט (משמאל המניח) א שי״ן פון ארבעה ראשים. שי״ן של תפילין איז הלכה למשה מסיני.
פשט: מען דארף מאכן א צורה וואס זעט אויס ווי א שי״ן אויף ביידע זייטן פון דער בית של ראש, בעת דער עור איז נאך נאס.
חידושים:
1. ר׳ אברהם חיים (ביי א בר מצוה שיעור פון ר׳ יעקב/ר׳ קאפל שווארץ) האט מחדש געווען אז ווייל דער רמב״ם שרייבט “דמות שי״ן” און נישט “אות שי״ן,” מוז עס נישט זיין א רמז אויף דער אות שי״ן כפשוטו. עס קען זיין א “שיינע דיזיין” — א דעקאראטיווע עלעמענט, ענליך צו א בלום (פרח). ער האט אויך אנגעוויזן אז א שי״ן פון פיר ראשים עקזיסטירט נישט אלס אות — וואס שטיצט אז עס איז נישט דווקא א רמז אויף דעם אות שי״ן. (דער באקאנטער פירוש אז שי״ן-דל״ת-יו״ד שפיגלט אפ דעם נאמען ש-ד-י איז לויט דעם נישט מוכרח.)
2. א פארשלאג אז די שי״ן איז פארבונדן מיט דער צורת הבית: די דריי-קעפיגע שי״ן קעגן די דריי חריצים, און די פיר-קעפיגע שי״ן קעגן די פיר בתים. דער רבנו מנוח זאגט אז עס קומט אויס זיבן (3+4). אבער עס ווערט אפגעשטעלט אז די שי״ן ווערט געמאכט אויף דער גלאטער זייט, נישט אויף דער זייט וואס צוטיילט — אלזא עס איז נישט פשוט א רעזולטאט פון די חריצים.
3. פארוואס נאר אויף של ראש און נישט של יד? ווייל של ראש זעט מען (עס איז אנטפלעקט), של יד זעט מען נישט (עס איז פארדעקט) — אלזא איז נישטא קיין ענין פון נוי/שיינקייט ביי של יד.
4. “הלכה למשה מסיני” — וואס מיינט עס? הלכה למשה מסיני מיינט אז מען ווייסט נישט דעם טעם — ווייל אויב עס וואלט געווען א סברא, וואלט מען נישט געדארפט א מסורה פון משה. דאס שטיצט אז דער שי״ן איז נישט בלויז א פראקטישע אדער עסטעטישע זאך.
5. ווי מאכט מען היינט די שי״ן לעמאשה? היינט מאכט מען די שי״ן מיט א ספעציעלע “פרעים” (frame/מאלד) — מען מאכט דעם עור נאס און דריקט אריין דעם פרעים. דאס איז אנדערש פון דעם רמב״ם׳ס אופן וואו מען האט עס “מחמשין” (מיט די האנט געפארעמט). דער רמב״ם׳ס שי״ן וואלט ארויסגעקומען מער “סלאפי” — נישט אזוי פערפעקט ווי א מאשין. דער רמב״ם זאגט נישט אז מען דארף מאכן ממש א הלכה׳דיגע שי״ן (ווי אין ספר תורה מיט תגין), נאר “דמות שי״ן” — עפעס וואס דערמאנט א צורת שי״ן. דאס איז זיכער נישט מעכב.
(5) מטלית (שמאטעלע) ארום די פרשיות, צוגעבונדן מיט א שער
רמב״ם: “שיערך עוטפן בשער על המטלית” — פאר מען לייגט אריין די פרשיות אין די בתים, וויקלט מען זיי אריין אין א מטלית, און בינדט עס צו מיט א שער (האר). דאס שער מיינט נישט אז עס מוז זיין “טייט” (הערמעטיש פארמאכט), נאר מען בינדט עס צו מיט א האר. דאס ווערט געטון פאר מען לייגט עס אריין אין די בתים, נישט נאכדעם. דאס שמאטעלע היט אפ די פרשיות.
(6) תופרן בגידין
פשט: מען נייט צו די בתים מיט גידין (סיניוז), נישט מיט האר. האר ווערט גענוצט פאר דער מטלית, אבער די תפירה פון די בתים דארף זיין מיט א שטערקערע מאטעריאל — גידין.
(7) מעברתא
פשט: אין הינטן פון די תפילין מאכט מען א “מעברת” (א קליינע טונעל/לאך) פון דעם עור החיפוי, דורך וועלכע די רצועות גייען דורך. דער רמב״ם טייטשט “טבור” אלס א כיפל עור — א פלאץ וואו מען קנייטשט דעם עור אז עס זאל ווערן דער דורכגאנג.
(8) רצועות שחורות
פשט: די רצועות דארפן זיין שווארץ.
קשר
פשט: דער קשר פון די רצועות. דער רמב״ם גייט נישט דא באשרייבן וויאזוי דער קשר זעט אויס, נאר ער זאגט מען דארף קוקן אויס דער מסורה.
—
הלכה ב (בערך) — וויאזוי מען מאכט די בתים פראקטיש (של ראש)
דער רמב״ם: “לוקחין עץ מרובע ארכו כרחבו כגבהו… ואם גבהו יתר על רחבו או פחות ממנו כשר… חופרין בו שלשה חריצים… לוקחין עור ומרטיבין אותו במים ומכפין בו את העץ ומכניסין את העור בין כל חריץ וחריץ ומחמשין אותו עד שעושין מן העור דמות שיש לה שלשה ראשין…”
פשט: מען נעמט א סקווער שטיק האלץ, גראבט דריי חריצים (וואס מאכט פיר אפטיילונגען), נעמט נאסע לעדער, לייגט עס ארום דעם האלץ, דריקט עס אריין אין די חריצים, ביז עס באקומט א פארם מיט דריי “קעפ” — די שי״ן.
חידושים:
1. פארוואס גיט דער רמב״ם פראקטישע אנווייזונגען? דער רמב״ם איז נישט א פראקטישע גייד פאר סופרים, נאר ער גיט דעם בעקגראונד כדי מען זאל פארשטיין פון וואס די הלכות רעדן. ווען א גמרא זאגט “תפירה של תפילין כך וכך,” דארף מען וויסן וואס א תפירה איז — דערפאר באשרייבט דער רמב״ם דעם גאנצן פראצעס. ער זאגט דיר אלעס וואס איז נוגע כדי דו זאלסט עס קענען מאכן “על פי הלכותיו.”
2. “לוקחין עץ מרובע” איז נישט מעכב: דאס אז מען נעמט א סקווער שטיק האלץ איז נישט לעיכובא, נאר אן עצה טובה / באשרייבונג פון דער מציאות וויאזוי מען מאכט עס. דער עיקר דין איז אז דער סוף-רעזולטאט זאל זיין מרובע.
3. “ואם גבהו יתר על רחבו או פחות ממנו כשר” — דער ריבוע גייט נאר אויף ארכו כרחבו: דאס באשטעטיגט דעם פריערדיגן חידוש אז “מרובעות” מיינט נאר די לענג און ברייט, נישט די הויך. די תפילין מעגן זיין העכער אדער נידריגער ווי זיי זענען ברייט.
4. פארוואס האט ער נישט באשריבן וויאזוי מען מאכט קלף? ווייל קלף-מאכן איז א באקאנטע זאך וואס יעדער ווייסט, און עס איז נישט א ספעציפישע הלכה פון תפילין. דער רמב״ם באשרייבט נאר דאס וואס איז הלכה-רעלעוואנט.
5. “חופרין בו שלשה חריצים”: מען שניידט דריי לעכער אין דעם האלץ, וואס מאכט פיר אפטיילונגען (ווייל די זייט דארף מען נישט שניידן). דאס איז פאר של ראש וואס דארף פיר באזונדערע בתים.
6. “ומחמשין אותו”: מען קוועטשט דעם נאסן לעדער אריין אין די חריצים אזוי שטארק ווי מעגלעך, ווייל עס איז נאס און ווייך. דורך דעם פראצעס ווערט אויך געפורעמט די שי״ן אויף דער זייט — “דמות שיש לה שלשה ראשין.” דאס הייסט, די שי״ן ווערט נישט באזונדער אנגעמאכט, נאר זי ענטשטייט נאטירלעך פון דעם פראצעס פון אריינדריקן דעם לעדער אין די חריצים.
—
הלכה (בערך) — תפילין של יד — ווי מען מאכט עס
דער רמב״ם: “ונוטל עור שחור של בהמה טהורה, ועושה ממנו בית אחד מרובע, וזהו הנקרא בית של יד.”
פשט: מען נעמט א שווארצע עור פון א בהמה טהורה, מאכט דערפון איין מרובע׳דיגע בית — דאס איז דער בית של יד.
“ומכניס פרשה בכל בית, ומחזיר מקצת העור מלמטה, ותופרו מכל ארבע פנותיו.” — מען לייגט אריין א פרשה, דרייט צוריק אביסל עור פון אונטן, און נייט עס צו פון אלע פיר זייטן.
“ומניחין מן העור שלמטה מקום שיוכנסו בו הרצועות, כמו תעלה. וזה המקום נקרא מעברתא.” — מען לאזט איבער א פלאץ פון אונטן פאר די רצועות, ווי א טונעל — דאס הייסט “מעברתא.”
חידושים:
1. א שיינע המחשה — תפילין ווי מזוזה: ביי א מזוזה האט מען א הויז, און ביי דער טיר הענגט מען א פרשה. ביי תפילין בויט מען א קליינע הייזקעלע (בית) פאר די פרשה, מאכט עס צו, און ביי דער “טיר” (מעברתא) לייגט מען די רצועה. דער חילוק: ביי א מזוזה ליגט די פרשה אויף דער טיר פון דער בית (בחוץ), ביי תפילין ליגט די פרשה אין צענטער פון דער בית (בפנים) — “די גאנצע בית איז געבויט פאר די פרשיות.”
2. וועגן היינטיגע תפילין vs. אמאליגע: היינט מאכט מען תפילין זייער הארט (“כמעט אזוי ווי א בארזל”). אמאל (ביי די זיידעס) איז עס געווען סאפטער, פון אן אנדערע זייט הויט, און דער ריבוע האט זיך קוים געהאלטן.
—
הלכה (בערך) — שיעור גודל פון תפילין של יד
דער רמב״ם זאגט אז דער גובה (הויך) פון של יד זאל זיין “כגובה אצבע יתירה” — נישט קלענער פון אן אצבע.
חידושים:
1. פארוואס זאגט דער רמב״ם א שיעור נאר ביי של יד און נישט ביי של ראש? ביי של ראש דארף מען ממילא גענוג פלאץ פאר פיר קליינע בתים, אלזא קען עס נישט זיין פיצי — א שיעור איז נישט נויטיג. אבער ביי של יד, וואו אלע פיר פרשיות ליגן אין איין בית און מען קען דעם קלף שטארק צוזאמדרוקן, גייען מענטשן טרייען צו מאכן עס אזוי קליין ווי מעגליך (פראקטיש, ווי א קמיע — “געב מיר די מערסטע פראקטישע, וואס זאל נישט זיין צו דיק”). דעריבער זאגט דער רמב״ם א מינימום שיעור: נישט קלענער פון אן אצבע.
2. א קשיא: דער רמב״ם רעדט נאר פון גובה (הויך), נישט פון רוחב (ברייט). וואס איז דער נפקא מינה פון גובה ספעציפיש? עס בלייבט אן אפענע שאלה.
3. צי דער שיעור איז מעכב: דער רמב״ם זאגט נישט אז עס איז מעכב. עס ווערט פארגעשלאגן אז עס איז ענליך צו וואס דער רמב״ם זאגט אז של יד דארף זיך אריינלייגן אין דעם אלנבויגן — א פראקטישע גדר, נישט א שטרענגע שיעור.
4. אנדערע שיטות: דער שו״ת מהרש״ל זאגט אז עס איז דא א שיעור. אנדערע ראשונים רעדן וועגן שיעורים אויף די פרשיות אליין. אבער עס איז נישט קלאר אז עס איז דא אן עסטאבלישטע שיעור.
5. גרויסע תפילין: עטלעכע אידן (ספעציעל ליובאוויטשער) האבן גרויסע תפילין, ווייל עס זענען דא ראשונים וואס זאגן אז ס׳איז דא א שיעור (מינימום גרויס). דאס איז ספעציעל רעלעוואנט ביי של ראש וואס איז אין פובליק.
—
הלכה (בערך) — סדר הפרשיות בתפילין של ראש
דער רמב״ם: “כיצד סדר הפרשיות בתפלה של ראש? מכניס פרשה אחרונה שהיא והיה אם שמוע בבית שיעלה מימין המניח, ושמע סמוך לו, והיה כי יביאך בבית שלישי סמוך לשמע, וקדש לי בבית רביעי לשמאל המניח תפילין — כדי שהקורא שפניו כנגד פני המניח קורא על הסדר.”
פשט: די סדר פון די פרשיות אין של ראש איז: פון דעם מניח׳ס רעכטע זייט — והיה אם שמוע, שמע, והיה כי יביאך, קדש. דאס הייסט, איינער וואס שטייט אנטקעגן דעם מניח און קוקט אויף אים, ליינט די פרשיות אין דער סדר ווי זיי שטייען אין תורה (קדש, והיה כי יביאך, שמע, והיה אם שמוע — פון לינקס צו רעכטס פון דעם קורא׳ס פערספעקטיוו).
חידושים:
1. וואס מיינט “ימין” — פון וועמענס זייט? דער רמב״ם מיינט אז “ימין” איז פון דעם קורא (דער וואס שטייט אנטקעגן), נישט פון דעם מניח. דער מניח׳ס רעכטע זייט איז דעם קורא׳ס לינקע זייט. דער רמב״ם זאגט אז מ׳לייגט די פרשיות אזוי אז פון דעם קורא׳ס פערספעקטיוו ליינט מען עס כסדר.
2. מחלוקת רש״י/רמב״ם vs. רבנו תם/ראב״ד: דער ראב״ד (ווי רבנו תם, און ווי רבנו חננאל) האלט אז די סדר איז אנדערש — די צוויי “והיה״ס (והיה כי יביאך און והיה אם שמוע) זאלן זיין אינמיטן, מיט קדש און שמע אויף די ביידע זייטן. לויט דעם, דאס וואס די גמרא זאגט “כסדר” רעדט זיך נאר אויף שמע און והיה אם שמוע (אז זיי זאלן זיין כסדר איינס לעבן דאס אנדערע), נישט אויף אלע פיר פרשיות.
3. מחלוקת אויף א מציאות — תפילין פון רב האי גאון: דער ראב״ד ברענגט א ראיה אז רב האי גאון האט געלייגט ווי רבנו תם. דער רמב״ם ענטפערט אז ער האט אליין געזען תפילין פון רב האי גאון (אדער ער ברענגט עדות פון “חכם נאמן”) אז רב האי גאון האט געלייגט ווי רש״י/רמב״ם. ער ברענגט אויך א מעשה פון ר׳ משה הדרי, וואס איז געקומען פון ארץ המערב (מאראקא) קיין ארץ ישראל, האט ער געלייגט ווי רבנו תם, אבער ווען מ׳האט אים געוויזן “דברי הגאונים והקדמונים” האט ער אוועקגעווארפן זיינע תפילין און געמאכט נייע. א וויכטיגער פונקט: ווי קענען תלמידי חכמים זיך טענה׳ן אויף א מציאות? גרויסע ראשונים (רמב״ם און ראב״ד) האבן זיך געטענה׳ט נישט נאר אויף הלכה׳דיגע סברות, נאר אויף פאקטישע מציאות — וועלכע תפילין רב האי גאון האט געהאט.
4. פסול אויב נישט כסדר: דער רמב״ם האלט אז אויב מ׳לייגט נישט כסדר איז עס פסול (מעכב). דאס מאכט די מחלוקת זייער ערנסט — ס׳איז נישט סתם א הידור נאר א שאלה פון כשרות.
5. למעשה — לייגן ביידע תפילין: דער שולחן ערוך פסק׳נט ווי רש״י/רמב״ם, אבער זאגט אז א ירא שמים זאל לייגן ביידע (רש״י׳ס און רבנו תם׳ס) כדי יוצא צו זיין ביידע שיטות. דער ליובאוויטשער רבי האט געזאגט אז היינטיגע צייטן זאל יעדער איינער לייגן ביידע שוין פון בר מצוה, ווייל ס׳איז א חומרא וואס מ׳קען טון, און מ׳דארף נישט זיין אויף א ספעציעלע מדריגה רוחנית דערפאר.
[דיגרעסיע:] א חסיד׳ישע מעשה — א חסיד האט געפרעגט דעם רבי “בין איך שוין גרייט צו לייגן רבנו תם׳ס תפילין?” האט דער רבי געענטפערט: “אויב דאס איז דיין קשיא וואס דו קוועטשסט דיך עכט, ביסטו שוין א ירא שמים.”
—
הלכה (בערך) — תפילין של יד: שרייבן אויף איין קלף
דער רמב״ם: תפילין של יד — שרייבט מען בארבעה דפין באור אחד כספר תורה.
פשט: לכתחילה שרייבט מען אלע פיר פרשיות אויף איין שטיק קלף, אזוי ווי די יריעות פון א ספר תורה. אבער אויב מ׳שרייבט אויף פיר באזונדערע שטיקלעך קלף און לייגט זיי אלע אין איין בית, איז מען אויך יוצא.
חידושים:
1. “כספר תורה” — וואס מיינט עס? “כספר תורה” מיינט נישט אז עס איז ממש ווי א ספר תורה מיט אסאך עמודים, נאר אז עס איז איין לאנגע שטיק (אזוי ווי די יריעות פון א תורה זענען צוזאמגענייט).
—
הלכה (בערך) — גלילת הפרשיות
דער רמב״ם: “וכשהוא גולל הפרשה — גולל אותן מסופן לתחילתן, עד שתמצא כשתפתח הפרשה תקרא כל שיטה מתחילתה לסופה.”
פשט: מ׳רולט צוזאם די פרשיות פון סוף צום אנהייב, אזוי אז ווען מ׳עפנט עס, קען מען ליינען יעדע שורה פון אנהייב ביז סוף.
חידושים:
1. תפילין איז נישט געמאכט צום עפענען — אבער מ׳מאכט עס “גרייט צום ליינען”: א פאני פאראדאקס — תפילין איז פארמאכט, מ׳קען עס נישט עפענען, מ׳זעט נישט די פרשיות. פונדעסטוועגן, די הלכה פארלאנגט אז עס זאל זיין טעכניש גרייט צום ליינען אויב מ׳וואלט עס געעפנט.
2. [דיגרעסיע — תפילין אלס קמיע/זכרון:] תפילין ווערט פארגליכן צו א קמיע — אזוי ווי אין גלות האבן אידן געהאט א קייטל מיט שמע ישראל און דער באבע׳ס נאמען. א חילוק צווישן קמיעות פון מזיקים (שוץ) און קמיעות פון זכרון (געדענקען אז מ׳שטאמט פון אידן, אז ס׳איז דא א באשעפער). תפילין איז אן אריגינעלע “זכרון-קמיע” — די פיר פרשיות דערמאנען יציאת מצרים, דאס אריגינעלע זכרון. אין א גלות-סיטואציע, ווען א איד האט נישט קיין ספר תורה, האט ער די פיר פרשיות אין תפילין וואס דערמאנען אים יציאת מצרים. עס ווערט דערמאנט אז אין אוישוויץ האבן אידן געמיינט אז תפילין איז א “צעטל” — זיי האבן נישט געוואוסט וואס עס איז, וואס באווייזט דעם קמיע-אספּעקט: נארמאל גייט א איד נישט עפענען און ליינען פון די פרשיות.
נאך א פּשט אין קמיע: א קמיע איז ווי א תפילה אדער תורה, נאר אנשטאט דו ליינסט עס, “ליינט עס זיך פון זיך אליין” — בשעת מ׳טוט עס אן, ווערט עס כאילו געליינט. דערפאר דארף עס זיין געשריבן אויף גויל/קלף וואס מ׳קען ליינען.
חידוש: תפילין איז א “בכמות” פון תורה — פאר איינער וואס קען נישט לערנען א גאנצן טאג, האט ער כאטש א תורה אויפן קאפ. עס איז “אינסטעד פון לערנען תורה א גאנצן טאג.”
3. רצועות אלס חלק פון תפילין: די רצועות זענען אויך א חלק פון תפילין — אזוי ווי ביי א קמיע, וואו מ׳מאכט זיכער אז עס איז גוט צוגעבונדן (א משל פון איינער וואס גייט אין עירפארט און איז נערוועז פאר זיין “דעיר” — ער מאכט זיכער אז עס הענגט גוט).
—
הלכה (בערך) — מטלית, שער, און אריינלייגן אין די בתים
רמב״ם: “ומושיבין אותן בפרשיותיהן… ומושיבין במטלית” — מ׳וויקלט די פרשיות ארום מיט א מטלית (שמאטעלע/טיכל), און מ׳בינדט עס צו מיט א שער (האר), “ואחר כך מכניסין אותה בתין” — דערנאך לייגט מען עס אריין אין דער בית.
פשט: די הלכה למשה מסיני איז אז מ׳וויקלט די פרשיות אין א מטלית, בינדט מיט א האר, און לייגט אריין אין דער בית. עס איז א מנהג צו נייען מיט קלף, אבער דאס איז נישט מעכב.
שער פון טהורה בהמה
רמב״ם: “והשער הזה צריך להיות שער בהמה או חיה טהורה” — דער שער דארף זיין פון א טהורה בהמה אדער חיה, “למען תהיה תורת ה׳ בפיך” — אפילו פון נבלות וטרפות שלהם, אבי ממין הכשר.
חידוש — מנהג פון זנב העגלות: “ונהגו כל העם לכורכן בשער זנב העגלות” — דער מנהג איז צו נוצן האר פון דעם וויידל (שוואנץ) פון יונגע קי (עגלות), ווייל דארט איז שטארקע האר. דער רבינו מנוח ברענגט אז דאס איז א זכר לחטא העגל — צו דערמאנען זיך נישט צו טון דעם חטא העגל. עס ווערט באמערקט אז אן עגל איז נישט דאס זעלבע ווי א פרה (פרה אדומה) — אן עגל איז א “בעיבי” פרה.
—
הלכה (בערך) — תפירת התפילין בגידין
רמב״ם: “אין תופרין אלא בגידין של בהמה או של חיה טהורה, ואפילו מנבלות וטרפות שלהם”
פשט: מ׳נייט די תפילין (בתים) נאר מיט גידין פון טהורה בהמה/חיה, אפילו פון נבלות/טרפות.
חידוש — וואס זענען “גידין”: “גיד” מיינט נישט veins (אדערן) נאר tendons — די זאך וואס פארבינדט ביין צום פלייש (ווי גיד הנשה). דער רמב״ם באשרייבט: “והם לבנים קשים” — ווייסע, הארטע גידין וואס געפינען זיך אונטן ביי דער עקב פון דער בהמה.
