חלוקת המידות לפי חלקי הנפש או לפי נושאיהם | שמונה פרקים פרק ד׳ | תמלול וסיכום

סיכום השיעור 📋

סיכום זרימת הטיעון – שיעור פילוסופיה: פרק ד׳ פון שמונה פרקים / הלכות דעות

—

א. פתיחה – אנעקדאטע און קאנטעקסט

[צדדית דיגרעסיע] א פראפעסאר (א וויליאמסבורגער) וואס גיט טעסטס פאר סטודענטס טענה׳ט אז מאדערנע פילאסאפן (דערידא, קאנט וכו׳) האבן גוטע טעסטס/קריטיקן קעגן די פשוט׳ע, שכל׳דיגע קלאסישע פילאסאפיעס (סאקראטעס, פלאטא), און אז יענע “פעלן”. דער פראפעסאר איז א “חבר לדעה” – ער שטימט מיט דעם מגיד שיעור.

—

ב. חזרה – וואו מיר האלטן

– פרק א-ג (פריערדיגער זמן): דער הויפט-נושא איז געווען דרך הממוצע – דאס איז דאס גוטע.

– צוויי הויפט-געביטן וואו דרך הממוצע איז רעלעוואנט: (1) אין די פעולות (מעשים) פונעם מענטש, (2) אין די מידות וואס ברענגען צו די פעולות.

– יעצט (פרק ד׳): דער רמב״ם גיט דוגמאות – א ליסט פון ניין מידות, ביי יעדע ווייזט ער וואס איז דער מיטלוועג און וואס זענען די צוויי שלעכטע עקסטרעמען.

—

ג. הויפט-טעזע: די ליסט פון מידות איז נישט דעפיניטיוו – זי איז נאר א דוגמא

1. דער טענה

דער רמב״ם׳ס ליסט פון ניין מידות איז נישט א “שולחן ערוך” פון מידות. ער שרייבט נישט “אלו הן המדות, לא פחות ולא יותר.” עס איז בלויז אילוסטראציע פון דעם פרינציפ פון דרך הממוצע – ער ווייזט אז ביי יעדע מידה מאכט דער מיטלוועג סענס.

2. נפקא מינה פון דער טעזע

– אויב עס פעלט איינע פון די ניין – מיינט עס נישט אז מען איז א שלעכטער מענטש.

– עס איז נישט אזוי אז ווער עס האט אלע ניין איז א גוטער מענטש, און ווער עס פעלט איינע איז פראפארציאנאל שלעכטער.

3. פארוואס?

ווייל דער כלל׳דיגער פרינציפ – דרך הממוצע – אינקלודירט אסאך מער ווי ניין מידות. מען קען מאכן טויזנטער מידות. קיין שום פלאץ – נישט ביים רמב״ם און נישט ביי אריסטו – גיט מען א קלארע, פולשטענדיגע ליסט.

4. וואס טוט מען דאקע מיט דער ליסט?

מען נעמט מידות וואס מענטשן שוין מכיר זענען (פון חז״ל, מוסר ספרים, קולטור, פון טאטן) – און מען ווייזט אז ביי יעדע איינע איז דער ריכטיגער הגדרה = דרך הממוצע.

—

ד. באווייז: פיר פארשידענע ליסטן ביים רמב״ם אליין

דער רמב״ם אליין האט מינדסטנס פיר אזעלכע ליסטן, און קיין איינע שטימט נישט מיט דער אנדערער:

ליסט 1 – שמונה פרקים, פרק ב׳

– קאנטעקסט: וועלכער חלק הנפש באלאנגען מידות צו (חלק המתעורר).

– ער שרייבט בפירוש: “מעלות זה החלק רבות מאד” – זייער אסאך!

– ליסט פון ניין: זהירות, עדינות, צדק, סבלנות, ענוה, הסתפקות, גבורה, אמונה – “וזולתם” (= און נאך).

ליסט 2 – שמונה פרקים, פרק ד׳

– מער אפיציעלע באהאנדלונג פון גוטע מידות.

– אויך ניין חלקים, אבער נישט דיזעלבע ניין ווי אין פרק ב׳.

ליסט 3 – הלכות דעות, פרק א׳

– “דעות הרבה יש לכל אחד” – זייער אסאך.

– ער גייט פיר באריכות אדורך (בעל חימה, בעל תאוה, בעל נפש רחבה, נסוג).

– נאכדעם נאך אפאר מיט נאר א נאמען, און ענדיגט מיט “וכל כיוצא בהן” – עס איז נאך.

– נאכדעם ווייטער: “וכן שאר הדעות” (הלכה ד׳) – ווידער אפן.

ליסט 4 – הלכות דעות, פרק ב׳

– רפואת המידות.

– ער ברענגט נייע מידות וואס שטייען נישט אין פרק א׳, למשל: שתיקה (“סייג לחכמה שתיקה”).

– נאך אפאר מידות וואס זענען נישט אין די פריערדיגע ליסטן.

מסקנא פון דעם באווייז

קיין ליסט שטימט נישט מיט דער אנדערער. דאס באווייזט אז די ליסטעס זענען נישט מיינט צו זיין דעפיניטיוו – זיי זענען בלויז דוגמאות.

—

ה. איינווארף און תשובה: צי איז דאס ווי תרי״ג מצוות?

איינווארף (פון א תלמיד)

אפשר איז אויך די ליסט פון תרי״ג מצוות נישט עכט?

תשובה

ניין – ביי מצוות איז די ליסט עכט, ביי מידות נישט. פארוואס?

– ביי מצוות: עס מאכט א נפקא מינה צי עפעס איז אויף דער ליסט – מען קען האבן א ספק צי עפעס איז א מצוה אדער נישט, און דאס האט הלכה׳דיגע קאנסעקווענצן.

– ביי מידות: עס מאכט קיין שום נפקא מינה צי מען טיילט א מידה אויף צוויי אדער מאכט פון צוויי איינע. דער עכטער הגדרה פון גוטע מידות איז: אויף יעדע זאך גיין בדרך האמצעי. דאס איז דער כלל, נישט קיין ליסט.

—

ו. אנדערע ספרים מיט ליסטן פון מידות

[צדדית דיגרעסיע]

– אורחות צדיקים – האט 28 שערים (א טייל זענען פארקערטע פארן: שער הגאוה / שער הענוה). קיינער ווייסט נישט ווער ס׳האט עס געשריבן (אפשר א פרוי?).

– חובת הלבבות – האט אויך א ליסט פון מידות.

– י״ג מידות הרחמים – נאך א באקאנטע ליסט.

– אנדערע מוסר ספרים – אויך מיט זייערע אייגענע ליסטן.

קיין איינע פון די ליסטן איז נישט דעפיניטיוו – דאס שטארקט דעם הויפט-טענה.

—

ז. די פיר קארדינאלע מידות פון פלאטא (Four Cardinal Virtues)

ביי די גריכן איז געווען א זייער מקובל׳דיגע ליסט פון פיר עיקר מידות טובות (פון פלאטא׳ס “Republic”):

1. טעמפערענס / סאפראסינע (σωφροσύνη) – פרישות (מעסיגקייט)

2. קארעדזש – אומץ / גבורה

3. וויזדאם – חכמה

4. דזשאסטיס – צדק (גערעכטיגקייט)

[צדדית דיגרעסיע וועגן חכמה:] א תלמיד פרעגט צי חכמה איז א כשרון (טאלאנט) וואס מ׳באקומט אדער נישט. חכמה איז נישט כשרון – כשרון איז “capacity”, אבער חכמה איז עפעס וואס מ׳לערנט זיך און מ׳טוט. דער רמב״ם זאגט בפירוש אין הלכות תשובה: “כל אחד יכול להיות חכם או סכל” – עס איז א בחירה. חז״ל און פסוקים זאגן אויך אזוי.

קריסטלעכע צוגאב

די נוצרים הקדמונים האבן אנגענומען פלאטא׳ס פיר מידות אלס “בדרך הטבע”, און צוגעלייגט דריי “theological virtues”: Faith (אמונה), Hope (בטחון/תקווה), Charity (חסד/אהבה – לפנים משורת הדין, נישט בלויז צדק/גערעכטיגקייט).

אידישע ליסטס

משניות האבן פארשידענע ליסטס (“עז פנים לגיהנם”, “קנאת סופרים תרבה חכמה”, “יהי ביתך פתוח לרוחה” וכו׳), אבער ביי אידן איז נישט אנגענומען איין פעסטע ליסט ווי ביי די גריכן.

—

ח. די פילאזאפישע שאלה: וואס איז דער טעם פון א ליסט פון מידות בכלל?

1. קריטעריעס פאר א גוטע ליסט (אריסטאטעלישע לאגיק)

אריסטו האט אויסגעלערנט אז א גוטע ליסט דארף האבן צוויי תנאים:

– עקזאסטיוו (exhaustive) – עס דארף אינקלודן אלעס וואס איז דא, נישט “תנא ושייר”.

– ריכטיג צוטיילט (properly divided) – מ׳זאל נישט קענען זאגן “פארוואס האסטו עס נישט אנדערש צוטיילט?”

קיינע פון די באקאנטע ליסטס פון מידות דערפילט די צוויי קריטעריעס. מ׳דארף פארשטיין: וואס קאנעקט און וואס צוטיילט איין מידה פון דער אנדערער?

2. די ראדיקאלע שאלה: דארף מען בכלל א ליסט פון מידות?

א שטארקע טענה (פארבונדן מיט דעם חזון איש און צדיקים):

> אפשר איז נישט דא אזא זאך ווי “אסאך מידות” – אלע מידות טובות קומען אראפ צו איין זאך: זיך פירן ריכטיג / כפי מידת החכמה / לויט וואס ס׳דארף צו זיין. און אלע מידות רעות קומען אראפ צו איין זאך: זיך פירן לויט דעם יצר הרע / לויט וואס ס׳איז באקוועם.

רבינו יונה: “כל המצוות הן תורת חכם, וכל העבירות הן תורת טפש” – חכם/טיפש, צדיק/רשע, פרום/נאר. אלעס איז איין חלוקה.

3. דער פראקטישער איינוואנד: “וואס העלפט מיר א ליסט?”

אויב איך בין א גוטער מענטש, ווייס איך שוין אז מ׳דארף מכבד זיין דעם טאטן, עסן נישט צופיל, זיין א גוטער חבר, וכו׳. איך ווייס שוין טויזנט פרטים. וואס טו איך אויף מיט מאכן כללים ווי “מידת הכעס”, “מידת הגאוה”, “מידת הענוה”? וואס העלפט עס מיר? מ׳קען נישט אויסלערנען פאר מענטשן צו זיין גוט דורך בלויז זאגן “דאס הייסט אזוי און אזוי.” בעסער זאג פשוט: “זאלסט זיך פירן ריכטיג, און שוין.”

דאס בלייבט אלס אפענע שאלה – דער שיעור וועט ווייטער באהאנדלען פארוואס דער רמב״ם (און אנדערע) האלטן אז ליסטס פון מידות זענען דאך נוצלעך/וויכטיג.

—

ט. מידות דארף מען זעהן אין פועל – נישט נאר לערנען תיאורעטיש

1. מידות איז אן “ענין שבמעשה”

מידות איז א פראקטישע זאך, נישט א תיאורעטישע. מען לערנט זיך נישט מידות פון “תורה׳ס” (שיעורים/ספרים) אליין – מען דארף עס זעהן בפועל ממש.

– כללים וועגן מידות (ווי “זיי נישט קיין בעל כעס”) זענען צו אבסטראקט – עס איז א “העכערע לעוועל פון הפשטה” וואס העלפט נישט גענוג.

– וואס יא העלפט: זעהן ווי א מענטש רעגט זיך נישט אויף אין דער ריכטיגער צייט, אויפ׳ן ריכטיגן אופן – דאן קען מען זיך אויסלערנען אז דאס פירט צו א בעסער לעבן.

– דער “דרך הממוצע” איז נאר א טעאריע – “הלכה למעשה דארף מען עס זעהן.”

2. די שאלה: וואס האט מען פון קאטעגאריזירן מידות?

וואס טוט מען אויף מיט דעם וואס מען רופט עס “כעס”, “תאוה”, “גאוה”? עס איז נישט דאס עקזאקטע וואס מען זעט אין לעבן – עס איז “סאמטינג אין ביטווין” צווישן דער אבסטראקטער טעאריע און דער קאנקרעטער מעשה.

—

י. דער כוח פון ווערטער – אן מען האט א ווארט, זעט מען נישט די זאך

1. דער יסוד: “אונז זעהן נאר זאכן וואס אונז האבן ווערטער פאר זיי”

דאס איז דער ענטפער אויף די פריערדיגע שאלה – דערפאר דארף מען קאטעגאריעס פון מידות:

– אן א ווארט פאר א מידה, באמערקט מען זי נישט. מען קען זי נישט אידענטיפיצירן, נישט ביי זיך און נישט ביי אנדערע.

– א מענטש קען האבן אסאך גוטע מידות, אבער אין איין געביט (למשל כעס) זיין זייער שלעכט – און אזוי לאנג ער האט נישט א נאמען פאר דער זאך, כאפט ער זיך נישט.

2. דוגמאות פון פעלנדע ווערטער

– א גנב וואס ווייסט נישט אז ער איז א גנב – ער און זיין סביבה כאפן נישט, ווייל זיי האבן נישט דעם קאנצעפט קלאר.

– גאנצע קולטורן קענען פעלן א ווארט פאר א געוויסע מידה טובה – און דעריבער קענען זיי זיך נישט שפירן דערמיט, און עס איז “זייער שווער צו זיין בקביעות ביי דעם מענטש.”

3. אידישע ליסטעס פון מידות – וואס פעלט

אין יעדע אידישע ליסטע פון מידות פעלן אסאך גוטע מידות. און ווייל מיר רעדן נישט וועגן א זאך “אלס א מידה,” פעלט אונז בכלל צו כאפן אז דאס איז א זאך וואס מ׳קען טון.

ווען מען האט דאס ווארט, קען מען אויך פארשטיין אז ס׳איז דא א “צו פיל” און א “צו ווייניק”: איינער איז א “לעקער” / שקרן (פאלשע courtesy = צו פיל), איינער איז סתם גראב (צו ווייניק courtesy). אן דעם ווארט איז זייער שווער צו רעדן וועגן דעם, שווער צו משיג זיין, שווער צו מחנך זיין.

—

יא. קאנקרעטע דוגמא #1: קארעדזש (מוט/גבורה)

דער רמב״ם רעדט יא וועגן קארעדזש, ר׳ אהרן קאטלער אויך – אבער די בעלי מוסר האבן נישט ליב צו רעדן וועגן קארעדזש. עס איז א לעגיטימע מידה – נישט “סתם זיין א חיה,” נאר וויסן וויאזוי צו נעמען ריסקס אויף א ריכטיגן וועג.

[באמערקונג]: דאס איז נישט די בעסטע דוגמא, ווייל רוב מענטשן ווייסן וואס קארעדזש איז – זיי זאגן נאר “ס׳איז נישט קיין אידישע זאך.”

—

יב. קאנקרעטע דוגמא #2: קורטעסי (courtesy) – א ברייטע דיסקוסיע

1. וואס איז קורטעסי?

Courtesy = א ריכטיגע הנהגה וויאזוי מ׳פירט זיך מיט א סטרעינדזשער (נישט א חבר, נישט א שונא, נישט איינער וואס מ׳איז מקרב). דוגמאות: נישט שטופן אין באנק, האלטן די טיר פאר דעם הינטער דיר, געבן א ווינקל ווען איינער רוקט זיך ארויס פון פארקינג.

[צדדית באמערקונג]: פארגלייך מיט “פארגינען” – א אידיש ווארט וואס אנדערע קולטורן האבן נישט (א “פארקערטע דוגמא” – מיר האבן א ווארט וואס זיי פעלט).

2. דיסקוסיע מיט תלמידים – “ס׳איז דאך פאלשקייט!”

[לעבעדיגע דיסקוסיע] די תלמידים רעאגירן:

– טענה פון תלמידים: קורטעסי איז פאלש – א גוי שמייכלט, זאגט “I will call you,” און האט דיך אין דער ערד. ס׳איז “ביעס גארנישט.”

– ענטפער: דאס איז נישט קורטעסי – דאס איז חנופה/פלעטערי.

3. דער חילוק צווישן קורטעסי און חנופה (flattery)

– אויף ענגליש עקזיסטירן צוויי באזונדערע ווערטער: “courtesy” און “flattery” – וואס מיינט אז די קולטור דיסטינגווישט צווישן זיי.

– חנופה/פלעטערי = דער לעקער וואס זאגט “יא, איך קאל דיך” און קאלט נישט. דאס איז פאלש.

– קורטעסי = מ׳קען זאגן קורטעסלי ניין: “Thank you so much for your interest, it’s not a right time for us now.” – דאס איז קלאר ניין, נישט קיין שקר, נישט קיין חנופה.

– דער וואס פארשטייט נישט דעם חילוק, רופט אלעס “חנופה” – און דאס איז גראדע דער פראבלעם פון פעלנדע ווערטער.

4. אידישע שיטה – “ביי אונז קוקט עס אויס פאלש”

אידן האבן א טענדענץ צו זעהן קורטעסי אלס פאלשקייט – “דאס איז די שיטה פון די אמת׳ע אידן, זיי האלטן אז דאס איז פאלש.” דאס ווארט “נימוס” עקזיסטירט אין ספרים, אבער “ווען אונז זאגן נימוס, קוקט עס אונז אויס ווי א פאלשע זאך.” אידן זענען נישט אזוי נימוסיג (האלב-הומאריסטיש).

[צדדית דיגרעסיע]: “מ׳רופט עס חילול השם” – אבער ווען מ׳רעדט וועגן נימוס נאר אין קאנטעקסט פון חילול השם, פעלט דער אייגענער ווערט פון קורטעסי.

5. פאלשע קורטעסי vs. ריכטיגע קורטעסי

[צדדית דיגרעסיע]: דוגמאות פון פאלשע קורטעסי:

– “היפיס וואס מאכן א האג פאר יעדן סטרעינדזשער” – דאס איז נישט קורטעסי, דאס איז “עפעס אן עברה לשמה.”

– “ביטע שיין, קומטס אריין אין קהל עדתינו” – פאלשע קורטעסי וואס איז “אינגאנצן די היפוך.”

– אמעריקאנער קולטור איז אפשר “אביסל צו פיל” קורטעסי – אבער דאס איז די קצוניות, נישט דער עצם.

6. קורטעסי = “מעשה דרך ארץ”

קורטעסי איז א מעשה דרך ארץ – א פראקטישע הנהגה, נישט א גרויסע מעלה, אבער א ריכטיגע זאך.

—

יג. אנדייטונג: “סבר פנים יפות” vs. “בשמחה” – צוויי שיטות אין אידישקייט

די משנה “הוי מקבל את כל האדם בסבר פנים יפות” האט צוויי שיטות: איינע וואס שטעלט דעם אקצענט אויף “מקבל את כל האדם” (אפנקייט צו יעדן מענטש), און איינע וואס שטעלט דעם אקצענט אויף “בסבר פנים יפות” (דער אופן ווי מען באגעגנט זיך – א מין קורטעסי). א צווייטער תנא זאגט “בשמחה” (= עכטע פנימיות׳דיגע שמחה). דער רמב״ם רעדט וועגן דעם אין פרק ז׳.

—

יד. מידות כלפי “סטרעינדזשערס” – א לאך אין אידישער מידות-וועלט

1. אידן האבן נישט א “ביג קאנצעפט” פון סטרעינדזשער

[אן אינטערעסאנטע סאציאלאגישע דיגרעסיע] אסאך מידות אין דער מאדערנער וועלט האבן צו טון מיט ווי מען באהאנדלט סטרעינדזשערס – און אידן האבן דאס נישט אנטוויקלט:

– ביי אידן: אויב ער איז א איד – איז ער א “ברודער”; אויב ער איז פון אן אנדערע חסידות – איז ער כמעט א “שונא”. ס׳איז נישטא א קאטעגאריע פון א נייטראלן סטרעינדזשער.

– די ליבעראלע וועלט האט אנטוויקלט מידות פאר ווי מען באהאנדלט א “סיטיזען” – איינער וואס מען האט קיין פערזענליכע שייכות מיט אים, נאר מען טיילט מיט אים דעם עפנטליכן רוים.

2. הכנסת אורחים – א פארגלייך

– אברהם אבינו׳ס הכנסת אורחים (וואס די אראבער אין מידל איסט האלטן נאך שטארק) איז א מידה כלפי סטרעינדזשערס, אבער עס מאכט דעם סטרעינדזשער פאר “תחת חסותי” – ער באלאנגט שוין צו דיר, דו ביסט זיין שומר/פראטעקטאר.

– די ליבעראלע מדה איז אנדערש: דער צווייטער איז א סיטיזען מיט גלייכע רעכט – נישט “דיינער”, נאר איינער וואס פארדינט רעספעקט סתם ווייל ער עקזיסטירט אין דעם זעלבן רוים.

– פראקטישע קאנסעקווענץ: “פארדעם קענען אידן נישט גיין אין סאבוועי” – קיין courtesy, קיין רעספעקט פאר דעם פרעמדן.

3. דוגמא: געלע לייט (טראפיק לייט)

דער געזעץ זאגט: ביי געלע לייט מעג מען פארן. די מדה טובה זאגט: ביי געלע לייט שטעלט מען זיך אפ – נישט ווייל מען מוז, נאר ווייל מענטשליכקייט פאדערט עס. “וואס האב איך מיט יענעם?” – דאס איז דער פונקט: מען דארף געוויסע מענטשליכקייט אפילו צו מענטשן מיט וועמען מען האט קיין שייכות.

—

טו. דיסקוסיע: “וואס איז די מידה פון נישט שלאגן?”

[אינטעראקטיווע דיסקוסיע] א תלמיד פרעגט: וואס איז די מידה וואס זאגט אז מען שלאגט נישט יענעם?

– מען ווייסט נישט ווי צו רופן עס. א תלמיד זאגט: “איך לערן עס פאר מיינע קליינע קינדער – מ׳שלאגט נישט!” – אבער וואס איז דער נאמען פון דער מידה? נישט נאר “מ׳טאר נישט”, נאר וואס פאר א מידה שטייט דאהינטער?

– דער חילוק: “נישט שלאגן” איז נישט די זעלבע מידה ווי “געבן א הלוואה ווען א ברודער בעט” – אבער ביידע זענען מידות. מען קען מאכן א ליסט פון מעשים (מצוות/עבירות), אבער די מידה איז דער אינערליכער כאראקטער-צוג וואס שטייט דאהינטער.

דוגמא: נדיבות

ווען א ברודער רופט אן און בעט א הלוואה – זאגט מען נישט “לאמיר נאכקוקן אין משנה ברורה”. מען זאגט: “איך העלף דיר וואס איך קען.” פון וואו קומט דאס? – פון א מידה. נדיבות = ווי מען פירט זיך מיט זיין געלט: “מיין געלט איז נישט סתם צו ליגן אין טאש, נאר ס׳איז פאר ארבעט – ביי מיר, ביי יענעם, אין אינוועסטמענט.” דער רמב״ם גיט א נאמען: “נדיבות” – אבער אונז האבן נישט געוואוסט וועגן דעם ביז מען לערנט עס.

—

טז. צוזאמענפאסונג פון דער ערשטער תועלת

תועלת #1: ס׳איז דא א תועלת פון לימוד – מידות איז נישט נאר תיאורעטיש, מען דארף זיך מרגיל זיין. און מען קען זיך בעסער מרגיל זיין ווען מען ווייסט דאס ווארט – אזוי ארבעטן מענטשן וואס נעמען רעזולטאטן.

—

יז. תועלת #2 – א מחלוקת: פארוואס ס׳איז דא א ליסט פון מידות (חלקי הנפש)

1. ס׳איז דא א מחלוקת

א וויכטיגע מחלוקת צווישן דעם רמב״ם׳ס שיטה און אנדערע שיטות (מקובלים, תניא/אדמו״ר הזקן):

– דער רמב״ם גייט נישט אין דער שיטה וואס קומט יעצט.

– דער תניא (אדמו״ר הזקן) און אנדערע ספרים גייען אן אנדערע וועג.

2. דער רבי ר׳ פנחס׳ל – פארוואס דוקא פיר מידות?

יסוד: ס׳איז דא דריי חלקי הנפש (ווי דער רמב״ם האט געלערנט אין פרק א׳-ב׳):

1. תאוה (desire/appetite)

2. כעס / חלק המתעורר (anger/spiritedness)

3. שכל (intellect)

יעדע חלק הנפש האט זיין אייגענע מידה:

1. קעגן תאוה → פרישות (זיך איינהאלטן, שליטה אויף תאוה)

2. קעגן כעס/התעוררות → קארעדזש/מוט (זיך פירן מיט מוט אויף א ריכטיגן אופן)

3. קעגן שכל → (נישט אויסגעפירט דא)

די פערטע מידה = כללות (א גענעראלע מידה וואס אנטהאלט אלעס) = צדק.

3. כעס = התעוררות – א טיפער פשט

[אן אינטערעסאנטע חסידישע דיגרעסיע]

רבי סעדיה גאון זאגט: דריי חלקי הנפש = תאוה, כעס, שכל. אבער “כעס” איז א טרענסלעישאן-פראבלעם – עס מיינט אייגנטליך התעוררות (arousal/spiritedness).

דער עיקר חידוש: “אלע אידן וואס דינען דעם אייבערשטן מיט התעוררות זענען בעלי כעס” – ווייל עס איז דער זעלבער כח! די זעלבע אינערליכע ענערגיע וואס מאכט כעס, מאכט אויך התלהבות אין עבודת ה׳.

4. התלהבות – צוויי סארטן

[חסידישער חילוק] (פון “איש בוצע” און אנדערע):

התלהבות אנטהאלט צוויי גאנץ אפאזיטע זאכן: “אש ומים”

– אהבה כרשפי אש – דינען דעם אייבערשטן מיט פעשאן/חשק (פייער) – דאס קומט פון כעס/התעוררות, דער כח המתעורר

– אהבה כמים – דינען דעם אייבערשטן מיט א רואיגע, פליסנדיגע ליבשאפט (וואסער) – דאס קומט פון חשק/תאוה, א ציאונג, אן עטרעקשאן

חשק ≠ התלהבות – דאס זענען נישט די זעלבע זאך, כאטש ביידע זענען פארמען פון דינען דעם אייבערשטן מיט אינטענזיטעט. אסאך חסידים מיינען אז אהבה מיט קאך איז די זעלבע זאך – אבער ס׳איז פונקט דאס אפאזיט. ס׳איז אן אנדערע פילינג, קומט פון אן אנדער מקום.

5. קנאות שטאמט פון כעס, נישט פון אהבה

קנאות קומט פון יראה/כעס, נישט פון אהבה. “קנאה” מיינט ליטעראלי כעס (רש״י זאגט אזוי). דאס איז א וויכטיגע הבחנה – התעוררות אין עבודת ה׳ וואס אויסזעט ווי ליידנשאפט איז אייגנטלעך א פארעם פון כעס/קנאות.

