סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור – הלכות חמץ ומצה, פרק ז’
—
הקדמה: מצות סיפור יציאת מצרים vs. זכירת יציאת מצרים
דער רמב”ם רעכנט אין הקדמה צו הלכות חמץ ומצה 13 מצוות, און די אכטע מצוה איז “לספר ביציאת מצרים באותו הלילה” – צו דערציילן פון יציאת מצרים אין יענע נאכט.
פשט: דער רמב”ם באטאנט “באותו הלילה” – דאס איז א מצוה ספעציפיש פאר ליל ט”ו ניסן, נישט א כלל’דיגע מצוה פון זכירה. ער זאגט נישט “זכר” נאר “לספר”.
חידושים:
1. דער רמב”ם האט נישט געפסק’נט אז ס’איז דא א באזונדערע מצוה פון זכירת יציאת מצרים דאס גאנצע יאר. ער רעכנט עס נישט אין למנין המצוות. אפילו אז מ’דערמאנט יציאת מצרים אין קריאת שמע, אין קידוש, אין ברכת המזון – דאס איז נישט א מצוה בפני עצמה, נאר א חלק פון דער נוסח פון יענע מצוות (קריאת שמע, קידוש, ברכת המזון).
2. אין הלכות קריאת שמע (פרק א’, הלכה ג’) שטייט אז מ’ליינט פרשת ציצית ביינאכט “כדי שיהא אדם מזכיר יציאת מצרים ביום ובלילה”. דער רמב”ם פארשטייט דאס נישט ווי א באזונדערע מצוה, נאר ווי א פרט אין הלכות קריאת שמע – א טעם פארוואס מ’ליינט דריי פרשיות, נישט א מצוה פון זכירה בפני עצמה. אין הלכות קריאת שמע רעכנט דער רמב”ם נאר איין מצוה: “לקרות קריאת שמע פעמיים ביום” – מער נישט.
3. דער חילוק צווישן “סיפור” און “זכירה”: סיפור מיינט דערציילן די פרטים פון נסים ונפלאות, זכירה איז א כלל’דיגע דערמאנונג. דער חילוק איז נאר רעלעוואנט פאר דעם וואס האלט אז ס’איז דא א מצוה פון זכירת יציאת מצרים – אבער דער רמב”ם האט נישט אזא מצוה, ממילא פאלט אוועק די קשיא.
4. די משנה אין ברכות (פרק א’) מיט בן זומא – “למען תזכור את יום צאתך מארץ מצרים כל ימי חייך”: די חכמים קריגן זיך מיט בן זומא צו מ’דערמאנט יציאת מצרים ביינאכט. דער רמב”ם קען לערנען אז אפילו לויט בן זומא איז דאס נישט א מצוה בפני עצמה – ס’איז א דין אין הלכות קריאת שמע, נישט א באזונדערע מצוה פון זכירה. דער פסוק “למען תזכור” מיינט נישט אוטאמאטיש אז ס’איז א מצוה.
5. פארוואס האט דער רמב”ם נישט געהאלטן ס’איז א מצוה? עטליכע סברות: (א) ס’שטייט נישט די לשון “מצוה” אין ערגעץ אין חז”ל בנוגע זכירת יציאת מצרים ווי א באזונדערע מצוה; (ב) “כל שלא אמר” אין ברכת המזון/פסח מיינט נישט אז מ’דארף יוצא זיין א מצוה פון זכירה – ס’איז א דין אין נוסח התפילה; (ג) דער רמב”ם מאכט א גרויסע חילוק צווישן וואס איז א מצוה און וואס איז נאר אן ענין.
6. [דיגרעסיע: דער רמב”ן] – דער רמב”ן רעדט אסאך וועגן יציאת מצרים ווי דער יסוד פון אמונה, אבער דאס איז א השקפה’דיגער ענין, נישט א הלכה’דיגע מצוה.
—
הלכה א’ – מצות עשה של תורה לספר
“מצות עשה של תורה לספר בנסים ונפלאות שנעשו לאבותינו במצרים בליל חמשה עשר בניסן, שנאמר ‘זכור את היום הזה אשר יצאתם ממצרים’ כמו שנאמר ‘זכור את יום השבת לקדשו’. ומנין שבליל חמשה עשר? תלמוד לומר ‘והגדת לבנך ביום ההוא לאמר בעבור זה’ – בשעה שיש מצה ומרור מונחים לפניך.”