פּראקטישע הכנה פון גידין
רמב״ם: “ומרככין אותן באבנים, וקוצצין אותן עד שיעשו כפשתן, ואז טווין אותן ושזרין אותן, ובהן תופרין את התפילין ואת יריעות ספר תורה”
פשט: מ׳מאכט די הארטע גידין ווייך מיט שטיינער, שניידט זיי ביז זיי ווערן ווי פלאקס, דערנאך שפּינט מען זיי און דרייט זיי צוזאמען, און מיט דעם נייט מען תפילין און ספר תורה.
—
הלכה (בערך) — צורת התפירה ברבוע
רמב״ם: “כשתופרין את התפילין, תופרין אותן… הלכה למשה מסיני שיהיו בכל צד שלוש תפירות, עד שיהיו הכל שתים עשרה תפירות, בין בשל יד בין בשל ראש”
פשט: די תפירה דארף זיין ברבוע — דריי סטיטשעס אויף יעדע זייט = 12 בסך הכל. דאס איז הלכה למשה מסיני.
חידושים:
1. דאס איז נישט מעכב: “אם עשה תפירות עשר או ארבע עשרה, עושה” — מ׳קען אויך מאכן 10 אדער 14 תפירות, אבי עס זאל זיין אן even amount און באלאנסירט (ברבוע) — נישט אז איין זייט האט איין לאנגע תפירה און אנדערע זייטן אנדערש. די 12 איז א מנהג/לכתחילה, נישט א חיוב.
2. “תפירות יחיד”: יעדע סטיטש זאל זיין א גאנצע לופּ — אריין און ארויס — נישט א זיג-זעג. מ׳זעט אויף תפילין אז יעדע תפירה גייט אריין און ארויס באזונדער, נישט ארויף-אראפּ ווי א זיג-זעג.
—
הלכה (בערך) — חריץ בתפילין של ראש
רמב״ם: “וצריך שיגיע החריץ עד מקום התפר”
פשט: דער חריץ (שפּאלט) צווישן די בתים פון תפילין של ראש דארף אנקומען ביז וואו מ׳נייט — נישט נאר פון אויבן, נאר אויך פון אונטן זאלן זיין פיר באזונדערע בתים.
חידושים:
1. לכתחילה vs. בדיעבד: “ומבחוץ יהא חריץ ניכר” — לכתחילה דארף דער חריץ זיין ניכר (זיכטבאר) פון אויסנווייניג, אז יעדער זאל זען אז ס׳איז פיר בתים. “ואם אין חריץ ניכר, פסולות” — אויב דער חריץ איז גארנישט ניכר, איז עס פּסול.
2. מנהג — חוט דורך די חריצים: “והמנהג פשוט להעביר גיד מגידי הצבי בכל חריץ משלשתן” — דער פּשוט׳ער מנהג איז צו לייגן אדורך א גיד פון א צבי (הירש) אין יעדע פון די דריי חריצים, כדי צו מאכן דעם הבדל צווישן די בתים מער ניכר. דאס ווערט געטון בשעת מ׳נייט די תפילין.
—
הלכה (בערך) — רצועות: שיעור ברייט
רמב״ם: “כיצד עושין הרצועות? לוקחין רצועה של עור, רחבה כרוחב שעורה” — די ברייט פון דער רצועה איז ווי די ברייטע זייט פון א שעורה (גערשטן-קערנדל).
—
הלכה (בערך) — שיעור רצועה של ראש
רמב״ם: “כדי שתקיף את הראש ויקשור ממנה קשר, ויצאו שתי הרצועות מכאן ומכאן עד שיגיעו לטבור או למעלה ממנו מעט”
פשט: לאנג גענוג ארומצונעמען דעם קאפּ, מאכן א קשר, און די צוויי ענדן זאלן אראפּהענגען ביז דעם טבור אדער אביסל העכער.
—
הלכה (בערך) — שיעור רצועה של יד
רמב״ם: “רצועה של יד כדי שתקיף את זרועו ויקשור ממנה קשר ותמשוך רצועה אחת עד אצבעו האמצעית ויכרוך ממנה על אצבעו שלש כריכות ויקשור.”
פשט: דער מינימום שיעור פון די רצועה של יד איז: גענוג צו ארומנעמען דעם זרוע, מאכן א קשר, ציען ביז דעם מיטלסטן פינגער, דריי מאל ארומדרייען דעם פינגער, און נאכאמאל א קשירה.
חידושים:
1. דער רמב״ם רעדט נאר פון א מינימום שיעור, נישט א מעקסימום. ער זאגט אויסדריקלעך: “היו הרצועות ארוכות יוסיף על הכריכות ועל הקשירות” — מ׳קען מוסיף זיין כריכות אויב די רצועות זענען לענגער.
2. דער רמב״ם דערמאנט נישט עקסטערע כריכות אויפן זרוע (ווי דער מנהג פון 7 כריכות אויפן ארעם) — ער רעדט נאר פון איין מאל ארומנעמען דעם זרוע אויבן, און דריי כריכות אויפן פינגער.
—
הלכה (בערך) — קשר של ראש
רמב״ם: “מכניס הרצועה של ראש בטבור שלה ומקיף כמידת ראשו וקושר קשר…”
פשט: מ׳לייגט אריין די רצועה אין דעם טבור (דער דורכגאנג אין די בית פון תפילין), מ׳נעמט ארום דעם קאפ, און מ׳מאכט א קשר.
—
הלכה (בערך) — “קשר זה צריך כל אדם ללמדו”
רמב״ם: “קשר זה צריך כל אדם ללמדו” — דער רמב״ם קען נישט באשרייבן אין שריפט וויאזוי מ׳מאכט דעם קשר, מ׳דארף עס זען און לערנען פון אן אנדערן.
חידושים:
1. א לימיטעישאן פון כתב: דער רמב״ם האט אלעס אויסגעלייגט וועגן תפילין, אבער דעם ציור פון דעם קשר קען מען נישט פארמיטלען בכתב. ער זאגט דעם לערנער: גיי זע עס אויף אמת׳ע תפילין.
2. מקור — גמרא מנחות: “אמר רבי אבין אמר רב: ג׳ דברים צריך תלמיד חכם ללמוד — כתב, שחיטה, ומילה. ואף קשר של תפילין, וברכת חתנים, וציצית.” א תלמיד חכם דארף וויסן פראקטישע זאכן חוץ פון לערנען תורה.
3. חידוש: דאס איז א חידוש — א תלמיד חכם דארף זיין א חכם, נישט א תפילין-מאכער. דאך זאגט די גמרא אז ער דארף וויסן וויאזוי צו מאכן דעם קשר. אויב איינער בעט אים “פיקס מיר מיין תפילין” און ער ווייסט נישט — איז דאס א בושה פאר א תלמיד חכם.
4. א פארשלאג: אפשר איז דער טעם ווייל משה רבינו אליין האט געזען דעם קשר של תפילין (קשר של תפילין הראהו למשה), און דער תלמיד חכם איז דער וואס גיט איבער די תורה פון משה — דעריבער מוז ער דוקא דאס וויסן.
5. נאך א פארשלאג: אפשר מיינט די גמרא אז א תלמיד חכם קען אלע געשריבענע הלכות, אבער דעם קשר קען מען נישט שרייבן — דעריבער דארף מען עס לערנען אויף אן אנדערע וועג (בעל-פה, דורך זען).
6. באמערקונג וועגן דעם רמ״א: דער רמ״א ברענגט נישט אלע אנדערע זאכן פון דער גמרא׳ס ליסטע (כתב, שחיטה, מילה, ברכת חתנים, ציצית). ס׳איז דא וואס זאגן אז ער ברענגט עס משמע.
7. [דיגרעסיע:] היינטיגע צייטן קען מען יא מאכן א בילד/פיקטשער פון דעם קשר — דער רמב״ם האט נישט געהאט דעם טעכניק אין זיין צייט. דאס ווייזט א לימיטעישאן פון דעם רמב״ם ווי א בשר ודם — אבער ביים רמב״ם דארף מען זוכן רמזים אז ער איז בשר ודם, בעת ביי אנדערע ספרים איז עס אפענזיכטלעך.
—
הלכה (בערך) — קשר של יד כמין יו״ד, קשר של ראש כמין דל״ת
רמב״ם: “וחיים בשל יד קושר קשר כמין יו״ד… כדי שתהיה הרצועה של יד עולה ויורדת בתוך הקשר כדי שירחיב ויקצר בה עד שירצה לקשור על ידו.”
פשט: די קשר פון של יד זעט אויס ווי א יו״ד, און די קשר פון של ראש ווי א דל״ת. ביי של יד מאכט מען דעם קשר לוס גענוג אז מ׳קען עס צוציען און אפלאזן — ווייל מ׳בינדט עס צו יעדן טאג אויפס ניי.
חידושים:
1. **חילוק צוו
ישן של ראש און של יד: ביי של ראש מאכט מען איין מאל א קשירה און ס׳בלייבט אזוי (ווי דער רמב״ם האט פריער געזאגט “שליקשר על הראש”). ביי של יד דארף מען יעדן טאג** צובינדן — דעריבער מוז דער קשר זיין עולה ויורדת, אז מ׳זאל קענען אדזשאסטן.
2. ראיה קעגן שערן פיר מאל א יאר: פון דעם אז דער קשר של ראש בלייבט פיקסט, איז דא א שטיקל ראיה קעגן דעם מנהג צו שערן זיך נאר פיר מאל א יאר — ווייל ווען דער קאפ ווערט קלענער/גרעסער דורך האר, דארף מען רוקן דעם קשר, און דאס איז נישט אזוי עקזאקט.
—
הלכה (בערך) — קאליר פון רצועות
רמב״ם: “רצועות של תפילין בין של ראש בין של יד פניהם החיצונים שחורים, וזו הלכה למשה מסיני. אבל אחורי הרצועה אם היו ירוקות או לבנות כשרות. אבל אדומות לא יעשה שמא תהפך הרצועה וגנאי הוא לו.”
פשט: די אויסנווייניגע זייט פון די רצועות מוז שווארץ זיין — הלכה למשה מסיני. די אינעווייניגע זייט קען גרין אדער ווייס זיין. אבער רויט טאר מען נישט מאכן, ווייל אויב עס דרייט זיך איבער איז עס א גנאי.
חידושים:
1. וואס הייסט “חיצונים”? דאס איז וואס דער מענטש אנטקעגן איבער זעט — דאס איז דער עיקר. דאס שטימט מיט דעם כלל אז ביי תפילין איז די חיצוניות וויכטיג (ווי ביי דער סדר פון פרשיות — “ראיית הקורא כנגדו”).
2. [דיגרעסיע — פנימיות vs. חיצוניות:] תפילין של יד איז כנגד הלב — דאס איז פנימיות. אבער דאך זעט מען אז חיצוניות איז אויך וויכטיג — מ׳טוט עס נישט בעיקר פאר חיצוניות, אבער מ׳דארף עס ווייזן. דער רמב״ם רעכנט אבער נישט דעם טעם פון כנגד הלב מיט די אנדערע הלכות.
3. פארוואס איז אדום גנאי? רש״י זאגט: מ׳וועט מיינען אז ער איז געווען ביי א נידה און געווארן בלוטיג. דער מגיד משנה גיט אן אנדער טעם: עס איז נישט צניעות׳דיג, אדער ווייל די כמרים (גלחים) גייען אזוי.
4. וואס הייסט “שחורות” עקזאקט? ס׳איז א שאלה אויב “שחור” מיינט עקזאקט אונזער שווארץ, אדער אויך א שווארץ וואס איז אפגעוועלקט/ברוינלעך. דער רמב״ם רעדט ביי די אנדערע קאלירן פון ירוקות, לבנות, אדומות — ער רעדט נישט פון “ווייניגער שווארץ.” אויך ווערט באמערקט אז דער רמב״ם רופט תכלת “שחור” אין אנדערע פלעצער — סאו “שחור” קען אפשר אויך בלוי מיינען.
5. פראקטישע נפקא מינה: עס איז געווען א מעשה מיט איינעם וואס האט געהאט תפילין וואס זענען א ביסל ברוינלעך, און מענטשן האבן געזאגט ס׳איז לכאורה נישט כשר.
—
הלכה (בערך) — “ולא יהיו אחורי הרצועה אלא כעין הקציצה”
רמב״ם: “ולא יהיו אחורי הרצועה לעולם אלא כעין הקציצה.”
פשט: די הינטערזייט פון די רצועות זאל זיין פון דער זעלבער קאליר ווי די קציצה (דער גוף פון די תפילין).
חידושים:
1. דאס איז נישט הלכה למשה מסיני — דאס איז א דין פון נוי תפילין (שיינקייט). שיין איז אז די גאנצע זאך זאל זיין איינהייטלעך שווארץ.
2. פראקטיש: ס׳איז דא סופרים וואס פארקויפן תפילין געפעינט שווארץ פון ביידע זייטן (לויט דעם רמב״ם). אבער די וועלט איז נישט אלעמאל מקפיד געווען אויף דעם — פריער פלעגט די הינטערזייט זיין די נאטירלעכע קאליר פון דער הויט.
—
הלכה (בערך) — פון וואסערע עור מאכט מען רצועות און בתים
רמב״ם: “העור שעושין בו תפילין… מעור בהמה וחיה הטהורים, ואפילו נבילות וטריפות שלהם.”
פשט: מ׳קען מאכן תפילין פון די הויט פון א טהור׳ע בהמה אדער חיה — אפילו אויב זי איז א נבילה אדער טריפה.
חידושים:
1. דער עיקר איז דער מין — ס׳מוז זיין א מין בהמה טהורה. אבער דער סטאטוס פון דער באזונדערע בהמה (נבילה, טריפה) מאכט נישט אויס.
2. סברא: עור עסט מען דאך נישט — ס׳איז נישט אכילה. דער איסור פון נבילה/טריפה איז אויף עסן, נישט אויף באנוצן די הויט. דעריבער איז עס כשר פאר תפילין.
3. חילוק צווישן בהמה טמאה און נבילה/טרפה: א נבילה אדער טרפה ווערט נישט קיין “בהמה טמאה” — עס איז נאך אלץ א בהמה טהורה וואס מ׳טאר נישט עסן. דער איסור אכילה מאכט נישט דעם מין בהמה פאר א מין טמא. א מין טמא איז נאר ווען דער גאנצער מין בהמה איז טמא.
—
הלכה (בערך) — עיבוד לשמה ביי רצועות און בתים
רמב״ם: “והאור הרצועות צריך עיבוד לשמה”
פשט: די עור פון די רצועות דארף אויסגעארבעט ווערן לשמה (לשם תפילין).
חידושים:
1. דער רמב״ם זאגט נישט אז די בתים דארפן עיבוד לשמה — דאס “לשמה” ביי בתים איז געלערנט געווארן נאר לגבי דעם קלף וואס מ׳שרייבט אויף.
2. “אבל עור שמחפין בו… אינו צריך עיבוד כלל, ואפילו אם עשוי ממצה, כשר” — דער עור וואס דעקט צו די בתים (די חיפוי/ארמא) דארף בכלל נישט קיין עיבוד, אפילו אויב עס איז “מצה” — דאס הייסט בכלל נישט אויסגעארבעט.
3. וואס הייסט “מצה” ביי עור? “דלא מליח ודלא קמיח ודלא אפיץ” (גמרא) — בכלל נישט באהאנדלט, רוי, אזוי ווי מצה איז א רויער שטיקל טייג.
4. דער רמב״ן האט א קשיא אויף דעם, און ער זאגט אז דער מנהג איז יא צו מעבד זיין (אויסארבעטן) די בתים. דער שולחן ערוך פסק׳נט אז מ׳דארף יא מעבד זיין די ארבעה בתים. אנדערע ראשונים חולקים, אבער דער רמב״ן זאגט מ׳דארף עיבוד לשמה פאר די בתים — און אויב מ׳דארף עיבוד לשמה, כל שכן אז מ׳דארף עיבוד בכלל.
—
הלכה (בערך) — ווער קען מאכן תפילין — עשייתן ככתיבתן
רמב״ם: “עשייתן ככתיבתן” — דאס מאכן פון די תפילין (בתים) האט די זעלבע דינים ווי דאס שרייבן.
פשט: נאר א כשר׳ער יוד קען מאכן די תפילין, פונקט ווי נאר א כשר׳ער יוד קען שרייבן די פרשיות. א גוי, קטן, אשה, מומר, מין — אלע זענען פסול.
חידושים:
1. דער רמב״ן׳ס טעם: “מפני שי״ן שעושין בארכן ומשמרין” — ווייל מ׳מאכט א שי״ן אין דעם עור פון די בתים, האט דאס א דין כתיבה, דעריבער דארף עס א יוד טון. דאס איז אן אינטערעסאנטע תורה — דער שי״ן איז נישט בלויז א פיטשעווקע פאר שיינקייט, נאר עס האט ממש א דין כתיבה.
2. קשיא אויף דעם רמב״ן: אויב דער טעם איז נאר צוליב דעם שי״ן, וואס איז מיט תפילין של יד וואו מ׳האט נישט קיין שי״ן? און וואס מיט די אנדערע חלקים פון די בתים?
3. א מעגליכע תירוץ: דער רמב״ן זאגט אפשר א פשוט׳ן פאקט — א גוי ווייסט נישט וויאזוי צו מאכן א שי״ן, ס׳איז שווערער. אדער: לויט דעם רמב״ן׳ס שיטה אז עיבוד לשמה איז נויטיג, דארף מען א יוד וואס האט אין זינען לשמה.
4. לגבי דעם רמב״ם: מ׳קען נישט דווקא לערנען פון דעם רמב״ם אז ער האלט דער זעלבער טעם ווי דער רמב״ן — ער קען האבן אנדערע סיבות פארוואס א גוי קען נישט מאכן תפילין. אלע מפרשים פרעגן אויף דעם רמב״ם.
—
הלכה (בערך) — תפילין של ראש און של יד — קדושה חילוקים
רמב״ם: “אין עושין של ראש של יד” — מ׳קען נישט דאונגרעידן תפילין של ראש צו מאכן דערפון תפילין של יד, ווייל “אין מורידין בקודש.”
חידושים:
1. תפילין של ראש איז חשוב׳ער ווייל עס האט פיר פרשיות עקסטער (פיר באזונדערע בתים).
2. פראקטיש: מ׳קען צוברעכן די פיר בתים און מאכן פון זיי איין גרויסע בית? דאס זעט אויס שווער פראקטיש.
3. פארקערט — פון של יד צו של ראש — איז מותר (מעלין בקודש).
4. דער פסוק “לאות” — “וראו” איז א דרשה, אבער “לאות” מיינט עפעס וואס מ׳קען זען, א סימן.
—
הלכה (בערך) — תפילין שנפסקה תפירתן — צעריסענע תפירות
רמב״ם (בהתאם צו מנחות): “תפילין שנפסקה תפירתן… אם נפסקו שלוש תפירות, אפילו אינן של קיימא, הרי אלו פסולות.”
פשט: אויב דריי תפירות האבן זיך צעריסן, זענען די תפילין פסול, ווייל תפירה איז הלכה למשה מסיני — “תופרן בגידין.”
חידושים:
1. חילוק צווישן ישנות און חדשות: ביי אלטע תפילין (ישנות) וואו דער עור איז שוין שוואך, איז עס גיכער פסול ווען תפירות רייסן זיך. אבער ביי נייע תפילין (חדשות), אויב די “טבלא” (בעק שטיקל / קציצה / תיתורא) איז נאך שטארק און האלט זיך, איז עס כשר אפילו מיט עטליכע צעריסענע תפירות — ווייל דער עור האלט זיך שטארק אן אויך אן די תפירות.
2. דער רמ״א ברענגט: “אלו ואלו קדושות, אלא שאוחז המיעוט בידו שלא יקרע ויתפרע.”
—
הלכה (בערך) — רצועה שנפסקה — צעריסענע רצועה
רמב״ם: “אין קושרן ואין תופרן, אלא מוציאה וגונזה ועושה אחרת.”
פשט: א צעריסענע רצועה טאר מען נישט צוקניפן אדער נייען — מ׳מוז עס אוועקלייגן (גניזה) און מאכן א נייע.
חידושים:
1. דער טעם: “קשירה תמה” — די גמרא דרשנ׳ט “קשר תם”, א שיינע קשירה, נישט פארלאטעוועט.
2. “שיעור הרצועה פסלום” — אויב נאך דעם רייסן בלייבט איבער א שטיקל וואס האט נאך דעם שיעור (למשל פאר א קלענערן מענטש אדער א קליינעם בר-מצווה בחור), איז דאס שטיקל כשר צו באנוצן. מ׳לייגט עס צוריק אין אנהייב (ביים קשר). דאס איז לכאורה פשוט — אויב עס האט דעם שיעור, איז עס כשר.
—
הלכה (בערך) — פני עור הרצועות למעלה
רמב״ם: “לעולם יזהר להיות פני עור הרצועות למעלה, בשעה שקושרן על ראשו ועל זרועו.”
פשט: מ׳דארף אכטונג געבן אז די שיינע (שווארצע) זייט פון די רצועות זאל זיין אויבן / ארויס, ווען מ׳בינדט זיי אויפ׳ן קאפ און אויפ׳ן ארעם.
חידושים:
1. דאס שטימט מיט וואס פריער געלערנט — אז נאר איין זייט איז שווארץ. דער מענטש אקעגן איבער זאל זען די שיינע זייט.
2. די מעשה פון פאסטן פערציג טעג: די גמרא דערציילט אז איינער האט געפאסט פערציג טעג ווייל א רצועה של תפילין האט זיך איבערגעדרייט. דאס ווערט אנגעזען ווי א זייער ערנסטע זאך — כמעט ווי א עיקר, ווי די מצוה ווערט “עקלדיג” (מאוס).
3. דער מעשי׳דיגער טעם פאר שווארץ פון ביידע זייטן: דער סופר/רצועות-פארקויפער טענה׳ט אז דער עיקר טעם פארוואס מ׳מאכט היינט רצועות שווארץ פון ביידע זייטן איז “סעפטי” — אז מ׳זאל נישט דארפן שטענדיג איבערפארבן. ווען מ׳פארבט נאר די אויבערשטע זייט, קראצט זיך עס אפ. דער פאטענט איז אז די גאנצע לעדער ווערט דורכגעפארבט שווארץ. דאס איז מער ווי וואס דער רמב״ם האט פארגעשטעלט — דעם רמב״ם איז דער הידור נישט איינגעפאלן.
4. א פראקטישע נפקא מינה פאר “רמב״ם חברה”: ווער עס וויל מקיים זיין דעם רמב״ם׳ס הידור פון שווארץ פון ביידע זייטן — מיט היינטיגע רצועות וואס זענען שווארץ פון ביידע זייטן, דארף מען לכאורה נישט חושש זיין פאר דעם פראבלעם פון איבערדרייען.