—

יח. צדק – א טיפערע הגדרה

1. פשוט׳ער פשט

צדק הייסט עהרלעכקייט אין ביזנעס – נישט גנב׳ענען, צאלן וואס מ׳איז שולדיג, צדק במשפט.

2. טיפערער פשט (פלאטא, רמב״ם, חסידישע ספרים)

צדק מיינט “ליתן לכל אחד מה שראוי לו” – גיבן יעדער זאך וואס ס׳קומט זיך אים. דאס אפליצירט זיך אויך אויף זיך אליין: יעדער כח אין נפש זאל באקומען זיין ריכטיגן פלאץ – כעס ווען מ׳דארף כעס, שמחה ווען מ׳דארף שמחה, תאוה ווען מ׳דארף תאוה.

צדקות = די קאארדינאציע פון אלע מידות – אז יעדע זאך באקומט זיין ריכטיגן פלאץ. דערפאר איז “צדיק” דער עיקר נאמען פאר א גוטן מענטש – א “just” מענטש.

—

יט. צוויי שיטות אין צוטיילן מידות – דער רמב״ם vs. אלע אנדערע

1. דער קלאסישער וועג: מידות לויט חלקי הנפש

פלאטא, רבי צדוק, מקובלים, שערי קדושה, תניא – אלע גייען מיט דעם זעלבן יסוד: מ׳טיילט צו ערשט די חלקי הנפש (ד׳ יסודות: אש, מים, רוח, עפר), און דערנאך ווייזט מען וועלכע מידות געהערן צו וועלכן חלק:

– אש → כעס

– מים → תאוה

– רוח → גאוה

– עפר → עצלות

ספירות-מאדעל (קבלה/חסידות): זיבן ספירות, אדער דריי קוין (ימין/שמאל/אמצע = אהבה/יראה/תפארת). דער בעל שם טוב גייט אלעמאל מיט דער נקודה: יעדע זאך וואס א מענטש טוט – אדער ביסטו attracted, אדער אווערסיאן, אדער אינצווישן.

דער מעלה פון דעם וועג: מ׳באקומט אן exhaustive list – א פולשטענדיגע ליסטע מיט א ריכטיגע צוטיילונג, ווייל ס׳קומט פון דער סטרוקטור פון דער נפש אליין.

2. דער רמב״ם׳ס אנדערער וועג

דער רמב״ם ארבעט נישט אזוי!

– דער רמב״ם הייבט יא אן מיט חלקי הנפש (אין שמונה פרקים), אבער ער זאגט אז אלע מידות געהערן אין איין חלק (דער כח המתעורר/appetitive part).

– ער גיט א לאנגע ליסטע פון מידות מיט “כהאי גוונא” / “כיוצא בו” – אן ער זאל זיי צוטיילן לויט פארשידענע חלקי הנפש.

– ביי דעם רמב״ם, די חלוקה פון מידות ארבעט נישט דורך חלקי הנפש – ער האט נישט א סיסטעמאטישע צוטיילונג וואו יעדער חלק הנפש האט זיינע ספעציפישע מידות.

—

כ. קריטישע דיסקוסיע: טוט דאס “וויסן” פון סטרוקטורן אייגנטלעך העלפן פאר מידות?

1. די פראוואקאטיווע שאלה

טוט דאס וויסן פון די סטרוקטור (ד׳ יסודות, ז׳ ספירות) אייגנטלעך העלפן א מענטש זיינע מידות פארבעסערן?

– מידות איז אן “ענין שבמעשה” – מ׳איז נישט יוצא מיט׳ן וויסן, נאר מיט׳ן טון.

– “האט עס איינער אמאל געהאלפן אין עבודת ה׳ די תורות אז גאוה איז פון ישות העצמי און תאוה פון ישות הגוף?”

– “ווען איך זאג דיר אז כעס איז א כח האש – וואס פארשטייסטו דערפון? ס׳איז סך הכל א ווארט, א ליסט.”

2. ספירת העומר אלס טעסט-קעיס

ספירת העומר אלס א קאנקרעטע דוגמא:

– ס׳זענען דא אסאך ספרים וואס מאכן א “journey” פון ספירת העומר – יעדן טאג א ספירה/מידה צו ארבעטן.

– “קענסטו איינעם וואס האט דאס אויפגעטון און איז דערפון א בעסערער מענטש געווארן? איך קען נישט.”

– פראקטישע פראבלעמען: די ערשטע וואך איז חול המועד פסח (מ׳איז פארנומען מיט אנדערע זאכן).

– נאך א פראבלעם: רוב מענטשן ווייסן נישט דעם חילוק צווישן נצח און הוד – “ס׳וואלט זיכער געקענט זיין די זעלבע ביידע.”

3. תשובות פון תלמידים

– תלמיד: “ס׳דארף נישט אלץ העלפן practically – ס׳איז גוט צו וויסן” (knowledge has intrinsic value).

– ענטפער: “דו געדענקסט דאך – מידות איז נישט קיין לימוד וואס מען לערנט. ס׳דארף עפעס העלפן.”

– תלמיד: “ס׳קען נישט שאטן צו וויסן.”

– ענטפער: “ס׳קען נישט שאטן, אבער מיר ארבעטן אזוי הארט צו figure out וואס איז די structure – וואס איז דער חילוק?”

– תלמיד: א סטרוקטור העלפט אסאך מענטשן.

– ענטפער: מודה אז “צו האבן א structure העלפט זייער אסאך פאר אסאך מענטשן” – אבער סקעפטיש צי דאס ספעציפישע סטרוקטור (ד׳ יסודות, ז׳ ספירות) טוט עפעס מער ווי א כללות׳דיגע באשרייבונג.

4. דער חילוק צווישן “מעלות אין ענין” און “מעלות אין מידות”

– מעלות אין ענין (intellectual virtues): דארט איז דער פוינט צו וויסן – למשל, לערנען א סוגיא אין גמרא צו וויסן פון וואו א הלכה שטאמט. דארט האט “וויסן” אן אייגענע ווערט.

– מעלות אין מידות (character virtues): דארט איז דער פוינט צו טון – בלויז וויסן איז נישט גענוג. דער משל פון “ד׳ יסודות” אדער “ז׳ ספירות” איז “סך הכל א באשרייבונג בעלמא” – טוט א משל העלפן א מענטש?

—

כא. קריטיק אויף דער טעאָרעטישער סטרוקטור – דער שיינער סיסטעם וואס העלפט נישט

1. אמת אבער נישט פּראַקטיש

דער סיסטעם פון צוטיילן מידות לויט די כוחות הנפש (זיבן ספירות קעגן זיבן כוחות) איז א שיינע שטיקל תורה – עס שטימט, עס איז exhaustive, עס איז קלאָר און סיסטעמאַטיש. אָבער למעשה – עס העלפט זייער ווייניג. ווען איך האָב כעס, וואָס העלפט מיר צו וויסן אַז דאָס איז “די צווייטע מידה”? ווען איך האָב תאוה, למאי נפקא מינה אַז דאָס איז “די ערשטע מידה”? עס מאַכט קיין פּראַקטישן חילוק נישט.

2. קריטיק אויף דער “וואָכנטלעכע ספירה” מעטאָד

דער מנהג “היינט איז די וואָך פון גבורה, דאַרף מען אַרבעטן אויף כעס” – ווי אַרבעט דאָס? כעס קומט ווען עס קומט אַן אָפּאָרטוניטי – מען קען נישט “פּראַקטיצן” כעס-קאָנטראָל נאָך אַ schedule.

3. דער בעל שם טוב׳ס שיטה

דער בעל שם טוב האָט מפרש געווען די כוונות “על פי פנימיות” – “חסד” = אהבת השם, “גבורה” = יראת השם. פאַר אַ רמז איז עס גוט, אָבער פּראַקטיש? – אומקלאר.

4. דאָס איז אריסטאָטל׳ס קריטיק אויף פּלאַטאָ

דאָס איז פּונקט אריסטאָטל׳ס קריטיק אויף פּלאַטאָ. אריסטאָטל האָט געזאָגט אַז פּלאַטאָ האָט געזאָגט צוויי שטיקלעך תורה, אָבער ער זעט נישט וואָס עס העלפט אַ מענטש צו ווערן בעסער. קען זיין עס איז אמת – אָבער ער זעט נישט וואָס עס העלפט.

—

כב. דער משל פון מעכאַניק – פּראַקטישע קאַטעגאָריזאַציע vs. טעאָרעטישע

1. דער משל

איינער וויל ווערן אַ מעכאַניק. ער גייט צו אַ קורס: מאָטאָרסייקלס, קאַרס, SUVs, ווענס, טראַקס – יעדע איינע מיט זיינע מעלות און חסרונות, פּראַקטיש וויאַזוי עס אַרבעט, וויאַזוי צו פיקסן. דאָס העלפט – עס איז very useful.

2. דער פילאָזאָף קומט מאַכן “סדר”

יעצט קומט אַ פילאָזאָף און זאָגט: לאָמיר מאַכן אַ כלל. אַ קאַר איז אַ “mechanized box on wheels.” יעצט טיילט ער: צוויי wheels (motorcycle, bike) vs. מער ווי צוויי wheels. דאַן נאָך אַ חלוקה: מיט מאָטאָר vs. אָן מאָטאָר. אַלעס פּאַסט אַריין, עס איז conclusive, exhaustive, קלאָר.

3. אָבער – עס העלפט נישט דעם מעכאַניק

דער מעכאַניק דאַרף וויסן: וועלכע screw פּאַסט פאַר וועלכע קאַר. ער דאַרף די זעכצן הויפּט סאָרטן screws וואָס מען נוצט אין רוב cars און trucks. ער דאַרף אַ פּראַקטישע ליסטע, נישט אַ טעאָרעטישע טאַקסאָנאָמיע.

4. דער משל פון hardware store / website

ווען מען גייט אַריין אין אַ hardware store אָדער אַ website – מענטשן האָבן געאַרבעט יאָרן צו מאַכן די sections שטימען פּראַקטיש, נישט לויט אַבסטראַקטע קאַטעגאָריעס. “All screws that are…” – דאָס איז waste of time, ווייל די וועלט אַרבעט נישט אַזוי.

5. דער משל פון ווייערס אינדערהיים

[צדדית דיגרעסיע] אַ פּערזענלעכע דוגמא: יעדער מענטש שפּענדט שעות צו אָרגאַניזירן ווייערס (cables) אינדערהיים – אַלעס אין באָקסעס, סדר׳דיג. און עס העלפט נישט – למעשה דאַרף מען נאָר צוויי-דריי ווייערס פאַר סמאַרטפאָנס. די צייט וואָס מען שפּענדט אויף אָרגאַניזירן איז טייערער ווי סתם יעדע מאָל אַרומזוכן.

—

כג. אריסטאָטל׳ס פּראַקטישע שיטה – די צען מערסטע מידות

1. אריסטאָטל׳ס וועג

אריסטאָטל האָט געטיילט פּראַקטיש: די צען מערסטע מידות וואָס מענטשן מוטשען זיך מיט – כעס, גאוה, courage, תאוה, וכו׳. נישט לויט טעאָרעטישע סטרוקטור פון דער נפש, נאָר לויט וואָס מען באַגעגנט אין דער וועלט. יעדע איינע – פּראַקטיש וויאַזוי עס אַרבעט, נישט אין וועלכע באָקס עס באַלאַנגט.

2. צוויי וועגן צו טיילן

– וועג א׳: טיילן

– וועג א׳: טיילן לויט סברה – וויאַזוי עס שטימט טעאָרעטיש (פּלאַטאָ/קבלה)

– וועג ב׳: טיילן לויט דעם subject – וואָס עס געהערט צוזאַמען אין דער פּראַקסיס (אריסטאָטל/רמב״ם)

דער צווייטער וועג מקרב רחוקים און מרחק קרובים – זאַכן וואָס טעאָרעטיש זענען ווייט קענען פּראַקטיש זיין נאָענט, און פאַרקערט.

—

כד. קריטיק אויף דער “אַלעס-איז-רצון” שיטה (בעל הסולם-סטייל)

1. דער אַבסטראַקטער צוגאַנג

א שיטה (פאַרבונדן מיט׳ן בעל הסולם): אַלעס וואָס אַ מענטש האָט איז אָדער attraction אָדער aversion. גוטע קינדער, שיינע ווייב, גוטע עסן, רעספּעקט – אַלעס איז “חסד”, אַלעס איז “נעמען.” דער עצה: נעמסטו אַזויפיל? געב אַביסל – געב צדקה, שטיי אויף פאַרטאָגס, געב אַוועק פון דיין שלאָף.

2. דאָס איז צו אַבסטראַקט

“רבי לעבן, this is all very abstract, it’s not helping me.” עס איז אמת אַז עס עקזיסטירט אַ “מידת הרצון/חשק” – אַ מענטש וואָס איז missing דעם כח פון וועלן (פיזיש/כעמיש) קען גאָרנישט וועלן. אָבער דאָס העלפט נישט פּראַקטיש.

3. לאָמיר רעדן וויאַזוי מען זעט עס אין עולם הזה

לאָמיר דערציילן די זאַכן אַזויווי מען זעט זיי אין עולם הזה. ס׳איז דאָ אַ subject וואָס הייסט געלט. געלט און furniture – ביידע קאָסטן געלט, ביידע זענען זאַכן וואָס מענטשן ווילן. טעאָרעטיש זענען זיי די זעלבע זאַך. פּראַקטיש – געלט איז איין זאַך און furniture איז אַ צווייטע זאַך.

4. הרגלים אַרבעטן מיט פּראַקטיצן, נישט מיט שכל

שליסל-פּונקט: מידות אַרבעטן מיט הרגלים. הרגלים אַרבעטן נישט מיט שכל (שכל פאַרשטייט אַלעס אויף איינמאָל). הרגלים אַרבעטן מיט פּראַקטיצן. איך קען נישט פּראַקטיצן “וועלן געלט” און “וועלן furniture” אין דער זעלבער צייט – עס זענען צוויי באַזונדערע מידות, צוויי באַזונדערע relationships.

5. דוגמא: מיין relationship מיט געלט

[צדדית דיגרעסיע] א פּערזענלעכע דוגמא: מיין relationship מיט cash אין טאַש איז אַנדערש ווי מיט געלט אין credit card, וואָס איז אַנדערש ווי מיט געלט אין bank account. פאַר אַסאַך מענטשן איז שווערער צו געבן cash. ער אַליין איז פאַרקערט – אין דער digital age, ווען ער זעט געלט אין bank account שיקט ער עס פאַר קיינעם, אָבער cash אין טאַש – “נעם עס, ס׳איז אַ שטיקל paper.”

דער פּונקט: אַפילו אינערהאַלב “געלט” אַליין זענען דאָ פאַרשידענע מידות/relationships – וואָס באַווייזט אַז מען דאַרף רעדן וועגן מידות פּראַקטיש-ספּעציפיש, נישט אַבסטראַקט-טעאָרעטיש.

—

כה. מידות ווערן צעטיילט לויט פּראַקטישע אָביעקטן, נישט לויט אבסטראַקטע כוחות הנפש

1. דער כלי יקר׳ס פּרינציפּ

> “מענטשן זענען נישט אינקאָנסיסטענט – you just have to know what they’re built of”

אַ מענטש וואָס גיט גרינג אַוועק קעש אָבער שווער קרעדיט קאַרד – דאָס איז נישט אַ סתירה. דאָס זענען צוויי באַזונדערע מידות וואָס אַרבעטן לויט פאַרשידענע פּראַקטישע אָביעקטן.

2. דער משל פון הכנסת אורחים vs. צדקה

אַ מענטש וואָס לאַדט איין 20 געסט יעדע וואָך (קאָסט ~$1,000 אַ וואָך) – דער זעלבער מענטש רופט אים אָן ערב פּסח און בעט $500 פאַר אַ קאַמפּיין, און ער זאָגט “איך האָב נישט.” דאָס איז נישט היפּאָקריזי – הכנסת אורחים און געלט-געבן זענען צוויי באַזונדערע מידות. איינע איז אַ מידה וואָס ער האָט אויסגעאַרבעט (אַזוי האָבן אים זיינע עלטערן געוויזן), די אַנדערע – נישט.

3. דיגיטאַלע צדקה און חינוך – אַ “סיריעס פּראָבלעם”

[צדדית דיגרעסיע] היינט וואָס מ׳גיט צדקה דורכ׳ן פאָון, זעען קינדער עס נישט – מ׳זעט נישט ווי מ׳נעמט אַרויס געלט פון טאַש, מ׳גיט עס פאַר אַן אָרעמאַן. דאָס איז אַ ריעלע חינוך-פּראָבלעם, ווייל מידות אַרבעטן מיט ווי די חיצוניות זעט אויס, נישט מיט אַבסטראַקטע פּנימיות.

4. דער גרונט-פּרינציפּ

> “די זאַך וואָס צעטיילט די מידות איז די פּראַקטישע דיפערענצן אין די וועלט”

אין נפש איז אפשר איין כח פון געבן – אָבער די הרגשים האָבן צו טון מיט די אָביעקטן וואָס דו דיעלסט מיט. דעריבער:

– הכנסת אורחים = איין מידה

– געלט געבן = אַן אַנדערע מידה

– יעדע דאַרף באַזונדער אַרבעט

5. רמב״ם און אריסטו – אויך זיי צעטיילן מידות פּראַקטיש

– אריסטו זאָגט: געבן גרויסע נדבות איז אַן אַנדערע מידה ווי געבן קליינע נדבות (magnificence vs. liberality)

– רמב״ם זאָגט: קמצנות האָט צוויי מידות – קמצנות פאַר זיך (שפּאָרט פון זיך אַליין) און קמצנות פאַר יענעם (גיט נישט אַנדערע)

– דאָס איז אַלץ די זעלבע געלט – אָבער פּראַקטיש זענען עס פאַרשידענע פעולות מיט פאַרשידענע וועגן ווי ס׳איז גוט/שלעכט

> “דער איינער וואָס גיט $100,000 אויף אַמאָל טוט נישט די זעלבע זאַך ווי דו ווען דו גיבסט $10 – עס איז פּשוט אַ different פעולה”

—

כו. חסרון און מעלה פון דעם פּראַקטישן צוגאַנג

1. דער חסרון

לויט דעם פּראַקטישן צוגאַנג זענען דאָ צענדליגער טויזנטער מידות – ווייל יעדער נייער אָביעקט/סיטואַציע שאַפט אַ נייע מידה. דאָס האָט נישט קיין שיינע סטרוקטור – מ׳קען אַלעמאָל צולייגן נאָך איינס, אַלעמאָל צעטיילן אַביסל מער.

2. די מעלה

עס איז אַסאַך נענטער צו וואָס מידות זענען עכט געמאַכט דיך אויסצולערנען. מידות זענען אַ דבר מעשה – ווי נענטער צו מעשה, אַלץ מער useful.

3. דער משל פון בעלי מוסר

אַ בעל מוסר וואָס גיט אַ ספּעציפישע שיעור – למשל, הלכות ווי צו זיין גוט צו דיין roommate אין ישיבה – דער וואָס גייט צו יענע שיעור איז למעשה אַסאַך בעסער ווי דער וואָס הערט אַ מופשט׳דיגע חסידישע תורה אַז “אַ מענטש איז אַלץ פאַר׳ן אייבערשטן.” דאָס צווייטע איז מער אמת אין אַ געוויסן זין, אָבער ווייניגער useful.

—

כז. דער משל פון מעכאַניק – באַלאַנס צווישן כללים און פּאַרטיקולאַרן

1. דער משל

[צדדית דיגרעסיע – “איך האָב ליב צו רעדן וועגן קאַרס, אַ מערקווירדיגע זאַך”]

אַ פּראַקטישער מעכאַניק – כמעט יעדע מאָל וואָס אַ קאַר קומט אַריין איז עס אַביסל אַנדערש. אָבער ער קען דאָך זאָגן: “על פּי רוב, דער מאָדעל קאַר האָט אַזאַ פּראָבלעם.” ער אַרבעט מיט כללים אויף אַ מיטעלן לעוועל:

– צו אַבסטראַקט (אַ מיניווען איז “אַזוי הויך ווי ס׳איז ברייט” – ווי אַ טענקער) = נישט קיין אינפאָרמאַציע, העלפט דעם מעכאַניק גאָרנישט

– צו ספּעציפיש (יעדע קאַר איז אַנדערש, מ׳קען גאָרנישט לערנען) = אויך נישט פּראַקטיש

– מיטעלער לעוועל (אַלע מיניווענס האָבן אַזעלכע אישוס, אַלע מאָטאָרסייקלס האָבן אַזעלכע אישוס) = דאָס איז useful

2. די אַנווענדונג

> “אָן קיין כללים קען מען זיך נישט קיין עצה געבן – אָבער רעדן באופן מופשט זעט נישט אויס אַז עס העלפט”

מ׳דאַרף כללים – אָבער פּראַקטישע כללים, נישט אַבסטראַקטע. צו זאָגן “צוויי מידות פון חסד און איין מידה פון גבורה” – דאָס וועט דיר גאָרנישט העלפן. צו זאָגן ספּעציפישע הלכות ווי צו דיעלן מיט אַ ספּעציפישע סיטואַציע – דאָס העלפט.

—

כח. קריטיק אויף ספירות-באַזירטע סיסטעמען (ספירת העומר, ענעאַגראַם, פּערזענלעכקייט-טייפּס)

1. “זיבן ספירות מאָל זיבן” – וואָס העלפט עס?

> “איך וואונדער פאַר וועמען די ביכער זענען געשריבן… איך האָב נישט קיין אַנונג וועמען דאָס האָט געהאָלפן”

אָבער אוודאי האָבן מענטשן עפּעס געוואָלט דערמיט – עס זענען דאָ אַ סאַך ספרים וואָס זאָגן אַזעלכע תורות, “זיי האָבן דאָך עפּעס געוואָלט.”

2. ספירת העומר – סקעפּטיציזם מיט עהרלעכקייט

> “איך האָב נישט קיין דרך צו רעדן מיט די מענטשן, ווייל זיי לעבן נישט מער. דאָך… עס איז צופיל צו זאָגן אַז די גאַנצע זאַך איז אַן אומוויסנדיגקייט”

א מעגלעכע תירוץ: אפילו עס העלפט נישט צו ווערן אַ בעסערער מענטש – צו וויסן וואָס ער איז, איז אויך עפּעס. וויסן איז אַן אייגענע ווערט.

3. ענעאַגראַם, קאָלירן, אינטראָווערט/עקסטראָווערט

פארגלייך מיט מאָדערנע פּערזענלעכקייט-סיסטעמען:

> “ס׳איז דאָ פיר סאָרט מענטשן, ס׳איז דאָ פינף טויזנט סאָרט מענטשן… and what shall I do with it? מיר העלפט עס גאָרנישט”

“דו ביסט אַן אינטראָווערט אָדער אַן עקסטראָווערט?” – “איך ווייס נישט, ס׳ווענדט זיך אין דער פרי אָדער נאָכמיטאָג.”

4. דער בעל התניא בשם דער בעל שם טוב

[צדדית דיגרעסיע] א מקור וואָס רעדט צו דער נקודה: פריער האָט יעדער מענטש געהאַט זיין שורש נשמה – איינער דאַרף לערנען קבלה, איינער משניות, א״וו. אָבער היינט, ווען משיח איז אויף דער וועלט, דאַרפסט דו טון אַלעס. אפשר איז דאָס די פּראָבלעם – מיר האָבן נישט מער די סטרוקטור פון קלאָרע טייפּס.

5. דער מסקנא

> “It makes you think you understand things. I don’t think it actually makes you understand anything.”

אַבסטראַקטע קאַטעגאָריזירונג פון מידות גיט אַ געפיל פון פאַרשטאַנד, אָבער נישט אַן עכטן פאַרשטאַנד וואָס העלפט פּראַקטיש.

—

כט. סיכום: צוויי וועגן צו טיילן מידות – מעלות און חסרונות

1. דער ילקוט ראובני און “אלעס לערנען”

[קורצע דיגרעסיע] דער ילקוט ראובני זאָגט אַז פריער האָט יעדער מענטש געהאַט זיין ספּעציפישן חלק, אָבער אין עקבתא דמשיחא דאַרף מען אַלעס טאָן – אַזוי זאָגט אויך דער בעל התניא. “איך בין נישט מסכים מיט די אַלע זאַכן” – דער אַפּראָוטש ווערט נישט אנגענומען.

2. א תלמיד׳ס קאָנטער-פּונקט

א תלמיד פּרובירט צו פאַרטיידיקן דעם ספירות-סיסטעם. ענטפער: “עס איז ווי צו זאָגן אַז אַ חיה רעה איז Type 6” – דאָס לייבלען העלפט נישט באמת פאַרשטיין. דער תלמיד מאַכט אַ חילוק – ער רעדט פון מידות טובות, נישט פון ענעאַגראַם-טייפּס. דער חילוק ווערט אַקצעפּטירט אָבער די שטעלונג בלייבט.

3. דער הויפּט-סיכום: צוויי וועגן

וועג א׳ – לויט כוחות הנפש (ספירות/נפש-סטרוקטור):

– מעלה: עס איז exhaustive – נישטאָ קיין תוספת ושיור, אַלעס פּאַסט אַריין. מען קען נישט מאַכן אַן אַכטע מידה – נאָר חסד שבגבורה, חסד שבחסד שבגבורה, אָבער עס בלייבט אינעם סיסטעם.

– חסרון: עס איז נישט אַזוי helpful למעשה (דער מאָטאָרסייקל-משל).

וועג ב׳ – לויט פּראַקטישע אָביעקטן/נושאים:

– חסרון: עס גייט אַלעמאָל זיין “ועוד” אין סוף פון דער ליסטע – עס איז נישט פאַרשלאָסן; יעדע תקופה קען מען דאַרפן טוישן ווייל מענטשן קאַטעגאָריזירן אַנדערש.

– מעלה: אַזוי לעבט מען זיך למעשה מיט מידות טובות – עס איז פּראַקטיש.

4. דער אַנאַליטישער חילוק – ווי ווערן מידות דעפינירט?

דער פּרינציפּיעלער חילוק צווישן ביידע וועגן:

– וועג א׳: די הגדרה פון מידות איז בנפש – מען דעפינירט אַ מידה לויט וועלכער כח הנפש זי קומט פון.

– וועג ב׳: די הגדרה פון מידות איז בנושא (אין אָביעקט) – לויט דער זאַך וואָס זיי זענען וועגן, דער סאָרט פעולה וואָס זיי באַטרעפן.

קאָנקרעטער משל: מדת התאוה איז נישט “דער כח פון וועלן זאַכן” (דאָס וואָלט געווען אַ נפש-דעפיניציע). מדת התאוה איז דער סאָרט מידה וואָס האָט צו טאָן מיט תענוגי הגוף. דער חילוק צווישן איינער וואָס וויל געלט און איינער וואָס וויל עסן איז נישט אַ חילוק אין כח הנפש (ביידע “ווילן”) – עס איז אַ חילוק אין נושא, און דעריבער זענען עס צוויי באַזונדערע מידות.