פשט: ס’איז א מצות עשה מן התורה צו דערציילן די נסים ונפלאות וואס זענען געשען מיט אונזערע אבות אין מצרים, אין דער נאכט פון ט”ו ניסן. דער מקור איז דער פסוק “זכור את היום הזה”, און דער רמב”ם פארגלייכט עס צו “זכור את יום השבת לקדשו”. דער צווייטער פסוק “בעבור זה” לערנט דעם זמן – ליל ט”ו ניסן, ווען מצה ומרור ליגן פאר דיר.
חידושים:
1. “בליל חמשה עשר בניסן” גייט אויף ווען די מצוה איז, נישט ווען די נסים זענען געשען. דער לשון קען זיין מסובך, אבער דער פשט איז קלאר: “לספר בליל חמשה עשר בניסן” – די מצוה צו דערציילן איז אין יענע נאכט.
2. דער רמב”ם זאגט “של תורה”: עס ווערט אנגערירט אז נישט אייביג ווען דער רמב”ם זאגט “של תורה” מיינט עס פשוט דאורייתא – אבער בדרך כלל יא. עס ווערט אויך דערמאנט א מהלך אז אפשר לערנט דער רמב”ם אז יענע משנה (בן זומא) איז א מצוה דרבנן (אסמכתא), נישט דאורייתא, אבער דאס איז נישט דער רמב”ם’ס כוונה דא.
3. “זכור” – מחשבה אדער אמירה? דער ווארט “וזכרת את היום הזה” קען לכאורה מיינען בלויז מחשבה (געדענקען אין מוח), אדער אפילו א מעשה (ווי טון קרבן פסח), נישט דווקא אמירה/סיפור. דער רמב”ם ברענגט דעריבער דעם היקש צו “זכור את יום השבת לקדשו” – אזוי ווי דארט האבן חז”ל געלערנט אז “זכור” מיינט קידוש באמירה, אזוי אויך דא מיינט “וזכרת” א מצוה פון אמירה/דערמאנען (מזכיר זיין), נישט בלויז געדענקען אין געדאנק. דער ווארט “זכור” האט צוויי טייטשן: (א) געדענקען (remember), (ב) דערמאנען/מזכיר זיין (mention/recount). דא מיינט עס דערמאנען – אמירה.
4. דער פשוט’ער פשט פון “זכור את יום השבת”: דער פשוט’ער פשט פון “זכור את יום השבת” מיינט נישט דווקא צו זאגן אדער טראכטן – עס מיינט סתם צו מאכן שבת, צו האלטן שבת. אבער דער רמב”ם לערנט עס ווי אמירה (קידוש), און אזוי אויך ביי יציאת מצרים – סיפור באמירה.
5. “את היום הזה” – נישט “ביום הזה”: דער פסוק זאגט “וזכרת את היום הזה” (געדענק/דערמאן דעם טאג), נישט “ביום הזה” (אין דעם טאג). דאס מיינט אז דער פסוק אליין זאגט נישט ווען מ’דארף דערמאנען, נאר וואס מ’דארף דערמאנען – דעם גרויסן טאג פון יציאת מצרים. דעריבער דארף מען א צווייטן פסוק (“בעבור זה”) צו לערנען דעם זמן.
6. וויאזוי ארבעט די דרשה פון “בעבור זה”? דער שליסל איז דער ווארט “זה” – וואס מיינט עפעס וואס מ’קען ווייזן דערויף (ווי “זה א-לי ואנוהו” – “מראין באצבע”). “בעבור זה” מיינט: צוליב דעם דא – עפעס וואס ליגט פאר דיר. ווען ליגט עפעס פאר דיר? בשעה שיש מצה ומרור מונחים לפניך – דאס איז ליל ט”ו ניסן.