5. אבער אפילו ביי היינטיגע רצועות: אפילו ביי רצועות וואס זענען שווארץ פון ביידע זייטן, איז אפשר איין זייט מער שיינענדיג/גלאנציג — אזוי אז עס בלייבט א חילוק צווישן די זייטן.
6. קשיא: אויפ׳ן קאפ — וויאזוי דרייט זיך עס איבער? אויפ׳ן קאפ, וויאזוי איז שייך אז א רצועה זאל זיך איבערדרייען? מ׳זעט עס דאך נישט אזוי לייכט.
7. דער אמת׳דיגער קנס — זלזול אין תפילין: דער אמת׳דיגער טעם פאר דעם שטרענגן קנס (פאסטן פערציג טעג) איז נישט בלויז דאס טעכנישע איבערדרייען, נאר דאס ווייזט אז דער מענטש האט תפילין געלייגט אן אויפמערקזאמקייט — ער האט נישט “פעיד אטענשאן.” ווען א מענטש לייגט תפילין מיט כוונה און אויפמערקזאמקייט, פאסירט נישט אז זאכן דרייען זיך איבער. דאס איז דער זלזול אין תפילין.
8. ספר אשכול בשם רב תימאך גאון:
– קודם כל, מ׳דארף נישט פאסטן — עס איז נאר א מדת חסידות, נישט א חיוב.
– נאר בשעת הנחה: דער גאנצער ענין איז נאר אויב בשעת הנחה איז עס שוין געווען איבערגעדרייט — דאס הייסט, ער האט עס אזוי אנגעטון. אבער אויב שפעטער האט זיך עס איבערגעדרייט, איז גארנישט — אפילו אויב מ׳טוישט זייער צורה. עס איז נישט קיין בזיון ווען עס דרייט זיך איבער אליין — דער ענין איז נאר דער הידור, אז מ׳זאל לייגן תפילין בכבוד, נישט מיט א זלזול.
—
סיום
דאס איז עד כאן די הלכות וויאזוי מ׳מאכט די תפילין — די בתים, רצועות, תפירות, חריצים, שי״ן, קשרים, קאלירן, עור, עיבוד לשמה, ווער קען מאכן, קדושה-חילוקים, פסולים פון צעריסענע תפירות און רצועות, און דער הידור פון פני עור הרצועות. דאס לעצטע נקודה באלאנגט שוין אייגנטליך צום נעקסטן פרק — וויאזוי מ׳לייגט די תפילין.
תמלול מלא 📝
הלכות תפילין ומזוזה וספר תורה, פרק ג׳ — מעשה התפילין: בתים ורצועות
הקדמה לפרק ג׳
Speaker 1: מורי ורבותי, מיר לערנען הלכות תפילין ומזוזה וספר תורה, פרק ג׳. אין די היינטיגע פרק גייט מען לערנען וויאזוי צו מאכן תפילין. נישט די פרשיות, די פרשיות האבן מיר שוין געלערנט אין די פריערדיגע פרק. אין די היינטיגע פרק לערנט מען וויאזוי צו מאכן די צוויי אנדערע פארטס פון די תפילין וואס מ׳דארף מאכן, וואס דאס איז די… נו, וויאזוי הייסט עס? די בתים און די רצועות.
שמונה הלכות במעשה התפילין
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם אזוי: “שמונה הלכות יש במעשה התפילין”. וואו, אין ספר אהבה איז דער רמב״ם זיין מנהג, ער האט ליב צו זאגן פאראויס די נאמבער פון די הלכות.
סאו, מיר דארפן געדענקען אז פריער, אין פרק א׳, האבן מיר געלערנט אז ס׳איז דא צען הלכות למשה מסיני ביי תפילין, צוויי פון זיי אין די כתיבת הפרשיות, און אכט פון זיי אין די רצועות און אין די בתים. סאו ווען ער זאגט דא אכט, מיינט ער באמת די אכט וואס איז געבליבן פון די עשרה דברים.
אין פרק א׳ הלכה ג׳ איז געשטאנען “עשרה דברים יש בתפילין, וכולן הלכה למשה מסיני. ואלו הן: שמונה מהן הן במעשה התפילין”. די וועג וויאזוי מ׳מאכט די תפילין. די ערשטע צוויי איז געווען “שבכתיבתן, שכותבין אותן בדיו, ושנכתבות על הקלף”, דאס איז געשטאנען אין פרק א׳ הלכה ג׳. צוויי הלכות פון די טינט און די קלף. יעצט גייען מיר לערנען די אלע הלכות למשה מסיני.
פארוואס הלכה למשה מסיני?
Speaker 1: פארוואס דארף ער שטיין הלכה למשה מסיני? ווייל ס׳איז נישט קיין גוטע ספר. יעצט, הלכה למשה מסיני זאכן, מיר האבן געלערנט, זאכן וואס זענען הלכה למשה מסיני, ביז ס׳זעט אויס, ס׳שטייט נישט אין די תורה, “ועשית ארבע בתים” און איך ווייס וואס. אבער מיר האבן מקבל געווען פון משה מסיני אז אזוי מאכט מען א תפילין.
לפיכך כולן מעכבות — הלכה למשה מסיני איז אלעמאל מעכב
Speaker 1: “ואלו הן: א. לפיכך כולן מעכבות”. אה, א וויכטיגע זאך. הלכה למשה מסיני, איז דאך דא א כלל אז הלכה למשה מסיני איז אלעמאל מעכב.
פארוואס? וואס איז די סוד פון דעם? ווייל הלכה למשה מסיני זאגט אייביג וויאזוי מ׳זאל טון די מצוה. לעיקר, אבער ס׳קען זיין אז ס׳איז נישט מעכב. ס׳קען זיין א הלכה למשה מסיני אזוי לכתחילה, און בדיעבד איז עס נישט מעכב.
אבער אזוי ווי דער רמב״ם׳ס וועג פון אנקוקן הלכה למשה מסיני איז אז אז ס׳איז דא דיר צו עקספלעינען וויאזוי צו טון די מצוה. איך בין מסכים, אבער דאס זאגט נאך אלץ נישט אז ס׳איז מעכב. ס׳זעט אויס אז דער רמב״ם האט עפעס א כלל. ער ברענגט אז דער ביאור הלכה איז דא פלעצער וואס… אה, דער רמב״ם אליינס זאגט איך געזאגט.
דיסקוסיע: קשיא פון קלף — צי הלכה למשה מסיני איז אלעמאל מעכב?
Speaker 2: יא, אבער קלף איז דאך סתם אזוי הלכה למשה מסיני, דער רמב״ם האט עס נישט גערעכנט איינע פון די צען, ממש. א הלכה למשה מסיני, יא, ס׳שטייט אין פרק א׳, יא. אפילו ס׳איז קלף איז הלכה למשה מסיני איז דאך כשר. הלכה למשה מסיני איז מען שרייבט מעשה בראשית על הגויל, אבער אין קלף איז דאך כשר.
Speaker 1: ניין, ווייל דאס איז נישט וואס די הלכה למשה מסיני איז.
Speaker 2: אקעי, ס׳איז די זעלבע זאך. אקעי, איך הער.
Speaker 1: סאו, ס׳זעט אויס, ער ברענגט אז דא האבן אחרונים וואס זענען חוקר אין די חקירה׳דיגע, אז ס׳איז דא אזא כלל אז הלכה למשה מסיני איז אלעמאל מעכב.
לכאורה ביסטו גערעכט, אבער מ׳דארף טראכטן וויאזוי. די שאלה איז, למשל, ווען ס׳קומט איינער און ער לייגט צו עפעס א שיינע זאך, אז מ׳זאל טון א געוויסע מצוה אזוי און אזוי, און ס׳איז דא אזא זאך, און ער טענה׳ט נישט אז דאס איז וואס דער אייבערשטער האט געזאגט אז די תפילין דארף זיין. לאמיר זאגן איינער קומט, איך געדענק נישט יעצט וואס די סטייל איז פון די שי״ן וואס מ׳קריצט איין. לאמיר זאגן אזא מין זאך, ער זאגט נישט אז ס׳איז הלכה למשה מסיני, קען עס זיין אזא מין הידור, סתם א מין הידור, ער זאגט אז מ׳זאל עפעס צולייגן א הידור.
אבער אויב הלכה למשה מסיני איז אזויווי דער רמב״ם איז מסביר אין די הקדמה, אז דאס איז די וועג וויאזוי אונז קענען וויסן וואס טייטש טוטפות בכלל, אדער וואס טייטש אתרוג, איך פארשטיי וואס דו זאגסט, איך מיין אז דו ביסט גערעכט, ס׳מאכט מער סענס אז ס׳זאל זיין מעכב, ווייל דאס איז וואס דער אייבערשטער האט אונז געזאגט על פי עדות, משה רבינו דארף נאר איבערגעבן מיט א… אבער אפילו די עדות, נאר מיט די אנדערע זאכן וואס זענען שיינע הוספות און ענינים, למשל ביי תפילה האט אונז דער רמב״ם מסביר געווען, מ׳לייגט צו דאס פאר די ענין ווייל מ׳וויל, ס׳איז נישט הלכה למשה מסיני, דאס איז נישט די צורת התפילה. מ׳מוז זאגן אז די אלע זאכן וואס ער רעכנט אויס, דאס איז וואס משה רבינו האט מקבל געווען וואס טייטש טוטפות.
איך בין מסכים מיט דיר, אבער אומגעקערט, פון דעם וואס ער ברענגט אין ביאור הלכה איז נישט קיין קשיא ווי דו האסט געזאגט, ווייל מ׳דארף וויסן וואס איז פונקטליך בנכלל אין די גדר אז אזוי מוז עס זיין. אזויווי מיר גייען זען דא, ס׳דארף זיין שחורות, אבער נישט די אנדערע זאך דארף זיין שחורות. ס׳מיינט נישט אז הלכה למשה מסיני מיינט אז יעדער פרט מוז אזוי זיין. און ס׳איז גוט אין דעם וועג איז מען פסול. דעריבער זעט מען נישט אזוי אפט, ווייל אדער אין הלכות תלמוד תורה… הלכות תלמוד תורה? ס׳שטייט נישט אין הלכות תלמוד תורה וויאזוי מ׳זאל לערנען א געוויסע וועג. אקעי, איך הער וואס דו זאגסט.
דיסקוסיע: הלכה למשה מסיני איז ווי א טעכניקל מעניועל
Speaker 2: א זאך וואס איז אזוי ווי א טעכניקל מעניועל, די אלע זאכן וואס שטייען דא אין די תורה, פונקט ווי דו זאגסט, ס׳זעט אויס אזוי.
Speaker 1: רייט, און אדרבה, ווען ס׳שטייט אין די תורה איז עס טאקע טאקע גוט. אבער ס׳מיינט נישט סתם “הן גאלדן איידיעס”, ער מיינט מאך עס אויף דעם אופן, מאך א געוויסע כלי. א כלי דארף האבן אסאך פרטים. די תורה זאגט דא זייער אסאך פרטים וואס מ׳זאל לייגן א סדר אויף די מטלות. ס׳גייט ווייטער, אבער דו לייגסט אריין ווייניגער פרטים ווי “כפתריה ופרחיה” פון די מנורה, ווייל ס׳איז א חיבור וואס דארף נישט שרייען דעם בויען עפעס פון לערנען, ער דארף מיר זאגן וויאזוי אויסצוקוקן. זאגט ער דאס אזוי ווי ס׳קוקט אויס, “כפתריה ופרחיה”.
איך פארשטיי וואס דו זאגסט, אבער אקעי. אבער מ׳קען אבער פרעגן אז מנלן להרמב״ם אז ס׳איז מעכב?
Speaker 2: פארוואס זאלסטו פרעגן? ס׳זעט אויס מנלן, ווייל ס׳שטייט אין גאר א לשון אין משנה, האט ער גארנישט פארשטאנען אז וואס ס׳שטייט מיינט אז ס׳איז מעכב. אזוי זעט אויס.
דיסקוסיע: צי מצוות דארפן האבן א טעם?
Speaker 1: “ואלו הן, און דאס זענען די לעצטע אכט הלכה למשה מסיני.” ס׳איז זיכער קעגן די צען ספירות.
לכאורה, למשל, דער רמב״ם וואס גלייבט אז די מצוות דארפן האבן א טעם, ער דארף נישט זיין מסביר, למשל, פארוואס דארף די תפילין זיין באקסעדיג? פונקט פארוואס נישט? אדער יעדע זאך דארף האבן א סיבה? איך ווייס נישט. דאס איז לכאורה א פארט פון די פרטים וואס דארפן האבן א טעם. איך געדענק נישט צו ס׳איז דא א טעם פאר דעם. ער ברענגט אז די איזרעאלים האבן ליב צו ברענגען, איך ווייס נישט צו ס׳איז דא א טעם ערגעץ. איך ווייס נישט צו ס׳איז דא א טעם פאר די זאכן. איך ווייס נישט.
לכאורה, איך וואלט געזאגט אז די טעם פון די אלע זאכן איז משום יופי, משום… ס׳איז זייער שווער צו זיך דינגען אויף דעם, ווייל יופי איז א געוויסע אויסקוק. אדרבה, ס׳איז אן הסכמה. דו האסט געמאכט אן אנדערע אויסקוק.
איך האב אויך געהאט די מחשבה פון “כפתריה ופרחיה”, פארוואס פרעגסטו נישט קשיות? אבער דארטן שטייט אזוי ווי “נתקשה משה”, און דער אייבערשטער האט אים געוויזן. תפילין איז אויך נישט ביי אופן, ווייל דער אייבערשטער האט געוויזן. ס׳שטייט נישט אין די תורה. ס׳איז זייער אנדערש. איך זאג, מ׳קען עס נישט צושטעלן אז פונקט ווי ס׳איז דא א וועג וויאזוי מ׳בויעט א מנורה, איז דא א וועג וויאזוי מ׳מאכט תפילין. יא? אפשר יא? דארט אויך איז די תורה נישט מעכב אויף אלע פרטים.
דיסקוסיע: קען מען מאכן תפילין פון אנדערע מאטעריאלן?
Speaker 2: ער האט נישט געזאגט, דער רמב״ם זאגט, ער זאגט פון וועלכע מין לעדער מ׳קען מאכן די באקסעס פון די תפילין, די בתים. איך וויל נאר זאגן, יא. אויך אין די מעשה המשכן איז נישט הונדערט פראצענט אלעס מעכב. מ׳דארף וויסן דארט די הלכה. למשל, די חשמונאים האבן געמאכט א מנורה פון שפיזן. בדיעבד, מ׳איז נישט מאכן די עיקר אויף תורת הבהמה. ס׳איז א מצוה, ס׳איז א הלכה למשה מסיני, ס׳איז א מצוה, ס׳איז א פסוק. אבער ס׳קען זיין אז מ׳וועט האבן תפילין אויך… דאס איז אלע מינים וואס איז די עיקר, אז מ׳וועט נישט האבן קיין לעדער.
Speaker 1: דו גייסט יעצט זאגן אז וואס? אז די אידישע פאלק קען אנקומען צו א פאלק אין א מין סיטואציע וואו ס׳איז נישט דא לעדער? אז די אידישקייט איז געוואנדן אין לעדער? ס׳איז נישטא קיין עורות טהורות? לאמיר זאגן, וואספארא סיבה. מ׳גייט דארט דורכפירן געזעצן אז מ׳מעג נישט האבן דורכפירן לעדער. און לכאורה וועט מען נישט האבן א באנטש אנדערע מיני מאטריאלן. די הלכה למשה מסיני לייגט עס אראפ זייער קלאר אז דאס איז עס פאר לעולם ועד.
Speaker 2: קען זיין, נאכאמאל, אלעמאל איז דא די קשיא פון עת לעשות לה׳, וואס דער רמב״ם זאגט אויף עת לעשות לה׳, אז דעמאלטס דארף זיין א בית דין וואס זאל מחליט זיין וואס מ׳זאל טון אין די סיטואציע.
Speaker 1: ניין, איך זאג, ס׳קען זיין אזוי ווי די חשמונאים האבן געמאכט פון שפיזן. איך זאג אז אלע מצוות איז דא די עיקר. דאס איז טאקע הלכה למשה מסיני. אבער לאמיר זאגן א מצוה, ס׳איז נישטא מער קיין לעדער. וואספארא סיבה, מ׳האט פארגעסן וויאזוי מ׳מאכט לעדער. מ׳מאכט… ס׳איז נישטא מער קיין לעדער. ס׳איז נישטא מער קיין תפילין? ס׳איז נישטא?
Speaker 2: ניין. זייער מעגליך אז די חכמי הדור וועלן מאכן עפעס אן אנדערע אופן וואס מ׳זאל האבן די פרשיות. איך האב אין קאפ, דאס וואלט געווען זייער ענליך צו די שפיזן. געדענק אז די עיקר ווארט דא איז אז ס׳זאל זיין א קמיע וואס זאל האבן די ד׳ פרשיות אויפ׳ן קאפ. די הלכה למשה מסיני איז תנאים אז ס׳זאל זיין שיין און גוט און פראקטיש. און דאס האבן די חכמים געהאלטן איז די בעסטע פראקטישסטע וועג פון האבן א גוטע קמיע אויפ׳ן קאפ.
Speaker 1: איך בין נישט מחולק אינגאנצן מיט דיר, אבער דאס איז שוין מער א שאלה. איך הער, אבער איך בין נישט אינגאנצן מחולק, ווייל יעצט גייסטו אריין אין א שאלה אזוי ווי די בית דין דארף מחליט זיין. אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט, למשל, איך האב געברענגט די תשובת הרמב״ם פריער, אז היינט דער רמב״ם האלט אז מ׳האט נישט די ריכטיגע קלף, לאמיר זאגן, און בעצם עיקר הדין דארף עס זיין פסול הלכה למשה מסיני, ווייל יענע הלכה למשה מסיני. אבער היינט האבן מיר עס נישט. זאגט דער רמב״ם, וואס זאל מען טון, נישט ליינען די תורה? עת לעשות לה׳. אזוי זאגט דער רמב״ם. דאס איז א זאך וואס איז דא. לאמיר זאגן ס׳איז דא א שאלה, ס׳איז נישטא קיין קלף, און די חכמים וועלן זאגן, עת לעשות לה׳, מ׳וועט דארפן טון. עת לעשות להשם.
אבער די עת לעשות להשם גייט מאכן סענס. ס׳גייט נישט זיין אזוי ווי למשל, ס׳איז נישטא קיין עסן, גייט איינער זאגן לאמיר אנהייבן עסן אבן מסמא אלס עת לעשות להשם. ס׳איז טאקע דא א הלכה למשה מסיני אז ס׳זאל זיין א באקס׳ל אדער אז ס׳זאל זיין שווארץ, איז עס נישט רענדאם, ס׳איז אלעס מיט א געוויסע געדאנק. לכאורה, אז ס׳זאל זיין שיין, אדער אז ס׳זאל זיין פראקטיש, אז ס׳זאל זיין עפעס וואס מענטשן קענען לייגן אויף די קאפ און געדענקען די אייבערשטער. די הלכה למשה מסיני זאגט יא קלאר וויאזוי ס׳זאל זיין, אבער ס׳איז נאך אלץ תנאים אין די בעיסיק פרעימווארק.
Speaker 2: איך בין מסכים, אבער אזויווי דארט אויך, אזויווי די ספר תורה. ס׳מאכט סענס וואס דער רבינו יונה זאגט, אז אויב דו האסט נישט קיין כשר׳ע קלף זאלסטו מאכן א ברכה אויף א פסול׳ע קלף, ווייל ס׳איז בעסער ווי נישט האבן קיין תפילין בכלל. ס׳איז דברים פשוטים, ס׳איז נישט קיין…
דיגרעסיע: דאווענען אן כוונה — רבי יצחק הוטנער
Speaker 1: איך האב געזען אז רבי יצחק הוטנער זאגט, אז דאווענען אן כוונה, ער האלט נישט אזויווי דיר וואס דו זאגסט אז כוונה מיינט נאר וויסן אז מ׳דאווענט, נאר ער גייט מיט די הנחה אז כוונה מיינט ממש כוונה. ער זאגט אז ווען מ׳דאווענט אן כוונה, איז עס אזא מין הלכה אזויווי ער זאגט א הלכה, אזויווי די גמרא האט א הוה אמינא אז מ׳זאל געבן פאר די קינדער ד׳ מינים וואס איז נישט כשר כדי שלא תשתכח מהם תורת אתרוג, יא, פריש, דו געדענקסט אז ס׳איז דא א גמרא אין סוכה? די גמרא זאגט אז מ׳זאל עס נישט טון, אבער ס׳איז דא א מהלך. קען זיין אז זיי האבן מתקן געווען אז מ׳זאל דאווענען א דאווענען וואס האט ממש נישט קיין משמעות, כדי שלא תשתכח תורת תפילה.
איך האב מורא אז דאס איז גורם מער פאר שכחה׳דיג זיין א תורת תפילה, ווייל אויב תפילה מיינט כוונה, וויפיל מער מ׳זאגט אז מ׳זאל דאווענען בלא כוונה… אקעי, לאמיר נישט רעדן לאכן פון יוסף פארדער, אקעי.
הלכה א׳ — בתים מרובעים, תפורתן בריבוע, חסומן בריבוע
Speaker 1: ואלו הן: דאס זענען די אכט הלכות. בתים מרובעים, די בתים זאלן זיין מרובע, פירעקיג. לכאן, תפורתן בריבוע, די תפילין ווערט ארומגענייט, און די ארומגענייעכץ זאל זיין א ריבוע׳דיגע ארומגענייעכץ, ס׳זאל נישט זיין רענדאם, די סופר זאל נישט קענען ציען אהין וועלכע וועג ער וויל, ס׳זאל זיין תפור בריבוע. ועל חסומן בריבוע, אויך די פלאץ וואו די תפילין איז…
Speaker 2: ליין, ליין, איך לאז דיר טייטשן.
Speaker 1: ועל חסומן בריבוע, עד שימלא ארבע זויותיו. ועל חסומן בריבוע מיינט סך הכל צו זאגן אז ווען איך זאג דיר אז ס׳זאל זיין סקווער, וואלסטו עס געקענט מאכן, ווי משנה ברורה מאכט דא א פירוש, דו וואלסט עס געקענט מאכן אזוי, אדער וואלסט עס געקענט מאכן א רעקטענגל.
הלכה ג (המשך) — די אכט הלכות למשה מסיני
Speaker 1: יא, פריש, געדענקסטו די גמרא אין סוכה? די גמרא זאגט אז מען זאל נישט טון. עניוווי, יא, אבער ס׳איז דא א הלכה. קען זיין אז זיי האבן גוזר געווען אז מען זאל דאווענען א דאווענען וואס ס׳זאל ממש נישט זיין קיין משנה. איך האב מורא אז דאס איז גורם מער פארגעסן אין תורה און תפילה, ווייל אויב תפילה מיינט כוונה, וויפיל מער מען זאגט אז מען לאזט אן כוונה.