5. נאָך אַ משל: מדת הכעס ביי פאַרשידענע ראָלן

כעס איז נישט איין מידה – עס איז אַנדערש ווי אַ טאַטע האָט כעס, ווי אַ יונגל, ווי אַ בחור, ווי אַ רבי מיט תלמידים. דאָס איז “די זעלבע מידה” לויט וועג א׳, אָבער למעשה זענען עס פאַרשידענע מידות ווייל דער נושא (דער קאָנטעקסט, די פעולה, דער יחס) איז אַנדערש.

6. דער רמב״ם און די תורה גייען מיט וועג ב׳

דער רמב״ם גייט אַלעמאָל מיט דער צווייטער וועג – מידות ווערן דעפינירט לויט פּראַקטישע נושאים. אויך די תורה אַליין – אין חומש איז “it’s all about actual things, it never gives you these nice structures, almost never.” די תורה רעדט פון קאָנקרעטע מעשים און סיטואַציעס, נישט פון אַבסטראַקטע נפש-סטרוקטורן.

—

ל. כללות׳דיגע צוזאמענפאסונג פון דעם גאנצן שיעור

| פונקט | אינהאלט |

|—|—|

| כלל | דרך הממוצע איז דער פרינציפ – נישט קיין ספעציפישע ליסט |

| ליסטן | זענען בלויז דוגמאות/אילוסטראציעס – רמב״ם אליין האט 4+ פארשידענע ליסטן וואס שטימען נישט |

| חילוק פון מצוות | ביי מצוות איז די ליסט עכט (נפקא מינה); ביי מידות נישט |

| כוח פון ווערטער | אן א ווארט פאר א מידה, באמערקט מען זי נישט – דערפאר דארף מען קאטעגאריעס |

| קורטעסי | א קאנקרעטע דוגמא פון א מידה וואס פעלט א נאמען אין אידישער קולטור |

| צוויי וועגן צו טיילן מידות | (א) לויט כוחות הנפש (exhaustive אבער נישט פראקטיש) vs. (ב) לויט פראקטישע נושאים (נישט exhaustive אבער פראקטיש) |

| דער רמב״ם׳ס שיטה | גייט מיט וועג ב׳ – מידות ווערן דעפינירט לויט נושא/פעולה, נישט לויט נפש-סטרוקטור |

| די תורה | רעדט אויך פון קאנקרעטע מעשים, נישט פון אבסטראקטע סטרוקטורן |

| פראקטישע מסקנא | מידות אַרבעטן מיט הרגלים, הרגלים אַרבעטן מיט פּראַקטיצן – דעריבער דארף מען פראקטישע כללים אויף א מיטעלן לעוועל, נישט צו אבסטראקט און נישט צו ספעציפיש |

תמלול מלא 📝

דרך הממוצע: די ליסטן פון מידות זענען נישט דעפיניטיוו

פתיחה: א פראפעסאר׳ס פּערספּעקטיוו אויף מאדערנע פילאסאפיע

און לערנען אזוי. איך ווייס נישט וואס אונז לערנען, איך וויל וויסן. איך זאג נאר אזוי, וואס זאגט עפעס א לשון הרע [לשון הרע: פארבאטענע שלעכטע רייד וועגן אנדערע], ווער זאל איך אנהייבן פון? ניין, איך האב געהערט א לשון הרע. נעכטן האב איך געהערט א פראפעסאר, איך ווייס נישט פונקט וואס ער איז, ער איז א וויליאמסבורגער, ער איז טיף אין די סטודענטס, ער גיבט א טעסט. ער זאגט אזוי, ער זאגט אז די סטודענטס בעיסיקלי, ער זאגט אז די מאדערנע פילאסאפיע, דערידא [Derrida: Jacques Derrida, פראנצויזישער פאסט-מאדערנער פילאסאף] מיט קאנט [Kant: Immanuel Kant, דייטשער פילאסאף], די אלע חברה, זיי האבן גאנץ גוטע טעסטס אויף די פלעינע שכל׳דיגע קאמאן סענס פילאסאפיעס, סאקראטעס [Socrates: גריכישער פילאסאף] און פלאטא [Plato: גריכישער פילאסאף], זיי אלע פעלן. ער זאגט אז מ׳דארף לערנען אזא צודרייטע וועלט, ווער איז ער אלט אזוי ווי מיר? איך זאג נאר אז דו קענסט אים, ער איז ממש א חבר לדעה [חבר לדעה: איינער וואס שטימט מיט מיין מיינונג].

חזרה: וואו מיר האלטן אין די לימוד

אקעי, איך וויל זאגן וואו אונז האלטן און וואו מיר דארפן גיין ווייטער. אונז האבן געלערנט, אונז האלטן אין פרק ד׳, איך וויל נאר פרובירן. דער ערשטער פרק איז ביי אונז געווען די נושא פון די דרך הממוצע [דרך הממוצע: דער מיטלוועג], דאס איז די גוטע זאך. מ׳האט גערעדט אז ס׳איז דא צוויי עיקר פלעצער וואו ס׳איז חל [חל: אפּליקעבל] די דרך הממוצע, אין די פעולות [פעולות: מעשים, אקציעס] פונעם מענטש און אין די מידות [מידות: כאראקטער טרייטס] פונעם מענטש וואס זיי ברענגען די פעולות. דאס איז געווען די סאבדזשעקט פון די פריערדיגע זמן.

דער רמב״ם׳ס מעטאד: דוגמאות פון דרך הממוצע

און יעצט לערנען אונז, דער רמב״ם [רמב״ם: ר׳ משה בן מימון, Maimonides], די וועג ווי דער רמב״ם גיבט ארויס, ער זאגט, ער גיבט דוגמאות [דוגמאות: ביישפילן]. ער זאגט למשל [למשל: צום ביישפיל], און ער גיבט א גאנצע ליסט פון ניין דוגמאות וואס ער זאגט פון יעדע גוטע מידה וואס מ׳קען זיין, וואס איז די מיטן און וואס איז די צוויי עקן וואס זענען נישט גוט, יא?

סא אונז ווילן טון אזוי, איך בין נישט זיכער אז דאס איז כאילו די אמת׳דיגע פוינט פון וואס ער טוט, אבער איך וויל עס עניוועיס טון אזוי, און לערנען וועגן יעדע איינע פון די ניין זאכן, וואס איז די מעשה מיט זיי. דאס איז וואס איך וויל טון. שטימט?

די ערשטע מידה: פרישות

סא די ערשטע זאך אויף דער רמב״ם׳ס ליסט, אונז האבן גערעדט וועגן די זאלן פון פרישות [פרישות: צניעות, מאדעסטי, אפהאלטונג פון תאוות], וואס איז די טייטש, און זאל מען אמאל געווען א שיעור וועגן דעם? א הלכה [הלכה: יידישע געזעץ]? נישט יענע שיעור ווייטער. אכרא, דער פאסט האב איך שוין געווען א פאר מאל, אבער… פרשת קדושים [פרשת קדושים: די תורה פּארשה וואס רעדט וועגן הייליגקייט]? יא, פרשת קדושים.

אקעי, דא איז דא וואס איך גיי… ניין, דאס וואס שטייט אין מיינע קאמענטס דא אין די זייט, האב איך אמאל אויסגערעדט? איך דענק נישט. אין עני קעיס, איך האב א טיפערע זאך צו רעדן, אדער דאס לאזן, אדער צו מעורר זיין [מעורר זיין: אויפוועקן] צו רעדן.

הויפּט טעזע: די ליסט איז נישט דער סובזשעקט

סאו, דער רמב״ם האט א ליסט פון ניין זאכן, אבער לכאורה [לכאורה: אויף דעם ערשטן בליק], איך זאג אז דאס איז נישט די סובזשעקט, און לכאורה, די ריזאן פארוואס ער ברענגט דעי ליסט איז נאר כדי [כדי: אין סדר] אים צו געבן א דוגמא אויף די נושא פון דרך הממוצע. איך וויל דיר ווייזן אז ס׳מאכט סענס ביי יעדע איינע פון דעי זאכן צו זאגן אז די מיטן, דאס איז ריכטיג, און די צוויי זייטן זענען פונקט אזוי שלעכט איינע פון די צווייטע. דאס איז לכאורה די סטרוקטור פון די פרק, דאס איז וואס ער טוט, ער זאגט נישט דא וועלן דיר אויסמאלן מהם המידות הטובות [מהם המידות הטובות: וואס זענען די גוטע מידות]. פארשטייסט?

די נפקא מינה: וואס איז דער חילוק?

וואס איז די נפקא מינה [נפקא מינה: פּראקטישער אונטערשייד] פון די חקירה [חקירה: אונטערזוכונג] וואס איך זאג? די נפקא מינה איז, אז אויב ס׳פעלט איינס מיינט עס נישט גארנישט. נישט אז דער רמב״ם האט געשריבן א שולחן ערוך [שולחן ערוך: קאדעקס פון יידישע געזעץ] דא, און די אמת איז אין קיין שום פלאץ נישט. וואס ער זאגט, דאס זענען די ליסט פון גוטע מידות, אויף דאס דארפסטו ארבעטן, דאס איז יוצא [יוצא: דערפילט] די אלע ליסט פון ניין מידות, ער איז א גוטער מענטש, און ווער נישט, ווער ס׳פעלט איינע פון זיי אדער צוויי פון זיי איז אזויפיל א שלעכטער מענטש, דאס שטייט נישט.

פארוואס נישט? ווייל ס׳איז דא די דבר כללי [דבר כללי: אלגעמיינער פּרינציפּ] וואס הייסט דרך הממוצע, וואס ער אינקלודט אמת׳דיג אסאך מער ווי דעי ניין מידות. מען קען מאכן טויזנטער מידות. איך ווייס נישט וויפיל מען קען מאכן. ס׳איז נישטא קיין שום פלאץ וואס דער רמב״ם גיט א קלארע ליסט. נישט נאר ביי רמב״ם, נישט איך מיין עס איז אויך נישט ביי אריסטו [Aristotle: גריכישער פילאסאף]. מען גיט נישט א קלארע ליסט. דאס איז די עיקר המידות [עיקר המידות: די הויפּט מידות]? וואס דו האסט דא א ליסט – די ליסט גייט פונקט פארקערט.

ווי אזוי די ליסט ארבעט

אנדערע ווערטער, דא יעצט איינער איז מכיר [מכיר: באקאנט מיט] געוויסע גוטע מידות. דאס איז א איד וואס האט געלערנט ביי זיין טאטן. חז״ל [חז״ל: חכמינו זכרונם לברכה, אונזערע חכמים] האט געהערט פון געוויסע גוטע מידות. אין מוסר ספרים [מוסר ספרים: עטישע ביכער], ס׳איז נישט קיין חידוש [חידוש: נייעס] אז א מענטש האט איידיעס פון גוטע מידות, יעדער מענטש יעדער קולטור האט איידיעס פון זייערע גוטע מידות. וואס מען טוט מיט דעי ליסט איז מען גייט אדורך א באנטש פון זיי, און מען ווייזט אז יעדער איינער פון זיי איז דער ריכטיגער הגדרה [הגדרה: דעפיניציע] דערפון איז דרך הממוצע.

שטימט?

פראגעס און דיסקוסיע: צי איז די ליסט דעפיניטיוו?

תלמיד: ועם כל זה [ועם כל זה: פונדעסטוועגן], איז יא דא עפעס א חידוש פון דעי ליסטס. ווילסטו זאגן אז מיר דארפן נישט טון אלע דערפאר דעפיניטיוו?

מגיד שיעור: מען דארף אפשר יא, זאגן נאר א ליסט, נישט פשט [פשט: פּשוטע משמעות] אז עס איז דא א דעפיניטיווע ליסט. אזוי ווי עס איז מיט תרי״ג מצוות [תרי״ג מצוות: די 613 געבאט] און צען געבאטן. קען זיין נאך צוואנציק? קען זיין נאך צוואנציק. עס קען זיין אז די ליסט איז נישט דווקא [דווקא: ספּעציפיש] די חשוב׳סטע, עס איז די אונס וואס קומען first to mind, וואס מען דערמאנט זיך גלייך, און ער ניצט עס כמעט בתור [כמעט בתור: כּמעט ווי] דוגמה. זאל דאס זיין אויך אין הלכות דעות [הלכות דעות: געזעצן פון כאראקטער טרייטס, א סעקציע אין רמב״ם׳ס משנה תורה].

באווייז: פיר פארשידענע ליסטן ביים רמב״ם

דער רמב״ם אליינס האט אט ליסט פיר אזעלכע ליסטס וואס איך ווייס פון. צוויי אין שמונה פרקים [שמונה פרקים: רמב״ם׳ס אכט קאפּיטלען, אן איינלייטונג צו פּרקי אבות].

תלמיד: צוויי? וועלכע צוויי? און ווי נאך?

מגיד שיעור: פרק ב׳. און אין פרק ב׳ שטייט… איך דענק נישט, וואס איז דער סוביעקט פון פרק ב׳?

תלמיד: אין וועלכע חלק פון די נפש [נפש: נשמה, סאול] געפינט זיך די מידות.

ליסט 1: שמונה פרקים, פרק ב׳

מגיד שיעור: און דארט, ווען ער קומט צו דעם חלק, זאגט ער… המעלות המדות [המעלות המדות: די גוטע מידות], אזוי ווי… יא, פרק ב׳ איז אין פרק א׳ און אפשר איך מאך א טעות. פרק א׳. יא, פרק א׳, סארי. אין פרק א׳, ניין. סארי, ווי איז די ליסט? סארי, פרק ב׳, פרק ב׳, איך האב נישט געמאכט קיין טעות. פרק א׳ שטייט עפעס ענליך. א דריטע ליסט. נישט די.

די ליסט פון גוטע מידות שטייט אין פרק ב׳, ווייל דארט ער רעדט פון יעדע חלק הנפש ווי עס האט מעלות וחסרונות [מעלות וחסרונות: גוטע און שלעכטע קוואליטעטן]. און ער זאגט אז די מעלות המדות זיי באלאנגען צום חלק המתעורר [חלק המתעורר: דער טייל פון דער נשמה וואס ווערט אויפגעוועקט דורך עמאציעס]. און ער גיבט א ליסט, און ער זאגט אזוי שטייט דער לשון, מעלות זה החלק רבות מאד [מעלות זה החלק רבות מאד: די גוטע קוואליטעטן פון דעם טייל זענען זייער אסאך], דא זענען זייער אסאך מעלות.

תלמיד: מעלות המדות יא, עס איז דא מעלות שכליות [מעלות שכליות: אינטעלעקטועלע גוטע קוואליטעטן] וואס איז אן אייגענע זאך.

מגיד שיעור: ער רעדט דא פון מעלות המדות, כזהירות, ועדינות, וצדק, וסבלנות, וענווה, והסתפקות, וגבורה, ואמונה, וזולתם [כזהירות, ועדינות, וצדק, וסבלנות, וענווה, והסתפקות, וגבורה, ואמונה, וזולתם: ווי זהירות (קערפולנעס), עדינות (פיינקייט), צדק (גערעכטיגקייט), סבלנות (געדולד), ענווה (דעמוט), הסתפקות (צופרידנקייט), גבורה (מוט), אמונה (גלויבן), און אנדערע]. דאס איז א ליסט פון ניין פארטס. און נאכדעם ער זאגט קלאר און עס איז דא אסאך, רבות מאד, נישט נאר די. דאס איז נאר א דוגמה. און ער פירט אויס אויך קלאר מיט וזולתם [וזולתם: און אנדערע], אז עס איז דא נאך.

ליסט 2: שמונה פרקים, פרק ד׳

און די זעלבע זאך איז אין פרק ד׳, וואו ער מער אפיציעל רעדט וועגן וויאזוי די גוטע מידות זענען. און דא איז עס אביסל מער א קאמפליצירטע ליסט, ווייל ער מאכט אויך א ליסט פון ניין דרך ארץ [דרך ארץ: פּראפּער באהאנדלונג]. דו קענסט טשעקן אין די ענד פון די וואך שטייט וועלכע שטייט אין וועלכע. דו קענסט זען, עס שטייט נישט דא, ניין, עס שטייט נישט דא וואס איך וואלט געדארפט. שטייט יא. דו קענסט זען, דו האסט דא אויך א ליסט פון ניין חלקים, און דו קענסט טשעקן וועלכע ער האט געמיסט, וועלכע ער האט ארויסגענומען איינס פון זיי. פיגער אויס, איך ווייס נישט, אפשר קען מען זיך עפעס לערנען פון דעם, אבער איך גלייב אז די עיקר נקודה איז זיכער אז עס איז נישט קיין חילוק, ווייל ער גייט נישט דורך פשוט א ליסט, אלעס איז נאר די דוגמאות, און ביידע פון זיי זענען נישט קיין ליסט, אזויווי “אלו הן המדות, לא פחות ולא יותר” [אלו הן המדות, לא פחות ולא יותר: דאס זענען די מידות, נישט ווייניגער און נישט מער]. עס איז נאר די דוגמאות, און דער ערשטער פרק לייגט ער אסאך מאל א דוגמא אז מען זאל פארשטיין, און דער צווייטער פרק, סארי, אז מען זאל פארשטיין אז דאס איז די סארט זאכן וואס געהערן צו די חלק המעשה [חלק המעשה: דער פּראקטישער טייל], און דער פערטער חלק איז סך הכל [סך הכל: אין סך הכל] א דוגמא מיט מער פרטים [פרטים: דעטאלן] צו ווייזן וויאזוי יעדער איינער פון זיי קען מען מסביר זיין [מסביר זיין: דערקלערן] מיט א דרך הממוצע. שטימט?

סאו עד היום הזה [עד היום הזה: ביז היינט] ווייסט מען נישט וואס איז די ריכטיגע ליסט פון אלע מדות.

ליסט 3 און 4: הלכות דעות

נאך א פלאץ, וואו איז דא די צוויי ליסטן וואס זענען אין שמונה פרקים? נאך צוויי ליסטן זענען דא אין… משנה תורה [משנה תורה: רמב״ם׳ס הויפּט געזעץ קאד], הלכות דעות. וואו איז משנה תורה דא? הלכות דעות, עס שטייט אויך אין פרק א׳. וואס שטייט דא אין פרק א׳ פון הלכות דעות? איז זייער ספעציעל. עס שטייט, הלכות דעות, יא, “דעות הרבה יש לכל אחד ואחד מבני אדם” [דעות הרבה יש לכל אחד ואחד מבני אדם: עס איז דא אסאך פארשידענע מיינונגען/כאראקטער טרייטס פאר יעדן מענטש], זייער אסאך פון זיי. “דעות” מיינט אויך שמדות, בדרך כלל [בדרך כלל: געווענליך] גייט ער דאך א ליסט. דא איז אויך א קורצע ליסט אביסל, ער גייט פיר פון זיי ברענגט ער ארויס באריכות [באריכות: אין לענג], און נאכדעם זאגט ער “וכן על דרך זו שאר כל הדעות” [וכן על דרך זו שאר כל הדעות: און אזוי אויף דעם וועג אלע אנדערע מיינונגען]. ער גייט אזוי, ער איז מסביר קודם באריכות בעל חימה [בעל חימה: איינער מיט כעס] און בעל תאוה [בעל תאוה: איינער מיט תאוות] און בעל נפש רחבה [בעל נפש רחבה: איינער מיט א ברייטע נשמה, אמביציעז] און נסוג [נסוג: צוריקגעצויגן] באריכות וואס עס מיינט, נאכדעם גיבט ער נאך אפאר נאר מיט א נאמען, מהולל ואונן [מהולל ואונן: געלויבט און אומגליקלעך] וכו׳ וכו׳ וכו׳, וכל כיוצא בהן [וכל כיוצא בהן: און אלע ענליכע]. סאו ער ווערט קורצער מיט זיינע ווערטער פאר איטש וואן, און עס איז נאך אלץ נישט אן אגזאסטיוו, ער זאגט “ועוד וכו׳ וכו׳” [ועוד וכו׳ וכו׳: און נאך אזוי ווייטער]. וואס איז דא די וכו׳ וכו׳? קיינער ווייסט נישט.

און די זעלבע זאך ווי די פערטע ליסט וואס איך האב געזאגט. נאכדעם זאגט דער רמב״ם, די מצוה איז אז ער זאל גיין אין דרך האמצעי [דרך האמצעי: דער מיטלוועג] אין יעדע דעה, און ער גיבט אויך די גמרא [גמרא: תלמוד] ווי אזוי, כיצד למשל [כיצד למשל: ווי למשל], און נאכדעם שטייט ווייטער “וכן שאר הדעות” אין הלכה ד׳. די זעלבע זאך, איז שוין דא כביכול [כביכול: אזוי צו זאגן] צוויי ליסטעס. נאכדעם איז דא א דריטע ליסט, אפשר אפילו, איך וועל זען ווי אזוי איך וועל עס מציין זיין [מציין זיין: מארקירן], אין פרק ב׳ וואו ער גייט אדורך די רפואת המידות [רפואת המידות: היילונג פון כאראקטער טרייטס], און ער זאגט אז ס׳איז דא אזעלכע דעות און ס׳איז דא אזעלכע דעות, און ער ברענגט דארט נאך אפאר מידות. ער זאגט אז ס׳איז דא נאך א מידה וואס שטייט נישט אין די פריערדיגע מידות, די מידה פון שתיקה [שתיקה: שווייגן], “סייג לחכמה שתיקה” [סייג לחכמה שתיקה: א צוים פאר חכמה איז שווייגן]. און איך ווייס נישט צו דאס איז אויך א דבר המצוה [דבר המצוה: א זאך פון געבאט] לכאורה אויך, און נאך אפאר מידות וואס ער גייט אדורך אין פרק ב׳ אויך, איז דא א שטיקל ליסט.

מסקנא: קיין ליסט שטימט נישט מיט דער אנדערער

None of these lists are the same as any other ones. פארוואס לערנען מיר זיך פון דעם? אז די ליסטעס זענען נישט עכט.

דיסקוסיע: צי איז דאס ווי תרי״ג מצוות?

תלמיד: אבער די ליסט פון די תרי״ג מצוות איז יא עכט, ער זאגט דאך…

מגיד שיעור: ניין, אבער די מצוות, די מצוות…

תלמיד: אפשר איז די גאנצע מצוות ליסט נישט עכט?

מגיד שיעור: ניין, די מצוות ליסט איז עכט, איך וועל דיר זאגן פארוואס. ווייל וואס איז די ראיה [ראיה: באווייז]? וואס איז דא? לכאורה קען איך האבן א גאנצע ספק [ספק: צווייפל] אין א מצוה, צו ס׳איז יא א מצוה אדער ס׳איז נישט א מצוה, צו מ׳דארף אראפנעמען א מצוה. ס׳מאכט א חילוק אויב א מצוה איז אויף די ליסט. דא מאכט עס נישט קיין שום חילוק, נישט קיין שום זאך. די מידות קענסטו צוטיילן אויף צוויי מידות. למאי נפקא מינה [למאי נפקא מינה: וואס איז דער פּראקטישער אונטערשייד]? דא איז נישט דא קיין נפקא מינה. ס׳איז אן עכטע נפקא מינה, איך וועל דיר נאך זאגן וואס די נפקא מינה איז, אבער ס׳איז דא א נפקא מינה, ס׳איז א real thing. די ליסטעס זענען נישט real. פארוואס זענען זיי נישט real? ווייל די עכטע הגדרה פון מידות איז אויף יעדע זאך גיין בדרך האמצעי. און בדרך האמצעי מיינט עסאך כל מיני [כל מיני: אלערליי] ריכטיגע זאכן אין יעדע נושא. שטימט?

סא די ליסט פון מידות איז נישט אזוי עכט ווי ס׳איז היינט. דאס איז נישט חס ושלום [חס ושלום: חלילה], אורחות צדיקים [אורחות צדיקים: וועגן פון צדיקים, א קלאסישער מוסר ספר] האט אויך א ליסט פון מידות, יא? אפשר האט ער פינף און צוואנציג, איך ווייס נישט וואס איז זיין נאמבער. וויפיל פרקים איז דא אין אורחות צדיקים? ווער האט עס געשריבן? קיינער ווייסט נישט ווער ס׳האט עס געשריבן.

תלמיד: א פרוי.

תלמיד: איך האב געהערט אז א פרוי האט עס געשריבן.

מגיד שיעור: ווער? ווער?

תלמיד: איך האב געהערט אז א פרוי האט עס געשריבן.

מגיד שיעור: א פרוי? אבער איך ווייס נישט, אה, קען זיין אז א פרוי האט עס געשריבן, אבער…

תלמיד: איר לערנט עס?

מגיד שיעור: ס׳איז א שיינע ספר׳ל. יא? יא. ס׳איז דא אכט און צוואנציג שערים [שערים: קאפּיטלען]. א חלק פון זיי זענען איינס די היפוך [היפוך: פארקערט] פון דעם, שער הגאוה [שער הגאוה: די טויער פון שטאלץ], שער הענוה [שער הענוה: די טויער פון דעמוט], וכו׳. אבער א גרויסע רשימה, א לאנגע ליסט פון מידות. ס׳איז דא נאך אזעלכע ספרים. ס׳איז דא ספרי מידות איז געווען א…

תלמיד: אורחות צדיקים איז א געוויסע וועג פון מידות?

מגיד שיעור: יא, דאס איז שוין דרייצן אדער מער. יא, ס׳איז דא די ליסט פון י״ג מידות [י״ג מידות: דרייצן מידות] פון דעת. זיי האבן געלערנט א שיעור אין י״ג מידות הרחמים [י״ג מידות הרחמים: די דרייצן מידות פון רחמנות], right? מ׳דארף אויך טראכטן וועגן דעם אפאר שיעורים. ווייל קיין איינס פון די ליסטעס איז נישט געווען…

ליסטס פון מדות: פארשידענע מסורות און די פילאזאפישע פראבלעם

ליסטס פון מדות זענען נישט “עכט” / פיקסירט

מגיד שיעור:

סאו די ליסט פון מדות איז נישט אזוי עכט אזוי ווי ס׳הערט זיך. חובת הלבבות [Chovos HaLevavos: Duties of the Heart, an 11th-century Jewish ethical work], אורחות צדיקים [Orchos Tzaddikim: Paths of the Righteous, a medieval Jewish ethical work] האט אויך א ליסט פון מדות, יא? אפשר האט ער אכט און צוואנציג, עפעס אזא נומער. ס׳איז זיכער ס׳איז דא אינעם אורחות צדיקים. ווער האט עס געשריבן? קיינער ווייסט נישט ווער עס האט עס געשריבן.

תלמיד:

ווער? א פרוי?

מגיד שיעור:

א וואכע אידעע, ס׳קען שוין זיין א פרוי. איר לערנט דאס? ס׳איז שיינע ספרים שוין. יא? יא.