7. קשיא: מרור שטייט נישט אין דער פרשה. אין דער פרשה פון “זכור את היום הזה” (שמות י”ג) שטייט גארנישט וועגן מרור, און אפילו מצה שטייט דארט נישט אין דעם קאנטעקסט פון ליל ט”ו ספעציפיש. “מצות על מרורים יאכלוהו” שטייט אין אן אנדער פרשה (פרשת בא, פריער). דער תירוץ לויט די הבנה פון ראשונים: “בעבור זה” – דער ווארט “זה” ווייזט אויף עפעס קאנקרעטעס וואס ליגט פאר דיר. אין דעם זמן פון אכילת פסח (ליל ט”ו) ליגט מצה ומרור פאר דיר. אזוי לערנט מען דעם זמן, אפילו אויב מרור שטייט נישט אין דער זעלבער פרשה.
8. צי מצה ומרור איז מעכב פאר סיפור יציאת מצרים? א חקירה: צי איז דער גורם פון דער מצוה די צייט (ליל ט”ו ניסן), אדער די מציאות פון מצה ומרור לפניך? דער מסקנא איז אז דער רמב”ם פארשטייט אז די צייט איז דער גורם – ליל ט”ו ניסן איז דער זמן המצוה. די מצה ומרור איז בלויז דער אופן וויאזוי מ’לערנט דעם זמן פון פסוק, אבער נישט א תנאי אין דער מצוה גופא. אויב איינער האט פונקט נישט קיין מצה און מרור, דארף ער מסתמא נאך אלץ מקיים זיין סיפור יציאת מצרים.
9. [דיגרעסיע: פסח שני און סיפור יציאת מצרים] – איינער וואס איז טמא און מאכט פסח שני (אייד”ר אייר) – צי האט ער א מצוה פון סיפור יציאת מצרים? דער פונקט ווערט נישט אויסגעפירט, אבער עס ווערט באמערקט אז די גאנצע מצה ומרור אין תורה איז געגאנגען אויף קרבן פסח, און אין זמן הזה איז עס א זכר.
—
הלכה ב’ – “וכל המאריך בדברים שאירעו ושהיו הרי זה משובח”
“וכל המאריך בדברים שאירעו ושהיו הרי זה משובח.”
פשט: יעדער וואס איז מאריך אין דערציילן וואס איז געשען ביי יציאת מצרים, איז משובח.
חידושים:
1. דער חילוק צווישן “מאריך” און “מרבה”: דער רמב”ם טוישט דעם לשון פון דער הגדה. אנשטאט “וכל המרבה” שרייבט ער “וכל המאריך בדברים שאירעו ושהיו”. “מרבה” וואלט געקענט מיינען אז מען דארף אויפקומען מיט נייע תורות, מאכן גרעסער די מכות, צולייגן זאכן. דער רמב”ם מיט דעם לשון “מאריך” מדגיש אז מען גייט אריין אין מער דעטאלן פון וואס איז טאקע געשען — “שאירעו ושהיו” — נישט אויסטראכטן נייע זאכן. מען קען נישט פאנטאזירן, נאר מען גייט טיפער אריין אין די פרטים פון יעדע מכה, יעדע נס.
2. א פארקערטע לערנונג: וויאזוי קען מען “מאריך” זיין אויף עפעס וואס איז שוין געשען? מען ווייסט דאך נישט אלע דעטאלן. דאס ווייזט אז “מאריך” מיינט נישט נאר ריפיטירן, נאר אריינגיין אין טיפערע פארשטאנד פון וואס איז געשען.
3. ביישפיל פון “שיעורי ושיעורי”: ווען מען זאגט למשל “דם” — קען מען אריינגיין אין טויזנט קליינע דעטאלן וויאזוי שווער ס’האט געמאכט פאר די מצריים. אפילו דער מדרש אז “בכל מכה ומכה איז געווען שלוש מכות” — מיינט נישט אז מען לייגט צו, נאר אז ווען מען טראכט גוט אריין, ברענגט יעדע מכה מיט זיך נאך צרות. (א משל פון קאראנא — איין זאך ברענגט מיט זיך פילע נאכפאלגן.)
4. וואס איז דער מינימום שיעור? די מצוה איז מיוצא ווען מען זאגט ארויס אז מען איז ארויס פון מצרים, ס’איז געווען נסים ונפלאות. בכלל צו פארציילן מעשיות מיט דעטאלן איז שוין “משובח” — אבער ס’איז נישט דער עיקר מצוה. דער עיקר מצוה איז נאר דערמאנען.