אקעי, לאמיר נישט רעדן נאכאמאל אויף יוסף תפילה.
די אכט הלכות למשה מסיני
אקעי, ואלו הן, דא זענען די אכט הלכות. די בתים זאלן זיין מרובעות.
“תפירתן ברבוע” — די תפילין ווערט ארומגענייט, און די ארומגענייעכץ זאל זיין א רבוע׳דיגע ארומגענייעכץ, ס׳זאל נישט זיין רענדאם, דער סופר זאל נישט קענען צוזאמנייען וועלכע וועג ער וויל. ס׳זאל זיין תפירתן ברבוע.
“ואלכסונן ברבוע עד שיהיו להן ארבע זויות שוות” — “אלכסונן ברבוע” מיינט א חילוק צו זאגן אז ווען איך זאג דיר אז ס׳דארף זיין סקווער, וואלסטו געקענט מאכן, למשל ער מאכט דא א פיקטשער, וואלסטו געקענט מאכן אזוי… וואלסטו געקענט מאכן א רעקטענגל. א רעקטענגל האט רבוע אין די עקן, ס׳איז נישט קרום. אבער דאס איז דא… “אלכסונן ברבוע” מיינט א חילוק. וויאזוי זאג איך אז א זאך זאל זיין סקווער? אין אנדערע ווערטער, ס׳זאל זיין פיר איקוואל זייטן. זאג איך דיר אזוי, ס׳זאל האבן די אלכסון פון א רבוע. די אלכסון פון א רבוע איז נישט רבוע. אלכסון מיינט דאך ווי לאנג ס׳איז פון איין עק צום צווייטן. די גמרא זאגט, בקיצור, ס׳איז דא א חשבון וויאזוי מען רעכנט די אלכסון פון א רבוע. ס׳מוז זיין די אלכסון פון א רבוע, וואס דאס מיינט אנצוזאגן אז ס׳זאל זיין א פערפעקט סקווער, נישט א רעקטענגל וואס האט פיר איקוואל זייטן… וואס האט פיר זייטן. ווייל רבוע קען דאך זיין דייטש פיר קארנערס. פיר קארנערס האט א רעקטענגל אויך, אדער א דיימאנד שעיפ, אדער אנדערע שעיפס.
אבער ס׳מוז נישט זיין די גאנצע באקסל די בחינה, אז ס׳מעג זיין העכער ווי די ברייט. דארט וועלן מיר זען, אמת, ווייל נאר די רבוע גייט אויף די קענער, ווי מיינט דא די אורך אויף די רוחב. די הויכקייט איז נאך א זאך. אבער די… ס׳זאל זיין ארבע זויות שוות. בקיצור, ס׳דארף זיין סקווער. די רמב״ם זאגט נישט אז ס׳דארף זיין שפיציג, יא, דאס אז ס׳מוז זיין ממש ביי די מילימעטער, ס׳קען נישט לאכן קיין וועלכע שעיפ ס׳זאל זיין. די היינטיגע דורות מאכט מען עס אז ס׳זאל זיין ממש פוינטי. אבער די רמב״ם זאגט אז ס׳זאל זיין רבוע. אויב ס׳איז אביסל רונדיג איז עס אביסל נישט רבוע? אמת, אבער נישט אין דעם רעדט מען אין די הלכה. אמת.
נאך א הלכה למשה מסיני, אז די רבוע איז א מרובע עגול. נישט רבוע, רבוע מיינט מאך די תפילין, מאך עס נישט קיין רעקטענגל, מאך עס נישט קיין סירקל, מאך עס א רבוע. א רבוע, אלרייט.
די ווייטערדיגע הלכות למשה מסיני
אקעי, און נאך א זאך, און נאך א צווייטע זאך איז, דאס הייסט די רבוע האט אזוי ווי צוויי זאכן, די תפירה און די רבוע האבן דריי מינימום הלכה למשה מסיני. א צווייטע זאך איז, אז אין די הויז פון די ראש, וואס מען האט די שי״ן, זאל ארויסקומען אביסל פון די אור, אזוי ווי אונז האבן אזא צורה פון א שי״ן.
א דריטע הלכה למשה מסיני, אז פאר מען לייגט אריין די פרשיות אין די בתים, לייגט מען עס אין אזא שמאטעלע.
Speaker 2: יא, וואס איז די ענין פון כבוד? סתם. אדער א פראקטישע סיבה, איך ווייס נישט.
Speaker 1: אה, וואס האבן מיר געלערנט אז מען דארף עס קיינמאל נישט טשעקן. ווייל מען מאכט עס גוט.
Speaker 2: אה, ס׳היט עס אפ. יא, יא, יא.
Speaker 1: און נישט נאר דעם, אויף די מטלית לייגט מען “ושיערך עוטפן בשער על המטלית”. מען מאכט עס גוט צו, נאכדעם בינדט מען עס צו מיט א שטיקל האר. נישט וואקיום פעקד, מיט א שער, מיט א האר. מען מאכט עס שטארק צו, מען מאכט עס טייט. שטארק איז אבער נישט די הלכה. מען מאכט עס טייט, אזוי ווי מיט א שער, דאס איז דאך א… שער מיינט נישט טייט, שער מיינט אז מען לייגט צו אויך די האר, מען בינדט עס צו מיט א האר. מען בינדט עס צו מיט א האר, סאו… אבער נישט וועגן טייט, איך ווייס נישט, איך זע נישט אז ער זאל מאכן טייט.
דאס הייסט, פאר מען לייגט עס אריין, דאס מיינט ער צו זאגן, מען מאכט די מטלית און די שער פאר מען לייגט עס אריין אין די בתים, נישט נאכדעם.
“תופרן בגידין”, נאכדעם נייט מען צו די בתים מיט גידין. די פיפטע הלכה למשה מסיני איז די תפירה. מיר האבן געלערנט אז ס׳איז דא א תפירה, די תפירה איז דאך וואס נייט צוזאם די בתים זיי זאלן זיין פארמאכט, זאל זיין די תפירה מיט גידין. דו זאלסט תופר זיין מיט גידין. נישט אזויווי האר וואס מען נוצט אויף די מטלית, מען קען דאך אויך צו נייען מיט הארן, אבער מען דארף עס טון מיט גידין, מיט א שטערקערע מאטריאל. מיר וועלן זען וואס גידין איז שטערקער, גידין אויף די מאטריאל.
גיימיר ווייטער. וואס נאך טוט מען מיט די שטיקל אור? דא גייען מיר שוין זאגן וויאזוי מען טוט עס פראקטיש. די זעקסטע הלכה פון די שמונה הלכות איז אז מען מאכט א מעברת מעור החיפוי, דאס הייסט אז אין בעק פון די תפילין מאכט מען א פלאץ, מעברת מיינט א לשון עובר, א פלאץ וואו די רצועות זאלן קענען אריבערגיין. מען מאכט אזוי א קליינע טאנעל, אזוי ווי א לאך אין די בעק פון די של ראש.
Speaker 2: אויך איז עדשו יאהדן. אויך איז עדשו יאהדן. אנטשולדיג, און די בייעס איז די רציאת קענען אדורכגען. א טשטייער ווערן.
Speaker 1: די עוברות וולכות בתאך טובר שלא. טובר מיינט דער פלאץ וואו ס׳ווערט דער לאכט. ער זאגט טובר, ער טייטשט, טובר איז א לשון פון א כיפל אור, א פלאץ וואו ס׳לייגט זיך צו אים. מען נעמט די אורים און מען קנייטשן עס אויף א וועג אז עס זאל ווערן דער פלאץ. אזא לוביר איז עובד מער דיינע אורים אויף צפילן און ער ווייסט ביי די צו זעט אויס. אונז דארף נישט געווען דער שווער. מעטשן זיך פארצושטעלן, אבער אונז ווייסט נאך וואס ס׳מיינט.
Speaker 2: יא, א טובה איז דעי… דעי… דעי לאך וואס גייט אריין דאך דער רציאת שחורות…
Speaker 1: נאך א זיבעטע הלכה, דער רציאת זאל זיין שווייץ, און די אכטע הלכה איז… אז דער קשר וואס מען בינדעט צו דער רציאת… דער דער דער רבים אלעמאל שרייבט דער… יעקשר איז דער, ווייל דער רבים אלעמאל גייט באלד זאגן אז ער גייט נישט אראפשיפירן ווי ס׳זעט אויס דער רבי קשש, און מ׳דארף קוקן אויס דער טויסט.
דיסקוסיע: צי דער רמב״ם איז א פראקטישע גייד
יעצט גייט דער רבים אלעמאל זאגן, ער האט יעצט ארויסגעריכנט דער הלכה, אז יעצט גייט עס געבן פרטים פון… ער גייט זאגן וויאזוי מען מאכט עס. עם גייט קדיג איינטיג, איך מיין אז די רופ איז עס פארוואג hottest. עס וואלט דיך דיר מסבור זיין פונקט איך דערלכס מיינען. ער וויל נישט קיין טייל פון רעסיפי׳ס. אז עס זעט איר אויס וועגן געווען פארוואד אים כסטות ארץית וואס קענען פאלען פדי סטעיעווען ס׳איז דייטסיות. איך גלייב אז עס קען נישט פאלן ווען עס אנזישטן פון דערצברות, די פוינט איז, איך שטעל זיך פאר אז ער וויל דיך דיסקרייבן וואס מאכט א תפילין, כדי וויל דיך זאגן וואס הייסט פראסום רבי און וועלכע תפירה? פון וואס רעד מען? ווען ווער דיך דיר? ווער דיך רעדט מען? ווייל ער וויל נישט דא זאגן וויאזוי צו מאכן לעדער.
ווייטער, ווייטער גייט ער. דער רמב״ם וויל נישט דא זאגן, ער איז נישט קיין גייד, פראקטישע גייד. ער געבט דאך א פראקטישע גייד, וויבאלד ער וויל דאך אין זיין ספר זאגן אלע הלכות. פארט פון די הלכות איז, וואס מיינט א בית? ער האט דאך נישט מסביר געווען געהעריג, ער האט געזאגט מ׳מאכט פיר בתים. וואס מיינט דאס? וויאזוי לעבט אויס די פיר בתים? די בעסטע וועג וואס איך קען זיך פארשטעלן וויאזוי ער לעבט אויס די פיר בתים איז ער פארציילט, לאמיך דיר פארציילן וויאזוי מיין משפחה האט אים באשטעלט. קען זיין. אבער ס׳איז אויך גערעכט, איך ווייס נישט, איך האב נישט ליב צו טראכטן אז דער רמב״ם איז א רעסיפי בוק. איך ווייס נישט.
Speaker 2: וואס הייסט א רעסיפי בוק?
Speaker 1: ס׳איז נישט קיין רעסיפי בוק, ער וויל דאך דאס ווי די בעסטע פארשטיין. אנשטאט דיר זאגן, ער וואלט ווען געקענט נאר זאגן די הלכה איז אזוי, ער זאגט נאר וויאזוי די הלכה איז. אבער איך גלייב נישט אז די לוקחי עץ מרובע איז מעכב.
Speaker 2: ניין, ניין, אמת, ס׳איז נישט מעכב, אבער ער זאגט דיר אן עצה.
Speaker 1: סאו, ער איז געגאנגען צו די סופר און ער איז אהיימגעקומען, לאמיר זאגן, לאמיר מאכן א דין אז דער רמב״ם איז א גוטער, ער וויל אונז העלפן. קען מען לייגן אזוי, ער איז געגאנגען צו די סופר, ער האט געקוקט די מעטאד וויאזוי זיי מאכן דאס, און ער האט געמאכט אז ס׳שטימט, זיכער אז ס׳שטימט מיט די אלע גמרות, און מיט די אכט הלכה למשה מסיני׳ס וואס איך מיין ער איז אליין מסדר געווען אז ס׳קומט די נאמבער און די ליסט, און ער זאגט דיר די גאנצע זאך, ער זאגט אזוי וויאזוי די סופר מאכט דאס, און אז ער מאכט דאס די וועג, און ער האלט אונז אין די הלכה וואס איך האב געזאגט, איז עס נאך אלץ נישט קיין קשיא.
Speaker 2: ניין, אבער לכאורה איך טראכט אז די ריזן איז ווייל ער געבט דיר די בעקראונד כדי ס׳זאל מאכן סענס. ווייל אויב למשל איינער לערנט א גמרא, ס׳איז אמת אז דער רמב״ם האט די איידיע פון זיין קאמפליט, רייט? צום ווייניגסטן זיין א ספר וואס דו קענסט ליינען פון דא, קוקסט אין די גמרא, די גמרא זאגט תפירה של תפילין כך וכך. וואס איז דאס א תפירה? איך ווייס נישט וואס דו רעדסט. זאגט דיר דער רמב״ם, קודם כל דארפסטו וויסן וויאזוי מ׳מאכט עס, דארפסטו וויסן אלעס פונקטליך פון וואס מ׳רעדט.
Speaker 1: אקעי. סאו דער רמב״ם איז דא א חסד ארגאניזאציע, ער גייט אונז נישט העלפן מיט מאכן די לעדער, ער זאגט דיר פון וואו די הלכה איז נוגע. ס׳טייטש, די אכט הלכות איז שוין נוגע. ס׳טייטש, פון ווען מ׳נעמט די עץ מרובע דארף מען שוין וויסן די הלכות. ער זאגט דיר אלעס וואס ס׳איז נוגע כדי דו זאלסט עס קענען מאכן על פי הלכותיו.
הלכה ד — וויאזוי מען מאכט די בתים פראקטיש
לוקחין עץ מרובע ארכו כרחבו כגבהו, מ׳נעמט א שטיק האלץ, א סקווער האלץ וואס איז אזוי הויך, א באקס. זאגט דער רמב״ם, ואם גבהו יתר על רחבו או פחות ממנו, איז אויך נישט קיין פראבלעם, ווייל עיקר איז אז ס׳זאל זיין באקסי. מ׳גייט זען מ׳גייט זען מ׳גייט זען בפרט שפעטער אין די הלכה. אלא על ארכו שיהא כרחבו, עס מוז זיין סקווער ווייל דאס איז די הלכה. די תפילין אליינס קען זיין, אויב מ׳וויל, עס מעג זיין העכער ווי ס׳איז ברייט. מרובעות, זעט מען אז דער רמב״ם איז מגביל אז דאס מיינט מרובעות. מרובעות מיינט נישט אז עס דארף זיין ממש א באקס. איך מיין אויפן נישט ממש א באקס, ווייל ס׳איז דאך דא נאך די תיתורא, די מעברתא. אקעי, יא.
און וואס טוט מען? חופרין בו שלשה חריצים, מ׳גראבט אין דעם, אין דעם באקס. די באקס האט מען, ס׳איז דאך א זאך. אה, חופרין בו, אין די עץ, אין די באקס, שניידט מען אויס דריי, מ׳מאכט דריי חריצים כדי שיהא זה ראש וזה ראש. יא, זייער פשוט. מ׳מאכט דריי, אז מ׳מאכט דריי לעכער ווערט פיר, פיר, פיר, פיר, ווייל די זייט דארף מען נישט שניידן. דאס איז די פלאשע בריאה וואס דער אייבערשטער האט געמאכט. אדם מוזרעץ מלמטה, מלמטה, מלמטה. א פשוטע זאך. יעצט האסטו בעצם א שטיקל האלץ מיט פיר פינגערס וואס קוקן זיך ארויס, אזוי ווי בעצם, רייט? דאס איז דאך אזוי.
נאכדעם נעמט מען, יא, לוקחין עור ומרטיבין אותו במים. דו ביסט גערעכט, ס׳איז נישט מעכב דאס מרטיבין אותו, אבער דאס איז די וועג וויאזוי מ׳מאכט די סופט, וויאזוי מ׳מאכט עס. ער האט נישט געזאגט וויאזוי מ׳מאכט קלף, ווייל יעדער מאכט קלף. קלף איז נישט קיין הלכה. ס׳איז דאך א אידישע, ס׳איז דאך נישט נאר א וועג אז איינער זאל דארפן האבן אזא באקס, נאר ס׳איז דאך א הלכה וויאזוי מ׳טוט עס. און איך מיין אז דאס וויל ער ארויסברענגען. אקעי.
ומרטיבין אותו במים, מ׳נעמט די עור און מ׳מאכט עס אז ס׳זאל זיין ווייעך און נאס, קען מען עס גרינג בייגן אויף די האלץ. ומכפין בו את העץ, מ׳לייגט עס ארום און ארום די האלץ. ומכניסין את העור בין כל חריץ וחריץ, מ׳פילט עס אויך אן אז די לעכער זאלן ווערן אנגעפילט מיט די שטיק קלף. ומחמשין אותו, וואס הייסט מחמשין אותו? מ׳קוועטשט עס אריין ווי רוב וואס מ׳קען, ווייל ס׳איז נאס, ממילא איז עס ווייעך, קען מען עס קוועטשן. עד שעושין מן העור דמות שיש לה שלשה ראשין, די שין. די שין, אה, עפעס וואס זעט אויס ווי א שין, ווייל די גאנצע זאך זעט אויס ווי א שין. נישט די גאנצע זאך, ער רעדט פון די שין וואס מאכט זיך אויף די זייט. ער זאגט אז יעצט ווען ער מאכט עס נאך, מאכט עס נאס, דארפסטו שוין אויך יעצט אנצינדן האבן די אור פון די שין, און איינע פון די ילקוט׳ס זאלן ארייננעמען א שין. יעצט וואס ס׳איז נאך…
דמות שי״ן — דריי ראשים און פיר ראשים
Speaker 1: דמות שי״ן, אה, עפעס וואס זעט אויס ווי א שי״ן, ווייל די גאנצע זאך זעט אויס ווי א שי״ן.
Speaker 2: נישט די גאנצע זאך, ער רעדט פון די שי״ן וואס מ׳מאכט אויף די זייט.
Speaker 1: איז יעצט ווען דו מאכסט עס נאס, מאכסטו שוין אויך יעצט זען אויף די אור פון די שי״ן? איינע פון די הלכות איז אז מ׳דארף האבן א שי״ן. יעצט ווען ס׳איז נאס, מאכסטו, קענסטו מאכן א שי״ן?
Speaker 2: און די דמות שי״ן שיש לו ארבעה ראשים משמאל המניח. ס׳איז דא צוויי שי״ן׳ס. די רעכטע זייט פון די תפילין של ראש האט א דמות שי״ן פון דריי ראשים, און די לינקע זייט האט א דמות שי״ן של ארבעה ראשים.
Speaker 1: דו ווייסט די ענין פון דעם?
Speaker 2: ניין.
Speaker 1: און ס׳איז א שיינע זאך, א שיינע שי״ן, ס׳איז על פי קבלה. איך ווייס נישט.
ר׳ אברהם חיים׳ס חידוש וועגן דמות שי״ן
Speaker 1: איך האב אמאל געווען ביי א שיעור פון ר׳ אברהם חיים ביי א בר מצוה פון ר׳ יעקב שווארץ, האט ער גערעדט, און ער האט גע׳טענה׳ט אז ער טראכט אז די שי״ן, מענטשן מיינען א שי״ן איז אן אות שי״ן. די רמב״ם זאגט אבער נישט אות שי״ן, די רמב״ם זאגט דמות שי״ן. זאגט ער, האט ער גע׳טענה׳ט אז ס׳מוז נישט זיין אז ס׳איז א רמז אויף די אות שי״ן. ס׳קען זיין, ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז ש-ד-י, דא א שי״ן, דא א דל״ת, און א יו״ד. אבער ער האט גע׳טענה׳ט אז ס׳מוז נישט זיין דאס איז די פשט. ס׳קען זיין אז ס׳איז סתם א שיינע דיזיין, אז ס׳זאל זיין שיין.
דו זעסט דאך נישט אז ס׳איז דא א שי״ן פון פיר ראשים. א שי״ן האט דאך דריי ראשים. די אות שי״ן קומט נישט מיט דריי. אבער ס׳איז א שיינע דיזיין אז ס׳זאל זיין…
Speaker 2: איך האב געהערט אז די דמות שי״ן פירט זיך דא אריין אויך ווייל די גאנצע בית איז כדמות שי״ן.
Speaker 1: ניין, דאס איז ווען מ׳מאכט די חריצים, מ׳מאכט א חריץ פון פיר, דו רעדסט פון א שי״ן פון פיר, דא דייקא. ס׳איז אויך דא דריי, ווייל ס׳איז דא דריי חריצים. די דריי איז קעגן די דריי חריצים, און די פיר איז קעגן די פיר בתים.
Speaker 2: אקעי, נאו פראבלעם.
Speaker 1: דער רבנו מנוח זאגט אז ס׳קומט אויס זיבן.
Speaker 2: ניין, איך האב געמיינט צו זאגן אז דו גייסט זאגן ר׳ יעקב שווארץ האט געמיינט צו זאגן אז ס׳דארף נישט זיין קיין קלארע שי״ן, נאר אז נאכדעם ווען מ׳מאכט עס צוריק צו, זאל זיין זייער קלאר די פיר בתים.
Speaker 1: ניין, ניין, ניין, ער רעדט פון די עצם פון די שי״ן. אויף די זייט דארף זיין א שי״ן. ס׳שטייט אין די גמרא, שי״ן של תפילין הלכה למשה מסיני. ס׳דארף זיין א שי״ן. ס׳איז נישט קיין ספק אז ס׳דארף זיין א שי״ן אויף די זייט פון די בית. דער שטאט דארף נישט זיין א שי״ן.
איך זאג, דאס איז א שי״ן, אבער די שי״ן איז נישט א רענדאם שי״ן אלס אן אות. די שי״ן איז די וועג וויאזוי… און וועגן דעם שטימט עס. קיינער האט נישט שיין געפאלן די שי״ן. די שי״ן איז צוויי מאל די טייטש ווען מ׳מאכט א שי״ן אויף די זייט. אבער מ׳טוט עס נישט אויף די זייט וואס צוטיילט, מ׳טוט עס אויף די גלאטע זייט.
פארוואס נאר אויף תפילין של ראש
Speaker 1: די ריזען פארוואס עס מאכט נאר אויף די של ראש איז ווייל די של ראש זעט מען, די של יד זעט מען נישט, איז נישט דא קיין גזל זאל זיין שיין.
Speaker 2: ער ברענגט תורות. וואס איז וועגן שיינקייט?
Speaker 1: פארוואס נישט? אה, א שיינקייט. א שי״ן. שי״ן איז א שרייבע שיינקייט.
Speaker 2: איך וואלט געוואלט זען דיין רעקל זאל זיין אנגעפילט מיט שי״נס.
Speaker 1: ס׳איז א שיינע זאך.
Speaker 2: ווי? דיין רעקל האט אסאך שי״נס, מיין איך.
Speaker 1: ס׳איז א שיינע זאך, א שיינע דיזיין.
Speaker 2: יא. פארוואס מאכסטו נישט אויף דיין רעקל א באנטש פון שי״נס?