ס׳איז דא אכט און צוואנציג שערים. א חלק פון זיי זענען איינס דער היפוך פון דעם, שער הגאוה [the gate of pride], שער הענוה [the gate of humility], וכולי [and so on]. אבער א גרויסער האט א לאנגע ליסט פון מדות. ס׳איז דא נאך אזעלכע ספרים, ספרי מדות [books on character traits]. ס׳איז געווען א… אן אלדערע, ס׳איז נאך א גרויסע וועג פון מדות. יא, ס׳איז דא דרייצן אדער מער. יא, ס׳איז דא די ליסט פון י״ג מדות פון… פון… פון דעת. איך האב מ׳לערנט א שיבה וועגן י״ג מדות אמאל, רייט? מען דארף אויך טראכטן וועגן א פשוט׳ן. אבער קיינער פון די ליסט איז נישט קיין עכטע ליסט. סאו, מ׳דארף פארשטיין די זאכן. אוקעי, דאס איז קודם כל [first of all]. שטימט?

דאס איז מיין מיינונג וועגן דעם, וועגן די צוויי עקן. יא. סאו, פארוואס איז נישט דא קיין נארמאלע ליסט? אזוי ווי תרי״ג מצוות [613 commandments], צוואנציג מדות. ס׳וואלט געווען אסאך מער נארמאל. יא. סאו… די רבנים האבן געהאט ליסטס, די פילאזאפן האבן געהאט ליסטס, די מעלה מסו האבן געמאכט ליסטס, זיי האבן געמאכט ליסטס פאר די גוים, אלע מיני זאכן. יא.

סאו לאמיר פארשטיין, איך וויל דיר זאגן די שאלה, איך מאך דא מראה מקומות [source references], איך געב א סטרוקטור, איך וויל מאכן די שאלה. וואס איז די נפקא מינה [practical difference]? די נפקא מינה איז אזוי, לאמיר פארשטיין א וויכטיגע זאך.

די פיר קארדינאלע מדות פון פלאטא

מגיד שיעור:

ס׳איז דא אויך א מקובל׳דיגע ליסט, ביי אידן איז נישט דא אזוי מקובל, די גריכן האבן געהאט א זייער מקובל׳דיגע ליסט פון פיר, פיר עיקר מדות טובות וואס הייסן… דאס איז קלאסיש, קאלד “Four cardinal virtues”, וואס איז די ליסט פון פלאטא [Plato]. אלעמאל גייט מען מיט די ליסט, אמאל לייגט ער אויך צו צען אדער אזוי, אבער די עיקר ליסט וואס שטייט אין דעם ספר “The Republic” [Plato’s Republic] איז… פיר מידות. וועלכע פיר מידות דארף א מענטש האבן? יעדער דארף געדענקען…

תלמיד:

ניין, ניין, דאס איז נאך א זאך.

מגיד שיעור:

די יוונים הקדמונים [the ancient Greeks], ס׳ווערט געברענגט נאך אין פילע ספרים ראשונים [early rabbinic authorities], איך געדענק נישט וועלכע, האבן געזאגט אז ס׳זענען דא פיר עיקר גוטע מידות. פיר עיקר גוטע, מיר וועלן רעדן וועגן דעם.

די ערשטע מידה: פרישות / טעמפערענס

די ערשטע איז, דאס איז מידות, אויף ענגליש גייט עס “טעמפערענס” [temperance], אקעי? מיר וועלן גיין רעדן וועגן דעם, אדער “סאפראסינע” [σωφροσύνη, sophrosyne] אויף יווניש, פרישות [abstinence/moderation]. מיר וועלן רעדן וועגן דעם. “סאפראסינע” איז לשון פרישות, זאגט דער רמב״ם [Rambam/Maimonides]. און… וואס טוסטו?

תלמיד:

ניין, ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז א חילוק [difference].

מגיד שיעור:

יעצט, פיין.

די צווייטע מידה: גבורה / קארעדזש

“קארעדזש” [courage], אומץ [bravery], גבורה [strength/courage].

די דריטע מידה: חכמה / וויזדאם

מגיד שיעור:

“וויזדאם” [wisdom]. וויזדאם, חכמה [wisdom]. אוודאי איז וויזדאם א מידה טובה, זיך פירן מיט וויזדאם, און אויך האבן וויזדאם, אוודאי. דער רמב״ם, באלד וועלן מיר זען.

און…

תלמיד:

אויב דו ביסט א חכם [wise person], שטייט אין ספר משלי [the Book of Proverbs], ס׳איז פול מיט דעם.

מגיד שיעור:

אדער דו באקומסט עס אדער נישט.

תלמיד:

ניין, ניין, וויזדאם איז נישט כשרון [talent/ability].

דיגרעסיע: חכמה איז נישט כשרון

מגיד שיעור:

מ׳דארף זיך פירן מיט כשרון, אוודאי. מ׳לערנט זיך, מ׳לערנט זיך צו זיין א חכם. ס׳איז נישט אז… אדער ביסטו קלוג אדער נישט. ניין, שטותים [nonsense]. אדער דו קומסט מיט… אדער דו האסט די כשרון. כשרון און חכמה איז נישט די זעלבע זאך. אקעי?

תלמיד:

און דארפסט נישט האבן די כשרון?

מגיד שיעור:

ניין. אבער דו דארפסט פאר יעדע זאך האבן כשרון. אויך צו זיין א בעל גאוה [arrogant person] דארף מען האבן כשרון. יעדע זאך דארף מען האבן כשרון. כשרון מיינט די “קעפעסיטי” [capacity]. נישט יעדער קען… יעדער באקומט… אקעי, איך זאג דיר א פאקט. די ערשטע זאך וואס קומט אריין, קוק אין חז״ל [Chazal: our Sages of blessed memory], ס׳שטייט טויזנטער מאל אז ס׳איז א מעלה [virtue] צו זיין א חכם. ס׳איז נישט קיין… חכמה איז א מעלה. א מעלה וואס דו באקומסט.

תלמיד:

ניין, א מעלה וואס מ׳טוט.

מגיד שיעור:

דו קענסט באקומען דאס. חז״ל זאגן דאס. איי, איי, חכם. ווייל דער רמב״ם זאגט בפירוש [explicitly] אין הלכות [laws], ס׳שטייט בפירוש אין הלכות תשובה [Laws of Repentance], געדענקסט? “כל אחד יכול להיות חכם או סכל” [everyone can be wise or foolish]. בחירה [free choice]. אין די פרקי בחירה [chapters on free choice] שטייט עס. און ס׳איז נישט קיין חידוש [novelty] אין רמב״ם, ס׳איז דאך פסוקים [verses] זענען דא אזוי. א מענטש דארף זיין א חכם. אקעי, עניוועי, איך האב דא געזאגט א ליסט.

די פערטע מידה: צדק / דזשאסטיס

מגיד שיעור:

די פערטע מדה טובה איז דזשאסטיס [justice], צדק [righteousness/justice], זיין א צדיק [righteous person]. דארף זיין א צדיק, א חכם, א גיבור [hero/strong person], און א עשיר [wealthy person]. אזוי האבן די יונים הקדמונים [ancient Greeks] געזאגט. ס׳איז דא נאך מדות טובות וואס פלאטא רעדט אסאך, וואס איז זיין א גוטע חבר [good friend], חכם גיבור ועשיר [wise, strong, and wealthy].

נאך ליסטס – אידישע און קריסטלעכע

אידישע ליסטס

מגיד שיעור:

די אנדערע ליסט, יהי ביתך פתוח לרוחה [let your house be open wide]. אין משניות [Mishnayos: the Mishnah] איז דא פארשידענע אזעלכע ליסטס. “עז פנים לגיהנם ובושת פנים לגן עדן” [the brazen-faced go to Gehinnom, the shame-faced to the Garden of Eden]. “קנאת סופרים תרבה חכמה” [jealousy among scholars increases wisdom]. ס׳איז דא אסאך פארשידענע ליסטס. עניוועי, דאס איז זייער מקובל.

די דריי “theological virtues” פון די נוצרים

מגיד שיעור:

אזוי ווי איך האב געזאגט, די נצרים הקדמונים [early Christians] האבן געזאגט אז דאס איז בדרך הטבע [according to nature]. אבער מצד הדת [from the perspective of religion] איז דא נאך דריי מדות וואס הייסן Faith, Hope, and Charity. דאס איז די “three theological virtues”, אזוי איז מקובל ביי די קריסטן [Christians]. Faith – אמונה [faith], Hope – תקווה [hope], איך ווייס נישט, בטחון [trust], און Charity – אהבה [love], געבן, לפנים משורת הדין [beyond the letter of the law] בעצם [essentially]. נישט דזשאסטיס, וואס איז טייטש מען געבט פאר וואס ס׳איז ריכטיג, נאר חסד [kindness]. דאס איז אזוי האבן זיי געזאגט, וועט אויסקומען דאס, איך ווייס שוין, גאסטן א כהן און די צדיקים.

און ביי די אידן איז נישט אנגענומען אזא זאך. אינטערעסאנט, נאך א וויכטיגע זאך, באלד וועלן מיר רעדן וועגן דעם, ענוה [humility] און כיבוד [honor].

די פילאזאפישע שאלה: וואס איז דער טעם פון א ליסט פון מדות בכלל?

די פראבלעם מיט אלע ליסטס

מגיד שיעור:

אבער וואס איך וויל זאגן מיט די אלע זאכן איז, אז ס׳איז דא פארשידענע ליסטס פון מדות טובות, פארשידענע מקובל׳דיגע ליסטס. איך קען אפשר נעמען די ליסט פון רבי פנחס בן יאיר [Rabbi Pinchas ben Yair], טראכטן וועגן דעם באלד אויך. פארשידענע ליסטס פון מדות טובות. יעדער איינער איז מסכים אז א מענטש דארף האבן פארשידענע מדות טובות.

וואס איז די וויכטיגע זאך ווען מען מאכט אזא ליסט? די וויכטיגע זאך איז צו פארשטיין אויף וואס איז געבויט די ליסט. איך האב מיר יעצט געזאגט אן אינטערעסאנטע חידוש, אן אינטערעסאנטע באמערקונג, אז ביי די רמב״ם׳ס ליסט איז קיינמאל נישט קיין עכטע ליסט.

קריטעריעס פאר א גוטע ליסט (אריסטאטעלישע לאגיק)

מגיד שיעור:

אין אנדערע ווערטער, תרי״ג מצוות, אריסטו [Aristotle] האט אויסגעלערנט אז א גוטע ליסט דארף זיין “עקזאסטיוו” [exhaustive], עס דארף אינקלודן אלעס וואס איז דא, און וואס איז די אנדערע זאך? עס דארף זיין צעטיילט ריכטיג. יא? עס זאל נישט פעלן גארנישט, עס זאל נישט קענען קומען מארגן און זאגן “מה שייר תנא ושייר” [what did the teacher leave out and leave out – referring to incomplete lists]. אויב איז דא “תנא ושייר”, איז עס א שוואכע ליסט. א ליסט דארף זיך אנהייבן פון די כלל [general principle], און ער דארף צוטיילן דעם כלל ריכטיג, אז מ׳זאל נישט קענען זאגן מארגן פארוואס האסטו עס נישט צוטיילט אנדערש, יא? אזוי איז לכאורה [apparently] דער דין [law/rule] פון א גוטע ליסט. דער דין פון א גוטע ליסט דארף אינקלודן אלעס וואס איז דא אין דעם נושא [topic]. איינער מאכט א ליסט פון וואס ער דארף קויפן אויף שבת [Shabbos], דארף ער קויפן אלעס, און ער זאל נישט פארפאסן גארנישט.

די פראבלעם מיט מדות-ליסטס

מגיד שיעור:

די אלע ליסטן ארבעטן אויך נישט אזוי. ס׳איז געווען, און זיי דארפן באשטיין קודם כל, וויאזוי מ׳טרעפט אלע מידות, אלע גוטע מידות, איינס ביי איינס, נישט פארפאסט איינס. און די צווייטע איז, וויאזוי מ׳צוטיילט עס אויף די ריכטיגע וועג. וויאזוי מאכט מען א חלוקה [division] וואס דאס איז נישט סתם א ליסט אין דער וועלט אריין, נאר מ׳דארף עס צוטיילן אויף די ריכטיגע וועג. וואס צוטיילט? אן אנדערע רעדט, וואס מאכט… מיר וועלן גיין רעדן, דער רמב״ם גייט רעדן וועגן פארשידענע מידות, ס׳איז דא א מידה פון… וואס איז די ליסט פון מידות דא? שטייט דא, האסט דא א מידה פון קמצנות [stinginess], און ס׳איז אויך דא א מידה פון נדיבות [generosity]. ער האט צוויי מידות, אדער צוויי אדער דריי מידות וואס האבן צוטון מיט געלט. און מיר דארפן פארשטיין וואס קאנעקט, וואס צוטיילט די מידות? וואס מיינט מען ווען מ׳זאגט אז א מידה איז אנדערש פון די אנדערע מידה? דאס האבן מיר שוין אנגעהויבן צו רעדן אין די פריערדיגע זמן, די חקירה [investigation], רייט?

די ראדיקאלע שאלה: דארף מען בכלל א ליסט פון מדות?

די טענה: אלעס קומט אראפ צו איין זאך

מגיד שיעור:

מיר דארפן בכלל פארשטיין אז ס׳איז דא א שטארקע טענה וואס זאגט אז ס׳איז נישט דא אזא זאך ווי אסאך מידות. אזוי ווי דער חזון איש [Chazon Ish: Rabbi Avraham Yeshaya Karelitz] האט נישט געטענה׳ט, אזוי ווי צדיקים [righteous people] האבן ליב געהאט צו טענה׳ן, געדענק איך. פארוואס? אז מידות טובות מיינט דאך אז ער זאל זיך פירן ווי ס׳איז ריכטיג. די פירן כפי מידת החכמה [according to the measure of wisdom], לויט וואס ס׳דארף צו זיין, לויט וואס ס׳איז ריכטיג. קומט אויס אז ס׳איז נאר דא איין מידה, זיך פירן לויט וואס ס׳איז ריכטיג. און ס׳איז דא איין שלעכטע מידה, קען ער זיך פירן נישט ווי ס׳איז ריכטיג, אז ער זאל זיך פירן לויט די יצר הרע [evil inclination], לאמיר זאגן, לויט ווי ס׳איז אים באקוועם, לויט ווי די יצר זאגט אים אז ס׳איז ריכטיג, נישט ווי ס׳איז אמת׳דיג ריכטיג.

רבינו יונה: חכם און טיפש

מגיד שיעור:

וואס האט רבינו יונה [Rabbeinu Yonah: Rabbi Jonah of Gerona] געזאגט? “כל המצוות הן תורת חכם, וכל העבירות הן תורת טפש” [all the commandments are the teaching of the wise, and all the transgressions are the teaching of the fool]. יא, חכם וטיפש [wise and foolish], יא, צדיק ורשע [righteous and wicked]. ס׳איז דא א גוטער און ס׳איז דא א שלעכטער. ס׳איז דא א פרומער און ס׳איז דא א נאר. וכולי. נאר בפרט ווען מ׳רעדט פון מדות, וואס איז די נפקא מינה אז די שלעכטע זאך וואס ער טוט איז מידת הכעס [the trait of anger] אדער ס׳איז מידת ה… ס׳איז נישט קיין חטא [sin]? ס׳איז דאך א חטא, און מ׳דארף וויסן אויף וועלכע שמות [names] די חטאות [sins]. ס׳איז נישט קיין נפקא מינה. ער טוט אבער א חטא, ער טוט אן עבירה [transgression], ער טוט אן עבירה. ס׳איז נישט קיין נפקא מינה אויב ער טוט אן עבירה פון גזילה [robbery] אדער ער טוט אן עבירה פון גניבה [theft]. מידת הכעס, קומט פון מידת הגאוה [the trait of pride], און מיין איך אפילו מידת הגאוה, פארוואס זאל מען בכלל רעדן וועגן דעם? אוקעי, וואס העלפט עס מיר?

דער פראקטישער איינוואנד: “וואס העלפט מיר א ליסט?”

מגיד שיעור:

פארשטייסט די שאלה? ס׳איז א waste of time צו מאכן די אלע ליסטס פון מדות, ס׳וועט מיר העלפן גארנישט. וואס האב איך צו מאכן א לאנגע ליסט? איך זאג פאר יעדן איינעם, זאלסט זיך פירן ריכטיג און שוין.

תלמיד:

יא, אבער ס׳איז impossible.

מגיד שיעור:

איך קען זיך כאפן אויף איין מידה. וואס וועט העלפן צו געבן איין מידה? לאמיר זאגן, איינער האט קיינמאל נישט געהערט פון די מידה. לאמיר זאגן איינער האט קיינמאל נישט געהערט פון די קאנצעפט [concept], אפשר איז דא אזעלכע מענטשן? קיינמאל נישט געהערט פון די זאך אז ס׳איז דא א ליסט פון מדות, פארשידענע מידות טובות, מידות רעות. ער ווייסט אז מ׳דארף זיין א מענטש, מ׳דארף זיך פירן ריכטיג. וואס הייסט וויאזוי זיך צו פירן ריכטיג? איך וועל דיר זאגן, איך ווייס טויזנט זאכן: די טאטע דארף מען מכבד זיין [honor], און חברים דארף מען זיין גוטע חברים צו, און ווען מ׳עסט דארף מען עסן נישט צופיל און נישט צו ווייניג. אויף יעדע סעקונדע איז דא נאך א מידה. וואס האב איך פון מאכן פון דעם כללים אזעלכע מידות? מידת התאוה [the trait of desire], מידת הגאוה, מידת הכעס, מידת הענוה. וואס האב איך פון דעם? איך וואלט נישט געוואוסט אז די זאכן זענען גוטע זאכן? איך וואלט געוואוסט. איך וואלט געוואוסט. איך בין א גוטער מענטש, איך טו די אלע זאכן. וואס טו איך אויף מיט מאכן א ליסט פון מדות? אדער בכלל מיט זאגן איינע פון זיי אפילו?

תלמיד:

איך קען נישט אויסלערנען פאר מענטשן צו זיין גוט, אבער איך זאג זיי נישט, דאס הייסט אזוי און אזוי.

[טעכנישע אונטערברעכונג]

מגיד שיעור:

דאס איז… It’s not working, my recorder. ס׳שטייט recording. ס׳שטייט, איך זע נישט די גרינע… ניין, מיין audio ארבעט נישט. The recorder איז מיר געווארן, audio ארבעט נישט. די גרינע וואס? ס׳איז נישט connected צו די camera. ס׳איז connected אין די wrong place אדער עפעס. איך ווייס נישט, עפעס איז wrong. איך האב מורא אז מ׳וועט נישט האבן א שיעור. ניין, ס׳איז bullshit.

אה, וואס? No, it’s connected to the wrong thing, or my thing is not turned on, or something. איך ווייס נישט, אלע מיני זאכן זענען… דו זעסט אז ס׳מאכט נישט קיין רויטע… דו זעסט אז ס׳מאכט נישט קיין רויטע… דו זעסט אז ס׳מאכט נישט קיין רויטע… דער גרינער איז דיין באר וואס גייט ארויף און אראפ? ניין, אויף די… אויף די קעמערע. דאס איז די ריסיווער. ניין, ניין, ס׳איז נישט פלאגד אין די רייט פלעיס. איך האב עס געפלאגד אין די ראנג פלעיס. נעם דאס. יא. ס׳זאל זיין אזא מין זאך? ס׳זאל זיין ברייטער?

קורטעסי און די כוח פון ווערטער אין מדות

די נויטווענדיגקייט צו זעהן מדות אין פראקטיק

מדות איז אן ענין שבמעשה

Instructor: זעהסט אז עס מאכט נישט קיין רויטע און קיין גרינע דעם באר וואס גייט ארויף און אראפ? נא, אן די… אן די… אן די קעמערע. דאס איז די רעסיווער. נא נא נא, עס איז נאט פלאגד אין די רייט פלעיס, עס איז אין די ראנג פלעיס. דאס?

Student: יא.

Instructor: וואס זאל איך ברענגען? איך קוק וואס גייט דארט פאר. ווייס נישט. ענדליך האסטו וואס דו דארפסט ארבעטן.

Student: אזוי דארף איך וויסן. אזוי דארף איך וויסן. וואס האט מען פון מאכן אן עקסטערע מידה פון וויסן וואס די קעמערע איז.

Instructor: איך דארף כאפן די נקודה, איך דארף זאגן א וויכטיגע זאך. אקעי, סאו דיס איז עי ווערי סיריעס קוועסטשען. וואס האט מען פון די גאנצע זאך, איין זאך מען זאל קענען אויסקלערן.

Student: אקעי, איך העלף פול, מאך כללים אזעלכע. אינסטעד פון זאגן מען דארף זיין א מענטש, זאגט מען זיין אן ענוו, און זיין נישט קיין בעל גאוה, נישט קיין בעל כעס, נישט קיין בעל תאוה.

Instructor: וואס? דו ביסט פאוקוסד אויף די שלעכטע זאכן. דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] אויך נעמט זאגט כעס, איך ווייס נישט וואס ער זאגט דארט. מען דארף עס באזירן אויף געוויסע מאס, אויף געוויסע מענטשן, באזירן אויף געוויסע מאס, אויף געוויסע דוגמאות. און קיין דוגמאות פון אנדערע פאוינט ווען דו האסט נישט קיין סענס פון א דרך הממוצע [the middle path/golden mean], דארף מען… דרך הממוצע איז נאר א טעאריע. הלכה למעשה [in practice] דארף מען עס זעהן.

סאו לאמיר פארשטיין, דא בין איך מסכים אז מדות איז א ענין שבמעשה [a matter of practical action]. א ענין שבמעשה לערנט מען זיך נישט פון קיין תורה׳ס. מען דארף עס זעהן.

Student: הענסט, מען דארף עס זעהן, שטימט?

Instructor: יא. מען דארף קענען זעהן.

Student: נא, די שאלה איז אזוי, איך בין מסכים, אבער אזוי דארף מען עס זעהן אינגאנצן בפועל ממש [completely in actual practice]. קענסט מיר זאגן וועגן מדות הכלל [general character traits], גייט עס מיר אויך נישט אזוי סאך העלפן. שטימט? וואס גייט מיר העלפן צו זעהן ווי יענער רעגט זיך נישט אדער רעגט זיך יא, אין די ריכטיגע צייט, אין די ריכטיגע אופן, אין די ריכטיגע וועג. דעמאלטס קען איך זיך אויסלערנען אז דאס איז א גוטע זאך, אדער איך האב געזען אז דאס פירט צו א בעסערע לעבן, האב איך געזען אז דאס איז א גוטע זאך.

Instructor: אמת.

Student: די שאלה איז וועגן די זאך אינדערמיטן, רייט? וואס האב איך פון עס רופן די מדת הכעס [the character trait of anger]? וואס טו איך אויף מיט דאס צוטיילן די מדות אויף די אופן, און רופן דאס כעס און דאס תאוה [desire] און דאס גאוה [pride] און אזוי ווייטער? ס׳איז נישט די עקזעקט זאך וואס איך זע, ס׳איז אביסל א העכערע לעוועל פון הפשטה [abstraction], רייט? ס׳איז סאמטינג אין ביטווין.

די נויטווענדיגקייט פון ווערטער צו אידענטיפיצירן מדות

Instructor: אבער דו קענסט זען פון אים זיך אויסצולערנען זייער גוטע זאכן, און אנדערע זאכן איז ער זייער אין כעס. ווי לאנג ער האט נישט א נאמען פאר די זאך פון כעס, און ער האט זיך נאך נישט געכאפט אז דאס איז… ווייל ער האט אזויפיל אנדערע גוטע מדות, און אנדערע זאכן איז ער גוט, און דא איז ער זייער שטארק אויפגערעגט.

So if you don’t have a word, so this is a general thing, like if you don’t have words for things, you don’t notice them, right? אונז זעען נאר זאכן וואס אונז האבן ווערטער פאר זיי. דאס איז א יסוד. זייער א שטארקע יסוד. אדער אונז פארשטייען נישט, אונז קענען נישט, אונז פארשטייען נישט, איך מיין נישט אונז קענען זאגן א שיעור, אונז פארשטייען נישט וויאזוי זיך צו פירן אן רופן די זאך א ווארט.

דוגמאות פון פעלנדע ווערטער און מדות

דער גנב וואס ווייסט נישט אז ער איז א גנב

Instructor: ס׳קען זיין למשל, לאמיר זאגן א וויכטיגע זאך. ס׳קען זיין למשל אז ס׳איז דא פארשידענע מענטשן, אונז האבן גערעדט לעצטע וואך אין שיעור וועגן דעם, אז אסאך מאל איז דא א מענטש וואס איז א גנב און ער כאפט נישט אז ער איז א גנב, און די סביבה כאפט נישט אז ער איז א גנב, אמת? ער איז א רוצח און ער כאפט נישט אז ער איז א רוצח. ס׳קען אפילו זיין גאנצע קולטורן וואס זיי האבן נישט א ווארט פאר א געוויסע מדה טובה, און זיי קענען זיך נישט שפירן דערמיט. ס׳איז זייער שווער, עט ליעסט, אפשר האט ער עס אביסל ביי מיסטעיק, בדרך מקרה בטעות האט ער עס באקומען פון ערגעץ, אבער ס׳איז זייער שווער צו זיין בקביעות ביי דעם מענטש די זאך, ווייל ער האט נישט קיין ווארט.

איך קען טראכטן פון די גמרא, דרך אגב, נישט נאר דעם. איך מיין אז אונז אידן, איך האב ליב ווען מ׳קריטיקירט די אידן, אמת? איך מיין אז ביי אונז אידן, אונז האבן פארשידענע ליסטעס פון מדות, אזוי ווי די רב מדות וואס דער רמב״ם ברענגט קען יעדער איינער, און איך האלט אז אין יעדע ליסטע פעלט אסאך גוטע מדות. און ווייל מיר האבן נישט אין די ליסטע, נישט נאר א ליסטע, נאר די ריזן פארוואס מיר זאלן זיך אזוי פירן, און די ריזן פארוואס מיר טארן זיך נישט אזוי פירן, און אזוי ווייטער, עס גייט אפשר ביידע וועגן, אבער ווען מיר האבן נישט און מיר רעדן נישט וועגן די זאך אלס א מידה, פעלט אונז בכלל צו כאפן אז דאס איז א זאך וואס מ׳קען טון. ענק קענען טראכטן פון די גמרא, אמת? ניין, ס׳איז א גוטע דוגמא.