5. דער רמב”ם’ס דגוש אויף “מה שעשה”: ביידע מאל זאגט דער רמב”ם “מה שעשה” — דאס מדגיש אז מען רעדט פון וואס איז טאקע געשען, נישט פון אויסגעטראכטע זאכן.
6. צי די אריכות איז אין סיפור אדער אין שבח והודאה: א שאלה צי “מאריך” מיינט אריכות אין דערציילן די נסים אליין, אדער אויך אין דברי שבח והודאה. דער רמב”ם דערמאנט אויך “והודה לו על כל הטוב אשר גמלנו” — ס’שטייט פיר זאכן, נישט נאר יציאת מצרים. עס איז אויך דא אן אנדערע שיטה אז מען איז מאריך אין הלכות פסח.
7. “מאריך זיין” קען זיין א חסרון ביי א בן טיפש: ווען מ’איז מאריך פאר א בן טיפש, וועט ער ווייניגער כאפן, נישט מער. דערפאר איז “מאריך בדברים” נישט א דזשענעראל הלכה פאר אלע סיטואציעס, נאר דער בן מאכט אויס דעם שיעור. ביי חכמים גדולים איז פארקערט – לאז זיי מאריך זיין, זיי ווערן נישט צומישט.
8. “מאריך זיין” = אנקומען צו א נייע הבנה: א חידוש אז “מאריך בדברים” מיינט נישט סתם מער רעדן, נאר מ’זאל אנקומען צו א נייע הבנה, א נייע כאפ, א נייע הרגשה אין יציאת מצרים. ווען מ’איז אליין, דארף מען מאריך זיין ביז מ’קומט אן צו עפעס נייעס. אבער מיט קינדער גייט מען מיט דעם קינד’ס מדרגה. דער קאונטער-ארגומענט: וואס איז שלעכט מיט’ן פשוט’ן פשט אז מאריך זיין מיינט סתם מער רעדן? א מינוט איז גוט, צען מינוט איז בעסער, צוויי שעה נאך בעסער. דער ענטפער: ביי א בן תם, אפילו די בעיסיק סיפור איז עפעס נייעס פאר אים. אבער ביי א בן חכם דארפסטו עפעס מער זאגן כדי ס’זאל האבן א תוספת.
9. “הגדולה שבמעשה” – לשון פון גרעסער מאכן: ראיה פון דעם לשון “מאריך בדברים שעירעו, הגדולה שבמעשה אבותינו” – “הגדולה” מיינט גרעסער מאכן, תוספת, נישט סתם חזר’ן. דער קאונטער: “הגדולה” מיינט פשוט פארציילן אויף אזא אופן אז מ’וועט הנאה האבן דערפון, נישט דווקא נייע געדאנקען.
10. צוויי אנדערע הלכות אין איין מצוה: ס’איז דא צוויי חלקים: (א) א דין פון זאגן – דער עצם סיפור, וואו מאריך זיין איז א מעלה, (ב) א דין פון פארציילן פאר קינדער – וואו מ’גייט לפי דעת השואל. דער בן טיפש איז נישט פטור פון סיפור, נאר ס’איז אנדערע הלכות וויאזוי מ’טוט עס.
11. דער בן חכם און הלכות פסח: פאר דעם בן חכם זאגט מען אים אפילו ביז “אין מפטירין אחר הפסח אפיקומן” – מ’גייט מיט אים אלע הלכות. דער מקור אין מכילתא – “מועצת חברים של תלמידי חכמים שעוסקין בהלכות הפסח עד חצות”. דער מקור איז פון דעם פסוק “מה העדות והחוקים והמשפטים אשר צוה ה’ אלקינו אתכם” – דאס איז די שאלה פון דעם בן חכם.
12. צוויי גירסאות אין דעם מעשה פון רבי אליעזר: ס’איז דא צוויי גירסאות – צי זיי האבן דערציילט יציאת מצרים כל הלילה, אדער הלכות פסח כל הלילה. דאס שפיגלט אפ די צוויי וועגן צו פארשטיין די מצוה.