Speaker 1: איך מאך יא.
Speaker 2: אה, אקעי, מאכסט אקעי, יא.
Speaker 1: איך מאך יא. וואס איז די טענה? איך מאך בלומען, איך ווייס אנדערע זאכן. ס׳איז נישט אזוי רענדאם. מ׳האט געמאכט א שי״ן, אבער באמת מיינט עס סתם אזוי ווי א בלום, פרח איז א בלום. א שי״ן זעט אויס ווי א בלום, אויב דו האסט באמערקט אמאל.
Speaker 2: זאל מען מאכן א גימ״ל?
Speaker 1: שי״נס מאכט שיינער ווי גימ״לס.
Speaker 2: וועלכע עסט די סענס טהארט?
Speaker 1: ס׳איז גערעכט אז דאס איז ר׳ קאפל שווארץ. דאס איז מער קאנעקטעד צו די צורת התפילין אז ס׳איז אזוי. אבער דאס זעט מיר אויס אז דאס איז געווען קודם די שי״ן, פאר מ׳האט דאס מחדש געווען, ווייל דו קוקסט אויף די פיקטשער צו פיל.
Speaker 2: די פיקטשער האט דער רמב״ם געמאכט.
Speaker 1: דער רמב״ם האט געמאכט די פיקטשער כדי צו ווייזן. ווייל ער וויל וויסן וויאזוי זאלסטו מאכן ביי די האלץ. אבער פאר׳ן רמב״ם פלעגט מען אויך מאכן שי״נס, דאס איז נאך פאר די פיקטשער.
די פראצעס פון מאכן די שי״ן
Speaker 2: ניין, די סוף, ווען ער האלט אין זיין האנט די תפילין, זעט ער א שי״ן פאר ער מאכט צו, איז עס אן אפענע שי״ן. און לייגט אריין פון אונטן יעדע איינס.
Speaker 1: אין די פראסעס פון עס מאכן. ס׳איז דא פיר לעכער, דעטס אלל.
Speaker 2: ער זעט א הויט מיט פיר לעכער. וואו איז דא א שי״ן?
Speaker 1: ס׳איז נישט, ס׳איז איין גרויסע הויט מיט אזעלכע פיר קאמערלעך. ס׳איז נישט לעכער, פארקערט, ס׳איז… טעקניקלי איז עס.
Speaker 2: טעקניקלי איז עס, ווייל ס׳זעט אויס וואס דו קענסט פארמאכן.
Speaker 1: אבער דו קענסט אויך אנקוקן ווי פיר שטיקלעך הויט וואס איז קאנעקטעד מיט א בעק שטיקל. דו קענסט אנקוקן וויאזוי דו ווילסט.
הלכה למשה מסיני — וואס מיינט עס?
Speaker 1: בקיצור, קיינער ווייסט נישט. הלכה למשה מסיני מיינט אז מ׳ווייסט נישט וואס ס׳מיינט.
Speaker 2: אמת.
Speaker 1: ס׳איז דא אזא מין… ס׳איז אן ענין אזוי ווי יא. אויב ס׳איז א סברא דארף דאך עס נישט משה, לאמיר עס קורא סברא איה. ס׳איז נישט א שיינע וועג פון עס מאכן, און ס׳איז obvious אז מ׳דארף נישט זיין קיין הלכה למשה מסיני.
Speaker 2: אקעי, בקיצור, אה, ס׳האט געסטאפט מיין ווידעו. לאמיר זען וואס איך קען טון.
ווי מען מאכט די שי״ן פראקטיש
Speaker 1: אויף די האלץ שמירט מען ארום אזוי ווי… אה, דאס וואס ער טוט דא די שי״ן איז יא זיכער ווייל ס׳איז פראקטיש, ווייל דעמאלט דארף מען עס מאכן ווייל ס׳איז נאס. ווען ס׳איז שוין הארט קען מען נישט מאכן קיין שי״ן.
Speaker 2: רייט, און מניחין את העור על העץ, היינט וואלט מען יא געקענט, ווייל אויב די סחורה איז זייער דיק קען מען נאכדעם אויסקראצן, אויסשניידן. אבער דא, ס׳איז היינט ווי מ׳מאכט עס דינער, יא, מ׳מאכט עס בסך הכל אז ס׳זאל באדעקן די האלץ.
Speaker 1: אממ, קען זיין.
Speaker 2: ומחמשין אותה, היינט מאכט מען תפילין זייער הארד, אונזערע תפילין קומען אן די ענדערס זייער שטארק.
Speaker 1: רייט, איך זאג אויב ס׳איז א כלל פאר א קמאי טראכט, ס׳פלעגט נישט זיין היינט. איך זאג דיין זיידע, דיין זיידע האט געהאט סאפט תפילין, ס׳איז נישט געווען הארט אזוי ווי די תפילין וואס דו האסט יעצט.
Speaker 2: סאפטער, אבער נישט אזוי…
Speaker 1: דיין עלטער זיידע, פרעג אים.
Speaker 2: כמעט אזוי ווי א בערזל.
Speaker 1: ס׳איז יא געווען. האט זיך קוים געהאלטן די רבוע. ס׳איז געווען געמאכט פון די אנדערע זייט הויט.
Speaker 2: אהה.
היינטיגע מעשה פון די שי״ן
Speaker 1: אממ, היינט טאקע מאכט מען די שי״ן עקסטער, אויב דו פרעגסט די מענטשן. זיי מאכן עס נישט גלייך אזוי ווי דער רמב״ם זאגט. אבער דאס איז נישט קיין ספק אז ס׳איז נישט מעכב.
Speaker 2: אה, מ׳האט א פרעים פאר די שי״ן.
Speaker 1: יא, אבסאלוטלי. ס׳איז דא פרעימס. זיי מאכן עס נאס און זיי מאכן עס אריין.
Speaker 2: פארוואס איז עס אזוי פערפעקט? ס׳זעט נישט אויס ווי דו דארפסט עס ווי א מענטש.
Speaker 1: ס׳איז נישט קיין מחמשין אותה. ס׳זעט נישט אויס ווי מחמשין אותה. ס׳זעט אויס ווי א תפירה. זיי מאכן… דער רמב״ם זאגט אז מ׳זאל מאכן תפירה די שי״ן. אונזערע שי״ן מאכן מיר יום טוב׳דיג.
Speaker 2: רייט, דער רמב״ם׳ס שי״ן וואלט ארויסגעקומען אסאך מער סלאפי. ס׳וואלט נישט אויסגעקוקט אזוי פערפעקט ווי א מאשין.
Speaker 1: אדער יא, ווייל אויב ס׳איז א גוטער ארטיסט מאכט ער עס שיין.
Speaker 2: איך מיין נישט שיין, איך מיין די פערפעקשאן, די באקסי, ס׳זעט אויס אזוי…
Speaker 1: אה, ער וואלט נישט געמאכט ממש א שי״ן של ספר תורה מיט די תגין און מיט די גאנצע לבוש.
Speaker 2: ס׳איז א שיינע הלכה׳דיגע שי״ן, ס׳איז אייביג פערפעקט, ס׳איז נישטא קיין קראץ דערין.
Speaker 1: דער רמב״ם זאגט נישט אז מ׳דארף מאכן ממש א הלכה׳דיגע שי״ן.
Speaker 2: ניין, מ׳זאל מאכן עפעס וואס דערמאנט א צורת שי״ן.
Speaker 1: פון די עץ וואס די אומות האבן. ער האט עס באקומען אליין, ער האט עס נישט געקויפט פון קיינעם.
הלכה ב — תפילין של יד
Speaker 2: ער זאגט אזוי, “ונוטל עור שחור של בהמה טהורה, ועושה ממנו בית אחד מרובע, וזהו הנקרא בית של יד.” מען נעמט א שווארצע עור פון א בהמה טהורה, מען מאכט פון דעם איין מרובע׳דיגע בית, און דאס הייסט די בית של יד.
“ונוטל עור שחור אחר, ועושה ממנו ארבעה בתים קטנים מרובעים, וזהו הנקרא בית של ראש.” מען נעמט נאך א שווארצע עור, און מען מאכט דערפון פיר קליינע מרובע׳דיגע בתים, און דאס הייסט די בית של ראש.
“ומניח בין כל בית ובית מעט מן העור, כדי שיהיו נראין ארבעה בתים.” מען לאזט איבער צווישן יעדע בית אביסל עור, אז ס׳זאל אויסקוקן ווי פיר בתים.
“ומחברן יחד, עד שנעשו בית אחד שיש בו ארבעה בתים.” מען באהעפט זיי צוזאם ביז ס׳ווערט איין בית מיט פיר בתים אינעווייניג.
“ומכניס פרשה בכל בית, ומחזיר מקצת העור מלמטה, ותופרו מכל ארבע פנותיו.” מען לייגט אריין א פרשה אין יעדע בית, און מען דרייט צוריק אביסל פון די עור פון אונטן, און מען נייט עס צו פון אלע פיר זייטן.
“ומניחין מן העור שלמטה מקום שיוכנסו בו הרצועות, כמו תעלה.” מען לאזט איבער פון די עור פון אונטן א פלאץ וואו די רצועות זאלן אריינגיין, ווי א טונעל.
“וזה המקום נקרא מעברתא.” און די פלאץ הייסט מעברתא.
המשכה: תפילין ווי מזוזות
Speaker 2: די טרעף איז אזוי: וויאזוי מיר מאכן תפילין און מזוזות, תפילין זעט מען אויס די זעלבע זאך ווי מזוזות, נאר די אנדערע וועג. מיר האבן א הויז, און ביי די טיר פון די הויז לייגט מען א פרשה. זיי בויען פאר די פרשה א קליינע הייזקעלע, דאס איז א בית. “מכניסין פרשה בכל בית” און מען מאכט עס צו, און ביי די טיר דערפון לייגט מען די רצועה.
Speaker 1: אקעי, עניוועיס… און דאס איז די תפילין של ראש.
Speaker 2: און דאס איז די צענטער פון די בית. די פרשה איז די צענטער פון די בית. ביי אונז איז דא א גרויסע בית, און ס׳איז דא אינדרויסן פון דעם א קליינע מזוזה.
Speaker 1: איך הער. ס׳איז נישט דא קיין מזוזה, ס׳איז דא א מעברתא וואס דו מיינסט צו זאגן.
Speaker 2: וואס זאל איך דיר זאגן? ס׳איז דא די זעלבע פרשיות, נאר דאס מאל הענגט עס נישט אויס.
Speaker 1: אה, דו זאגסט אז די פרשיות ליגט אין די בית. די פרשיות ביי אונז ליגט עס אויף די טיר פון די בית, דא ליגט עס אין די צענטער פון די בית. פארקערט, די גאנצע בית איז געבויט פאר די פרשיות.
Speaker 2: אקעי. און וויאזוי מאכט מען די תפילין של יד?
Speaker 1: האסטו דא די תפילין של יד? די זעלבע זאך, מיט איין הויז, מיט די בית.
דיסקוסיע: די מינימום סייז פון תפילין
Speaker 2: וואס זאגט די רמב״ם די מינימום סייז איז? ווייל די של ראש האט ער געזאגט א מינימום סייז, אז ס׳מוז זיין גענוג גרויס צו מאכן פיר קליינע בתים׳לעך.
Speaker 1: יא, אבער פארוואס זאגט ער נישט קיין סייז דהיינו הלכה, אז ס׳מוז זיין די גודל?
Speaker 2: ניין, ער זאגט דארטן, איינמאל דו דארפסט מאכן פיר לעכער, קען עס נישט זיין פיצי. דו זאגסט אז א געלונגענער ארטיסט קען מאכן זייער קליין. זאגט ער דארטן אז ס׳זאל זיין גובה כאצבע יתירה, זאל זיין קלענער פון אן אצבע, אפילו אויב דו ביסט זייער געלונגען און דו קענסט עס צוזאמדרוקן זייער קליין.
Speaker 1: נישט קלאר. ס׳איז דא וואס דער עולם רעדט וועגן דעם. ס׳איז דא וואס האלטן אז ס׳איז דא א שיעור ווי גרויס די תפילין דארף זיין. דער רמב״ם זאגט נישט אז ס׳איז מעכב זיכער די כגובה אצבע. ווער האט אפשר א טענה אז ס׳מוז זיין ביי די של יד? ביי די של יד מוז זיין אזוי הויך, נישט העכער? איך ווייס נישט פארוואס.
Speaker 2: וואס, ס׳זאל זיין קליין? ס׳זאל נישט זיין גרעסער אין גובה ווי אן אצבע?
Speaker 1: יא. אויב יא, זאל זיין. ער מיינט אז ס׳איז א שיעור, ער איז נישט מעכב פונקטליך, אבער ס׳איז ענליך ווי דער רמב״ם זאגט אז די של יד דארף זיך אריינלייגן אין די אלנבויגן. ממילא זאל עס נישט זיין צו הויך. די של ראש קענסטו עס מאכן ווי הויך דו ווילסט, ס׳גייט דיר נישט אן. ווער? ס׳איז געווען וואס האבן אזוי געטון.
Speaker 2: איך האב געמיינט אז ס׳איז מער א פראקטישע זאך. אז דא זאגט ער דיר אז אויף תפילין של יד, יעדער איינער גייט עס טרייען צו מאכן קליין. אויב אונז קוקן עס אן ווי ס׳איז פשוט א בייטל וואס אין דעם קען מען לייגן א קמיע, ווען איינער גייט בעטן פון א קמיע-מאכער, וועט ער אים זאגן, “געב מיר די מערסטע פראקטישע, וואס זאל נישט זיין צו דיק.” יעדער איינער גייט מאכן א קליינע. סאו ביי די של ראש מוזטו האבן גענוג פלאץ אריינצולייגן פיר קליינע פרשיות, האט ער נישט געדארפט זאגן א שיעור. אבער ביי די של יד גייען מענטשן מאכן קליין, זאגט ער, ס׳זאל זיין עט ליעסט אן אצבע. ס׳זאל נישט זיין ממש פצפון.
Speaker 1: אבער דו דארפסט האבן פלאץ פאר פיר פרשיות. איך כאפ נישט פונקטליך וואס איז די חילוק.
Speaker 2: ניין, ס׳איז אסאך קלענער, ווייל ס׳פיט אריין אין איין קליינע לאך. ס׳איז א קליינע לאך, דו מאכסט איין לאך, און דו קענסט עס צוזאמדרוקן זייער שטארק די קלף.
Speaker 1: אקעי. דו קענסט עס שטארק צוזאמדרוקן, סאו מאכט סענס אז די של יד איז גרינגער צו מאכן קליין.
Speaker 2: איי דאונט נאו. ער רעדט פון די גובה, ער רעדט נישט פון די רוחב אבער, למשל. ער רעדט נאר פון די גובה. וואס קומט אריין די גובה? איך האלט נישט מיט די זאך. ער רעדט נאר פון די גובה, יא? ער רעדט נישט פון די רוחב. איך ווייס נישט וואס קומט דאס דא אריין. עפעס, עפעס בין איך מיסינג. ס׳קען זיין אז ס׳קומט פון ערגעץ די שיעור גובה. בגובהו. ווי הויך. איז דאך א חילוק ווי הויך ס׳איז. פריער זאגסטו אז ס׳איז נישט קיין חילוק ווי הויך ס׳איז.
Speaker 1: ניין, ס׳זעט אויס ווי יעדע תורה ומצוה האט עפעס א שיעור.
Speaker 2: ס׳זעט נישט. דא שטייט אבער נישט. ס׳איז דא מצוות אן א שיעור. דא שטייט נישט אז ס׳איז דא א שיעור. איך ווייס נישט.
Speaker 1: אבער ער האט שוין געדארפט זאגן די שיעור אויף די פרשיות, דער ראשונים זאגן אויף די פרשיות ווידוי, אבער דאס איז נישט דווקא היינט. מען זעט נישט אז ס׳איז דא א שיעור וואס מען זאגט. דער שו״ת מהרש״ל זאגט אז ס׳איז דא א שיעור, אנדערע ראשונים, אבער ס׳שטייט נישט א שיעור דא.
מחלוקת בגודל התפילין
Speaker 1: ס׳איז דא וואס זענען מקפיד אויף גרויסע, ווייל גרויסע… ס׳איז דא יא, ס׳איז דא מער אידן וואס האבן אזעלכע תפילין וואס איז דוקא גרויס, ווייל ס׳איז דא ראשונים וואס זאגן אז ס׳איז דא א שיעור, אבער מ׳איז נישט קלאר.
Speaker 2: וואס איז דאס אויך אויף של ראש, ניין?
Speaker 1: אז ער זעט, ער ברענגט די של ראש, ווייל די של ראש איז דאך אז אין פובליק מאכט מען גרויס. אקעי, איך ווייס נישט. די ליובאוויטשער האבן אפשר אלע גרויסע תפילין, אז ער גייט אויף די זאך אין די גמרא אז ס׳זאל זיין גרויס. אקעי, ס׳זעט אויס גרויס.
לכאורה די רצועות זאל אויך זיין א חלק פון די תפילין. ער זאגט, אויב ס׳איז פשוט א קמיע, זאל זיין גוט צוגעבינדן. אזויווי ווען א מענטש גייט אין די עירפארט און ער איז זייער נערוועז פאר זיין דעיר, מאכט ער זיכער אז ס׳איז גוט צוגעבינדן אז ס׳הענגט ממש אין פראנט פון אים. זאגט ער, די רצועות וואס מ׳דרייט ארום איז דאך אויך א חלק פון די תפילין.
Speaker 2: נו, ווארט, וואס קומט אריין… ער מאכט שוין וועגן די רצועות, וואס איז געווארן מיט די רצועות?
Speaker 1: ווייטער, איך האב נישט וואס דו מיינסט.
מכפין אותה בעור
Speaker 1: וגובהו, יא, קיצור, מכפין אותה בעור, די זעלבע זאך, מ׳דעקט עס צו, יא. מכפין אותה בעור רטוב, מניחין את העור עליהם עד שיתייבש ויקרוץ העור, ומכניס ארבע פרשיות במקום אחד, ומכסה את העור מלמתה, ותופר מארבע פנותיו, ומניח ממנו למטה מעט מן העור, אזויווי אין די בעק די לאך וואו די רצועה קען אדורך גיין, תופר מקום הרצועה, דאס הייסט ער מאכט א לאך אזויווי שבר, וואס מאכט א לאך אדורך צו גיין.
Speaker 2: תופר טייטשט א טונעל, אזויווי זיי זאגן, אזויווי ס׳זעט אויס ממש ווי א טונעל, א לופ, ס׳זאל זיין א צאך. זייער גוט.
הלכה ג – סדר הפרשיות בתפילין של ראש
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, כיצד סדר הפרשיות בתפלה של ראש? וואס איז די סדר? וועלכע פרשה לייגט מען ביי וועלכע זייט?
זאגט דער רמב״ם, מכניס פרשה אחרונה, והיה אם שמוע בבית שיעלה מימין המניח, ושמע סמוך לו. די פרשה אחרונה פון די פיר, לויט די סדר ווי ס׳שטייט אין די תורה, איז קדש, והיה כי יביאך, שמע, והיה אם שמוע. קומט אויס אז והיה אם שמוע איז די לעצטע. איז די פרשה אחרונה שהיא והיה אם שמוע, לייגט מען בבית שיעלה מימין המניח. דארט וואו מ׳הייבט אן לכאורה, ימין הייבט מען אן, ימין איז די אנהייב.
ושמע סמוך לו, והיה כי יביאך בבית שלישי סמוך לשמע, וקדש לי בבית רביעי לשמאל המניח תפילין. כדי שהקורא שפניו כנגד פני המניח קורא על הסדר.
פשט: די סדר איז פאר דעם קורא, נישט פאר דעם מניח
די פשט איז מ׳שרייבט עס, בעיסיקלי די סדר איז, מ׳לייגט עס אויף די סדר, נאר די סדר נישט פון די מניח, וואס ער זאגט איז פאר די מניח, אבער די מניח זעט עס נישט, דער מענטש וואס זעט עס פון אנטקעגן איבער זעט עס.
די גאנצע זאך, מ׳זעט עניוועי נישט, די גאנצע זאך איז אז מ׳זעט נישט פון דרויסן די סדר, און אויך מ׳זעט נישט די תפילין בכלל, מ׳קען עס נישט עפענען, מ׳קען נישט זען. ס׳איז פארמאכט. נאר אזוי שטייט אין די גמרא, די גמרא זאגט אז מ׳זעט עס על הסדר, און די גמרא זאגט אן אנדערע פארקערטע גמרא, דאס רעדט זיך פון די מניח, דאס רעדט זיך פון די קורא.
דאס איז נישט די סיבה, ער זאגט נאר וואס מיינט צו זאגן רעכטס לינקס. ס׳זאל זיין אזוי, אז די ערשטע זאל קומען ביי די רעכטע זייט פון דער מענטש וואס לייגט עס, זיין רעכטע זייט. זאגט ער ניין, איך קוק אויף די רעכטע זייט פון דער וואס שטייט אנטקעגן איבער, איז דאס די רעכטע זייט.
Speaker 2: יא, דאס איז די הייליגע ראב״ד׳ס שיטה, דער ראב״ד דינגט זיך, ס׳איז געווען וואס האבן געזאגט אן אנדערע שיטה.
מחלוקת רבנו חננאל – די ביידע הויו״ת אינמיטן
Speaker 1: יא, רבנו חננאל האט געזאגט אז והיה איז אינמיטן, אז מ׳שרייבט קדש, והיה כי יביאך, שמע, והיה אם שמוע.
Speaker 2: ניין, והיה אם שמוע נאך שמע, אז די ביידע הויו״ת זאלן זיין איינס לעבן די אנדערע. והיה כי יביאך און והיה אם שמוע זאלן זיין אינמיטן. סאו ס׳איז קדש און שמע אויף די ביידע זייטן, און אינמיטן איז ביידע הויו״ת. און דאס וואס שטייט כסדר רעדט זיך נאר פון שמע און והיה אם שמוע, עס רעדט זיך נישט פון די גאנצע זאך, אז די והיה כי יביאך סדר איז אוווערולד די זאך פון לפי סדר פרשיות, לפי סדר התורה.
Speaker 1: קיצור, איז דא וועגן דעם א מחלוקת. דער ראב״ד האלט אזוי, דאס איז אויך, אונז רופן עס מחלוקת רש״י און רבנו תם, ס׳איז אויך א מחלוקת הרמב״ם און הראב״ד, רייט? דער ראב״ד גייט ווי רבנו תם, און דער רמב״ם האט געשריבן א תשובה וועגן דעם.
מחלוקת אויף א מציאות – תפילין פון רב האי גאון
קיצור, ס׳איז א גרויסע פאליטיק. דער רמב״ם לייקנט אפ דאס וואס דער ראב״ד זאגט אז רב האי גאון האט געלייגט אזוי, ער זאגט אז ער האט אליין געזען א יד…
Speaker 2: אה, די תפילין?