קארעדזש — א מדה וואס די בעלי מוסר רעדן נישט וועגן

Instructor: קארעדזה [courage] האבן מיר שוין גערעדט, אז מיר האבן גערעדט אז ס׳איז דא אסאך מאל, קארעדזש איז א זאך וואס די רמב״ם רעדט יא וועגן, איך האב גערעדט וועגן דעם, און ר׳ אהרן קאטלער רעדט וועגן דעם, אבער די בעלי מוסר האבן נישט ליב צו רעדן וועגן קארעדזש. יעצט, איך וואלט געטראכט אז קארעדזש מיינט, ס׳איז גלייך צו רעדן וועגן דעם, ווייל ס׳איז דאך דא א מידה פון דרך המצוה שבו [the middle path within it], יא? ס׳מיינט נישט סתם זיין א חיה, ס׳מיינט, יא, ס׳איז דא א ריכטיגע מידה פון נישט וויסן וויאזוי צו נעמען ריסקס, און וויאזוי זיך אריינצולייגן אין סכנות אויף א ריכטיגע וועג, איז א זאך וואס מ׳דארף רעדן. אבער מיר האבן נישט, יא, מיר רעדן נישט וועגן דעם, ס׳איז נישט א גוטע דוגמא וואס איך ווייס. איך זאג קארעדזש ווייסן רוב מענטשן וואס ס׳איז, זיי זאגן נאר ס׳איז נישט קיין אידישע זאך.

די דוגמא פון קורטעסי

וואס איז קורטעסי?

Instructor: און איך האב געטראכט פון א זאך וואס מיר ווייסן בכלל נישט וואס ס׳איז, ווייל מיר האבן נישט קיין ווארט דערפאר. למשל.

Student: למשל?

Instructor: איך ווייס, איך האב א יאר טייל מיני, איך דארף אייל עס פארם.

Student: וואס?

Instructor: דאס איז פאר שיעורי וואס איך זאג.

Student: וואס?

Instructor: ס׳איז נישט.

Student: אה, ס׳איז נישט?

Instructor: ס׳איז יא?

Student: אה, דאס זאג אן אינטערסאנטע זאך.

Instructor: איך ווייס אויב עס איז א גוטער ווידער אדער א שלעכטער מדה. אבער עס איז דא א מדה וואס הייסט courtesy אויף ענגליש. עס געט דערפון?

Student: וואס מיינט courtesy?

Instructor: courtesy, יעדער זאכן courtesy. courtesy מיינט א וועג ווי א מענטש באהעבן מיט א סטרענדזשער [stranger]. אזוי ווי אונז האבן א מיטל וואס הייסט פארגינען וואס אנדערע מענטש ווייסן נישט וועגן פארגינען?

Student: ס׳איז א פארקערטער מיטל.

Instructor: ס׳איז א פארקערטער דיגמע. ס׳איז נישט נאך פאר גענוג. איך קען זאגן א איידל קארדל, למשל.

Student: איך גיי זאגן פאר א גוט צו זיין א איידל, איך ווייסט וואס ס׳איז מיינט.

Instructor: איך מען איז אורים. ס׳איז אייער. ס׳איז איין איידל, איך מיין אז ס׳איז דאך צניעות, אן הנהגה. ס׳איז אויך א סארט צניעות.

ניין, קורטעסי איז איידל. ניין, קורטעסי מיינט א געוויסע, א ריכטיגע וועג וויאזוי מ׳פירט זיך מיט סטרעינדזשערס. מיט א חבר האט מען נישט קיין קורטעסי, מיט א חבר איז מען א חבר. מיט א שונא האט מען, איך ווייס נישט וואס, שנאה, וואטעווער, מ׳דארף אים מתייחס זיין. קורטעסי איז דאס, אז ווען מ׳גייט אין באנק און ס׳שטייט איינער אליין, שטופט מען אים נישט. יא? דו ווייסט אז די אידן זענען נישט אזוי נימוסיג.

Student: מ׳רופט עס חילול השם [desecration of God’s name], ס׳איז א גאנצע אנדערע נושא.

Instructor: יא? קורטעסי מיינט אז ווען דו גייסט אין די סטאר, האלטסטו די טיר פאר דער וואס איז אונטער דיר. יא? ס׳איז נישט קיין מידה, ס׳איז נישט קיין חסד, ער האט נישט געדארפט האבן קיין חסד, ער קען זיך גאנץ גוט אליין האלטן די טיר. ס׳איז פשוט א ריכטיגע הנהגה וויאזוי מ׳פירט זיך מיט א סטרעינדזשער. נישט מיט א חבר, נישט איינער פון דיינע קינדער, נישט איינער וואס דו ביסט מקרב, וואס דו ווילסט אים ווייזן ווי גוט די אידן זענען.

איך האב נישט געזאגט אז ס׳איז נישט דא קיין מקורות אין די תורה פאר אזא זאך.

דיסקוסיע: איז קורטעסי פאלשקייט?

Student: ניין, ניין, איך וואלט עס נישט גערופן גאוה. איך וואלט עס נישט גערופן גאוה.

Instructor: ניין, אויסער אז דו ביסט מקרב אזא זאך, בנימוסא דאך.

Student: קורטעסי. דארף קיין, דארף קיין נימוס?

Instructor: די ספרים האבן דעם ביטוי נימוס, אבער ווען אונז זאגן נימוס, קוקט עס אונז אויס ווי א פאלשע זאך.

Student: ניין, ס׳איז דא אזא מידה.

Instructor: ס׳איז פאלש.

Student: ס׳איז נישט, אונז קוקט עס אונז אויס פאלש, ווייל ס׳איז טאקע, איך מיין נישט דעם חבר. איך קען זיין זייער קורטעסי צו דיר, און איך האב דיך אין דער ערד. ס׳גייט מיר נישט אן, איך קער נישט אויב דו שטארבסט מארגן אין די נעקסטע מינוט. וואס האט עס א שייכות צו פאלשקייט?

Instructor: דאס איז שיין, אז דאס איז די שיטה פון די אידן. די אידן האלטן, די אמת׳ע אידן, אז זיי ווייסן אז זיי האלטן אז דאס איז פאלש, זיי ווייסן אז ס׳איז פאלש. ס׳האט נישט קיין מעלה. א גוי, א גוי, א געוויסע קולטור, די יוראפיען קולטור איז זייער אינטו קורטעסי. ביי די וועי, אין די איסט איז נישט אזוי. וואס איז די מעלה?

Student: דו ווילסט די מעלה זיין? דאס איז א שיעור אויף קורטעסי?

Instructor: איך וועל דיר זאגן אין ריעליטי. א דוגמא. ס׳קומען גוים, און ער קען זיין די גרעסטע חרא, ער שמייכלט, אלעס איז קורטעסי. נעקסטן טאג, “איי וויל קאל יו”, און ער האט דיך אין דער ערד. מינינג, ס׳איז א פאלשקייט, ס׳איז ביעס גארנישט. ס׳איז נישט קיין גוטע מידה.

Student: אקעי, ס׳איז לוקס ווערי גוד, ס׳איז מחלוקת.

Instructor: איך בין נישט מסכים אז ס׳איז נישטא ביי כלל ישראל. קען זיין אז ס׳איז חנופה [flattery].

דער חילוק צווישן קורטעסי און חנופה

Student: אה, זייער גוט. ווייט, ווייט, לאמיר זיך אפשטעלן. זייער גוט. ס׳איז דא א זאך וואס הייסט חנופה. וויאזוי זאגט מען חנופה אויף ענגליש? פלעטערי [flattery], רייט? פלעטערי. יעדער איינער פארשטייט אז פלעטערי און קורטעסי… עס קען זיין אז די קצוניות אין אמעריקע איז מען אביסל מער קורטעסי. איך בין מודה צו דיר. עס קען זיין אז די אמעריקאנער גוים, דער מנהג אמעריקע, איז צו זיין אביסל צו… נישט… עט סאם פוינט דארפסטו זיך זאגן, דו ווילסט מיר האלטן איך זאל דיך נישט צוריקקאלן?

Instructor: ניין, זאג מיר, איך קאל דיך נישט צוריק.

Student: ניין, סי, וואס דאס איז אין די רמב״ם׳ס וועי אוו טינקינג, וואס דו זאגסט יעצט, איז די קצוניות הרע [the bad extreme] פון דעם. קורטעסי, אין אנדערע ווערטער, טייטש וויאזוי מען פירט זיך אויף צו א סטרעינדזשער. נישט אזוי ווי די גאליציאנער אידן, קודם גייט די רעדע אריין, אה, איך וויל דיר זאגן א גוטן חודש. ניין, דאס איז אפילו וויאזוי מ׳זאגט צו א מנהל נארמאל. נישט א האג. א האג איז שוין צו פיל. און אויך איז דאס א פעיק… און די היפיס מאכן א האג פאר יעדן סטרעינדזשער. דאס איז נישט קורטעסי, דאס איז עפעס אן עברה לשמה [a transgression for the sake of heaven — ironic usage]. די גוים מאכן… וויאזוי מ׳זאגט ביי אונז, ביטע שיין, קומטס אריין אין קהל עדתינו, וואס ברענגט די נאציס אן. דאס איז פאלשע קורטעסי, ווייל ס׳איז אינגאנצן די היפוך.

און וואס איז די ריכטיגע קורטעסי? נישט די זעלבע זאך ווי חנופה. יא, יעצט איז אפילו נישט חנופה, דו ווייסט וואס יעצט איז. חנופה טייטש פלעטערי. יעדער איינער פארשטייט אויף ענגליש די צוויי ווערטער. ווען דו האסט צוויי ווערטער, מיינט עס אז די קולטור דיסטינגווישט צווישן די צוויי זאכן. פלעטערי איז דער וואס זאגט, דער לעקער, “יא, איך קאל דיך,” און ווען ער קאלט נישט, זאגט ער, “יא, יא, איך האב דיך געזען…” דאס איז נישט קורטעסי. קורטעסי מיינט, מ׳קען זאגן קורטעסלי ניין, יא? מ׳קען זאגן, “שכוח פאר די אפפער, און האסטו געזאגט, “טענק יו סאו מאטש פאר יור אינטערעסט, איט׳ס נאט א רייט טיים פאר אונז נאו.” האסטו געזאגט, דאס איז זייער קלאר ניין. ס׳איז נישט קיין שום ספק אז ער גייט מארגן יא זיין די טיים, רייט? דו פארשטייסט עס אליין. אבער ס׳איז נישט קיין שקר, און ס׳איז נישט קיין חנופה. חנופה איז דער וואס פארשטייט נישט די חילוק, ער זאגט אז דאס איז חנופה.

קורטעסי אלס מעשה דרך ארץ

Instructor: קורטעסי איז א מעשה דרך ארץ [proper conduct]. ווען איינער רוקט זיך ארויס אין א פארקינג, מ׳געט אים א ווינקל. דאס איז א געוויסע קורטעסינעס. יא, אבער איך הער, ס׳איז נישט קיין מורא׳דיגע מעלה צו האבן. ס׳איז א מורא׳דיגע מעלה, דאס ווייס איך נישט.

Student: וואס?

צוויי שיטות אין אידישקייט: סבר פנים יפות און בשמחה

Instructor: ס׳איז דא א סתירה. ס׳איז דא איין משנה “שתי בסבר פנים יפות” [greet every person with a pleasant countenance], און ס׳איז דא א צווייטע משנה “שתי בשמחה” [greet with joy]. ס׳איז די צוויי שיטות אין אידישקייט. איינער איז מקבל יסורים בשמחה [accepts suffering with joy], און איינער זאגט “סבר פנים יפות”. מארגן, מארגן, א שיטה וועט זיין. ס׳איז צוויי תנאים [Tannaim: Mishnaic sages], איינער זאגט אזוי און איינער זאגט אזוי. דער רמב״ם רעדט וועגן דעם אין פרק א׳ משנה א׳. אמת, אבער אונז מאכן עס שנעלער דעם פרק א׳.

מדות כלפי סטרעינדזשערס און די שיטה פון חלקי הנפש

דוגמא: סבר פנים יפות – א מדה וואס פעלט א נאמען

אינסטרוקטאר: יא, אבער וואס… איך הער, אבער ס׳איז דאך א מורא׳דיגע מעלה צו האבן. ס׳איז א מורא׳דיגע מעלה. דאס ווייס איך נישט. איך ווייס דאך נאר… וואס?

יא, ס׳איז דא א מסתמא, ס׳איז דא איין משנה שטייט “הוי מקבל את כל האדם בסבר פנים יפות” [Greet every person with a pleasant countenance – Pirkei Avos/Ethics of the Fathers 1:15], און ס׳איז דא צוויי שיטות אין אידישקייט. איינער איז “מקבל את כל האדם”, און איינער וואגט איין “בסבר פנים יפות”. ס׳איז די צווייטע הנאה. איינער זאגט דאס נאך ניק נישט. דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] רעדט וועגן דעם אין פרק ז׳ אין משנה.

אמת, יא, אמת. אבער אונז מאכן עס נאר ווי עפעס הייסט “סבר פנים יפות” איז צו… געווענליך ווען אונז ציילן ווי אסאך צו… סבר פנים יפות… יא, גוט מארגן.

די תועלת פון א ווארט פאר א מדה

ס׳איז בקיצור, איך ברענג עס נאר ארויס, אז ווען דו האסט א ווארט פאר עפעס, דו כאפסט אז ס׳איז דא אזא מדה, און פאר דעם איז דא א ראנג וועג פון די מדה. ס׳איז דא איינער וואס איז סתם א לעקער, איינער איז סתם א שקרן, איינער איז סתם א שלעכטער, דאס איז די אפאזיט, ער האט צו ווייניג courtesy, איינער האט צו פיל פאלשע courtesy. אבער ס׳איז דא אזא מדה, און אזוי לאנג דו האסט נישט די ווארט, איז זייער שווער צו רעדן וועגן דעם, זייער שווער צו משיג זיין בכלל וואס מ׳רעדט, זייער שווער צו מחנך זיין.

למשל, אפילו דו זעסט, דו זעסט אז מענטשן טוען אזוי, זאגסטו, “אה, זיי זענען חנפנים [flatterers/hypocrites].” ניין, זיי זענען נישט קיין חנפנים. חלק זענען חנפנים, אבער חלק זענען זיי זיך מחנך צו די מדה.

דאס איז אן עקזעמפל. איך מיין אז ס׳איז דא אסאך אידישע מידות וואס איז געווארן אז מ׳האט נישט, און אזוי ווייטער. קום, געב אונז אפאר עכטע מידות.

סטודענט: רעספעקט? מידות זענען אלע אזעלכע קליינע זאכן.

אינסטרוקטאר: זאג רעספעקט. די מדה פון רעספעקט איז נישט דא היינט ביי אידן.

סטודענט: ס׳איז דא א מדת דרך ארץ [proper conduct/respect] פאר עלטערע מענטשן, ס׳איז דא כבוד הבריות [respect for human dignity].

אינסטרוקטאר: דרך ארץ, פאלייטנעסס.

סטודענט: יא, אבער…

אינסטרוקטאר: ס׳איז דא א געוויסע כבוד הבריות, אבער ווייל ס׳איז א שווערע…

מדות כלפי סטרעינדזשערס – א לאך אין אידישער מדות-וועלט

אינסטרוקטאר: courtesy איז א מאדנע מדה. איך טראכט אסאך וועגן דעם פאר אנדערע אידן. ס׳איז דא אסאך מידות אין די היינטיגע וועלט וואס האבן צו טון מיט וויאזוי מיר אקטן צו סטרעינדזשערס. אידן האבן נישט אזא מין ביג קאנצעפט פון א סטרעינדזשער.

סטודענט: ניין, ס׳איז אן אמת׳ע זאך.

אינסטרוקטאר: אויב איז ער א איד, איז ער א ברודער. אויב איז ער א איד פון די אנדערע חסידות, איז ער דאך זיין שונא [enemy]. אבער… און אין די ליבעראלע וועלט… איך מיין, אמאל איז די היינטיגע וועלט – אמאל איז געווען, די היינטיגע וועלט איז זייער שטארק געבויט אויף פארשידענע מדות טובות וויאזוי מען באהייווט צו סטרעינדזשערס.

הכנסת אורחים – א פארגלייך

אין די אמאליגע וועלט, די אידן, די פרומע אידן, די היימישע אידן זענען אביסל אלט-מאדיש אין דעם חלק, זיי האבן נישט עכט די מדות. למשל הכנסת אורחים [hospitality to guests] וואס אברהם אבינו [Abraham our forefather] האט מייסד געווען, די אראבערס אין די מידל איסט זענען נאך אלץ זייער שטארק אין די ליניע פון הכנסת אורחים. הכנסת אורחים איז א סארט מדה, אבער הכנסת אורחים איז שוין מער פון דעם. הכנסת אורחים איז אז דו ביסט געקומען צו מיר, יעצט באלאנגסטו צו מיר, איך דארף דיך אפילו באשיצן, איך דארף זיין דיין שומר [guardian], ווייל דו באלאנגסט צו מיר. דו ביסט שוין תחת חסותי [under my protection], דו ביסט אונטער מיין פראטעקשן.

דאס איז א סארט מדה וויאזוי מען באהייווט מיט סטרעינדזשערס, אבער דאס איז שוין א מדה וואס מאכט שוין דעם סטרעינדזשער פאר איש תחת שלטונך [a person under your authority]. די ליבעראלע מדה איז אז ער איז א סיטיזען, וויאזוי מען באהייווט צו א צווייטן סיטיזען, נישט ער וואס איז דא צוזאמען מיט דיר, דיין חבר, האלט אלעס אכט און באדי. דאס איז די אנדערע מדה, פארדעם די אידן קענען נישט גיין אין סאבוועי, פארשטייסטו? נישט קיין קורטעסי, גארנישט. דאס איז שוין קודם.

די גאנצע עולם פון מדות

יא יא, אלע דיעזע מדות, דאס אז קורטעסי איז נאר איין עקזעמפל, עס זענען דא א סך מדות, און עס איז דא אן ארגומענט צו בי העד וועלכע איז די ריכטיגע און וועלכע נישט, איך ווייס שוין, מען קען זיך דינגען וועגן דעם. איך ברענג נאר ארויס אז דא זענען מדות, עס איז א גאנצע הנהגה [conduct/behavior], יעדער איז מסכים אז מען קען זיין צו פיל, עס קען זיין צו קאלט, עס קען זיין צו הייס, עס קען זיין צו ווארעם, צו קאלט, צו שלעכט און אזוי ווייטער. אבער עס איז דא א גאנצע עולם [world] אין מדות וואס מען איז מחנך צו זיין א גוטער מענטש.

דוגמא: געלע לייט (טראפיק לייט)

עס זענען דא מדות, דו ווייסט אזוי אויך אין יעדע זאך, עס זענען דא מדות אין געזעץ. דער געזעץ זאגט אז ביי די געלע לייט מעגן מיר פארן, ווילסטו פארשטיין אלע חסידישע אידן אז מען דארף פארן שנעלער. אבער וואס זאגט די מדה טובה? מדה טובה זאגט ביי די געלע לייט שטעלט מען זיך אפ, ווייל דאס איז נישט קיין… וואס האב איך מיט יענעם? וואס זאל דער צווייטער זיין? עס זאל אים גארנישט פאסירן, נאו פראבלעם, נאר מען וויל שלאָגן ווער עס קומט אן ערשט. דאס דארף געוויסע מענטשליכקייט, אונז רופן עס מענטשליכקייט סאמטיימס. יא, ווייל עס איז א קורטעסי.

בקיצור, די אלע מדות וואס אפשר האט מען נישט קיין ווארט פאר דעם, און עס איז דא א גרויסע שאלה אין מדות צי עס איז דא אזא זאך ווי מדות פאר א סטרעינדזשער, פאר איינער וואס נישט פשוט איך האב עפעס א קאנעקשן מיט אים, איך בין אים גארנישט שולדיג. סתם, אני בריא וחברי בריא [I am healthy and my friend is healthy – i.e., we have no connection]. און מיר קומט זיך מיין ספעיס און אים קומט זיך זיין ספעיס, און אונז מישן זיך נישט ארויס. דאס איז עפעס א נותן. אקעי, ווי מיר וועלן אנקומען צו זען נותן. דאס איז נאר געווען א דוגמא צו מסביר זיין איין תועלת, א געוויסע צד וואס די תועלת איז פון די מידות, פון דאס וואס מ׳דארף שרייבן.

דיסקוסיע: וואס איז די מדה פון נישט שלאגן?

סטודענט: ביי וואס דענקסטו איידער א דזשענעראל כלל? זאג אז יא, מ׳איז א מענטש.

אינסטרוקטאר: אה, דאס איז נישט א מעשים. עס איז די הלכה ספעסט, א יעדער איינער ווארטעלע ספעסט, עס איז א מיסל. איך טאג נישט א הורגנאווארן. א מידר׳ס צורי׳ס צורי׳ס. קיינער גייט נישט וויסן. עס איז געווענט דריי לעווילע דער. א דזשענעלער. מידעס רעזאגט. איך טארפסט א מידי פארוואס מ׳שלאגט נישט יענעם אין די וועלט אריינעמען. וויאזוי הייסט די יענע מידי? איך ווייס, איך ווייסט א מידי? איך זעה נישט אז ס׳איז מאכט אן עס קומענע. וויאזוי הייסט די מידי? עס גוט פאר קאנס, אפשר לעבן. קאנס?

סטודענט: ניין, איך לערן עס פאר מיין א קליינע קינדער. דו הארפט א צו זיכטער… איך לערן עס פאר מיין א קליינע קינדער.

אינסטרוקטאר: ניין, איך פרעג איך א גוט.

סטודענט: איך לערן עס פאר מיין א קליינע קינדער. מ׳שלאגט נישט! הענזער נישט פארשלאגט! וואס איז א פייעסט קומט א טאטי. וואס געט טאטי טון, גארנישט. איך ווייס נישט, אבער שויבט זיך נישט. לאז רואיג, רעד מיט יענעם. וואס הייסט דעי מידה?

אינסטרוקטאר: חכם ביז א מידה. אקעי, חכם איז שוין דער גענערל באקטאר. חכם איז אלע. זיי א מילע מענטש, וואס האסט זיך צו שלאגן. עס איז דער גייט… ווייז איז א מידה? איך וועט אים זאגן עס. דא א… וואס איז דא א מידה איז א מידה? ווארעא… איז דער זאך וואס א מידה איז עס זיכער. דו האסט א מידה אז דו שלאגסט זיך נישט. אויב יענער נעמט דאך עפעס צו, דו שלאגסט נישט. וואס טוסטו? אדער ביז די טוסט גארנישט, אדער רופסט עס אין די תורה, אדער ביסט א ברובת דעם. עס זאגן, הונדערט טויזנט מידות. True? That’s what I’m doing. איינשט הונדערט טויזנט?

סטודענט: נק. וואלט דיר זאגן אז דו זיבן מאל זיבן? האסט אן אמאל געהערט, הויז נישט איבער די פערות? אבער עס איז א ריזן טאר. דאס איז די מסקנא פון די מידה? דו מיינסט א מידה?

אינסטרוקטאר: ניין. וואס הייסט א מידה? זאגסטו מיר אנגעקומען אלעס? איך ווייס נישט, איך זאג דיר, איך ווייס נישט וועלכע מידה עס איז נישט צו שלאגן די ברודער. איך ווייס אז איך זאל אים נישט שלאגן, נישט שלאגן מער נישט. וואס?

סטודענט: ניין, איך וויל אפילו נישט רופן א מידה. ס׳איז דא אן אנדערע מידה וואס איז ווען ער בעט מיר א הלוואה, געב איך אים א הלוואה. ס׳איז נישט די זעלבע זאך, האסטו געהערט?

צדקה און מעשים – דער חילוק צווישן מדות און מצוות

אינסטרוקטאר: צדקה [charity], וואס איז דאס פאר א מידה? ס׳איז אויך א מעשה. איך פארשטיי, ער זאגט, איך קען דיר געבן א ליסט פון מעשים. ס׳איז א מצוה צו בארגן געלט פאר א חבר ווען ער דארף, און ס׳איז אן עבירה [sin/transgression] אים צו שלאגן. די ביידע זאכן זענען מידות, רייט? ווייל ס׳איז נישט פשוט אזוי. ס׳קאלט מיך אן מיין ברודער, ער קאלט מיך אן און ער בעט א הלוואה. זאג איך אים, לאמיר נאכקוקן אין משנה ברורה [Mishnah Berurah: authoritative halachic code] צו ס׳שטייט אז ס׳איז דא א מצוה. יא, ווארט דא, א ברודער, איך העלף דיר וואס איך קען. פון וואו קומט דאס?

נדיבות – ווי מען פירט זיך מיט געלט

מ׳זאל נישט האבן געלט זיצן ביי זיך, נישט אז ס׳זאל העלפן פאר יענעם. קען זיין, דאס איז א מידה. ווארט, דאס איז א מידה. וויאזוי פיר איך זיך מיט מיין געלט? מיין געלט איז נישט סתם צו קומען און ליגן אין טאש, נאר ס׳איז פאר ארבעט, און ס׳זאל גיין ביי מיר, ביי יענעם, ביי אן אנדערע ביזנעס, אין אינוועסטמענט. אקעי, דאס איז אויך א מידה, באטש, רייט? אבער וויאזוי רופט זיך די מידה? דער רמב״ם גיבט דאך א נאמען פאר יעדע מידה. ער זאגט אז ס׳איז איינע פון די מידות, ריכטיג? נדיבות [generosity], ס׳האט דאך א נאמען פאר דעם. אבער אונז האבן נישט געוואוסט וועגן דעם.

צוזאמענפאסונג: צוויי תועלתן פון לימוד מדות

אינסטרוקטאר: I’m trying to get at something, עפעס טוט מען דא אויף. סא איך וויל דיר זאגן א צווייטע זאך. סא מיר האבן אויפגעטון איין זאך, מיר האבן אויפגעטון אז ס׳איז דא א תועלת פון לימוד, א תועלת פון לערנען, און אויך זיך מרגיל זיין. מידות איז נישט קיין נושא פון לערנען טעארעטיש, ס׳איז א נושא פון זיך מרגיל זיין. און מ׳קען זיך בעסער מרגיל זיין ווען מ׳ווייסט וואס איז א ווארט. אזוי ארבעטן מענטשן וואס נעמען ריזאלטס. דאס איז איין זאך.

די שיטה פון חלקי הנפש – פארוואס ס׳איז דא א ליסט פון מדות

א מחלוקת צווישן שיטות

די צווייטע אינטערעסאנטע כלל איז, און דאס איז א מחלוקה. דא גייט דער רמב״ם נישט אין די שיטה, און לאמיר נאר דערמאנען. ס׳איז דא אן אינטערעסאנטע וויכטיגע מחלוקה, אפשר אין מקובלים [Kabbalists]. דער תניא [Tanya: foundational work of Chabad Chassidus] למשל איז גייענדיג מיט אן אנדערע וועג. ס׳איז דא ספרים וואס זענען גייענדיג דא איז דא ממש א מחלוקה מיט דעם.