13. פארוואס איז דער רמב”ם נישט מאריך וועגן חכמים: דער רמב”ם גיט נישט אינסטרוקציעס וויאזוי חכמים זאלן מאריך זיין – ווייל חכמים קענען אליינס פארשטיין וואס צו טון. די הלכה’דיגע אנווייזונגען זענען פאר’ן לימוד מיט קינדער.
—
הלכה ג’ – “מצוה להודיע לבנים ואפילו לא שאלו”
“מצוה להודיע לבנים ואפילו לא שאלו, שנאמר והגדת לבנך… לפי דעתו של בן אביו מלמדו. כיצד? אם היה קטן או טיפש אומר לו בני כולנו היינו עבדים… ואם היה הבן גדול וחכם מודיעו מה שאירע לנו במצרים וניסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו. וצריך לעשות שינוי בלילה הזה כדי שיראו הבנים וישאלו… ואפילו היו כולם חכמים שואלין זה את זה.”
פשט: עס איז דא א מצוה צו מודיע זיין די קינדער וועגן יציאת מצרים, אפילו זיי פרעגן נישט, און לפי דעם מדרגה פון קינד. מ’דארף אויך מאכן שינויים ביי דער סדר כדי די קינדער זאלן פרעגן.
חידושים:
א. דריי שטופן אין דער דרשה פון “והגדת לבנך”
1. דריי שטופן: (א) מען וואלט געמיינט אז די מצוה איז נאר ווען דאס קינד פרעגט — קמ”ל “והגדת לבנך” אפילו ער פרעגט נישט. (ב) מען וואלט נאך געמיינט אז די מצוה איז נאר פאר איינער וואס ווייסט נישט, צו אים מודיע זיין — קמ”ל “אפילו כולנו חכמים” אפילו מען ווייסט שוין. (ג) דאס מיינט אז די מצוה איז נישט בלויז “להודיע” (אינפארמירן), נאר “להזכיר” — צו רעדן וועגן דעם, אזוי ווי “זכור את יום השבת” וואו מען דערמאנט שבת נישט ווייל מען ווייסט נישט וואס שבת איז, נאר ווייל ס’איז אן ענין צו רעדן וועגן דעם.
2. צוויי מצוות אדער איינע? אויב “אפילו כולנו חכמים” טוישט די הגדרה פון דערציילן צו דערמאנען — וויאזוי פאסט דאס מיט הלכה ג וואו דער רמב”ם רעדט דאך יא פון “מצוה להודיע לבנים”? דער תירוץ: ס’זענען צוויי אספעקטן — (א) כלפי זיך אליין, אפילו חכמים, איז דא א מצוה צו רעדן/דערמאנען (לספר/להזכיר); (ב) כלפי קינדער וואס ווייסן נישט, איז דא אויך א מצוה צו מודיע זיין (להודיע). ביידע זענען חלק פון דער מצוה.
3. דער מקור פון “והגדת לבנך”: “והגדת לבנך” שטייט אין פרשת בא (קדש) — נאך פאר דעם וואס ס’שטייט אין אנדערע פרשיות אז דאס קינד וועט פרעגן. דאס איז דער מקור פאר “שאינו יודע לשאול את פתח לו” — דער פסוק רעדט פון א סיטואציע וואו דאס קינד פרעגט נישט, און דאך זאגט מען אים.
ב. “לפי דעתו של בן” – דער יסוד פון ד’ בנים
4. “לפי דעתו של בן” איז דער מקור פון ד’ בנים: דער רמב”ם קאדיפיצירט עס אלס הלכה — מיט א קטן אדער טיפש זאגט מען פשוט “כולנו היינו עבדים”; מיט א גדול וחכם גייט מען אריין אין פרטים פון וואס איז פאסירט אין מצרים און די נסים דורך משה רבינו.
5. דער רמב”ם נעמט ארויס “לפי דעתו של בן” פון דער משנה’ס סדר: אין די משנה שטייט “לפי דעתו של בן הוא מלמדו” נאך מה נשתנה, אין קאנטעקסט פון ענטפערן די קינדער’ס שאלות. דער רמב”ם נעמט עס ארויס פון דער סדר און שטעלט עס אריין אין די כללי’דיגע הלכות פון סיפור יציאת מצרים (פרק ז’), בעפאר ער קומט צו דער סדר אין פרק ח’. דאס ווייזט אז דער רמב”ם פארשטייט עס ווי א כלל’דיגן דין, נישט נאר א פרט אין דער סדר.