Speaker 1: דער רמב״ם זאגט אז ער האט אליין געזען תפילין פון רב האי גאון. דאס איז אן ענין וואס מענטשן מיינען, אז מענטשן זענען אסאך מאל אויפגערעגט ווען הלכה׳דיגע מחלוקות ווערט אונטער, אזוי ווי מ׳גלייבט נישט יענעם, און ממש מ׳הייבט שוין אן טענה׳ן אויף די מציאות. ווי קענען תלמידי חכמים זיך טענה׳ן אויף די מציאות? זעען מיר דא אז דער ראב״ד און דער רמב״ם האבן זיך גע׳טענה׳ט אויף א מציאות, וועלכע תפילין רב האי גאון איז געגאנגען.
ווייל דער ראב״ד ווענדט אפ דעם רמב״ם און זאגט אז די סדר דארף זיין אזוי ווי רב האי גאון, אז די צוויי והיה׳ס זאלן זיין אינמיטן, זאגט דער רמב״ם, “איך האב געזען תפילין פון…” איך ווייס נישט צו ס׳איז געווען דירעקט, אבער ער זאגט די אנדערע, אז ער האט געהערט פון ערשט האנטיג.
Speaker 2: וואס איז נאכאמאל די לשון? “אמר לי חכם נאמן”.
Speaker 1: אהא. ער פארציילט א מעשה, אז ר׳ משה הדרי, הדרי? דרי? איך ווייס נישט, ר׳ משה דרי, ער פלעגט טון אזוי ווי רב האי, אזוי ווי רבנו תם. ער איז געקומען, ניין, פון ארץ המערב, פון מאראקא, קיין ארץ ישראל, איז געגאנגען אזוי, מ׳האט אים געוויזן דברי הגאונים והקדמונים, האט ער אוועקגעווארפן זיינע תפילין און ער האט געמאכט…
Speaker 2: איך פארשטיי. דאס זענען די ערשטע דרדעים, זעסט? ר׳ משה הדרדעעי.
Speaker 1: ניין, דאס איז אן אנדערע זאך. דרדעים און דרי איז נישט די זעלבע זאך.
Speaker 2: אבער א ראיה ברורה וואס איז די…
Speaker 1: בקיצור, ברענגט ער א ראיה, שוין. דאס איז בקיצור, דער הייליגער רמב״ם האט זיכער געהאלטן אזוי, און אזוי זאגט ער. שולחן ערוך זאגט אזוי, אבער שוין. און דער ראב״ד זאגט פארקערט, און רבנו תם זאגט אנדערש.
למעשה – לייגן ביידע תפילין
אבער אונזער תפילין איז עניוועי א צוזאמשטעל, ווייל מיט שעטנז געץ נעמט מען אן…
Speaker 2: וואס איז נישט מעכב?
Speaker 1: וואס נעמט מען אן?
Speaker 2: מיר מאכן ביידע, און זיי מאכן ביידע, און זיי מאכן אויך די אנדערע וואס איז פון רש״י. יא? איז…
Speaker 1: אז מיר מאכן ביידע וואס?
Speaker 2: איז רבנו תם האט געהאלטן אנדערש. איז אין שולחן ערוך שטייט אז מ׳זאל מאכן, אז דער וואס וויל זיך פירן צו לייגן ביידע. ס׳איז דא אן ערנסטע מחלוקת, און דער רמב״ם זאגט וואס איז מעכב.
Speaker 1: יא, זאגט דער רמב״ם, ווי מיר האבן געלערנט שוין, ווי מ׳מאכט לויט סדר הפרשיות, אזוי ווי ס׳איז פסול, און רבנו תם טייטשט אנדערש. איז דא איז געווען א גרויסע מחלוקת, און ביידע צדדים האבן ערנסטע טענות פאר זייער צד. ס׳איז נישט סתם א מחלוקת. ס׳איז דא די גמרא וואס איז ווי א סתירה וויאזוי מ׳לערנט צוויי ברייתות אין די גמרא, און ס׳איז געווען א מחלוקת וואס רב האי גאון האט געטון, וכו׳ וכו׳. סאו, איז ירא שמים גייט ביידע תפילין טאקע יוצא צו זיין. אזוי זאגט די שולחן ערוך אז מ׳זאל טון.
דיסקוסיע: וואס מיינט “ירא שמים”?
איז ממילא, ס׳איז דא א גרויסע שאלה, וויאזוי ווייסט מען אויב מ׳איז א ירא שמים?
Speaker 2: אה, ס׳איז געווען אין חסיד׳ישע פלעצער וואס מ׳האט געפרעגט די רבי, יא? בין איך שוין גרייט?
Speaker 1: וועל איך דיר ענטפערן, אויב דאס איז דיין קשיא וואס דו קוועטשסט דיך עכט, ביסטו א ירא שמים, וואס דו זאלסט אנטון די תפילין. אויב דו זוכסט א רבי ווערן דאס צו פרעגן…
דער ליובאוויטשער רבי האט איינגעזאגט אזוי, ער האט געזאגט אז היינטיגע צייטן לייגט יעדער איינער די אייגענע תפילין פון די בר מצוה ביידע שוין. ער האט אפילו געזאגט אז בכלל אזוי, אז מ׳טוט אן כוונה, און די כוונה איז שוין נאכגעקומען.
Speaker 2: וואס הייסט אן כוונה?
Speaker 1: וואס מ׳איז אייער פאני, די גאנצע זאך איז א חומרא, ס׳איז א חומרא, זאל מען עס טון. וואס האט עס צו טון מיט ירא שמים? ס׳איז זייער פאני. א מענטש זאל נישט קענען זיין אין א מדריגה רוחנית. ס׳איז א שאלה וויאזוי מ׳טוט עס. א פרומער טוט ביידע, יוצא ידי שניהם. וואס איז די חידוש צו זאגן מ׳זאל טון ביידע? ווייל ס׳איז דאך דא די מצות תפילין איז דאך עפעס אן ענין אז מ׳זאל א גאנצן טאג האבן א געוויסע קמיע וואס דערמאנט די אייבערשטן. א מענטש זאל האבן צוויי סעטס.
Speaker 2: דו זאגסט אז ס׳איז מעכב. אויב ס׳איז מעכב איז מעכב. וואס זאל יעדער איד מחליט זיין צו רמב״ם אדער רש״י?
Speaker 1: אזוי ווי דו האסט געהאלטן די ווילנער גאון, אבער דער שולחן ערוך האט נישט געהאלטן ווי דער ווילנער גאון.
הלכה ד – תפילין של יד
Speaker 1: ס׳איז א קארן הלכות תפילין של יד.
Speaker 2: אה, תפילין של יד אויכעט שרייבט מען…
Speaker 1: אה, די חילוק איז נאר, מ׳שרייבט עס בארבעה דפין באור אחד כספר תורה.
Speaker 2: אה, ווייטער די לשון “כספר תורה” מיינט נישט פשוט אזוי ווי א ספר תורה וואס האט אסאך עמודים, אזוי ווי די אריכות וואס די יריעות פון די תורה זענען, אזוי אויכעט. די זעלבע סדר, אזוי ווי דער רמב״ם מאכט א פיקטשער, קדש והיה כי יביאך.
Speaker 1: וואס האט דער רמב״ם נישט געשריבן?
Speaker 2: וואס האט דער רמב״ם נישט געשריבן? שמע ישראל, והיה אם שמוע.
Speaker 1: זאגט ער, לכתחילה שרייבט מען אלע פיר פרשיות אויף איין שטיקל, אבער אויב מ׳שרייבט אויף פיר שטיקלעך און מ׳צולייגט עס אין איין בית, אויכעט יוצא. איינער צולייגט עס, דו דארפסט אפילו נישט צו קאנעקטן די פיר שטיקלעך קלף. “אורות” מיינט עס דא א קלף.
גלילת הפרשיות – מסופן לתחילתן
וכשהוא גולל הפרשה, ווען ער לייגט צוזאם די פרשיות כדי עס אריינצולייגן אין די… בתים של ראש ובתים של יד, גולל אותן מסופן לתחילתן, ס׳דארף שוין זיין אויפגעמישט צו די אנפאנג, אזוי ווי…
Speaker 2: אה, עד שתמצא כשתפתח הפרשה, תקרא כל שיטה מתחילתה לסופה, זאלסט ליינען יעדע ליין פון אנהייב ביז די ענד.
Speaker 1: ס׳איז אויכעט פאני, ווייל ווייטער, תפילין איז נישט געמאכט צו עפענען און ליינען, אבער מ׳פריטענדט די גאנצע צייט אז מ׳ליינט עס. ס׳איז די סדר וויאזוי מ׳מאכט עס, איז די סדר. מיר זענען אויפגעמישט און אויפגעדרייט, און פארוואס ליינסטו?
Speaker 2: ארום אלבן, סטענד וויי.
Speaker 1: טאקע א פלא, יא.
דיגרעסיע: תפילין אלס קמיע און זכרון
טראכט, וואס איז א קמיע? אסאך מאל א קמיע איז, אזוי אין די מעשיות פון גלות, יא, איז עס א קייטל וואס האט געהאט אינעווייניג די באבע׳ס נאמען מיט שמע ישראל לשם יחוד קודשא בריך הוא. טראכט, קען זיין אז די ארידזשינעל קמיע אזוי ווי ס׳איז דא קמיעות פון מזיקים, איז דא קמיעות פון זכרון. געדענקען איך שטאם פון אידן, געדענקען אז ס׳איז דא א באשעפער אויף דער וועלט.
Speaker 2: אה, אקעי.
Speaker 1: ס׳דארף זיין גרייט טעכניקלי צו קענען עפענען אויב א מענטש טרעפט זיך אין גלות, ער האט נישט קיין שום סייעתא דשמיא אין תורה. וואס האט ער? ער האט די פרשיות, די פיר פרשיות גייט ער אנהייבן די מנהיגות פון יציאת מצרים, און דאס איז דאך די אריגינעל אריגינעל זכרון. איינמאל גייט א איד עס עפענען, זאגסטו.
תפילין אלס א קמיע פון זכרון
Speaker 1: איז עס א קייטל וואס ער האט אינעווייניג די באבע׳ס נאמען מיט שמע ישראל ה׳ אלוקינו ה׳ אחד. סא טראכט, ס׳קען זיין אז די אריגינעל אריגינעל קמיע, די מין קמיע, ס׳איז דא קמיעות פון מזיקים און ס׳איז דא קמיעות פון א זכרון. געדענקען איך שטאם פון אידן, געדענקען אז ס׳איז דא א באשעפער אויף די וועלט. סא דארף זיין גרייט צו קענען עפענען, אויב א מענטש טרעפט זיך אין גלות, ער האט נישט קיין ספר תורה, וואס האט ער? ער האט די פרשיות, די פיר פרשיות, ס׳גייט אים דערמאנען יציאת מצרים, דאס איז דאך די אריגינעל אריגינעל.
איינמאל גייט א איד עס עפענען, זאגסטו? ער גייט צואווארפן.
פאר דעם הייסט עס א קמיע בכלל, ווייל נארמאל גייט א איד נישט וויסן דערפון. ער גייט נישט וויסן וואס ער איז, ער גייט זען איך האב עפעס א זאך אויף מיין קאפ, ווארט, וואס איז דאס? מ׳זעט די צווייטע וועלט מלחמה אין אוישוויץ אז אידן האבן געזאגט אז זיי האבן געמיינט אז ס׳איז א צעטל. ס׳קען זיין אז אויב א צווייטער וואלט געזאגט אנדערש, ער וואלט געזאגט אז ס׳איז דא משובח׳דיגע ספרים, און מ׳גייט עס עפענען, צונעמען, און מ׳גייט עס יעדן טאג ליינען אין דעם, האט נישט אויסגעפעלט, ווייל היינט אידן קענען נישט די פרשיות. אבער טראכט פון אזא סיטואציע, דעמאלטס האט די תפילין האבן אויפגעטון, זיי האבן געדארפט אויפטון, און ער האט עס אויפגעמישט אויף די אנפאנג גרייט אז אויב מ׳דארף עס ליינען.
קמיע אלס סימבאלישע קריאת התורה
מ׳קען זאגן אויך אזוי ווי איך האב געזען איינער איז מסביר, וואס איז א קמיע? א קמיע איז פשט אזוי ווי א תפילה אדער א תורה, וואס אנשטאט דו זאלסט עס ליינען, ליינט ער עס פון זיך אליין. סא ס׳איז כאילו בשעת דו טוסט עס אן, ווערט עס כאילו געליינט. סא ס׳איז אן אנדערע מין קריאת התורה. דא איז דא קריאת התורה פון ליינען קריאת שמע, און דא איז דא אז מ׳לייגט די קריאת שמע אויף דיין קאפ, אבער ס׳דארף זיין געשריבן אויף וואס מ׳קען עס ליינען, פאר דעם דארף מען עס שרייבן געשריבן גויל, קלף, וואס איז די חילוק? ס׳לייגט זיך אויפ׳ן שכל, דארט ליינט זיך עס, דער אייבערשטער ליינט עס, איך לייען עס נישט, ס׳איז א סימבאלישע ליינען. אקעי, וואטעווער. אונז פארשטייען נישט אזא גוטע נושא פון קמיעות, פאר דעם פארשטייען מיר עס נישט.
Speaker 2: ניין, איך זאג, די קמיע איז מער א קמיע פון זכירה, און ס׳שטייט זיך אויך גוט.
Speaker 1: יא, אבער דאס קען זיין, אבער ס׳איז נישט גערעכט אז ס׳איז געמאכט מ׳זאל עפענען, אזויווי יענע מעשה איז פון דעם יונגל וואס מ׳האט געגעבן א קייטל וואס האט אים געמאכט צו בלייבן דארט. אבער די זכרון בשעת דו טוסט עס אן…
ס׳איז א פאספארט פון זיין א קמיע! מ׳עפנט עס נישט סתם אזוי, ווייל ס׳איז זייער טייער, אבער ס׳איז דא א מושג, לאמיר זאגן, ס׳איז דא אזא מין איידיע אז איך לייג דא אריין דיין נאמען און ער ווערט דיין באבע געווען, אויב דאס איז די לעצטע זאך וואס דו גייסט האבן… אקעי, ס׳איז זייער גוט. דאס איז די מצוה בכלל, דאס איז די גדר. כמעט גייט אז דאס איז כאילו מ׳לערנט עס. דאס איז א כאילו, א שפיל. יא.
הלכה יג — מטלית און שער
Speaker 1: שוין, “ומושיבין אותן בפרשיותיהן וכו'”. אקעי, ווייטער. יעצט גייען מיר לערנען וועגן די מטלית וואס מ׳לייגט. די הלכה למשה מסיני איז געווען אז מ׳לייגט אריין די פרשיות אין אזא שמאטעלע, און נאכדעם בינדט מען עס צו מיט א… אהא. אהא. זאגט דער רמב״ם, “ומושיבין אותן בפרשיותיהן וכו׳ ומושיבין במטלית”, מ׳וויקלט עס ארום מיט אזא… מיט א מטלית, מיט א שמאטעלע, א טיכל. און ס׳שטייט נאך אז מ׳פירט זיך צו נייען מיט א קלף, אבער ס׳איז נישט קיין חלק. נאר ס׳זאל זיין עפעס צוגעבינדן. יא. ווייל א מטלית בינדט מען עס צו מיט א שער, מיט א הארעלע, “ואחר כך מכניסין אותה בתין”. מ׳לייגט עס אריין אין די בית, אין די בית של יד.
שער פון בהמה טהורה
“והשער הזה”, זאגט דער רמב״ם, “צריך להיות שער בהמה או חיה טהורה”. ס׳דארף זיין נאר פון טהור׳ע זאכן, אזויווי מיר האבן געלערנט פריער אז אויך ביי קלף איז נאר פון בהמה וחיה טהורה, ווייל “למען תהיה תורת ה׳ בפיך”, זאגט דער רמב״ם דעם טעם. אפילו מנבלות וטרפות שלהם, נישט נאר אז זיי דארפן זיין כשר, זיי דארפן זיין ממין הכשר.
מנהג — שער זנב העגלות
זאגט דער רמב״ם, ס׳איז דא א מנהג, “ונהגו כל העם לכורכן בשער זנב העגלות”. ס׳איז טאקע אן עגל איז א בהמה טהורה, יא, ס׳איז א פרה, א יונגע. די וויידל האט אזא שטארקע האר, זעט אויס. און די ריזען איז אז מ׳זאל געדענקען די חטא העגל, אזוי שטייט דער רבינו מנוח. ס׳איז א זכר לחטא העגל, ווייכן נישט צו טון די חטא העגל.
שוין, ווייטער די נעקסטע קשיא.
Speaker 2: ניין, די גאנצע תפילין איז כאילו ס׳איז דא. ריעלי, תפילין איז כאילו, ווער ס׳קען נישט לערנען, אונז לייגן קריאת שמע מיט תפילין, אבער תפילין איז אינסטעד פון קריאת שמע. אינסטעד פון… דו קענסט זאגן, אינסטעד פון לערנען תורה א גאנצן טאג, איינער וואס ארבעט זאל ער לייגן תפילין, עט ליעסט האט ער א תורה אויפן קאפ. ס׳איז א בכמות פון די תורה, עט ליעסט.
Speaker 1: יא, נאר איך האב געזאגט אז ס׳איז די מענער פון פרה אדומה, נישט פון די… אבער די מענט איז… ניין, ס׳איז אן עגל, נישט א פרה. אן עגל איז נישט די זעלבע זאך ווי א פרה. אן עגל איז א בעיבי פרה, א בעיבי עגל.
הלכה יד — תפירת התפילין בגידין
Speaker 1: אממ, שוין, ווייטער. אה, פאר קיום מצוות עשה, ס׳איז די זכר פון די פרה. תופרין את התפילין.
יא. ווען מ׳בינדט צו די תפילין, ווען מ׳נישט בינדט, מ׳נייט צוזאם, מ׳נייט צוזאם די בתים. אין תופרין אלא בגידין של בהמה או של חיה טהורה. און ווייטער די זעלבע זאך, אפילו מנבלות וטרפות שלהם. ס׳איז דארט נישט גענוג צאר, מ׳דארף א שטערקערע זאך, בגידין של בהמה או של חיה טהורה, ואפילו מנבלות וטרפות שלהם.
וואס זענען גידין?
זאגט דער רמב״ם, וואס טוט מען? דאס איז שוין מער א פראקטישע זאך. ווי זענען די גידין, די דיקע שטארקע גידין? אונטן ביי די עקב פון די בהמה וחיה, לויפט דורך אסאך וועינס, והם לבנים קשים, דאס זענען ווייסע הארטע גידין.
איך בין פריטי שור אז גיד מיינט נישט וועינס, נאר… וואט דו יו קאל איט? טענדאנס. נישט ארטעריס. גיד מיינט נישט וועינס. גיד מיינט מאסלס, אדער נישט מאסלס, די… די… די טענדאנס הייסט עס מיין איך אויף ענגליש. ס׳איז אזא גיד הנשה. גיד הנשה איז נישט קיין וועין. ס׳איז אזא… ס׳איז די זאך וואס קאנעקט די ביין צו די… צו די… צו די פלייש. איך מיין אז ס׳הייסט אויף ענגליש א טענדאן.
Speaker 2: דא איז משמע אז דו זאגסט שיעור גידין. איך ווייס נישט, ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳מיינט ארטעריס אדער וועינס, אבער גידין דא מיינט קיינמאל נישט וועינס. ס׳מיינט ספעציעל אזא… וואו הייסט עס? יא, ס׳איז אזא שטארקע זאך, נו. יא, יא. סחוס? ניין. ערגעץ אין די תורה שטייט עס אויף דעם איז סחוס. איך ווייס נישט. אקעי, קען זיין. אפשר יענס איז נאך א שטיקל דעם. איך בין נישט זיכער וואס איז די טייטש, אבער איך מיין אז דאס איז…
הכנת הגידין
Speaker 1: אקעי. ומרככין אותן באבנים. דער רמב״ם זאגט אונז דא וויאזוי מ׳נעמט די גידין און מ׳מאכט זיי אין אזא סארט חוטים. מרככין אותן באבנים, וקוצצין אותן עד שיעשו כפשתן, ואז טווין אותן ושזרין אותן, ובהן תופרין את התפילין ואת יריעות ספר תורה.
ס׳איז יעצט שוין פראקטיש וויאזוי ער מאכט עס. ווייל ס׳איז הארט, א שטארקע זאך, מאכט מען עס סאפט אביסל אז מ׳זאל עס קענען נוצן צו נייען.
הלכה טו — תפירה ברבוע
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם ווייטער, כשתופרין את התפילין, תופרין אותן… אה, מיר האבן געלערנט אז ס׳מוז זיין בריבוע. די תפירה זאל אויך זיין בריבוע. הלכה למשה מסיני שיהיו בכל צד שלוש תפירות, עד שיהיו הכל שתים עשרה תפירות, בין בשל יד בין בשל ראש. דו זאגסט דא, זעסט די רביעא פון וויאזוי מ׳שניידט איז געווענליך נישט די ממש עגזעקט רביעא אזוי ווי די רביעא איז אין די actual box. פארוואס? ווייל דאס מאכט מען מיט א מאשין.
וואס הייסט “תופרן עושה ברבוע”?
וואס רעדט מען איבערגענוג? הלכה רווחת, ס׳איז נישט קלאר וואס דאס טייטש תופרן עושה ברבוע. דאס דארף מען וויסן. דער רמב״ם זאגט וואס הייסט תופרן עושה ברבוע? מ׳מאכט עס דאך עניוועיס, ווייל דו בייגסט עס אריבער. נאר וויאזוי גייסטו עס מאכן? דו קענסט מאכן איינס אזוי, איינס אזוי. אזוי אזוי מ׳קען עס פארנייען. אה, קען איך מאכן נייען מיט א באקס? ראנדאם נייען, א באנטש סטיטשעס, איך האב עס ארומגענייט. אזוי טוען אונזערע סופרים, אבער איך מיין אז דאס איז עס.
Speaker 2: יא, ס׳איז עס, אבער די הלכה רווחת פון די רמב״ם, ער מיינט צו זאגן אז ס׳איז מנהג, רייט? דער מנהג איז אז מ׳מאכט דריי. נישט קלאר. ס׳שטימט, ווייל… ווייל דאס איז אן even number. וואס זאגט ער דא די number? איך פארשטיי, אבער ס׳איז נישט קיין חיוב. מ׳קען מאכן פיר און פינעף. ער וועט מאכן מער תפירות, יא.