דער רבי ר׳ פנחס׳ל׳ס הסבר – דריי חלקי הנפש

דער רבי ר׳ פנחס׳ל האט געזאגט אז ער קען מסביר זיין פארוואס דא איז דא א ליסט פון מידות. ער האט גע׳טענה׳ט אז ער האט א הסבר דערויף. וואס איז זיין הסבר? ער האט געזאגט, מען גייט דאך מיט די אליות פון פיר מידות וואס זיי האבן געזאגט. מען האט אים געזען אז ס׳איז דא א קריטיק אויף די אליות, אז פיר מידות איז געווען מקובל אז ס׳איז דא פיר גוטע מידות. ער האט גע׳טענה׳ט אז איר האט א תירוץ, ער האט א פשט פארוואס איז דא פיר מידות. דער תירוץ איז, ווייל ס׳איז דא די נפש [soul], האבן מיר געלערנט פרק א׳, פרק ב׳, אז ס׳איז דא דריי חלקי הנפש [parts of the soul]. דער רמב״ם האט דאך עס צוטיילט אין דריי חלקים. דארט זענען זיי געגאנגען צו דעם, אביסל אן אנדערע אופן. ס׳איז דא דריי חלקי הנפש, אזוי ווי דער רמב״ם האט געזאגט, און ממילא יעדע מידה געהערט צו איין חלק. ווען דו וועסט מיר פרעגן פארוואס זאגן מיר אז ס׳איז דא פיר מידות, איז ווייל ס׳איז דא דריי, יעדע חלק הנפש האט זיין מידה, און די פערדע איז כללות [the general/comprehensive one].

די דריי חלקים און זייערע מדות

יא, און וויאזוי גייט עס? ער זאגט אזוי, א מענטש האט דריי חלקים אין זיין נפש, אדער דריי נפשות, אדער נישט נפשות נאר חלקים, וויאזוי מ׳זאל עס נאר זאגן.

דער ערשטער חלק – תאוה: דער ערשטער חלק הייסט תאוה [desire/appetite], אזוי רופט מען עס. די מידה קעגן דעם איז פרישות [abstinence/self-restraint], זיך איינהאלטן, שליטה האבן אויף די תאוה.

דער צווייטער חלק – כעס/חלק המתעורר: די צווייטע חלק הנפש וואס א מענטש האט איז וואס דער רמב״ם רופט די חלק המתעורר [the spirited/emotional part], ביי דער רמב״ם איז די תאוה געהערט אויך דארט, אבער ער האט עס צוטיילט. דאס הייסט, אדמו״ר הזקן [the Alter Rebbe: Rabbi Schneur Zalman of Liadi, author of the Tanya] רופט עס כעס [anger], אדער די וואס ווייסן וואס דאס איז, די חסידים ווייסן וואס דאס איז. די חלק המתעורר, די עיקר מידה וואס געהערט צו אים איז כעס, אזוי רופט ער עס געווענליך. און דארט איז דא נאך אן אנדערע מידה, וואס דאס איז די מידה וואס האט צו טון מיט יענץ, קארעדזש [courage]. קארעדזש הייסט, דו פירסט זיך מיט דיין מוט אויף א ריכטיגן אופן. כעס איז א שארפע מוט, טראכט אריין. ס׳איז א פאני טרענסלעישאן, ס׳איז א פראבלעם, אבער אזוי האבן מיר זיך געלערנט.

רבי סעדיה גאון׳ס שיטה – דריי חלקי הנפש

דער רבי סעדיה גאון [Rav Saadia Gaon: 10th century Jewish philosopher] זאגט אז ס׳איז דא דריי, אזוי זאגט ער, ס׳איז דא דריי חלקי הנפש: תאוה, כעס, און שכל [intellect/reason]. כעס איז א טרענסלעישאן. כעס מיינט אזוי, וואס מיינט כעס? ס׳איז די זעלבע זאך ווי התעוררות [arousal/spiritedness], טראכט אריין.

דו האסט נישט געהערט לעצטנס פון רבי נתן דוד? אלע אידן וואס דינען דעם אייבערשטן מיט התעוררות זענען בעלי כעס [masters of anger/spiritedness]. אזוי גייט עס, ס׳איז די זעלבע כח [power/force]. נישט ממש די זעלבע, אבער בערך די זעלבע.

חשק און התלהבות – צוויי סארטן עבודת ה׳

א מענטש וואס דינט דעם אייבערשטן מיט חשק [passion/desire]. חשק איז נישט די זעלבע זאך. ס׳איז זייער אינטערעסאנט, די חסיד׳ישע אידן ווייסן נישט, אבער די וואס ווייסן יא, וואס טראכטן שוין צופיל דערין, האבן גערעדט וועגן דעם לעצטע וואך, די איש בוצע און די אנדערע וואס האבן געכאפט, זיי האבן געזאגט אז דו דינסט דעם אייבערשטן מיט התלהבות [enthusiasm/fervor].

התלהבות איז צוויי גאנץ אפאזיט זאכן. ס׳איז דא אש ומים [fire and water], אהבה כרשפי אש [love like fiery flames – from Song of Songs 8:6], אהבה כמים [love like water]. איינער דינט דעם אייבערשטן מיט פעשאן, מיט חשק, און ס׳איז נישט די זעלבע זאך ווי איינער דינט דעם אייבערשטן מיט התלהבות.

התעוררות און חשק אין עבודת ה׳: דער רמב״ם׳ס אנדערער וועג אין צוטיילן מידות

התעוררות vs. חשק – צוויי פארשידענע כוחות

מגיד שיעור:

אלע אידן וואס דינען דעם אייבערשטן מיט התעוררות זענען בעלי כעס. אלע. דאס איז די זעלבע חיות, דאס איז בערך די זעלבע כח. נישט ממש די זעלבע, אבער בערך די זעלבע.

א מענטש וואס דינט דעם אייבערשטן מיט חשק – חשק איז נישט די זעלבע זאך. ס׳איז זייער אינטערעסאנט. די חסיד׳ישע אידן ווייסן נישט. זיי ווייסן יא, אויב דו טראכטסט אביסל וועלן מיר רעדן וועגן דעם די וואך, די ישוב און אנדערע וואס האבן געהאלטן אז מ׳דארף דינען דעם אייבערשטן מיט התעוררות. אבער ס׳איז צוויי אינגאנצן אפאזיט סארט התעוררות. דאס הייסט אש און מים, און ליובאוויטש הייסט אהבה כרשפי אש, אהבה כמים.

איינער וואס דינט דעם אייבערשטן מיט פעשאן, מיט חשק, איז נישט די זעלבע זאך ווי איינער וואס דינט דעם אייבערשטן מיט התעוררות. ס׳איז צוויי אנדערע, מיט כעס, מיט זיך א קאך. יא, א קאך, ס׳איז די מידת האש. ס׳איז נישט אהבה.

מענטשן, אסאך חסידים מיינען אז אהבה מיט קאך איז די זעלבע זאך. ס׳איז פונקט די אפאזיט זאך. ס׳איז אן אנדערע פילינג, ס׳איז אן אנדערע סארט זאך. ס׳קומט נישט פון די זעלבע פלאץ.

וואס איך כאפ עס אנדערש? איינער וואס איז לעבעדיג איז אלעס ביי אים לעבעדיג, אבער ס׳איז נישט די זעלבע זאך. א פעשאן, א דרייוו, א תשוקה, א… וויאזוי רופט מען עס אין ענגליש? א לאסט, אן עראס, אן עטרעקשאן, ער איז עטרעקטעד, און איינער וואס איז אנגעצונדן. ס׳איז צוויי אנדערע זאכן.

וואס מאכט אים אנגעצונדן? ווייל דאס איז אימפארטענט, ווייל דאס איז כעס. די מידת הכעס מיינט “דאס איז זייער אימפארטענט, דאס איז זייער נוגע”. דאס איז אן אנדערע סארט זאך. מ׳דארף דא עפעס טון. מ׳דארף טון עפעס. ס׳איז נישט די זעלבע זאך.

קנאות קומט פון כעס, נישט פון אהבה

קנאות קומט פון יראה, קומט פון כעס. קנאות… מיר האבן גערעדט פון התעוררות. התעוררות איז גערעדט מיט אביסל כעס, דאס זענען די קנאות. קנאות קומט נישט פון אהבה. ניין. ס׳קען זיין בפנימיות, אבער קנאות קומט פון כעס. קנאות איז קנאה ליטעראלי טייטש כעס. איך מיין אז רש״י [Rashi: רבי שלמה יצחקי, the primary medieval Torah commentator] זאגט אזוי נאכדעם.

די פיר מידות טובות

מגיד שיעור:

עניוועי, דאס איז די צווייטע מידה. איז דא די דריטע מידה, וואס הייסט… וויאזוי האבן מיר גערופן די דריטע זאך? חכמה. חכמה איז די חכמה, שכל, כח, די ווייטערדיגע מידה טובה פון די דעת, פון די שכל, הייסט חכמה.

נאכדעם איז דא די פערטע מידה, וואס דאס הייסט צדק. וואס דאס מיינט א צדיק. מיר רופן געווענליך א גוטן מענטש, סיי אויף לשון הקודש, סיי אויף ווארנישט. עיקר ווארט וואס מיר רופן, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, דאס איז גערעדט אין די דברים. אונז קענען איין וועג פון רופן א גוטן מענטש איז א חכם, און אן אנדערע וועג איז צו רופן א צדיק.

צדיק מיינט דאך א ריכטיגער, מלשון צדק. וואס איז שייך צדק? צדק איז א מידה. וואס האט דאס מיט צדק צו טון? פלעגט מען זאגן צדק האט צו טון ווען מ׳טוט ביזנעס, עס איז נישט קיין צדוקי במשפט, ער גנב׳עט נישט, ער צאלט ווען ער איז חייב וכדומה.

צדק – ליתן לכל אחד מה שראוי לו

יא, ער זאגט, פלאטו [Plato: the ancient Greek philosopher], און ס׳שטייט אויך אין אלע חסידישע ספרים די תורה, און דער רמב״ם [Rambam: Maimonides], איך מיין אז פלאטו איז דער ערשטער, אפשר איז דא א פריערדיגער וואס האט געזאגט די תורה, ער זאגט אז צדק דארף מען נוצן מיט זיך אליינס אויכעט.

וואס הייסט דזשאסטיס? דזשאסטיס הייסט אז מ׳גיבט יעדע זאך מה שראוי לו, ליתן לכל אחד מה שראוי לו [to give each thing what is fitting for it]. יא, וועם דו ביסט שולדיג דארפסטו צאלן, וועם דו דארפסט טון פדיון שבויים [redeeming captives] דארפסטו טון פדיון שבויים, דו מאכסט דין מיט אידן סחורות וכולי.

די זעלבע זאך, מידת הצדק, וואס דאס איז די כללות פון זיין א גוטער מענטש, מיינט אז יעדער כח אין נפש זאל באקומען וואס ס׳קומט זיך אים. די מידת הכעס זאל מען נוצן ווען מ׳דארף אים האבן, די מידת השמחה ווען מ׳דארף אים האבן, די מידת התאוה ווען מ׳דארף אים האבן, און דעם באופן כללי, די קאארדינעישאן פון די אלע מידות, דאס אז יעדע זאך באקומט זיין פלאץ, דאס איז צדקות, און דאס איז די עיקר נאמען פון א גוטער מענטש הייסט א דזשאסט מענטש, א צדיק, און דאס איז די מידת הצדק. דאס איז אזוי קומט אויס די פיר מידות טובות. אזוי האט ער געשריבן אין די ספר המדינה [Plato’s Republic].

צוויי שיטות אין צוטיילן מידות

דער קלאסישער וועג: מידות לויט חלקי הנפש

מגיד שיעור:

און אנדערע, אין ענליכע וועגן, וואס חז״ל [Chazal: our Sages, of blessed memory] האבן דערמאנט, אין די סעים סטראקטשער, מ׳קען דא אפשר מער פרטים, אבער אין די סעים סטראקטשער איז צו זען למשל אין די ספר, דאס הייסט, וועלכע ספר האט אזעלכע סטראקטשערס? שערי קדושה [Shaarei Kedushah: Gates of Holiness, by Rabbi Chaim Vital], אדער די תניא [Tanya: foundational work of Chabad Chassidus] וואס ברענגט פון די שערי קדושה, אפשר אנדערע ספרים וואס גייען אזוי, איך געדענק נישט וועלכע נאך. וועלכע מוסר ספרים לערנט דער עולם? כ׳ווייס נישט.

עניוועיס, אין תניא און אין שערי קדושה שטייט אז ס׳איז דא פארשידענע מידות טובות ורעות, יא, די שערי קדושה איז זייער ביזי מיט ריכטיגע מידות, און ער זאגט אז וויאזוי גייט מען מאכן די מידות? אז ס׳איז דא פיר יסודות, אקעי, ס׳איז א ליטל דיפערענט סטראקטשער, א דיפערענט וועג, אבער ס׳איז דא פיר יסודות, אש, מים, רוח, עפר [fire, water, wind, earth], און די נפש האט אויך דרך משל׳ס, נישט ליטעראלי פיר יסודות, און יעדער איינער פון זיי האט געוויסע מידות רעות געהערן פון זיי, יא, אש האט צו טון מיט כעס, און מים מיט תאווה, אזוי ווי מ׳וועט זאגן נעקסט, און רוח מיט גאוה, און וואס איז די אנדערע, עפר מיט עצלות, וואטעווער איט איז, און למעלה איז דא פיר יסודות, ס׳איז דא פיר חלוקים, די נפש איז צעטיילט אין אזעלכע משלים, די structure פון די idea פון מידות.

ס׳איז דא פארשידענע חלקי הנפש, ס׳איז דא אן עפענדיגער כח, ס׳איז דא אן עפענדיגער חלק, ס׳איז דא א מיידענדיגער חלק, and so on. און מ׳איז מחלק די מידות, אפשר צוויי מידות פאר יעדע איינס, צוויי parts דערפון, וכדומה. But the way that he gets to his list of מידות איז ביי dividing די soul און געבן פאר יעדע soul, וואס זענען די מידות טובות פון יעדע חלק הנפש.

און ס׳איז אמת, ס׳איז זייער גוט וואס אונז האבן געלערנט, די ד׳ יסודות, איך האב עס נישט געזאגט, אונז האבן געלערנט אז וואס דאס גייט, גוט, ס׳איז דא א זאך טאקע וואס ער האט עס געמאכט, אבער די וועג וויאזוי ער האט עס געמאכט אז ס׳ארבעט גוט, אז זיין חלק הגאוה ארבעט גוט, פשט איז אז דאס איז די מידות, וואס אונז רופן מידת הכעס, מידת א ריכטיגע כעס, איז די כח העושה וואס א מענטש טוט וואס זיין תפקיד איז, ער טוט עס ריכטיג, וכן הלאה פאר יעדע כח. דאס איז א זייער אלטע וועג פון צוטיילן די מידות לויט די חלקי הנפש, שטימט? אזוי האט געזאגט רבי צדוק [Rabbi Tzadok HaKohen of Lublin], פלאטא, און אזוי אלע חכמי המקובלים [the kabbalistic sages] האבן גענוצט די זאך.

דער רמב״ם׳ס אנדערער וועג

דער רמב״ם טוט נישט דאס, און כ׳האב באמערקט אז דער רמב״ם טוט נישט דאס, אמת? ער טוט עפעס זייער similar, ער הייבט אן מיט די חלקי הנפש, און נאכדעם זאגט ער, וואו איז די מידות? אלע געהערן אין איין חלק, און א לאנגע ליסט פון ניין, און ער זאגט דיר נישט א ליסט, א לאנגע ליסט פון כהאי גוונא, פון כיוצא בו, אלעס געהערט אין איין חלק.

און ער זאגט נישט, אין דעם חלק איז דא אזויפיל חלוקות, וואס יעדע איינס איז א מידה. ביי די רמב״ם׳ס מידות ארבעט נישט מיט די חלקי הנפש. די חלוקה פון מידות איז נישט ביי חלקי הנפש, which then you would have an exhaustive list, right? נישט נאר אן exhaustive list, אויך די ריכטיגע צוטיילונג פון די list, right?

ס׳איז נישט אזא ליסט וואס ס׳איז קיין נפקא מינה, וואס איז דא מער חלקי הנפש ווי די דריי אדער פיר. וואס דו מאכסט נאך, ס׳איז דא צען חלקי הנפש, אנדערע מקובלים האבן געהאט חשבונות, למשל, א חכמה, אז דו האסט זיבן מידות, האסטו זיבן ספירות [the seven sefirot], יא? ס׳איז געווען אויך אביסל אנדערש פון די ד׳ יסודות idea, אבער ס׳איז די זעלבע idea.

מער ווייניגער, אלע קען מען צוטיילן, אדער איז עס אהבה, אדער איז עס יראה, אדער איז עס תפארת, and that’s basically all די מידות. און דער בעל שם טוב [the Baal Shem Tov: founder of Chassidus] גייט אלעמאל מיט די נקודה, און ס׳איז האמאלאדזשיק אין עס, ווייל א מענטש, יעדע זאך וואס ער טוט, אדער ביסטו attracted צו עס, אדער ביסטו aversion צו עס, אדער ביסטו דערקעגן. דאס איז מער ווייניגער די קו האמצעי און קו השמאל [the middle line and the left line], אדער ביסטו עפעס אינצווישן, וואס איז קו האמצעי.

און ס׳איז דא מער, ס׳איז נישט דא מער מידות, ווייל ס׳קען נישט זיין מער, ווייל דאס איז כולל, איך האב געמאכט א חלוקה פון אלעס וואס איז דא, איך קען מאכן מער פרטים, אבער איך קען נישט מאכן אמת׳דיג מער מידות. דאס איז די וועג פון צוטיילן מידות לויט די structure פון די נפש.

דער רמב״ם, זע איך, ארבעט נישט אזוי, און ס׳איז דא, זע איך, אפאר reasons פארוואס ער ארבעט נישט אזוי. און ווען איך מיין צו זאגן ער ארבעט נישט אזוי, מיין איך אפשר אז איך דארף טראכטן, איז מיר א חילוק אז מען קען נישט דאס זאגן, ווייל ס׳איז מיר א חילוק אז ס׳איז ראנג. איך מיין אז ס׳איז מער אז די טענה איז דא אביסל בפירוש, און אריסטו [Aristotle] אפשר דארף מען טראכטן וועגן דעם, אבער ס׳קען זיין אז די טענה איז, וואס איז ראנג מיט די תורה? ס׳איז דאך א חלק, וואס איז ראנג?

דיסקוסיע: טוט דאס “וויסן” פון סטרוקטורן העלפן פאר מידות?

די פראקטישע שאלה

מגיד שיעור:

און זיי האבן געלערנט אז ס׳האט עפעס געהאלפן דאס שטיקל תורה, אז די גאוה איז פון ישות העצמי און די תאוה איז פון ישות הגוף. האט עס איינער אמאל געהאלפן אין עבודת ה׳ די תורות? איך בין curious.

תלמיד:

ס׳איז דאך נאר knowledge, ס׳דארף נישט אלץ העלפן practically. ס׳איז גוט צו וויסן.

מגיד שיעור:

דו געדענקסט דאך, מידות איז נישט קיין לימוד וואס מען לערנט, דו ביסט נישט יוצא מיט׳ן וויסן, דו ביסט נאר יוצא מיט׳ן טון. ס׳דארף עפעס העלפן.

תלמיד:

איך פארשטיי, אבער ס׳קען נישט שאטן צו וויסן עפעס.

מגיד שיעור:

ס׳קען נישט שאטן, אבער מיר ארבעטן אזוי הארט צו figure out וואס איז די structure, וואס איז א חילוק?

ספירת העומר אלס דוגמא

תלמיד:

זיבן ספירות ציילן, דארף מען ארבעטן. ספירות טרינקט נישט קיין וואסער, ס׳ווערט טרוקן.

מגיד שיעור:

That’s what I’m saying, ס׳איז נישט העלפינג. אקעי, מ׳דארף נישט נעמען טרינקען קאולע, ווייל קאולע איז נישט קיין תאוה. אבער ס׳איז ממש א גוטע שטיקל תורה דאס.

But aside for that, איך פרעג א serious question, טוט דאס העלפן עניוואן? טוט דאס העלפן דיר צו האבן א גוטע מידה? דו זאגסט צו מיר, איך ווייס נישט וואס דאס איז די מידה. אקעי, קום איך וועל דיר העלפן, ס׳איז דא דריי ספירות. ממילא קענסטו אלעס קלאר מאכן.

תלמיד:

I don’t know, ס׳איז פאסעבל אז ס׳העלפט מענטשן אין סאם וועי. ווייל ווי מיר האבן גערעדט פריער, צו האבן א structure העלפט זייער אסאך פאר אסאך מענטשן.

מגיד שיעור:

איך מיין, ספירת העומר [counting of the Omer], יא, ס׳שטייט אין ספרים אז מ׳זאל טאקע זען יעדן טאג עפעס א ספירה. יא? דו קענסט איינער וואס… איך האב דא אסאך ביכער היינט, דו גייסט אין די בוקסטארס צו זען, די… וויאזוי הייסט עס? די process, די train, די journey פון ספירת העומר, און ער זאגט אויף יעדן טאג איז דא א ספר… זיי האבן עס געדרוקט, נאר דורך א ספר פון עפעס א סאטמארער חסידישער יונגערמאן א ספר. דו ווייסט אז דער בני יששכר [Bnei Yissaschar: classic Chassidic work] האט מלקט געווען פון יענעם ספר. יא, דער בני יששכר האט מלקט געווען פון א פריערדיגן ספר.

דו קענסט איינער וואס האט געמאכט דאס? איך קען נישט. איך זאג אויף ספירה, ספירה. איך בין קיין איינער זאל מיר נאכדעם זאגן “איך האב דאס אויפגעטון, און איך בין זייער העפי פאר דעם פערסאן”. איך קען נישט קיין וועלכע מענטשן. דו קענסט איינעם?

בכלל, די זיבן וואכן פון ספירה ארבעט נישט, ווייל איינע פון די ערשטע וואך איז סתם חול המועד פסח, און די צווייטע וואך, וואטעווער, איט דאזנט ריעלי ווארק.

דער חילוק צווישן מעלות אין ענין און מעלות אין מידות

תלמיד:

באט, לערנען א סוגיא אין גמרא צו וויסן פון וואו די סורס פון הלכה האט אים עפעס געהאלפן?

מגיד שיעור:

ניין, דאס איז ענין, דאס איז א מעלה אין ענין. יעצט רעדן מיר פון מעלות אין מידות. מעלות אין ענין, די פוינט איז צו וויסן. ס׳איז אויך דא אן ענין צו וויסן פון וואו קומט עס.

תלמיד:

קען זיין, קען זיין, אבער יעצט רעדן מיר נישט לגבי דעם. לאמיר זאגן, יעצט לאמיר לערנען די גאנצע מעשה.

מגיד שיעור:

מסכים, די עיקר איז יענץ, אבער ס׳איז אויך גוט צו וויסן פון וואו ס׳קומט. פון וואו קומט דאס? אזוי הער איך אויף יעצט.

צוריק צו די הויפט-שאלה

תלמיד:

וועלכע פארט פון… ווען איך זאג דיר דו אנדערסטענדסט עפעס בעסער ווען איך זאג דיר אז ס׳איז א כח האש? איך זע נישט וואס דו פארשטייסט עפעס. ס׳איז סך הכל א ליסט, סך הכל א ווארט.

מגיד שיעור:

איך הער, דו קענסט עס אביסל בעסער מיינען פון די חיים.

תלמיד:

אבער דאס איז שוין נישט בכלל די גאנצע פיר זאכן. אז די פיר יסודות איז אלעמאל געווען א משל. יעדער איינער איז מסכים אז ס׳איז נישטא קיין פייער אין די נפש, רייט? אבער היינט איז עס אסאך מער… אקעי, סאו… ס׳איז דא א גרויסע עסק.

מגיד שיעור:

סאו דאס העלפט נישט. סאו דאס העלפט נישט. ס׳איז א סטעריאטייפ אז מען זאל עס ניצן פאר אנדערע זאכן, איז א בעסערע זאך. אזוי למשל. איך בין מסכים. אבער די ליסט העלפט מיר עפעס?

בכלל, יעדע כח וואס א מענטש האט, האט ער דאס מיט פון די טוב.

תלמיד:

איך בין מסכים. אבער דאס איז א כללות׳דיגע זאך. דאס העלפט נאך נישט אז איך האב א ליסט.

מגיד שיעור:

דער באשעפער זאגט דאס מילא אויף יעדע מידה, אויב ס׳איז חסר. וואס ווען, שטעל דיך פאר, איך וויל האבן אן אמת׳ע אפעקטיווע ספירת העומר. וואלט מען געזאגט, שטעל דיך פאר, וואס וואלט געווען אכט ספירות? אדער זיבן, ווייס איך נישט, זיבן, פיר, פינף. וואס עפעס מאכט א חילוק? נישט נאר ס׳מאכט נישט קיין חילוק, נאר רוב מענטשן ווייסן נישט די חילוק פון נצח און הוד. ס׳וואלט זיכער געקענט זיין די זעלבע ביידע.

בכלל, אז ס׳זאל זיין א ליסט און מסדר זיין א מענטש, ער ווייסט וואס צו ארבעטן אויף ספירה, דאס העלפט נישט. איך ווייס נישט צו דאס העלפט. די ספירות וועלן עס זאגן פאר א מענטש, ווי ס׳זאגט פאר א מענטש אז דו האסט א גוף און נשמה. איך וויל נאר וויסן, צו באשרייבן בעלמא א משל העלפט דאס א מענטש? דאס איז א שאלה אין וואס מיינט א מענטש. איך וויל פארשטיין וואס מיינט א מענטש. א מענטש איז דאך אסאך זאכן וואס ער האט א יצר הרע.

תלמיד:

איך הער. אבער די פרטים, נו, אגעין, ווען איך… די פריערדיגע פריוויוס דיסקאשן איך זאג דיר אז טועה זיי דארפן יעמוד, יעצט פארשטייסטו וואס דו דארפסט טון. אבער ווען די קלארסטע געדאנק איז דארפסטו…

קריטיק אויף טעאָרעטישע סטרוקטורן פון מידות: פּראַקטישע פאָרמאַט vs. פילאָזאָפישע סיסטעמען

די שיינקייט און די גרענעצן פון דער נפש-סטרוקטור

מגיד שיעור:

דאָס וועט העלפן? איך ווייס נישט, איך זע נישט אַז ס׳העלפט. די שאלה איז, איך האָב נישט געזאָגט אַז ס׳העלפט נישט. ווען איך זאָג פאַר אַ מענטש אַז דו ווילסט גורם זיין, איך וויל פאַרשטיין וואָס מיינט אַ מענטש. אַ מענטש איז אַזאַ סאָרט זאַך וואָס ער האָט אַ יצר הרע [yetzer hara: evil inclination]. אָבער די פּרטים [pratim: details], אַגעין, די פּריוויעס טינג איי סעד איי אַנדערסטוד, איי עקספּלעינד, איך זאָג דיר אַז ס׳איז דאָ אַזאַ זאַך ווי אַ מידה [middah: character trait], יעצט פאַרשטייסטו וואָס דאָס טוט.