ג. גרויסער דיוק: וואס פעלט ביי קטן וטיפש
6. א העכסט אינטערעסאנטער דיוק: ביי קטן וטיפש שרייבט דער רמב”ם בלויז “כמו שעבד זה”, “כמו שפדה זה”, “כמו מצות אלו” – אן דערמאנען משה רבינו, אן דערמאנען נסים, אן דערמאנען “מה שאירע לנו”. ביי גדול וחכם שרייבט ער “מודיעו מה שאירע לנו במצרים ונסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו”.
דער חידוש: דער קטן וטיפש פארשטייט נאר די תוצאה (רעזולטאט) – ס’איז דא א עבד, ס’איז דא א בן חורין – אבער נישט די סיבה (אורזאך). ער פארשטייט נישט וואס מיינט “הקדוש ברוך הוא”, ער פארשטייט נישט וואס מיינט נסים, ער פארשטייט נישט ווער משה רבינו איז. דער גדול וחכם קען פארשטיין זאכן וואס ער זעט נישט – ער זעט נישט קיין משה רבינו, אבער זיין טאטע זאגט אים אז ס’איז געווען א משה רבינו, און ער קען דאס פארשטיין.
דאס ווערט פארגליכן צו דעם רמב”ם’ס ביאור וועגן ווי עבודה זרה האט זיך אנגעהויבן (הלכות עבודה זרה): דער המון עם זעט נישט די זאך וואס מ’דינט (די סיבה/רמז), זיי זעען נאר די מיט וואס מ’דינט (דאס פסל). אזוי אויך דער קטן וטיפש – ער זעט נאר דאס וואס, נישט דאס פארוואס.
7. “פדה את עמו” vs. “נסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו”: ביי קטן וטיפש שטייט “הקדוש ברוך הוא פדה את עמו” – אבער אפילו דאס פארשטייט ער נישט ריכטיג, ווייל ער ווייסט נישט וואס מיינט “הקדוש ברוך הוא”. ער פארשטייט בלויז: מיר זענען געווען קנעכט, יעצט נישט. ביי גדול וחכם לייגט מען צו “נסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו” – דאס מיינט די גאנצע מעשה פון דם ביז בכורות, אלע מכות, א נס וואס האט זיך מתמשך געווען.
8. דיסקוסיע וועגן וואס “נסים” מיינט: צי “נסים” מיינט ספעציפיש די עשר מכות (פון דם ביז בכורות), אדער די עיקר נס היציאה אליין. דערמאנט ווערט דער רמב”ן’ס יסוד אז א נס מתמשך איז א גרעסערע נס – פאר א גדול וחכם דארף מען זאגן אז ס’איז נישט געווען איין נס פון ארויסגיין, נאר א נס וואס האט זיך מתמשך געווען.
9. מצה ומרור – די בעיסיק מעשה: מצה און מרור זאגן נאר די צוויי פשוט’ע זאכן: מיר זענען געווען מרור (ביטערקייט/שעבוד) און מיר האבן באקומען מצה (ארויסגיין). דאס איז סימפל די מעשה – אן דערמאנען עבד, אן דערמאנען סיבות.
10. “אילו לא הוציא” – פארבינדונג צו עבדות היינט: אפשר קומט דער ענין פון “כמו עבד זה” פון דער הגדה’ס “אילו לא הוציא הקדוש ברוך הוא את אבותינו” – אז מ’זאל פארשטיין אז יענער איז נאך יעצט אן עבד. דאס מאכט עבדות צו א לעבעדיגע מציאות, נישט בלויז א היסטארישע זכרון.
[דיגרעסיע: אין דער רמב”ם’ס צייט (מצרים/שפאניע) איז עבדות געווען א מציאות, וואס מאכט דעם “כמו עבד זה” מער קאנקרעט.]