בדיעבד — עשר או ארבע עשרה תפירות
Speaker 1: איי, גוט. “אם עשה תפירות עשר או ארבע עשרה, עושה”. מ׳קען אויך מאכן, אבער ס׳זאל זיין אן even amount. ס׳זאל זיין בתפירה, דאס איז די נקודה. ס׳זאל זיין ברבוע. ס׳זאל נישט זיין אז אויף איין זייט איז איין לאנגע תפירה, און אויף… ס׳דארף אויך זיין באלאנסירט. וויאזוי איז דא עשר או ארבע עשרה? פראקטיש, פראקטיש. אבער ס׳זאל נישט זיין אז ס׳איז מעכב. איינער וויל דוקא מאכן…
תפירות יחיד — גאנצע לופּס
“יחידא תפירות יחיד של אדם תופר ומסתיר ריחוץ”. וואס דאס טייטש, ווייס איך נישט. “יחידא תפירות יחיד של אדם תופר”, איך פארשטיי. איך מיין אז ער מיינט ווען מ׳נייט, יעדע סטיטש זאל גיין פון גאנצן. אמאל מאכט מען אזא זיג-זעג, ארויף און אראפ. ווען דו קוקסט אויף די תפילין, ס׳איז נישט קיין זיג-זעג. דו גייסט אריין, דו גייסט ארויס, דו גייסט אריין, דו גייסט ארויס. דו מאכסט נישט ארויף און אראפ א זיג-זעג. דו מאכסט א גאנצע לופ אויף יעדע. אזוי זאגט ער דא, ס׳זאל זיין אויף יעדע ס׳זאל זיין שטארקער לכאורה.
הלכה טז — חריץ בתפילין של ראש
Speaker 1: יא. נאך א הלכה, “וצריך שיגיע החריץ”. איך האב געלערנט אז ביי תפילין של ראש מאכט מען אזא חריץ. “וצריך שיגיע החריץ”, די קריץ של תפילין של ראש, זאל אנקומען “עד מקום התפר”. ס׳זאל נישט זיין, נישט פשט אז ס׳זאל זיין אזא פיר. ס׳זאל אויסקוקן ווי א גאנצע צוגעמאכטע באקסל, און מ׳זאל זען אז ס׳איז דא דא חריצים פון עקסטערע בתים. קודם רעדט ער איבער וואס איז אמת׳דיג. איינער וואלט געקענט מאכן אזוי ווי, ס׳ווערט נאר פיר פון אויבן, פון אונטן איז איין גרויסע. ניין, ס׳זאל זיין פיר פון אונטן.
לכתחילה vs. בדיעבד
“ומבחוץ יהא חריץ ניכר כדי שיהא רשום ניכר לכל, אף בלא שום חריץ מגולה מכאן ומכאן, אפילו הכי כשרות”. אבער די עור מוז נישט זיין. דאס אז ס׳דארף זיין די חריץ ביז מקום התפר, דאס איז נאר לכתחילה. “ואם אין חריץ ניכר, פסולות”. ס׳מוז זיין ניכר אז ס׳איז פיר שטיקלעך.
מנהג — גיד דורך די חריצים
און ממילא וואס טוט מען? איז דא איינער, “ויעביר בתוך כל חריץ וחריץ חוט של עור או חוט של משיחה להעביר בין בית לבית”. מ׳נייט ארום אז מ׳זאל אנזען. מ׳לייגט אריין, מ׳לייגט אדורך א שטריק. און די מנהג איז, “והמנהג פשוט להעביר גיד מגידי הצבי בכל חריץ משלשתן”, אין יעדע איינס פון די דריי חריצים. די מנהג איז אז מ׳לייגט אריין נישט סתם א חוט או משיחה, נאר מ׳לייגט אריין עקשולי די גיד, די זעלבע מין וואס מ׳נוצט צו פארנייען די גאנצע תפילין. איך מיין אז בשעת מ׳פארנייט עס לייגט מען עס דעמאלטס. בשעת מ׳פארנייט עס גיבט מען א לייג אדורך דארט, כדי אז וואס? ס׳זאל זיין א העכער הבדל בין בית לבית. ס׳איז וויכטיג אז מ׳זאל זען אז ס׳איז פיר שטיקלעך, פיר בתים, פיר אהא.
הלכה יז — רצועות
Speaker 1: יא. זאגט דער רמב״ם, “עד כאן הלכות התפילין”. וויאזוי מאכט מען די רצועות? זאגט דער רמב״ם, “כיצד עושין הרצועות? לוקחין רצועה של עור”. ווי ברייט דארף עס זיין? “רחבה כרוחב שעורה”, די לענג פון א… די ברייטע זייט פון די שעורה.
אורך הרצועות
“וארכה”, ווי לאנג דארף עס זיין? “רצועה של ראש כדי שתקיף את הראש ויקשור ממנה קשר, ויצאו שתי הרצועות מכאן ומכאן עד שיגיעו לטבור או למעלה ממנו מעט”. נאך די הארץ, זאל אונז צודעקן אין טלית א האלב פון זיין… ווי לאנג איז דער רצועה של יד? “ואף רצועה של יד כדי שתקיף את הזרוע”, עס זאל ארומנעמען די הענטער וואס מען לייגט פילן, און וויאזוי שוין מעניק, און זאל קענען ביי הכשר, און זאל קענען ארויס… צומסך איז די שטייער רצועה.
שיעור רצועה של יד
Speaker 1:
ווי לאנג איז די רצועה של יד?
דברי הרמב״ם: “די רצועה של יד כדי שתקיף את זרועו, אז מ׳זאל קענען ארומנעמען די הענט אויף וואס מ׳לייגט תפילין, ויקשור ממנה קשר, און מ׳זאל קענען מאכן א קשר, ותמשוך רצועה אחת עד אצבעו האמצעית.”
ער זאגט נישט מ׳מאכט עקסטערע כריכות אויף די הענט, עקסטערע קשירות אויף די הענט, נאר מ׳זאל קענען גיין ביז… ער רעדט דא וועגן די שיעור, די מינימום ווי לאנג ס׳דארף זיין. יא.
“ויכרוך ממנה על אצבעו שלש כריכות ויקשור.”
ס׳דארף זיין אזוי לאנג אז מ׳זאל קענען ארומדרייען דא איינמאל אויבן ביי די זרוע, און נאך דריי מאל אויף די פינגער, און נאכדעם מאכן א קשירה. אבער ס׳קען נאך זיין לענגער פון דעם.
“היו הרצועות ארוכות, יוסיף על הכריכות ועל הקשירות.”
ס׳איז א שיעור, ס׳איז נישט קיין מעקסימום. רייט. אקעי.
—
קשר של ראש
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם ווייטער:
“מכניס הרצועה של ראש בטבור שלה” — די טבור, די פלאץ אין די בעק פון די תפילין וואו מ׳לייגט דורך די רצועה, לייגט מען אריין — “ומקיף כמידת ראשו” — די רצועה נעמט ארום די קאפ — “וקושר…”
נאכאמאל, ער רעדט יעצט וויאזוי ער מאכט די קשר. ער לייגט א שטיקל בערך אזוי גרויס ווי מידת ראשו, און נאכדעם קושר קשר וכו׳.
—
“קשר זה צריך כל אדם ללמדו”
Speaker 1:
זאגט דער רמב״ם: “קשר זה צריך כל אדם ללמדו.”
ער זאגט, איך האב דיר דא אסאך מסביר געווען וויאזוי מ׳נעמט א שטיקל הויט, אלעס, אבער וויאזוי זאל איך דיר דא מסביר זיין וויאזוי מ׳מאכט די קשר? רב איד, אלעס האט א שיעור, דו קענסט נישט קיין נאר ווערן אין מיין ספר. דו האסט שוין געלערנט אלע שיעורים פון ספר המדע ביז וואו מ׳האלט יעצט, דו ביסט א תלמיד חכם, פיגער עס אויס.
נאר ער מיינט צו זאגן, ס׳איז דא א הלכה אז א תלמיד חכם, שטייט אין די גמרא, ער דארף עס עקטשועלי זען אויף אן אנדערע תפילין, ער דארף עס זען אויף איינעם׳ס תפילין, ער דארף עס לערנען. ס׳איז דא א הלכה, ער זאגט דא צוויי אנדערע זאכן. ס׳איז דא א דין אז א תלמיד חכם דארף וויסן וויאזוי צו מאכן א קשר על תפילין. וואס איז א תלמיד חכם? א תלמיד חכם איז איינער וואס קען תורה. וואטעווער א תלמיד חכם איז, ער דארף וויסן וויאזוי צו מאכן א קשר. אבער חוץ דעם וואס ער דארף וויסן אלע הלכות, דארף ער אויך וויסן וויאזוי צו מאכן א קשר של תפילין. ס׳איז דא א גמרא אז א תלמיד חכם דארף וויסן אפאר זאכן, חוץ פון דעם וואס ער דארף קענען לערנען, דארף ער אויך וויסן…
Speaker 2:
קשר של תפילין?
Speaker 1:
יא, קשר של תפילין. דאס איז די הלכה וואס די גמרא האט געזאגט אז א תלמיד חכם דארף וויסן. “אמר רבי אבין אמר רב, ג׳ דברים צריך תלמיד חכם ללמוד, כתב שחיטה ומילה, ואף קשר של תפילין וברכת חתנים וציצית.”
Speaker 2:
וואו!
דיסקוסיע: פארוואס דארף א תלמיד חכם וויסן קשר של תפילין?
Speaker 1:
די אינטערעסאנטע זאך איז אז די רמ״א ברענגט נישט געהעריג די אלע אנדערע זאכן. ס׳איז דא וואס זאגן אז די רמ״א אפשר ברענגט עס יא משמע. די ווארט איז, א תלמיד חכם פשוט, ס׳קומט אן שאלה, איינער האט אים געבעטן, “פיקס מיר מיין תפילין,” און ער זאגט, “איך האב נישט קיין אהנונג וויאזוי מ׳מאכט תפילין.” “אה, אויך מיר א תלמיד חכם וואס דו ביסט, דו ווייסט אפילו נישט וויאזוי צו מאכן תפילין.” א גמרא׳דיגע תלמיד חכם דארף זיין א חכם, נישט קיין תפילין מאכער. ס׳איז דאך א חידוש אז א תלמיד חכם דארף עס וויסן.
Speaker 2:
איך מיין אזוי, די ערשטע קשר של תפילין האט משה רבינו געזען, און דער תלמיד חכם איז אייביג דער וואס געבט איבער די תורה פון משה, תלמיד חכם.
Speaker 1:
אפשר. זייער גוט. אבער יעצט זאגט די רמ״א נאך א זאך, אז איך האב דיר ביז יעצט געזאגט אלעס פונקטליך וויאזוי מ׳מאכט עס, אבער די ציור קען איך נישט מאכן בכתב.
Speaker 2:
אפשר איז דאס די ציור צו וואס ער האט געזאגט, “אלא צריך תלמיד חכם ללמוד”? אפשר מיינט ער צו זאגן…
Speaker 1:
אפשר איז דאס וואס די גמרא מיינט צו זאגן אויך, אז א תלמיד חכם איז דער וואס קען אלע געשריבענע זאכן, אבער מ׳קען נישט שרייבן פונקטליך וויאזוי מ׳מאכט א קשר, אויף דעם דארפסטו עס לערנען אויף אן אנדערע וועג.
Speaker 2:
יא, אבער ס׳איז נישט קלאר, ווייל די גמרא האט כתב, שחיטה, און מילה, ס׳איז נישט קיין מצוות, ס׳איז נישט קיין חובות. ער מיינט פראקטיש. די גמרא, די זאכן וואס א תלמיד חכם דארף וויסן, איז פראקטישע זאכן.
Speaker 1:
דאס איז אויך א פראקטישע זאך. מ׳זאל זיין א צורת ד׳.
Speaker 2:
ברכת חתנים און ציצית?
Speaker 1:
יא, אבער ציצית מיינט עס וויאזוי מ׳שטריקט ציצית.
Speaker 2:
ברכת חתנים איז די נוסח.
Speaker 1:
די נוסח פון סידור קידושין, שבע ברכות.
Speaker 2:
די נוסח פון די ברכות. יא, אבער דו קומסט צו א חתונה און דו ווייסט נישט צו מאכן די ברכות, איז דאך א בושה.
Speaker 1:
אבער אפשר מיינט עס מער די הלכות ארום עס.
Speaker 2:
ניין, ס׳מיינט לכאורה דעם. ער מאכט יא. היינט קען מען יא מאכן א פיקטשער. איך מיין די רמ״א האט פשוט נישט געוואוסט וויאזוי צו מאכן א פיקטשער.
Speaker 1:
מ׳קען מאכן א פיקטשער פון די קשר של תפילין. איך מיין ס׳איז נישט אוממעגליך.
Speaker 2:
ווייסטו וואס, יעדער איינער וואס מאלט עס זאל עס איבערמאכן עקיורעט.
Speaker 1:
קען. מ׳דארף שרייבן אינסטרוקציעס. היינטיגע סידורים, אסאך איז דא אינסטרוקציעס. דו קענסט עס נאך מאכן אז ס׳זאל אויסקוקן ריכטיג.
Speaker 2:
די רמ״א האט נישט געוואוסט וויאזוי דאס צו טון דעמאלטס.
Speaker 1:
יא, סארי, ווייל די רמ״א איז אויך בשר ודם. און ס׳קען זיין אפשר אין זיין צייט איז נישט געווען קיין טעכניק פון פיקטשערס, אזוי גייט עס. וואטעווער. אבער היינטיגע צייטן, דא איז דא א פיקטשער אויף די זייט, קענסטו זען. זייער גוט. דער רמב״ם איז אזוי פערפעקט אז א גאנצע צייט דארף מען אונז טרעפן רמזים אז ער איז נישט קיין בשר ודם. ביי אנדערע ספרים פעלט נישט אויס איך זאל עס אנרופן יעדע פאר מינוט. זאגט דער רמב״ם, ווארט א מינוט.
אקעי, עניוועיס, ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל דער רמב״ם איז… דו זעסט די לימיטעישאן וואס דער רמב״ם שרייבט אין דעם פרק. ער וויל עס זאגן, ער לאזט עס, נאכדעם זאגט ער “אך”, גיי פרעג, גיי קוק וויאזוי ס׳זעט אויס. ווייל דארט האט מען עס נישט געמאכט די ציור פון די פיר זאכן וואס ער האט געשריבן. איך ווייס נישט וויאזוי ס׳האט אויסגעזען די פיקטשערס וואס ער האט געזען.
—
קשר של יד כמין יו״ד, קשר של ראש כמין דל״ת
Speaker 1:
אקעי. “וחיים בשל יד קושר קשר כמין יוד” — “כמין יוד”, עס זעט אויס ווי א יוד. אז די של ראש איז א דל״ת, און די של יד איז א יוד.
“כדי שתהיה הרצועה של יד עולה ויורדת בתוך הקשר כדי שירחיב ויקצר בה עד שירצה לקשור על ידו.”
דאס הייסט, די של ראש… ער מאכט נאך א לופּ דארף מען מאכן. איך בין נישט זיכער וואס דער רמב״ם מיינט אז מ׳דארף מאכן א לופּ. ס׳קען זיין אז ער מיינט אז מ׳זאל מאכן די קשר לוס אז ס׳זאל קענען ארויפגיין. איך בין נישט זיכער וואס ער מיינט.
די פוינט איז, אז אין די של ראש מאכט מען נאר איין מאל א קשירה מיט דעם ראש און ס׳גייט אזוי ארויף. אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט, “וליהוי תפילין על ראשך”, “שליקשר על הראש”. מה שאין כן אויף די יד דארף מען יעדן טאג צובונדן, ווי מ׳בינדט עס צו יעדן טאג. זאגט דער רמב״ם, מ׳זאל לאזן די קשר אביסל לוס, און מ׳לאזט די קשר עולה ויורדת זיין, און נאכדעם גיבט מען עס א בונד צו יעדן טאג.
פון דא איז דא א שטיקל ראיה קעגן די וואס פירן זיך אז מ׳דארף זיך שערן די פיר מאל א יאר, ווייל דעמאלט דארף מען רוקן די קשר פון די תפילין. אויב מ׳שערט זיך יעדע שטיק צייט, איז עס נישט אזוי עגזעקט.
—
קאליר פון רצועות
Speaker 1:
אקעי, איך פאר. מ׳דארף אנהייבן. רצועות של תפילין. אה, ס׳איז שוין דריי אזייגער. וואס זאל מען טון? ענדיגן? איך קען נישט ענדיגן אין פיר מינוט די גאנצע זאך. האסט א שיעור יעצט אדער סאמטינג?
סאו יעצט דארף מען לערנען וואס מ׳מאכט די רצועות, רייט? ביז יעצט איז געווען די הלכות פון די בתים. מיר האבן שוין געלערנט וועגן די רצועות, מיר האבן שוין געלערנט וועגן די קשר פון די רצועות. די קאליר פון די רצועות האבן מיר געלערנט אז ס׳איז אויך הלכה למשה מסיני, יא? וואס האבן מיר געלערנט פריער?
דברי הרמב״ם: “רצועות של תפילין, בין של ראש בין של יד, ביידע, פניהם החיצונים שחורים.”
די אויסייד, וואס הייסט אויסייד? דאס הייסט, אויסייד, און אויך לגבי די סדר פון תפילין האט מען געזאגט אז ס׳איז די עיקר די דרויסן, וויאזוי דער מענטש אנטקעגן איבער זעט דאס. אה, תפילין איז ווייל אנדערע מענטשן זאלן מיר… איך וויל נישט פאררעדן אין דרויסן. ס׳איז זייער אינטערעסאנט. און די דעה זאגט מען אונז אז ס׳איז כנגד הלב, ס׳איז זייער שטארק פאר פנימיות. וויל מען זען אז ס׳איז אויך די חיצוניות צו ווייזן. דו טוסט עס נישט, דו טוסט עס בעיקר פאר די חיצוניות. דער רמב״ם רעכנט נישט די טעם פון כנגד הלב מיט זאכן. ער רעכנט נישט דעם טעם מיט די אנדערע זאכן.
אקעי, און אין דרויסן מאכט מען שחורות, וזו הלכה למשה מסיני. הלכה למשה מסיני שטייט, רצועות שחורות הלכה למשה מסיני, מיינט צו זאגן די חיצוניות פון די רצועות.
“אבל אחורי הרצועה” — ס׳איז עולם רב שלמה אייגער, ווייל זיי זענען נישט עקספאוזד — “אם היו ירוקות או לבנות” — אויב זיי זענען גרין אדער ווייס — “איז אויך כשרות. אבל אדומות לא יעשה” — פארוואס? מען וועט עס אבער נישט מאכן — “שמא תהפך הרצועה וגנאי הוא לו.”
אדומות איז גנאי. וואס איז א פרייליכע קאליר? וואס איז די ענין פון אדום איז שלעכט? אדום, אש אדום, ער ברענגט אז רש״י זאגט אז מען וועט מיינען אז ער איז געווען א נידה און ער איז געווארן בלוטיג. איי פארשטיי איך. אנדערע זאגן, ברענגט ער דארט אן טעם. דער מגיד משנה זאגט דארט אן פשט אז ס׳איז אזא נישט קיין צניעות׳דיגע קאליר. אדער אז די כמרים, די גלחים, גייען אזוי.
איך בין יעצט געווען מיטגעהאלטן עפעס א שטיקל, איינער האט געהאט תפילין וואס איז א ביסל ברוינליש, און מענטשן האבן אים אזוי געזאגט אז ס׳איז לכאורה נישט כשר. אבער מ׳דארף וויסן צו ווען דער רמב״ם זאגט שחורות, מיינט ער אז ס׳מוז זיין עקזעקטלי אונזער קאליר שווארץ, אדער א שווארץ וואס איז געווארן אפגעוועלקט? דאס ווייס איך נישט. אבער ווען דער רמב״ם רעדט נישט פון שווארץ, זאגט ער ירוקות או לבנות או אדומות, ער רעדט נישט פון ווייניגער שווארץ. אויך איז אינטערעסאנט, ווייל ס׳איז דא פלעצער וואס ס׳שטייט… וואס קען זיין דא פלעצער וואס מ׳זעט אז שחור קען מיינען בלוי אדער… יא, איך געדענק, דער רמב״ם זאגט אז די תכלת איז שחור, און ער מיינט צו זאגן בלוי. נוטה לשחור, ניין, ער זאגט נישט נוטה לשחור. אבער איך געדענק ס׳איז דא אזא שמועס אז ער רופט עס שחור. סאו איך ווייס נישט.
—
“ולא יהיו אחורי הרצועה אלא כעין הקציצה”
Speaker 1:
אקעי, “ונוי לתפילין…” אה, “ולא יהיו…” נאך א זאך. אבער וואס יא? “ולא יהיו אחורי הרצועה לעולם אלא כעין הקציצה.”
די בעק פון די רצועה מוז נישט זיין שווארץ, ווי מ׳האט געשמועסט, אבער ס׳זאל יא זיין כעין הקציצה. זאל זיין פון די זעלבע קאליר ווי די קציצה. די קציצה איז וואס? די אונטן פון די… קציצה מיינט ער צו זאגן די תפילין. קציצה הייסט דאך די שטיקל לכאורה, ווייל די שטאף איז שווארץ.
אבער דא, דאס איז דאך לכאורה די נושא פון דא, עס איז שיינקייט. דאס איז נישט די הלכה למשה מסיני. שיין איז אז די גאנצע זאך איז שווארץ. אינטערעסאנט, איך גיי תפילין טאקע וואס… ביי די רמב״ם, עס איז דא סופרים וואס פארקויפן תפילין וואס איז געפעינט שווארץ ביידע זייטן. אבער די וועלט איז נישט מקפיד אויף דעם. היינט איז רוב זייער אסאך געקומען אזוי שוין, יא. אבער די וועלט… ניין, עס פלעגט זיין די בעק איז געווען א קארנער פון די קציצה, אזוי ווי אונטן פון די תפילין. אבער עס ווערט אז דער רמב״ם זאגט אז דאס איז נישט איינגעפירט נאכנישט פאר די סופרים צו פעינטן פון די… די גוט איז ערשט שווער ווייל מיר דארפן אז עס ווערט פארשווארצט, נאר רבי עס איז טאטש די גראפן. יא. די רצועות ווערט דאך פארשווארצט. הייסט נישט. עניוועיס…
—
פון וואסערע עור מאכט מען רצועות
Speaker 1:
שוין, יעצט, פון וואסערע הויט קען מען עס מאכן? פון וואסערע א אור? איז עס בעצם די זעלבע הלכה ווי מ׳האט געלערנט ביז יעצט. יא?
דברי הרמב״ם: “העור שעושין בו תפילין, שאותן מעניין יערציית” — איז פון די זעלבע מין אור — “עור בהמה וחיה הטהורים” — אור בהמה וחיה אויף תורה, וואס זאל זיין פון מין תורה — “ואפילו נבילות וטריפות שלהם.”