אָבער די כּלליות׳דיגע, די שיינע סטרוקטור, וואָס איז די מעלה [ma’alah: advantage], לעטס אַנדערסטענד, די מעלה פון די סאָרט סטרוקטור פון דיווידן די מידות אַקאָרדינג צו די סטרוקטור פון די נפש [nefesh: soul], דאָס איז זייער אַ שיינע שטיקל תורה [Torah]. ס׳שטימט זייער גוט, איך קען נישט זאָגן. דאָ קומט נישט קיין “בכלי”, ס׳איז נישטאָ קיין “עול המידות” [ol hamiddos: yoke/burden of character traits], ווייל דאָס איז עול על המידות, רייט? און ס׳איז נישטאָ קיין “אפשר צייל דאָס אַנדערש”, ניין, ס׳איז דאָ זיבן, אַ מענטש האָט זיבן ספירות [sefiros: divine emanations] קעגן די זיבן כוחות הנפש [kochos hanefesh: powers of the soul], ס׳איז נישטאָ קיין אַנדערע.

באַט, מצד שני [mitzad sheini: on the other hand], לענין מעשה [le’inyan ma’aseh: regarding practical application], איט העלפס אַ לאָט לעס. איי דאָונט סי וואָט איט העלפס. ווען איך האָב אַ כעס [ka’as: anger], איך דאַרף וויסן אַז דאָס איז די צווייטע מידה? למאי נפקא מינה [lemay nafka minah: what practical difference does it make]? ווען איך האָב אַ תאוה [ta’avah: desire], דאָס איז די ערשטע מידה? למאי נפקא מינה? וואָט דיפערענס דאַז איט מעיק? איט סימס טו בי לעס יוספול דען פּיפּל פּריטענד איט איז.

קריטיק אויף דער “וואָכנטלעכער ספירה” מעטאָד

אַ מענטש דאַרף אַרבעטן, ער דאַרף אַ האַלבע שעה גיין טון עקסערסייז אין די פרי, ער דאַרף אַרבעטן אויף מיין כעס. יאָ, דאָזנט ווואָרק לייק דעט. כעס איז ווען ס׳קומט פּונקט אַן אָפּאָרטוניטי, מ׳קען נישט איינהאַלטן דעם כעס. מ׳דאַרף זיך פּראַקטעצן די פּונט. היינט איז נישט די וואָך פון גבורה [gevurah: strength/severity], און מ׳דאַרף זיך נישט מעג זיין אין כעס.

ס׳זענען געווען מענטשן וואָס פּלעגן אַזוי טון, אַזוי אַרבעטן. איי נאָו פּיפּל דיד דעט. איי דאָונט נאָו וואַטס ראַנג וויט דאָוז פּיפּל. איך ווייס נישט, איך פאַרשטיי נישט יענע מענטשן.

דער בעל שם טוב׳ס שיטה – רמז אָבער נישט פּראַקטיש

ס׳איז דאָ איינער האָט געזאָגט אַז דער בעל שם טוב [Ba’al Shem Tov: founder of Hasidism] זאָגט אַז מ׳דאַרף מפרש זיין די כוונות [kavanos: mystical intentions in prayer] על פי פנימיות [al pi pnimiyus: according to the inner dimension], על פי נפש [al pi nefesh: according to the soul]. סאָו, ווען ס׳שטייט אין סידור [siddur: prayer book] “חסד” [chesed: kindness], שרייבט ער אַריין “אהבת השם” [ahavas Hashem: love of God]. ווען ס׳שטייט “גבורה”, שרייבט ער אַריין “יראת השם” [yiras Hashem: fear of God]. ענד ריעלי, לייק ריעלי, דעטס וואָט הי דאַז. ס׳אַרבעט? איך ווייס נישט. ס׳איז דאָ זייער אַ שטיקל תורה. פאַר אַ רמז [remez: hint/allusion] איז עס גוט. ס׳איז דאָ אַ רמז, ס׳איז דאָ דריי זאַכן, מ׳דאַרף רעדן וועגן דריי זאַכן, אָקעי. אָבער פּראַקטיקלי? איי דאָונט נאָו.

דאָס איז אַריסטאָטל׳ס קריטיק אויף פּלאַטאָ

עניוועי, דיס קריטיסיזם איז אַריסטאָטל׳ס קריטיסיזם. ער האָט דאָך געזאָגט אַז פּלאַטאָ האָט געזאָגט צוויי שטיקלעך תורה, אָבער ער זעט נישט וואָס ס׳העלפט. ער זעט נישט וואָס ס׳העלפט. קען זיין ס׳איז אמת, ער זעט נישט וואָס ס׳איז אמת. ער זעט נישט וואָס ס׳העלפט פאַר אַ מענטש צו ווערן בעסער.

דער משל פון מעכאַניק – פּראַקטישע קאַטעגאָריזאַציע vs. טעאָרעטישע

דער משל: לערנען מעכאַניק

לאָמיר זאָגן אַן אַנדערע משל [mashal: parable/analogy], right? Remember, we’re always thinking of מידות and the analogy of crafts, right? דער משל פון תקון המידות [tikkun hamiddos: character improvement] און דער משל פון געוויסע מלאכות [melachos: crafts] וואָס זענען אַ craft, right? אַן art, מען טוט עפּעס, מען מאַכט עפּעס, יאָ?

לאָמיר זאָגן ס׳קומט איינער און ער זאָגט, “רבותי [rabbosai: gentlemen], דו האָסט דאָך מענטשן, אַ מעכאַניק, איך וויל ווערן אַ מעכאַניק, אָקעי? איך וויל ווערן אַ מעכאַניק.” סאָו וואָס לערנסטו זיך? דו גייסט זיך אויסלערנען צו פיקסן מאָטאָרסייקלס, קאַרס, SUVs, ווענס, טראַקס, יעדע איינע מיט זיינע מעלות און מיט זיינע חסרונות [chesronos: deficiencies], יאָ?

לאָמיך ענדיגן מיין משל. סאָו אויב איך גיי צו אַ קורס, דו גייסט צו אַ קורס צו פיקסן מאָטאָרסייקלס, אַ מאָטאָרסייקל האָט צוויי רעדער, און דער ענדזשין ליגט דאָ, און ס׳אַרבעט אַזוי, און אויב ס׳צובּרעכט זיך דאָס, טוסטו יענץ, און אַזוי ווייטער. דאָס העלפט מיר. מאָרגן גייט זיין אַ שיעור אויף גרויסע טראַקס, איבּערמאָרגן אויף קליינע טראַקס. יעדע זאַך, איך ווייז דיר ווי ס׳זעט אויס און ווי ס׳אַרבעט. איך פאַרשטיי, ס׳איז very useful. דו פאַרשטייסט וואָס איך זאָג?

איין שיעור, אַלע וואָס מיר פיקסן וואָס איז צובּראָכן. That’s true, but it doesn’t help me. ווייל דאָס איז זייער קליינע פּרטים. איך זאָג דיר, load די טראַק, אַ טרעקטאָר טרעילאָר דאַרף האָבּן אַזאַך, דאַרף האָבּן הונדערט PSI אין די טייער, און אַ קליינע טראַק דאַרף האָבּן זעכציג, און אַ קליינע דאַרף האָבּן פופציג. You got information that’s helping you. It’s structured, it’s the structure of the organization. סתם צו זאָגן יעדע מאָל וואָס צו טון העלפט מיר נישט, אָבער די structure… הער אויס.

דער פילאָזאָף קומט מאַכן “סדר”

אָבער סתם אַז ס׳קומט איינער און ער זאָגט אַזוי, “רבותי, איך וויל אייך מאַכן אַ כלל [klal: general principle].” און ער איז דאָך נישט פילאָזאָפיש, ער איז דאָך סתם, ס׳איז too random. ס׳איז אַ לאַנגע ליסט, און אַלעמאָל גייט ער האָבּן כאילו, ווייל אַלעמאָל טראַכט מען אויס אַ נייע סאָרט קאַר.

סאָו איך וועל דיר זאָגן אַז דאָס איז אמת. לאָמיר נישט טון אַזוי, לאָמיר… ס׳איז אַן exhaustive list, I can’t give you an exhaustive list. אַלעמאָל, דו זאָגסט די קורס, מ׳האָט שוין דורכגעגאַנגען אַלעס. זאָגסטו אים, “ווייסטו וואָס, ס׳איז נאָך דאָ אַפּאַר.” האָבּן זיי דאָך שוין געדאַרפט לערנען פיגורות אַליין אין ש״ס [Shas: Talmud] אַליין, יאָ?

און ער איז געקומען אַ פילאָזאָף, און ער זאָגט, “לאָמיר מאַכן אַפילו כאילו, לאָמיר מאַכן סדר [seder: order]. מ׳קען דאָך נישט זיין מחלק [mechalek: divide] די חומרות [chumros: stringencies] און ספיקות [sefeikos: doubts], דאָס איז דאָך נישט שייך צו רעדן דערפון. איך האָב אַ פּלאַן, רבותי, ס׳איז דאָ אַ כלל. לאָמיר מאַכן אַ כלל. דער כלל איז, וואָס איז די טייטש אַ מאַשין, אַ קאַר? אַ קאַר איז אַ mechanized box on wheels. דאָס איז דער כלל, דאָס איז די genus, right? מיט די division. געוואַלדיג. דאָס איז אַ כלל.

יעצט, דו קענסט עס צעטיילן אין אַ מורא׳דיג קלאַרע וועג. מ׳קען זאָגן, ס׳זענען דאָ זאַכן וואָס האָבּן צוויי wheels, און ס׳איז דאָ זאַכן וואָס האָבּן פיר wheels. ווייסטו וואָס? ניין. ס׳איז דאָ זאַכן וואָס האָבּן מער ווי צוויי wheels, און ס׳איז דאָ זאַכן וואָס האָבּן צוויי wheels. וואָס האָט געמאַכט בעסער די כלל? יאָ? אַ motorcycle און אַ bike, די ביידע זענען צוויי wheels. און אַ tractor-trailer און אַ pickup truck, אַן airplane האָט אויך ווייס איך וויפיל wheels, זיי אַלע פיטן אַריין אין די אַנדערע קאַטעגאָריע.

יעצט, דאָס איז אַ קלאַרע קאַטעגאָריע. It’s a better category ווי די פריערדיגע, right? ווייל צוויי און מער ווי צוויי, אַלעס פיט אַריין. צוויי באָקסעס, גאַרנישט פאַלט נישט אַרויס פון די צוויי באָקסעס. אַלעס פיט אַריין. ס׳איז conclusive, ס׳איז exhaustive, ס׳פיט אַלעס אַריין.

נאָכדעם וועל איך מאַכן נאָך אַ חלוקה [chalukah: division], און איך וועל זאָגן, יעצט, פון די וואָס האָבּן צוויי wheels, זענען דאָ אַזעלכע וואָס מ׳דאַרף אַליין שטופּן, און ス’איז דאָ אַזעלכע וואָס שטופּן זיך אַליין. די וואָס מ׳דאַרף אַליין שטופּן הייסט אַ bike, אָדער אַ… אַ… אַ glider plane, אָדער אַ… איך ווייס נישט וואָס, אַ hardware… אָדער עפּעס אַנדערש. און די וואָס שטופּן זיך אַליין הייסט אַ טאַנק, אָדער אַ… אָדער אַ car, אָדער אַ scooter, אַ motor scooter, יאָ? און איך וועל מאַכן נאָך אַ חלוקה אין דעם, און איך וועל זאָגן, אַלעס איז נאָר מורא׳דיג קלאַר.

ס׳גייט נישט העלפן די מעכאַניק

ס׳גייט מיר נישט העלפן די מעכאַניק much. ס׳קען העלפן איינער וואָס וויל מאַכן charts אין די וועלט אַריין, ס׳וועט אים העלפן.

ווייל כּמעט קיינער… אַפילו איך גיי פילן orders פאַר screws פאַר די… איך דאַרף האָבּן אַ ליסטע, איך בּין אין אַ מעכאַניק שאָפּ, איך דאַרף האָבּן אַ ריכטיגע screw פאַר יעדע סאָרט car. איך דאַרף האָבּן אַן אויסשטעל. ס׳גייט נישט העלפן אַז איך שפּיי אַריין דאָס. איך דאַרף האָבּן אַ ליסטע פון די זעכצן עיקר סאָרטן. אין רוב, אַמאָל מאַכט זיך אַז ס׳קומט איינער אַריין אין שאָפּ מיט אַ funny זאַך, דאַרף מען עס order’ן אַ special order. דו דאַרפסט האָבּן די זעכצן main סאָרט screws וואָס מ׳נוצט אין רוב cars און רוב trucks. That helps me.

דער משל פון hardware store

ווען איך גיי אַריין אין אַ hardware store, וויל איך גיין צו די section וואָו איך גיי עס טרעפן. Yeah, you have to go in די section, ס׳איז useless. היינט האָט מען אויסגעשטעלט די stores אַסאַך בעסער, right? ווייל די sections… דו גייסט אַריין אין די website, מענטשן האָבּן געאַרבּעט אַזויפיל יאָרן צו מאַכן די sections שטימען, right? All screws that are… איז so much of a waste of time, ווייל די וועלט אַרבּעט נישט אַזוי.

דאָס איז אַ ביסל אַריסטאָ, דאָס איז ביי מיר. אָבער למעשה, דו קענסט זיצן אַ גאַנצע שעה און אויסשרייבּן אַ ליסט. איך האָב מיין גאַנצע דעמאָנסטראַציע, ווען איך בּין אינדערהיים אַלע מיינע זאַכן, איך האָב געמאַכט אַ גאַנצע סדר. איך האָב אַלע מיינע ווייערס, די ווייער גייט אין די באָקס, יענע ווייער אַהין, יעדער מענטש ספּענדט אַ פּאַר שעה אויף דעם, און עס העלפט נישט.

למעשה דאַרף מען דאָרט האָבּן נאָך צוויי ווייערס. דאָ, צוויי סמאַרטפאָונס וואָס מענטשן האָבּן, יענע צוויי ווייערס דאַרף מען, אַמאָל דאַרף מען אַ דריטע. איינמאָל איך האָב געזאָגט אַ סברה [sevara: logical argument], אַז די צייט וואָס דו האָסט געאָרגאַניזירט די ווייערס, לאָמיר זאָגן דיין שעה איז ווערט הונדערט דאָלאַר, איך ווייס נישט וויפיל היינט, און יענער קומט אַריין, יעדע מאָל דאַרף מען פון דאָס ניי אַרומזוכן נאָכאַמאָל. ס׳איז ביליגער ווי צו מאַכן סדר אין די ווייערס, אָקעי?

אַריסטאָטל׳ס פּראַקטישע שיטה – די צען מערסטע מידות

די פּראַקטישע וועג פון טינקען

דאָס איז די פּרעקטיקל וועי, די פּרעקטיקל וועי אַוו טינקינג, רייט? נאָו, ער פירט מידות אין אַ פּרעקטיקל וועי. דאָ יאָ, ער האָט אַ געוויסע קאַטעגאָריזאַציע וואָס העלפט פאַר פּרעקטיקלי. די קאַטעגאָריזאַציע גייט אַלעמאָל מיט אַזאַ רוב, וואָס זאָגט לאָמיר נעמען די צען מערסטע אָפטסטע זאַכן, און איך גיי אויסלייגן יעדן איינעם פון זיי פּראַקטיש וויאַזוי עס אַרבּעט, נישט טעאָרעטיש אין וועלכע באָקס עס באַלאַנגט, דאָס דאָזענט מעיק אַ דיפערענס. פּראַקטיש וויאַזוי עס אַרבּעט, נישט אַזוי.

אַריסטאָ האָט דאָס געטיילט. ער זאָגט אַזוי, איך האָב דאָס געזאָגט, די צען מערסטע מידות וואָס מענטשן מוטשען זיך מיט: כעס, גאוה [ga’avah: pride], קאָרעדזש, תאוה וכולי [ve’chuli: et cetera]. איך קען נישט פּונקטליך פון אויסנווייניג אַלע. דאָס איז די לערנען אין אַ פּראַקטישע סייענס, כ׳ווייס נישט וויאַזוי.

צוויי וועגן צו טיילן מידות

יעצט ער לערנט בּכלל הלכה למעשה [halachah lema’aseh: practical law]. יעצט איך וויל זאָגן נאָך אַ זאַך, אַן אַנדערע וועג וויאַזוי עס צו טיילן. נישט צו טיילן לויט די סברה וויאַזוי עס שטימט, נאָר צו טיילן לויט די סאַבּדזשעקט און וואָס עס געהערט. אַנדערע ווערטער, דאָס גייט מאַכן אַ סך זאַכן, דאָס גייט מקרב זיין רחוקים און מרחק זיין קרובים [mekarev rechokim u’merachek kerovim: bring close the distant and distance the close]. אַנדערע ווערטער אַזוי, ס׳איז דאָ איינער וואָס גייט דעם עקסטרעם, און זאָגט אַזעלכע סאָרט זאַכן, און יו וויל ריעלייז איטס ווערי מאַטש לעס העלפפול דען יו יוזשועלי טינק, אָדער מען קען עס אַזוי טיילן.

קריטיק אויף דער “אַלעס-איז-רצון” שיטה

דער אַבּסטראַקטער צוגאַנג

דאָס איז די אַרגומענט. און ער זאָגט, איך האָב איבּערגעזאָגט וואָס איך האָב אייך געזאָגט, אַלעס וואָס מענטשן האָבּן איז אָדער אַן אַטראַקציע אָדער אַן אַווערזשען. אָקעי, וואָס ווילסטו? אַה, איך האָב מיר אַ לאַנגע ליסט. גוטע קינדער, אַ שיינע ווייב, אַ גוטע עסן, און האָבּן רעספּעקט אין שיעור, און איך האָב אַ לאַנגע ליסט. אַלטימעטלי איז דאָס אַ חסד, אַלע זאַכן וואָס איך וויל. וואָס וויל איך נישט? זיין אומגליקליך, נישט קיין מחלות [machalos: illnesses], אָקעי, וואָס איז סולם של מידה [sulam shel middah: ladder of character traits], מען זאָל מחנך זיין [mechanech: educate]. איך וויל, איך האָב פּיינט, דאָס טשעפּעט מיר, איך וויל, איך וויל, יאָ, דאָס איז אַלע דינגער.

דאָס איז זייער שיין. אַפילו לאָמיר אַרבּעטן אויף די מידת הוועלן [midas harotzon: trait of will/desire], ווייל מיט אַלע ווילן, it’s true, I must have some hardware, some software in my body, in my soul, וואָס מאַכט מיך קענען וועלן, יאָ? דו קענסט זען אַ מענטש, אַ מענטש וואָס איז deficient מיט אַ געוויסע קעמיקאַל, ער וויל נישט גאַרנישט. וואָס ווילסטו? איך וויל נישט גאַרנישט. טאַקע, ס׳איז true פיזיקלי, it’s not even not true, ס׳איז true אַז ס׳איז דאָ אַזאַ מידה אין די נפש וואָס הייסט מידת הרצון, אָדער מידת החשק [midas hacheshek: trait of desire], מידת החשק, ס׳איז דאָ אַזאַ מידה פון וועלן, פון חשק, פון האָבּן, און ס׳איז דאָ איינער וואָס איז missing דאָס, ער איז missing אַלעס. ער גייט נישט קענען נישט וועגן דעם, נישט וועגן יענץ, נישט וועגן יענץ. אמת.

דאָס איז צו אַבּסטראַקט

אָבּער איך וויל האָבּן, איך וויל האָבּן די ברירה [breira: choice], איך וויל האָבּן די ברירה צו פיקסן די גוף, רעדן וועגן פיקסן די נפש, רייט? דו זאָגסט מיר, איך וויל אַרבּעטן אויף מידת ה… געבּן מער צדקה [tzedakah: charity]. קומט ער און זאָגט, קום, מער צדקה, דאָס וואָס דו געסט נישט קיין צדקה, דאָס קומט ווייל דו ווילסט צופיל דיין געלט. וויל אַביסל ווייניגער דיין געלט, וועסטו געבּן מער צדקה. ווייל דו ביסט דאָך, דו ביסט דאָך אַזויווי דער בעל הסולם [Ba’al HaSulam: Rabbi Yehuda Ashlag, 20th century Kabbalist], you’re taking, רייט? This is like a very huge generalization of everything. דו נעמסט צו זיך, דו ביסט attracted, דו כאַפּסט, דו נעמסט אַ גאַנצע צייט. נעמסטו אַזויפיל? געב אַביסל. געב וואָס נאָך געבּן? וואָו, it’s so undefined. געב צדקה. ווייסט וואָס נאָך? געב אַוועק פאַר׳ן אייבּערשטן אַביסל פון דיין שלאָף. שטיי אויף פאַרטאָגס און לערן. דו שלאָפסט אויך וועגן דעם.

איך זאָג אים, רבּי לעבּן, this is all very abstract, it’s not helping me.

לאָמיר דערציילן די זאַכן אַזויווי מ׳זעט זיי אין עולם הזה

לאָמיר דערציילן די זאַכן אַזויווי מ׳זעט זיי אין עולם הזה [olam hazeh: this world]. וויאַזוי זע איך אין עולם הזה? ס׳איז דאָ אַ subject וואָס הייסט געלט. דו ווייסט וואָס איך מיין געלט? יעדער איינער ווייסט. וואָס איז די חילוק [chiluk: difference] צווישן געלט און furniture? ביידע זענען די זעלבּע זאַך, ביידע קאָסטן געלט, ביידע זענען זאַכן וואָס מענטשן ווילן, טעאָרעטיש. פּראַקטיש, געלט איז איין זאַך און furniture איז אַ צווייטע זאַך.

הרגלים אַרבּעטן מיט פּראַקטיצן

און געדענקסט נאָך אַז מידות אַרבּעט מיט הרגלים [hergalim: habits]. הרגלים אַרבּעט נישט מיט די כח השכל [koach hasechel: power of intellect], שכל [sechel: intellect] פאַרשטייט אַלעס אויף איינמאָל. הרגלים אַרבּעט מיט, exactly מיט פּראַקטיצן, רייט? איך קען נישט פּראַקטיצן וועלן געלט און וועלן furniture אין די זעלבּע צייט. אַביסל האָבּן זיי אַ שייכות, אָבּער ס׳איז צוויי אַנדערע זאַכן.

ס׳איז דאָ אַ מידה, ס׳איז דאָ אַ relationship, איך האָב אַ relationship מיט געלט. דרך אגב [derech agav: incidentally], איך האָב שוין געזאָגט די תשובה [teshuvah: answer] אַמאָל וועגן די tablets. די ערשטע מאָל, מיין relationship מיט די געלט וואָס ליגט אין מיין בּערזל איז אַן אַנדערע relationship ווי די וואָס ליגט אין מיין קרעדיט קאַרד. אַנדערש וויפיל געלט איך האָב אין מיין bank account. האָט איר דאָס באַמערקט?

דוגמא: מיין relationship מיט געלט

ס׳איז אַסאַך שווערער צו געבּן געלט, יעדער איינער לויט זיין מידה, די געלט ווען איך האָב cash. איך בּין פאַרקערט, ווייל איך בּין געוואָרן אין די digital age. ווען איך זע געלט אין די bank account, איך שיק עס פאַר קיינעם. אָבּער cash אין מיין טאַש, איך ווייס דאָס איז אַ שטיקל paper, נעם עס.

מידות ווערן צעטיילט לויט פּראַקטישע אָביעקטן, נישט לויט אַבסטראַקטע כּוחות הנפש

די רעלאַציע מיט געלט – איין “מידה” צעפאַלט אין פילע פּראַקטישע מידות

Instructor:

ס׳איז דאָ אַ מידה וואָס דו האָסט אַ רעלעישאַנשיפּ, איך האָב אַ רעלעישאַנשיפּ מיט געלט. די רעלעישאַנשיפּ, דרך אגב, איך האָב שוין געזאָגט די שיעור דעם אַמאָל וועגן די טעבלעטס.

די רעלעישאַנשיפּ מיט געלט וואָס ליגט אין מיין בערזל איז אַן אַנדערע רעלעישאַנשיפּ ווי די וואָס ליגט אין מיין קרעדיט קאַרד, און אַן אַנדערע וואָס ליגט אין מיין באַנק אַקאַונט. האָט איר באַמערקט? יאָ. ס׳איז אַסאַך שווערער צו געבן געלט, יעדער איינער לויט זיין מידה.

אָבער די געלט ווען איך האָב קעש, איך בין פאַרקערט ווייל איך בין געבוירן אין די דידזשיטעל עידזש, ווען איך זע געלט אין די באַנק אַקאַונט איך שיק עס פאַר קיינעם. אָבער קעש אין מיין טאַש, ווייסטו, דו דאַרפסט אַ שטיקל פּאַפּיר? נעם עס. איך ווייס נישט וואָס דו טוסט מיט דעם. יאָ, דו דאַרפסט עס?

נאָרמאַלע מענטשן זענען די אָפּאָזיט, רייט? די מענטשן וואָס זענען געבוירן פאַרדעם און געוואוינט געוואָרן, די מאַכן אונז, יאָ, קעש, איך ווייס נישט, וואָס טו איך מיט דעם? אַה, ס׳שטייט אַ נאַמבער, ס׳גייט אַראָפּ די נאַמבער, ס׳איז שרעקליך. יאָ?

אָבער וואָס ווייטער דאָ, שכלית איז נישט קיין שום גליק, ס׳איז שכלית. אויך מיין אַקאַונט האָט זיך אַראָפּגענומען אַ משוגעת, די זעלבע זאַך, רייט? אָבער מיין נפש, דאָס איז וואָס איך דאַרף געבן די מידות. די מידות קומט דאָך אין די חלק המתעורר און די חלק התאוות שבנפש. יעדע איינע זעט אויס אַנדערש. גרינע דאָלאַרן זעט אויס איין וועג, און בכלל קרעדיט קאַרדס וואָס מ׳באָרגט געלט יעצט פון די באַנק און מ׳צאָלט עס נעקסטע חודש זעט אויס אַ צווייטע וועג, און קעש אין די באַנק זעט אויס אַ דריטע וועג, און סטאַקס זעט אויס אַ פערדע וועג, און אינוועסטמענטס זעט אויס אַ פערדע וועג. Each of these have their own מידות.

דער כלי יקר׳ס פּרינציפּ: מענטשן זענען קאָנסיסטענט – מ׳דאַרף נאָר וויסן וואָס זיי זענען געבויט פון

פאַרדעם איז דאָ מענטשן, זאָגט דער כלי יקר, אַז מענטשן זענען נישט קאַנסיסטענט. מענטשן זענען זייער קאַנסיסטענט, you just have to know what they’re built of, רייט? ס׳איז דאָ אַ מענטש וואָס ער געבט זייער גרינג אַוועק קעש, אָבער זייער שווער אַוועק קרעדיט קאַרדס, איך ווייס נישט, און אַזוי ווייטער.

ער האָט זייער ליב מאַכן הכנסת אורחים. ווייסט איר וואָס ס׳קאָסט צו מאַכן הכנסת אורחים? ס׳איז דאָ מענטשן וואָס האָבן זייער ליב האָבן געסט. יעדע וואָך האָבן זיי צוואַנציק געסט. צו האָבן צוואַנציק געסט פאַר אַ שבת סעודה קאָסט בערך טויזנט דאָלאַר אַ וואָך. עט ליעסט. ווענדט זיך וואָס דו גיבסט זיי, פלייש און גוטע וויין, ס׳איז זייער טייער. איך האָב געמאַכט די חשבון, איך האָב גערופן שבת פאַר פּסח געסט, איך מיין אַז איך האָב געצאָלט נאָר פאַר פינף הונדערט דאָלאַר. איך בין נישט קיין בעסערע מענטש, איך האָב געגעבן נאָרמאַלע וויין, ווייל איך האָב געזאָגט אַז ס׳איז שבת פאַר די סדר, איך דאַרף די פיר כוסות, און אַזוי ווייטער.