ד. דער מקור פון “כמו עבד זה” – גמרא פסחים קט”ז
11. גמרא פסחים קט”ז ע”א: רב נחמן האט געזאגט צו זיין עבד דורו: “עבדא דאפקיה מריה לחירות יהבו ליה כספא ודהבא, מאי בעי למימר?” – א קנעכט וואס זיין הער באפרייט אים און גיט אים זילבער און גאלד, וואס דארף ער זאגן? האבן זיי אים געענטפערט: “בעינן לדידך לשבוחי” – ער דארף לויבן. דערויף האט רב נחמן געזאגט: “פטרתן מלומר מה נשתנה” – איר האט מיך פטור געמאכט פון זאגן מה נשתנה. דאס איז ממש דער דמיון וואס דער רמב”ם נוצט – דער עבד-משל איז א וועג צו מעורר זיין די שאלה און דערציילונג, פונקט ווי מה נשתנה.
12. רב נחמן’ס שיטה – מה נשתנה איז נישט דער איינציגער וועג: פון דעם מעשה זעט מען אז רב נחמן האט געהאלטן אז מה נשתנה איז בלויז איין וועג פון מקיים זיין דעם ענין פון שאלה ותשובה. דורך דעם עבד-משל האט ער אויך יוצא געווען. ער האט געזאגט “פטרתן מלומר מה נשתנה” – ס’שטייט נישט אז ער דארף נאך זאגן גאנץ מה נשתנה.
13. ר’ אברהם בן הרמב”ם’ס קשיא וועגן דעם עבד: ר’ אברהם בן הרמב”ם האט זיך געמוטשעט מיט דעם פאקט אז רב נחמן האט א עבד – וויאזוי קען ער אים נוצן ביים סדר? ער פארענטפערט אז מסתמא האט ער אים משחרר געווען פריער (קודם).
ה. שינויים כדי שישאלו
14. דער עיקר חידוש – שינוי דארף נישט זיין פון מצות דווקא: מה נשתנה איז געבויט אויף דעם פסוק “כי ישאלך בנך מחר לאמר מה זאת” – דאס קינד פארשטייט נישט וואס מ’טוט, און מ’דערציילט אים. אבער דער רמב”ם לערנט אז מ’קען יוצא זיין דעם ענין פון שאלה דורך סתם “פאני זאכן” וואס זענען נישט קיין מצוה בכלל! קליות ואגוזים, עוקרין את השולחן – דאס זענען נישט קיין מצות, נאר שינויים כדי שישאלו. דאס לערנט אונז אז מ’קען מקיים זיין דעם ענין פון תורה אין פארשידענע וועגן – דער עיקר איז דער שאלה ותשובה, נישט דווקא דער ספעציפישער אופן.
15. דער רמב”ם’ס לשון “וכיוצא בדברים אלו”: דער רמב”ם זאגט קלאר אז מ’קען טרעפן נאך וועגן וויאזוי צו מאכן שינויים – מ’מוז נישט טון פונקטליך וואס די גמרא זאגט. דאס באשטעטיגט אז דער עיקר איז דער תכלית (שישאלו), נישט דער ספעציפישער מעשה.
16. “כך וכך אירע וכך וכך היה” – צוויי לשונות: וואס איז דער חילוק צווישן “אירע” און “היה”? “אירע” מיינט א ספעציפישע געשעעניש, אן אנעקדאט, עפעס וואס האט פאסירט (א נקודה’דיגע זאך). “היה” מיינט דעם כללות’דיגן מצב – וויאזוי ס’איז געווען.
17. חטיפת מצה: מ’כאפט צו די מצה פון דעם קינד כדי ער זאל פרעגן. דער קינד פרעגט נישט ווייל ער איז אינטערעסירט אין דער ענטפער, נאר ווייל ער וויל צוריקבאקומען זיין שטיקל מצה. דאס איז אזויווי “שואל לעצנה” — א שפיל פון א שאלה. פונדעסטוועגן איז אפילו אזא “שפיל-שאלה” גענוג גוט צו מקיים זיין דעם ענין פון שאלה.