אפילו נבילות וטריפות שלהם, וואס איז נישט כשר, אבער די מין איז תא, די עיקר און די מין. מיינט. מיינט. גוט. אייוויל… ואום, סארי. ס׳זעט אויס אז די עשר פון נבילות וטריפות זענען נישט פון די זעלבע מין ווי תומן תהרה. ס׳זעט אויס אז דער נבילות וטריפות איז נישט קיין שלעכטע בעל חיה׳ס, אדער עפעס איז געשען צו אים, צויפאסט אזוי… מ׳טאר עסט נישט עסן, אבער זיין אור האט נאכטן געלונג מיט עס. עסן זיין פלייש טאר מען נישט, אבער זיין אור איז כשר, כאילו. אז נבילות וטריפות עס באקומט די קעטעגארי פון א בהמה טמאה, כאילו, ס׳איז דא איין מין קעטעגארי וואס הייסט זאכן וואס מ׳טאר נישט עסן, אבער מ׳זעט נישט אזוי, ס׳איז א גדר פאר זיך.
עור עסט מען דאך נישט, ס׳איז נישט אפילו אכילה, פארשטייסט וואס איך זאג? מ׳קען עס נאך מאכן א היתר, אבער תפילין איז פארשטייסט וואס איך זאג? ס׳איז כשר.
עור פון נבילה וטרפה לגבי תפילין
דאס הייסט אז די נבילה וטרפה ווערט נישט קיין שלעכטע בהמה חיה אז עס איז עפעס געשען צו אים, ס׳איז פשוט אזוי ווי… מ׳טאר עס נישט עסן, אבער זיין עור איז נאך “nothing wrong with it”. עסן זיין פלייש טאר מען נישט, אבער זיין עור איז כשר כביכול.
אז נבילה וטרפה באקומט די קאטעגאריע פון א בהמה טמאה. כביכול האסטו איין מין קאטעגאריע וואס הייסט זאכן וואס מ׳טאר נישט עסן. אבער מ׳זעט נישט אזוי, ס׳איז א גדר פאר זיך. אדער עסן מיר דאך נישט, ס׳איז נישט אפילו אסור כביכול, פארשטייסטו דאך אזוי? מ׳קען עס נאר מאכן א הויט, אבער תפילין איז עס פשוט אז ס׳איז כשר כביכול. קען זיין די איסור צו עסן, ס׳ווערט נישט א טמאה בהמה. טמאה בהמה איז נאר שייך אז די גאנצע מין בהמה איז טמא.
אקעי. יעצט… נישט קיין חילוק, אפילו לגבי דיעות ורחיצות, אמת, ס׳איז דאך דא טומאת נבילה, אבער ס׳איז דאך א בהמה טהורה. אהם, ס׳איז טמא, טמא מיינט לאכילה בעיקר, אבער ס׳איז א מין טמא.
עיבוד לשמה ביי רצועות און בתים
זאגט ער ווייטער, והאור הרצועות צריך עיבוד לשמה. דא האסטו פארגעסן די נתנו עורות טמאים, עושה כיפה לתפילין מזהב, ווייל ער האט בכלל נישט גענוצט עור, ער האט גענוצט א מעטאל, ער האט געלייגט זהב. ס׳איז די הלכה איז אז ס׳דארף זיין פון עור בהמה טהורה דווקא.
זאגט ער ווייטער, והאור הרצועות צריך עיבוד לשמה. די עור הרצועות דארף מען עיבוד לשמה. ווען מ׳ארבעט אויס די עור דארף זיין לשמה, אזוי ווי די בתים. פארקערט, דער רמב״ם זאגט נישט. ניין, די בתים דארף נישט עיבוד לשמה, זיי האבן געלערנט לשמה ביי די פארמעט, סארי, ביי די פארמעט וואס מ׳שרייבט אויף דעם.
אבל עור שמחפין בו, דהיינו די ארמא וואס מ׳דעקט צו די בתים, דהיינו די בתים, יא? דאס וואס דעקט צו די פרשיות, די קליינע נרתיק פון די פרשיות, אינו צריך עיבוד כלל, ואפילו אם עשוי ממצה, איז כשר. וואס איז עשוי ממצה? אה, איך האב געמיינט אז ס׳איז נאך די חמץ פון מצה ביי… בכלל נישט עיבוד, ביי… ווי הייסט עס? ביי ביי די בתים. זעט דאס אויס אז אויב די עור איז דא מצה און חמץ. וואס הייסט חמץ? מעובד. די אפוזיט פון מעובד הייסט מצה. זעט מען אז מצה איז בטייטש “דלא מליח ודלא קמיח ודלא אפיץ” שטייט אין די גמרא. בכלל נישט אויסגעארבעט. ס׳איז צו רוי. אזויווי מצה, ס׳איז א רויע שטיקל דעג.
איז דאס א קשיא, די רמב״ן האט די קשיא. און נישט נאר דאס, נאר ס׳איז דאך געווען פלעצער וואו מ׳האט זיך דאך יא געפירט, “במקומות שנהגו לחפות אותן בעור מצה”. ס׳קען זיין אז עור מצה מיינט א הארטע הויט, אזויווי אונזער מצה איז הארט? ניין, ס׳מיינט נישט אויסגעארבעט. ניין, ניין, ניין, ס׳מיינט נישט אויסגעארבעט, ס׳מיינט לאפוקי מעובד. ס׳קען זיין אז די ארץ ארץ… די רמב״ן זאגט אז די מנהג איז יא, אונזער זאל זיין מעובד. די רמב״ן זאגט אזוי. די שולחן ערוך פסק׳נט אז מ׳דארף יא מעבד זיין די ארבעה בתים. זיי זאגן אז די אנדערע ראשונים דינגען זיך, אבער די רמב״ן זאגט אז מ׳דארף נישט. עבודה, עבודה לשמה פאר די בתים. אויב מ׳דארף עבודה לשמה, כל שכן אז מ׳דארף עבודה, יא?
ווער קען מאכן תפילין — עשייתן ככתיבתן
יעצט גייען מיר לערנען ווער ס׳קען עס מאכן. פונקט אזויווי די שרייבן די תפילין דארף א יוד וואס איז א פרומער יוד, יא, איינער וואס איז נישט קיין מומר, נישט קיין מינות, שרייבן די זעלבע זאך תפילין. עשיית התפילין, “אלה ישראל”, נאר א יוד. “עשייתן ככתיבתן”. די מאכן די תפילין, דאס הייסט די בתים פון די תפילין, האט די זעלבע הלכות ווי די כתיבת התפילין.
דא זאגט די רמב״ן פארוואס, מפני “שי״ן שעושין בארכן ומשמרין”. מיר האבן פריער געלערנט אז מ׳מאכט א שי״ן אין די עור. גראדע דא זעט מען אז ס׳איז נישט נאר א פיטשעווקע פאר שיינקייט, ס׳איז א דוקא אז… איך הער. ס׳האט דין כתיבה. ס׳האט דין כתיבה. ס׳איז אן אינטערעסאנטע תורה פון די רמב״ן.
מאר רבנו תם דארף עס א יוד טון. יא, ס׳איז אביסל שווער, אבער אזוי, פארוואס דארף א יוד מאכן די שי״ן און די רעסט… ס׳קען זיין אז די רמב״ן זאגט א פשוט׳ע פאקט, אז די גוי ווייסט נישט וויאזוי צו מאכן א שי״ן. דו קענסט אים זאגן צו מאכן א בית, מאכן אויף דעם א שי״ן דארף שוין האבן א יוד, ס׳איז שוין שווערער. אה, לויט ווי די רמב״ן האט פארשטאנען אז עבודה לשמה דארף מען האבן, האט אין זין צו מאכן גוט. יא, מ׳טוט נישט קיין איד וועט קרבנות אריינלייגן אין די קאפ. ס׳מאכט סענס ווייל איינער… יא, ס׳מאכט סענס. אויפן דא קען מען נישט דווקא לערנען אז דער רמב״ם האלט דארף זיין… אן דארף זיין ווילסט א דינק סיבות, עס איז נישט קיין חילוקס און זיין וואס היינט אינדערענט פון די טען, כאילו… יא, אבער אלע מפרשן פרעגן אויף דעם, אויף דער רמב״ם, אזוי פארשטייער נישט.
ניין, איך קען נישט קען ווייטן זיין אז דער יישין וואס אונז האבן נעכטן געלערנט, איז בסך הכל א תכשיד אזא. אבער דער תכשיד דער תליסט איז א שין, עס וויילן צום מוסלימים נישט היינער אז עס איז דאס געשריבן געווארן דורך א בר חייו, נאר די ווארט איז, דער רמב״ם זאגט אז היינט טוט מיך… איז דא אנדערע סיבות פארוואס א גוי טוט עס נישט, ער האט איך געפרעגט וויינגען א הלכה צו א גוי קען, ער זאגט ער, מ׳דארף זיך ער ער ועדיגער שרייבן א שין, און גוים שרייבן איך נישט קיין שין. ס׳קומען פון דער גמרא דער זאך, וויבאלד שטייט דער שין, שאלה איז, אויב אזוי וואס מ׳טפילן של יד, און וואס מ׳טפילן של יד, וואס מ׳טארף די אנדערע זאכן? אקעי, נישט נאר דער שין, און חופה. וויידער דעם, ס׳תלף דאסקא גוי, וואס מ׳געלערנט פריער, א קטן, א א אישה, א עובד, א עמיעין, וכו׳ ער האט געקענט לערנען וועגן די קידושת החלקה התפילין די קידושת החלקה התפילין, יא.
תפילין של ראש און תפילין של יד — קדושה חילוקים
ס׳זאגט דער רמביי, מיט תפילין של ראש, איין עושן עושן של יד, מיט תפילין של ראש איז חשוב׳ער, איז א מער עיקר מצות תפילין, מילא מיט מער עיקר, אפשר שטייט עס פריער אין פסוק, און גוייל עושן על יד חדות בארענען, נא, פארקערט, פאסט קעשטייט עס נאכדעם. פארוואס איז עס פילין של ראש חשוב? ווען וועלכט מען עס זעהן? ווייל עס האט פיר פרשיס עקסטער! כיצור, מ׳קען עס נישט דאונגרעידן, איך מאכן מורידים בקודש און עס מאכן אויף השאל יד? וואס עס זאלט יא, מעג מען מיר מאכן, כעודו ואיך עס זאל אדמינדישט ווידער מ׳קען?, אה, האסט וויאכן חפיר צו שטיקלעך, קענדערש. איך ווייס פפסט אזוי, וויאזוי מ׳קען עס טהן פראקטיש, ווייס איך נישט. אבער צו ברעכן די שטיקלעך אינמיטן און מאכן פון אים איין גרויסע דאך, דער שלעף זעט מיר דער כאנשט. לאות, אפילו דער פסוק “לאות” – “וראו” איז א דרשה, אבער דאס ווארט “לאות” איז טייטש וואס מ׳קען זען, א סיין, א פאן.
אקעי. אבער פארקערט יא, אפילו…
אין רשות של תפילין של ראש אין נותן לתפילין של יד.
ניין, גוט. זאגט דער רמב״ם, “מותר ברם וירם שלעולם שיהיו תפילין שבראשו עליו כל היום, ובלבד שלא יסיח דעתו מהם, ואינו רשאי להניחן על ידו”. פארוואס? ווייל די חשיבות איז נישט אין די חפץ, דאס שטימט מיט וואס דו האסט געזאגט. די חשיבות איז טאקע מיט׳ן עס גיין, מיט׳ן עס אנטון.
תולה להם עור אחד מלמעלה — וויאזוי מאכט מען פיר בתים צו איינס
אה, דער קצות החושן… אה, פרעגט ער א מורא׳דיגע קשיא, וויאזוי מאכט מען אז פיר בתים זאל ווערן איינס? תולה להם עור אחד מלמעלה. וואס איז די טייטש “תולה”? רבינו תם זאגט “תולה” מיינט ער שפילט זיך ארום אלס… תולה מיינט א לאטע, אזוי ווי מלשון “לטלאי”, ניין, “טלאי” זאגט מען? תולה, ער מאכט א… ער פלאטעוועט עס, ער גייט ארויס נאך א שטיקל עור צו דעקן די… ער דעקט צו די פיר שטיקלעך מיט נאך א שטיקל. איז לכאורה די טייטש…
אקעי, די קשר של יהודא, יא, דאס מיינט קשר של יד, וואס דו האסט געזאגט. די פוינט איז, אזוי ווערט עס א תפילין של יד.
תפילין שנפסקה תפירתן — צעריסענע תפירות
אקעי. תפילין שנפסקה תפירתן. נו, וואס איז געשען אויב ס׳ווערט אביסל צוריסן די תפילין, די תפירה פון די תפילין? יא?
אהם, “תפילין שנפסקה תפירתן”, ס׳האט זיך צוריסן, ס׳האט זיך געעפנט אביסל. יא, אין מנחות שטייט, “תפירה שנתרחקה, אם נפסקו שלוש תפירות, אפילו אינן של קיימא, הרי אלו פסולות”.
ניין, גוט. פארוואס איז עס פסול? ווייל ס׳האט זיך צוריסן, ס׳איז א… תפירה איז איינע פון די הלכות, ס׳דארף זיין… תופרן בגידן, יא. פון? תופרן בגידן, די הלכה למשה מסיני, אזוי ווי מ׳לערנט אנהייב פרק. יא.
חילוק צווישן ישנות און חדשות
אקעי, אבער זאגט די גמרא, אבא, זאגט דער רמב״ם, “מותר ברם וירם”… וואס איז די טייטש “ישנות”? אלטע תפילין, און אונז האט זיך שוין צוריסן. דעמאלטס איז שוין נישט געווען קיין גוטע קוואליטי תפילין. אבל חדשות…
אויב איז מאנשי בני טבלא קיימת, “טבלא” מיינט די בעק שטיקל, דאס וואס ער האט פריער גערופן “קציצה”. לכאורה, די תיתורא…
איז דאך די הלכה אז ס׳איז כשר. ווייל ס׳האלט זיך שטארק. שפעטער ווען מ׳דארף שוין נעמען די תפירות, נאכצענט.
אה, דאס איז דער פשט פון די שו״ע. דער רמ״א ברענגט דאס צו, “אלו ואלו קדושות, אלא שאוחז המיעוט בידו שלא יקרע ויתפרע, ותולה בו התפילין, ואם נכרת החוט אין בו אלא חדשות”. אהא. “ואם אין לו אלא ישנות, אם אירע ליקוי באלו ואלו נפסקו, אלו ישנות”.
הייסט חדשות איז, ווי דו זאגסט, איך האב נישט געכאפט די פשט. חדשות איז פשוט ווייל ס׳איז שטארקער, און ס׳פעלט ווייניגער אויס די תפירות. די תפילין קען נישט זיין א האלב צעריסענע און האלב צעפאלענע תפילין. און תפירה העלפט. איך געדענק די עצה. תפירה העלפט, יא.
רצועה שנפסקה — צעריסענע רצועה
גוט. וואס איז מיט א רצועה וואס האט זיך צעריסן, יא? ס׳האט זיך אפגעהאקט. “אין קושרן ואין תופרן, אלא מוציאה וגונזה ועושה אחרת”. דאס איז לכאורה מעיקר הדין, ווייל די תפילין דארף זיין “קשירה תמה”. די גמרא האט אן אינטערעסאנטע דרשה, “קשר תם” שטייט “קשירה תמה”, א שיינע, נישט פארלאטעוועט.
אקעי. “שיעור הרצועה פסלום”. אהא. וואס מיינט דאס? די שטיקל וואס איז געבליבן איבער, וואלסטו געקענט מיינען אז מ׳קען עס נוצן פאר א קינד? קענסט יעצט נעמען די קליינע שטיקל וואס איז געבליבן פאר א קינד? מ׳האט דאך געלערנט פריער אז ס׳איז “אורך הרצועה כשיעור”. אה, יעצט. מ׳האט דאך געלערנט פריער אז ס׳איז דא א שיעור, ס׳דארף זיין יעדע איינע דארף האבן א שיעור. איך כאפ נישט עפעס.
אפשר מיינט ער צו זאגן אז… ניין, “שיעור הרצועה” מיינט די אנדערע זייט האט זיך צעריסן, די ארוכה רצועה האט זיך צעריסן אינמיטן, יא? וואס טו איך? איך קען עס נישט צוקניפן אדער נייען, ווייל דאס איז נישט שיין. קען איך אפשר נעמען די אנדערע שטיקל נוצן פאר די תפילין? די פראבלעם איז אז ס׳האט נישט קיין שיעור. ס׳איז נישט קיין חידוש, די הלכה איז פשוט אזוי. און די שטיקל וואס איז פאר א קליינע בר מצווה בחור׳ל איז א שיעור, איז עס כשר. יא, דו וועסט עס צוריקלייגן אין די אנהייב. וואס איז צובינדן די תפילין אליין, איך כאפ נישט דעם… ס׳איז לכאורה פשוט. איך ווייס נישט פארוואס ער זאגט דאס.
פני עור הרצועות — שווארצע זייט אויבן
זאגט דער רמב״ם, “לעולם יזהר להיות פני עור הרצועות למעלה, בשעה שקושרן על ראשו ועל זרועו”. האט ער אים געלערנט אז ס׳איז נאר שווארץ אויף איין זייט, איז לכאורה נאר ער איז דער וואס האט שווארץ אויף איין זייט. אה, דער גאנצער ענין האט ער געזאגט אז די תפילין האט אסאך סתומות, דער מענטש אקעגן איבער זאל עס זען, מוז מען אים ווייזן די שיינע זייט.
ווי ס׳שטייט ערגעץ וואו, “ונויין לבאר”, ווען ס׳איז געווען די גמרא פארציילט מעשיות וואס האט זיך איבערגעדרייט א רצועה של תפילין,
דער רמב״ם׳ס הלכה וועגן די רצועות
ס׳איז לכאורה פשוט, פארוואס זאלסטו נישט האבן ביידע זייטן?
זאגט דער רמב״ם, “ולעולם יזהר להיות פני עור הרצועות למעלה, שהיא קשורה על ידו ועל ראשו”. זאגט ער, אז מ׳האט געלערנט אז ס׳איז נאר שווארץ אויף איין זייט, רעדט ער לכאורה נאר פון דער וואס האט שווארץ אויף איין זייט. אה, די גאנצע ענין וואס דו האסט געזאגט אז די תפילין האט אסאך צו טון מיט די מענטשן אנטקעגן איבער זאלן עס זען, און זיי וועלן אים ווייזן די שיינע זייט. אזוי שטייט ערגעץ וואו, “ונוהין לבאר”.
די מעשה פון פאסטן פערציג טעג
ווען ס׳איז געווען די גמרא פארציילט די מעשה אז ס׳האט זיך איבערגעדרייט א רצועה של תפילין, און ס׳איז געווען איינער וואס האט געפאסט פערציג טעג ווייל ס׳האט זיך איבערגעדרייט א רצועה של תפילין. ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ס׳איז ממש פשוט אזוי ווי א עיקר דא. ס׳איז אזוי ווי די מצוה וואס איז געווארן עקלדיג. ס׳איז לכאורה, איינמאל מ׳טוט די עצה פון פארבן ביידע זייטן, דארפסטו נישט האבן קיין פחד, ניין? דאס איז די ענין.
קען נאך אלץ זיין, אפילו די היינטיגע תפילין וואס מ׳מאכט די ביידע, ס׳איז מער שייניג אויף איין זייט, ניין? עפעס מאכט מען אפשר א חילוק, מ׳ווייסט וואס די שיינערע זייט איז. איך ווייס נישט.
דער סופר׳ס טענה וועגן היינטיגע רצועות
דער סופר וואס פארקויפט די רצועות טענה׳ט אז די אמת׳ע… ער ברענגט דא אריין, דער רמב״ם זאגט “תמיד”. פערציג טעג, דו ווייסט ווי שטרענג דאס איז? פאסטן פערציג טעג פאר אזא קליינע רעזולטאט. יא, דו ווייסט ווי ס׳איז נישט ווערד צו פאסטן פערציג טעג. יענער פערציג טעג האט ער… און איך זאג, דער סופר טענה׳ט אז די ריזן פארוואס מ׳מאכט היינט די תפילין שווארץ פון ביידע זייטן איז בעיקר סעפטי, אז מ׳זאל נישט דארפן איבערפעינטן. אויב מ׳פעינט נאר די טאפ, נארמאלערהייט קראצט זיך עס אפ. אזוי ער טענה׳ט אז די פאטענט איז, אז נישט נאר אויף אלע זייטן, ס׳איז מער ווי דער רמב״ם זאגט, זיי וועלן מייקן… סאו סאמהאו די גאנצע זאך ווערט שווארץ. דאס איז שוין דעם רמב״ם נישט איינגעפאלן יענע הידור. אבער איך האב עס געקויפט, ווייל דער רמב״ם זאגט אז מ׳זאל האבן א שיינע הידור, סאו קען מען מקיים זיין דעם רמב״ם׳ס הידור. וועגן דעם מערער פאסירט דאס, ס׳איז נישט קיין ענין צו זיין נערוועז.
אזוי איינער וויל זיין פון די רמב״ם חברה, אהא, דא האבן מיר א וועג, שווארצע רצועות פון ביידע זייטן. שוין, און לכאורה דארף מען דעמאלטס טאקע נישט חושש זיין פאר די צווייטע זייט, I don’t know. איך ווייס נישט פונקטליך וואס ער רעדט דא בכלל. אויפ׳ן קאפ איז נישט שייך, וויאזוי איז עס איבערגעדרייט? ווען זעט מען עס דען? אויפ׳ן קאפ לכאורה.
דער אמת׳דיגער קנס: זלזול אין תפילין
יא, אבער דעמאלטס איז עס פארנומען. ס׳קען זיין אז די אמת׳דיגע קנס איז ווייל דו האסט געלייגט תפילין און נישט געפעיט אטענשאן. אזויווי דו ווילסט עס מאכן מער… דו לייגסט תפילין און זייער געכאפט. ווען א מענטש לייגט תפילין און ער פעיט אטענשאן, געשעט נישט אז די זאכן דרייען זיך איבער.
אה, ער ברענגט אז וועגן דעם איז דאס א זלזול אין תפילין.
ספר אשכול בשם רב תימאך גאון
ער ברענגט פון די ספר אשכול בשם רב תימאך גאון, אז דאס איז אז מ׳דארף פאסטן, קודם כל מ׳דארף נישט פאסטן, ס׳איז נאר א מדת חסידות. אבער דאס איז נאר אז בשעת הנחה איז עס נישט געווען, אויב שפעטער האט זיך עס איבערגעדרייט איז גארנישט. אפילו מ׳טוישט זייער צורה איז גארנישט. ס׳איז נישט קיין בזיון צו ווען ס׳איז פארקערט, נאר די ענין פון הידור. אז דו לייגסט נישט בכבוד די תפילין, אז דו האסט א זלזול אין די תפילין.
סיום
אקעי, עד כאן די הלכות וויאזוי מ׳מאכט די תפילין. ס׳איז אינטערעסאנט, דאס באלאנגט שוין צום נעקסטן פרק פון וויאזוי מ׳לייגט די תפילין. אקעי.