יענער זעלבער מענטש קאָלט מיך ערב פּסח, איך אפשר צאָלסטו 500 דאָלאַר פאַר מיין שיגעון. 500 דאָלאַר – עס איז נישט קיין געלט. איך האָב נישט קיין 500 דאָלאַר וואָס איך געב פאַר דיין קאַמפּיין. דאָס איז איין חילוק.

עס איז דאָ נאָך אַ חילוק אין רעאַליטעט. עפּעס אַ חילוק איז דאָ – אַז עס גייט דורך די קרעדיט קאַרד, איך ווייס נישט שפּיגל וואָס אַ חילוק עס איז. אַ ריעל חילוק איז, אַז דאָס איז אַ מדה – איך האָב אַ מדה – ווי מיינע עלטערן האָבן מיך געוויזן אָדער…, מיר רופן געסט אויף יום טוב? אָקעי, מיר רופן געסט. געסט קאָסט געלט? אָקעי, מיר צאָלן געלט?

דיגיטאַלע צדקה און חינוך – אַ “סיריעס פּראָבלעם”

די מדה פון לייגן געלט, איז אויך אַ גרויסע פּראָבלעם היינט וואָס מ׳געט אַלע צדקה אין די פאָון און די קינדער זעען עס נישט, און עס איז זייער שווער מחנך צו זיין, איז אַ גרויסע פּראָבלעם. פאַרוואָס איז עס אַ פּראָבלעם? אַ ריכטיגע פּראָבלעם… מען זעט נישט קיין פעולה, מען זעט נישט ווי ס׳נעמט אַרויס געלט פון די טעש, מען געט עס פאַר אַן אָרעמאַן. איז עס אַ ריעל פּראָבלעם. עס טוט מענטשן וואָס האָבן די קינדער. קוק, איך פּרעס אַ באַטן, און ס׳גייט די געלט. איך ווייס נישט.

עס איז אַ סיריעס פּראָבלעם. פאַרוואָס איז עס אַ סיריעס פּראָבלעם? איי טינק דאַט ס׳איז אַ ריעל פּראָבלעם. פאַרוואָס איז עס אַ ריעל פּראָבלעם? ווייל מדות פון אַ מענטש אַרבעט מיט די וועג וואָס די ריאַליטי, די חיצוניות זעט אויס צעטיילט, נישט ווי די פנימיות איז צעטיילט. וואָס אין נפש איז דאָ איין מדה פון געבן? נישט קיין חילוק, לאָמיר זאָגן. אָבער די הרגשים וואָס דו האָסט, זיי האָבן צו טון מיט די אָבדזשעקטס, זיי האָבן צו טון מיט די זאַכן וואָס דו דיעלסט מיט. איך האָב אַ מדה פון איינלאַדן געסט, און די מדה פון געבן געלט איז אַן אַנדערע מדה און דאַרף אַרבעטן אויף דעם עקסטער.

רמב״ם און אַריסטו – אויך זיי צעטיילן מידות פּראַקטיש

אָקעי, איך בין יעצט געגאַנגען צו אַ ווערי ביג רעזאָלושען. לויט דעם איז דאָ צענדליגע טויזנטער מדות. אָבער אפילו באופן מקרוסקאָפּיש, עס קען זיין, דער רמב״ם דרך אגב וואָס קוקן אין זיין ליסט, איז צוויי אָדער דריי מדות, דער אַריסטו דריי דער רמב״ם האָט צוויי מדות וועגן געלט. דער אַריסטו זאָגט אַז עס איז דאָ איין מדה וואָס הייסט געבן גרויסע נדבות, און אַן אַנדערע מדה וואָס הייסט געבן קליינע נדבות.

עס איז די קולטורעל קאַנטעקסט פון די דיפערענס וואָס קען אַריינגיין אין אַן אַנדערע מאָל, אָבער וואָס איך וויל אַרויסברענגען איז, עס מאַכט נישט קיין טראָפּ סענס. אַלעס איז די זעלבע געלט. אָבער עס איז אַנדערש, די טרוט איז אַז עס איז אַנדערש. דער איינער וואָס איז אַ גרויסע גביר און ער געט אַ הונדערט טויזנט דאָלאַר אויף אַמאָל, ער טוט נישט די זעלבע זאַך ווי דו טוסט ווען דו געסט 10 דאָלער. נישט וואָס עס איז רעלעטיוו צו זיין, עס איז פּשוט אַ דיפערענט פעולה. עס קומט צום זעלבן כח בנפש אפשר, אָבער עס איז אַן אַנדערע פעולה. עס האָט אַנדערע וועגן ווי ס׳איז גוט. אַנדערע וועגן ווי ס׳איז שלעכט. פּראַקטיש, מ׳דאַרף וויסן וויאַזוי זיך צו פירן מיט דעם. אַ מענטש וואָס ער ווערט אַ גביר, ער ווייסט נישט וויאַזוי צו געבן גרויסע זאַכן, ער ווייסט אייגנטליך נישט צו געבן קליינע זאַכן. גרויסע זאַכן איז אַן אַנדערע אָרט, ס׳איז אַן אַנדערע מידה טובה.

אָדער די זעלבע זאַך, דער רמב״ם זאָגט אַז די מידה פון קמצנות איז צוויי מידות פון קמצנות. ס׳איז דאָ מידת הקמצנות פאַר זיך, און ס׳איז דאָ פאַר יענעם. פאַר זיך איז ער שפּאָרט זיך פון זיך, און פאַר יענעם געבט ער ברחבות. ס׳איז דאָ פאַרקערט. ביידע זענען די זעלבע זאַך, ביידע זענען די זאַך פון קמצנות אין געלט, די זאַך פון האַלטן דיין געלט פאַר זיך, אָדער פאַר אַ צווייטן נישט פאַר זיך, אָדער פאַר אַן עניוותן, וואָס פאַר אַן עניוותן? אַן עניוותן איז אַ לויב.

דער גרונט-פּרינציפּ: מידות ווערן צעטיילט לויט פּראַקטישע דיפערענצן

אָבער you see אַז די זאַך וואָס צעטיילט די מידות איז די פּראַקטישע דיפערענצן אין די וועלט. ס׳איז דאָ אַ מידה פון בעגלאַך און אַ מידה פון טישן. איי ביידע זענען האָלץ און ביידע זענען furniture? אַן אַנדערע מידה. דאָס איז אַ very different way of defining די מידות, און ס׳האָט אַ חסרון אַז ס׳האָט נישט קיין זייער שיינע structure, סאָו אַלעמאָל קען מען צולייגן נאָך איינס, אַלעמאָל קען מען צעטיילן אַביסל מער און אַנדערש. איז דאָס טראַכטן פאַר איינס וואָס מ׳האָט נישט אויסגעליינט און מ׳האָט נישט געזען? It’s true, in some sense there’s less.

מצד שני, די מעלה דערפון איז אַז ס׳איז אַסאַך מער נענטער צו וואָס מידות זענען עכט געמאַכט דיך אויסצולערנען. מידות זענען געמאַכט דיך אויסצולערנען אַזאַ ספּעציפישע זאַך, און וויבאַלד מידות זענען אַ דבר מעשה, אַזויווי מיר זאָגן אַלעמאָל, ס׳איז אַ זאַך וואָס ווי נענטער צו מעשה דאָס איז, איז עס מער useful.

אויב איך רעד אַ גאַנצע שיעור… די בעלי מוסר טוען די סאָרט זאַכן, זיי figuren אויס אַ גאַנצע שיעור וועגן די מידה פון געבן פאַר די… ווי אין ישיבה, איך ווייס נישט, וועגן די מידה פון פאַרגינען פאַר דיין חבר וואָס איז דיין roommate, אַ גאַנצע שיעור הלכות וועגן דעם. דער וואָס איז געגאַנגען צו יענע שיעור איז למעשה געווען אַסאַך בעסער צו זיין roommate, אויב ער האָט עס געטון, ווי דער וואָס האָט געזאָגט אַזאַ מופשט׳דיגע שיעור, אַ חסידישע ספר שטייט אַז אַ מענטש איז אַלץ פאַר׳ן אייבערשטן, און בכלל, ווער… יאָ, ס׳איז זייער שיין, ס׳קומט נישט אַראָפּ למעשה. ס׳קומט נישט אַראָפּ למעשה because you’re dealing with a very abstract, אַסאַך מער abstract level. ס׳איז מער אמת אין אַ געוויסע וועג, אָבער ס׳איז ווייניגער useful אין אַן אַנדערע וועג. אפשר איז דאָ מענטשן וואָס רעאַגירן אַנדערש? ס׳קען זיין.

דער משל פון מעכאַניק – באַלאַנס צווישן כללים און פּאַרטיקולאַרן

אפשר איז דאָ מענטשן וואָס רעאַגירן אַנדערש? ס׳קען זיין. איך ווייס נאָר אַז ס׳איז דאָ אַסאַך וואָס דאַרפן… דאָס איז אַ particular שיעור. ס׳איז particular. געגעבן פאַרטיקולער משלים, אָבער ס׳האָט אַרויסגעברענגט אַ נקודה, ס׳האָט אַרויסגעברענגט אַן אמת׳ע נקודה אין די זאַך. מ׳דאַרף כאַפּן די פּוינט.

איך זאָג נישט אַז מ׳דאַרף געבן יעדן… look, עס זענען דאָ לעוועלס אין עווערטינג. איך זאָג נישט אַז איך גיי מאַכן ביליאָן מידות, ס׳וועט נישט זיין יוזפול. מ׳קען נישט רעדן אָן קיין דזשענעראַליזעישנס. עווערטיים ס׳קען זיין דיפערענט. יעדן טאָג, אפשר די הלכה איז נאָר געווען פאַר נעכטן, נישט פאַר היינט. אָן קיין כללים קען מען זיך נישט קיין עצה געבן.

אָבער די כללים וואָס דו האָסט געזאָגט זענען שטאַרקע כללים. יאָ, אָבער س’איז נאָך אַלץ זייער פאַרטיקולער. ס׳איז נאָך אַלץ נישט געווען אַז ער האָט געזאָגט אַ שיעור אַז צוויי מידות פון חסד און איין מידה פון גבורה וועט דיר גאָרנישט העלפן. איך זאָג נישט אַז דאָס איז געווען די דרגה, אָבער דאָס איז געווען אַ שיעור וואָס איז געווען אינגאַנצן אין דעם מהלך פון זאָגן אַז דו דאַרפסט נאָטיסן די פּראַקטישע זאַכן.

אין פּראַקטישן לעבן, וויפיל אַזאַ סטרוקטור… דאָס איז וואָס איך זאָג. ס׳איז נישט אַזוי ווי… דו גייסט נישט צו מיין מעכאַניק, למשל. איך האָב ליב צו רעדן וועגן קאַרס פאַר סאַם ריזען, איך ווייס נישט פאַרוואָס. אַזאַ מערקווירדיגע זאַך. איך האָב ליב קאַרס, איך וועל דיר זאָגן.

עניוועיס, דו גייסט נישט צו דעם מעכאַניק, רייט? דער פּראַקטישער מעכאַניק, אוודאי יעדע מאָל וואָס ס׳קומט אַ מענטש אין זיין סטאָר, כמעט יעדע מאָל איז עס אַביסל אַנדערש, רייט? ס׳איז נישטאָ קיין צוויי פּראָבלעמס אין קאַרס וואָס זענען עקזעקטלי די זעלבע. רייט? דו פּרעגסט דעם מעכאַניק, ער זאָגט דיר “על פי רוב, די מאָדעל קאַר האָט אַזאַ זאַך.” נישט יעדע מאָל, יעדע מאָל איז אַביסל אַנדערש. היינט איז געווען… אויב מ׳וואוינט אין אַ נאַסע פּלאַץ איז אַזוי, און ווען מ׳לייגט זאַלץ אין די ראָוד שעדיגט געוויסע העזערדס צו די קאַר אַזוי, און אין פּלעצער וואו ס׳איז וואַרעם שעדיגט אַנדערע העזערדס צו די קאַר, און אויב מ׳פאָרט שנעל, אויב מ׳פאָרט שנעל, אויב מ׳פאָרט ווילד, יעדער איינער האָט זיין וועג וויאַזוי זיין קאַר צעברעכט זיך. און יעדע קאַר פּונקט איז געמאַכט אַז די קאַר האָט אַזאַ פּראָבלעם.

איז דו קענסט גאָרנישט לערנען, דו דאַרפסט יעדע מאָל זיצן און פּרעגן דעם רב נאָכאַמאָל? ניין. די מאָדעל קאַר, די סאָרט קאַר, מיניווען, געווענליך אַלע מיניווענס, אפילו די דריי סאָרט מיניווענס, אַלע פון זיי האָבן בערך די זעלבע סטרוקטור. איך זאָג אַ וועג, דו קענסט נישט מאַכן אַ מיניווען אויף מיליאָן וועגן, דו קענסט עס מאַכן צען וועגן. אַלע האָבן די סאָרט אישוס, די סאָרט פּראָבלעמס. דו לערנסט זיך עפּעס. עפּעס האָט עס דיר געלערנט. איך האָב נישט געזאָגט אַז יעדער איינער איז עכטע.

אויב וואָלט איך געזאָגט אַז אַ מיניווען איז אַזאַ סאָרט קאַר וואָס איז בערך אַזוי הויך ווי ס׳איז ברייט, דאָס איז נישט קיין אינפאָרמאַציע. דו ווייסט וואָס נאָך איז אַזוי הויך ווי ס׳איז ברייט? אַ טענקער. דאָס איז אויך נישט… דו ווייסט נישט וואָס איז אַ מיניווען. וואָס איז די פונקציע? קען אפילו זיין אַז די פיזיקס ווען מען מאַכט עס דאַרף מען עפּעס רעכענען ענליך, יאָ? איך ווייס נישט, ווייל ביידע זענען אַזאַ סקווער, נישט אַזוי ווי אַ נידריגע קאַר וואָס איז מער אַזאַ רעקטענגל, אָבער דאָס איז אַזאַ סקווער. אָקעי, די עיר רעזיסטענס איז סימילער, ווען מען מאַכט די עיר דינעמיקס דאַרף מען מאַכן ענליך. אויך די עירפּלעין. אָבער פּראַקטיש, דער מעכאַניק גייט זיך נישט קענען דערמיט העלפן.

אָבער די כללים וואָס דער מעכאַניק גייט האָפנטליך לערנען, יאָ, גייט ער דאָך געבן געוויסע כללים. אַלע מיניווענס זאָלן האָבן אַזעלכע אישוס, און אַלע מאָטאָרסייקלס זאָלן האָבן אַזעלכע אישוס. פאַרשטייסטו וואָס איך זאָג? סאָו איי דאָונט טינק איטס אַ סתירה. עס מוז זיין אַז מען דאַרף רעדן מיט כללים.

באַט די רעדן באופן מופשט זעט נישט אויס אַז עס העלפט. אפשר איז דאָ מענטשן וואָס האָבן יענץ ליב, איך ווייס נישט.

קריטיק אויף ספירות-באַזירטע סיסטעמען

איך בין ממש דאָ נאָך, איי וואַנדער האָו דיז בוקס אַר ריטען פאַר, די תורות, וואָס די זיבן ספירות מאָל זיבן… איך האָב נישט קיין אַנונג וואָס דעם איז עס געהאָלפן. איי אַם מיסינג סאַמטינג, ווייל אוודאי איז דאָ אַ סאַך ספרים וואָס זאָגן די סאָרט תורות, און זיי העלפן. זיי האָבן דאָך עפּעס געוואָלט. איך מיין, עס האָט גערעדט צו בשר ודם, מענטשן האָבן עס געמאַכט. קענסטו מיר מסביר זיין? יאָ, זיבן ספירות יעדע וואָך, יאָ? וואָס? קענסטו דאָס? וואַט איז דיס טינג?

פאַרשטייען וואָס ס׳איז? יאָ, איך פאַרשטיי, ווייל איך האָב נישט קיין דרך צו רעדן מיט די מענטשן, ווייל זיי לעבן נישט מער. דאָך אַמאָל, עס איז נאָר צופיל צו זאָגן אַז די גאַנצע זאַך איז אַן אומוויסנדיגקייט. נאָר, וואָס איז אונטער דעם? אפילו עס העלפט נישט צו ווערן אַ בעסערער מענטש, צו וויסן וואָס ער איז. ווייסטו דאָך, זאַכן וואָס איך לערן זיך, איך פאַרשטיי אַז איך בין נישט שייך. וויסן איז אויך עפּעס.

ס׳איז ווי די מענטשן וואָס זאָלן ברענגען מיט די עניעגרעם ווי די קאָלירן. יאָ, ס׳איז די זעלבע זאַך. ביי די וועי, ס׳איז אמת, איי דאָונט אַנדערסטענד דאָוס טינגס אידער. ס׳איז דאָ פיר סאָרט מענטשן, ס׳איז דאָ פינף טויזנט סאָרט מענטשן. זיי האָבן געטראָפן צוויי וועגן וויאַזוי מען קען צוטיילן מענטשן. אָקעי, ענד וואַט שאַל איי דאָ וויט איט? מיר העלפט עס גאָרנישט. דו ביסט אַן אינטראָווערט אָדער אַן עקסטראָווערט? איך ווייס נישט, ס׳ווענדט זיך אין די פרי אָדער נאָכמיטאָג. איך האָב נישט אַזאַ זאַך אין מיין לעבן. מעיבי איי עם אַ ווירדאָו וואָס איז נישט אַזוי.

אפשר אַמאָל וואָס דער בעל התניא זאָגט, דער בעל התניא זאָגט אַז דער בעל שם טוב האָט געזאָגט אויף זיין רבי, דער בעל התניא, אַז דאָס שטייט אין ספרים אַז אַמאָל אַז יעדער מענטש האָט זיין שורש נשמה, און לויט דעם דאַרף זיין זיין עבודה, איינער דאַרף לערנען קבלה, ווייל פון דעם עולם דאַרף איינער לערנען משניות, ווייל פון יענעם עולם דאַרף איינער לערנען דאָס, אַזוי ווייטער. זאָגט ער, כאילו זיי נעמען ווי מיר זענען שוין אנשים נאָרמאַלים. אָבער היינט, זאָגט ער, איז דער משיח אויף די וועלט, איז ער נישט דאָ מער, דו דאַרפסט טון אַלעס. אַזוי האָט דער בעל התניא געזאָגט. אפשר דאָס איז די פּראָבלעם, אַז מיר זענען צו נישט, איך האָב נישט די סטרוקטור, איך האָב נישט די אַלע זאַכן. איך האָב אים נאָר געזאָגט.

ס׳איז גערעכט, איך מיין אַז מענטשן וואָס האָבן ליב צו לייגן דאָס, איך ווייס נישט וואָס ס׳העלפט זיי. It makes you think you understand things. I don’t think it actually makes you understand anything.

סיכום און פאַרטיידיקונג פון דער פּראַקטישע וועג צו טיילן מידות

דיגרעסיע: דער ילקוט ראובני און “אַלעס לערנען” אין עקבתא דמשיחא

Instructor: איינער דאַרף לערנען קבלה [Kabbalah: Jewish mysticism] ווייל ער איז פון דעם עולם [world], איינער דאַרף לערנען משניות [Mishnayos: the Oral Law] ווייל ער איז פון יענעם עולם, און אַזוי ווייטער. זאָגט דער ילקוט ראובני [Yalkut Reuveni: a kabbalistic anthology], “בזמן הזה שהיו אנשים נורמלים [in those times when people were normal]”. אָבער היינט, זאָגט ער, איז אין די עקבתא דמשיחא [ikvesa d’meshicha: the era immediately preceding the Messiah], דו דאַרפסט נישט זיין משתמש [be selective], דו דאַרפסט טאָן אַלעס. אַזוי זאָגט דער בעל התניא [Baal HaTanya: Rabbi Schneur Zalman of Liadi, founder of Chabad]. אפשר איז דאָס די סיבה, איך וועל זאָגן צום ערשט, איך בין נישט מסכים מיט די אַלע זאַכן. איך בין נישט מסכים.

שאלות און דיסקוסיע: צי איז דער ספירות-סיסטעם נוצלעך?

Student: גערעכט, איך מיין, וויפיל לייגט דאָס? I don’t know what it helps them. It makes you think you understand things, I don’t think it actually makes you understand anything.

Instructor: Why not? ס׳איז אַ חידוש [it’s a novel insight].

Student: ס׳איז ווי צו קענען נאָך אַ דרך ישר [another straight path].

Instructor: ס׳איז ווי צו רעדן לשון הרע [speaking evil speech/gossip].

ס׳איז ווי צו זאָגן אַז אַ חיה רעה [chayah ra’ah: a wild beast] איז type 6. וואָס מיינט אַ חיה רעה האָט נישט קיין שום שייכות [has no connection whatsoever] צו type 6. איך ווייס נישט, עפּעס איז מיר missing דאָ.

Student: אוקיי, but it’s not exactly the same criticism. איך רעד דאָ פון מידות טובות [good character traits].

Instructor: מיר האָבן געזאָגט צוויי זאַכן. נאָכאַמאָל, איך האָב געזאָגט צוויי זאַכן. איינס איז די numbering, די פּירוש וואָס מיינט די הונדערט number, אָדער צו זאָגן אַז this comes from that.

Student: No, no, that’s not what I’m talking about. That’s what I’m saying now, that’s not important. The important thing is that there’s two ways.

סיכום: צוויי וועגן צו טיילן מידות – מעלות און חסרונות

Instructor: די סך הכל פון די צווייטע אַלף פון די שיעור, די ערשטע אַלף האָבן מיר גערעדט פון אַן אַנדערע וועג. די צווייטע אַלף, די סך הכל איז, אַז ס׳איז דאָ צוויי וועגן וויאַזוי צו טיילן מידות [character traits].

וועג א׳: לויט כוחות הנפש – אַן exhaustive סיסטעם

There’s one way which ends up with something exhaustive, ס׳איז נישטאָ קיין תוספת [addition], נישטאָ קיין תוספת ושיור [addition or remainder], ווייל דאָס איז די גאַנצע חלק אין נפש [the entire division in the soul], און אַזוי צעטיילט זיך עס. דו קענסט אַריינלייגן מער פּרטים [details], אָבער דו קענסט נישט טוישן, דו קענסט נישט מאַכן אַן אַכטע מידה [an eighth trait]. דו קענסט מאַכן חסד שבגבורה [chesed within gevurah: kindness within strength], אָבער דו קענסט נישט מאַכן אַן אַכטע מידה. דו קענסט מאַכן חסד שבחסד שבגבורה [chesed within chesed within gevurah], אָבער it still fits. And that’s the מעלה [advantage] of being organized, and being exhaustive, and being correctly divided.

נאָכדעם, אָבער ס׳האָט די חסרון [disadvantage] אַז ס׳איז נישט אַזוי helpful, אַזוי ווי מיין משל [parable] פון די motorcycle.

וועג ב׳: לויט פּראַקטישע נושאים – אַ פלעקסיבלער סיסטעם

ס׳איז דאָ אַן אַנדערע וועג וואָס האָט אַ חסרון אַז ס׳גייט אַלעמאָל זיין “ועוד [and more]” אין די ענד פון די ליסט, און ס׳קען זיין אַז יעדע תקופה [era] גייט מען עס דאַרפן טוישן ווייל מענטשן טראַכטן אַביסל אַנדערש און categorize’ן זאַכן אַנדערש וכדומה [and so forth]. אָבער ס׳האָט אַ מעלה אַז אַזוי לעבט מען זיך למעשה [in practice] מיט די מידות טובות. למעשה, דאַרפסטו רעדן, און מ׳דאַרף אפילו רעדן פון אַן אַנדערע מידה, יעדע בלתי מוגבל [unlimited]. באַלד אים רעדן, אָבער קיין נאָך אַ שיעור, אַנדערע מאָל געווען מעלה.

All of the things that we learn are really things like this. אַ רבי האָט אויך די נושא פון מדת הכעס [the trait of anger], ס׳איז נישט עקזעקטלי די זעלבע זאַך, וויאַזוי אַ טאַטע איז מדת הכעס און וויאַזוי אַ יונגל און וויאַזוי אַ בחור [young man]. ס׳איז די זעלבע מדה, נאָר ס׳איז אַ מדה וויאַזוי מען פירט זיך מיט די תלמידים [students], ס׳איז אַ מדה וויאַזוי מען פירט זיך מיט די מדה.

דער למד׳ישער חילוק: הגדרה בנפש קעגן הגדרה בנושא

דער חילוק איז, דער למד׳ישע חילוק [analytical distinction] איז, אַז די סאָרט מידות, די הגדרה [definition] פון זיי איז נישט בנפש [in the soul]. די אַהבת מדות איז נישט בנפש. די הגדרה פון זיי איז בנושא [in the object/subject matter], די object, די זאַך וואָס זיי זענען וועגן, די סאָרט פעולה [action] וואָס זיי זענען וועגן.

משל: מדת התאוה – דעפינירט לויט נושא, נישט לויט כח הנפש

די מדת התאוה [the trait of desire/lust] איז די סאָרט מדה וואָס האָט צו טאָן מיט אַלע תענוגי הגוף [physical pleasures], נישט די מדה פון וועלן זאַכן. ס׳האָט גאָרנישט צו טאָן מיט די מדה פון וועלן זאַכן. גאָרנישט צו טאָן. פון וועלן האָב איך ליב געלט, און יענער איז די אַנדערע מדה. די גאַנצע חילוק איז, דו ווילסט וועגן געלט און יענער וויל וועגן עסן.

פאַרשטייסטו די חילוק פון מיינע למדות? דאָס איז די למד׳ישע חילוק. און כ׳האָב הנאה [pleasure/satisfaction] אַז דו פרעגסט, ווייל כ׳מיין אַז ס׳איז געווענליך מער העלפּפול די וועג, at least אַזוי, דער רמב״ם [Rambam: Maimonides] גייט אַלעמאָל מיט די וועג, אויך די תורה [Torah] גייט אַלעמאָל מיט די וועג.

די תורה און דער רמב״ם גייען מיט דער פּראַקטישע וועג

אַז מען קוקט אין חומש [Chumash: the Five Books of Moses], it’s all about actual things, it never gives you these nice structures, almost never.

And courage איז נאָך חומש ויחכמו חכמים [they became wise]. אָבער איך קען זיך יענע שפּראַכן נישט וועלן עס זענען פריינד. ווייל מען קען אַלעמאָל די וועג, אַז מען קען אויך זאָגן אַז ס׳איז מער פּראַקטיש.

אוקיי, you want to…

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.