18. ר’ עקיבא’ס מנהג — קליות ואגוזים: גמרא פסחים קח: – “אמרו עליו על ר’ עקיבא שהיה מחלק קליות ואגוזים לתינוקות ערב פסח כדי שלא ישנו וישאלו.” דער פשט איז נישט אז די קינדער זאלן פרעגן פארוואס מ’טיילט נוסעס — נאר פשוט אז זיי זאלן אויפבלייבן (שלא ישנו) און דאן וועלן זיי ממילא פרעגן (וישאלו) ווען זיי זעען די שינויים ביים סדר.
19. קשיא אויף דעם חינוך-סיסטעם: אויב דער ענין פון שינויים איז אז אלעס זאל זיין נייע חידושים פאר די קינדער, איז דאך דער היינטיגער מנהג אז מ’לערנט אין חדר אלע הלכות פסח פאר פסח — פארקערט! דאס מאכט אז ביים סדר איז שוין גארנישט נייע פאר זיי.
20. פערטע יאר — נייע שינויים: דער רמב”ם ברענגט דריי אפשענס פון שינויים. אבער וואס טוט מען דאס פערטע יאר? מ’מוז אויפקומען מיט נייע זאכן. דאס ווייזט אז עס איז נישט א פעסטע ליסטע נאר א פרינציפ — “צריך כל שנה לעשות דבר פלא חדש”. תירוץ: מ’רעדט דאך פון זייער קליינע קינדער. א גרויסע קינד ווייסט שוין פון לעצטע יאר — ער איז שוין דער “חכם” וואס פרעגט א בעסערע שאלה.
21. ראב”ד’ס פירוש אויף “חוץ ממצה”: דער ראב”ד קריגט זיך מיט’ן רמב”ם און זאגט אז “חוץ ממצה” מיינט נישט אז מ’לאזט מצה אויפן טיש ווען מ’נעמט אוועק אלעס, נאר אז מ’זאל עסן שנעל כדי די קינדער זאלן נישט איינשלאפן. דאס איז זייער וויכטיג למעשה: מ’דארף זארגן אז קליינע קינדער זאלן נישט איינשלאפן פאר זיי עסן מצה. ווי מ’האט געלערנט אז “קטן שיודע לאכול” – א קליין קינד וואס קען עסן – איז דא א מצות חינוך פון מצה. א דריי-יעריג אינגל וואס שלאפט איין פאר מצה, דארף מען אים געבן א שטיקל מצה איידער ער שלאפט איין. דאס איז דער פשט אין “חוטפין מצה בלילי פסחים” (ר’ יהודה) – מ’כאפט צו די מצה פאר די קינדער.
22. רבנו יונה’ס פירוש אויף קליות: רבנו יונה פארענטפערט אז קליות מאכט מען געווענליך פון פרישע ווייץ וואס איז חדש ביז מארגן (ט”ז ניסן), דערפאר לייגט מען אוועק פון לעצטע יאר. דער שינוי איז אז געווענליך גיט מען קליות נאכן סעודה, נישט פארדעם – דאס איז א “ראנגער סדר” וואס מעורר שאלות. אבער דער רמב”ם זאגט נישט דעם פירוש.
[דיגרעסיע: למעשה’דיגע נפקא מינה פאר שבת הגדול דרשה – מ’זאל זאגן אז עלטערן מיט קליינע קינדער זאלן וויסן: ס’איז א מצוה פאר קליינע קינדער צו עסן מצה, אפשר אויך מרור, און אויב מ’זעט אז דאס קינד שלאפט איין, זאל מען אים געבן א שטיקל מצה פריער.]
ו. ווער פרעגט – סדר פון שאלה ותשובה
23. “ואילו אשתו שואלתו. ואם לאו הוא שואל לעצמו מה נשתנה הלילה הזה. ואפילו כולן חכמים שואלין זה לזה.” ווען ס’איז נישטא קיין קינד, פרעגט די פרוי. ווען ס’איז נישטא קיין פרוי, פרעגט ער זיך אליין. אפילו ווען אלע זענען חכמים, פרעגן זיי איינער דעם צווייטן.
24. ברייתא פון שאלה ותשובה (פסחים קט”ז): “חכם בנו שואלו, ואם אינו חכם אשתו שואלתו, ואם לאו הוא שואל לעצמו, ואפילו שני תלמידי חכמים שיודעים בהלכות הפסח שואלין זה לזה.” “חכם” מיינט דא נישט א חכם ממש, נאר א קינד וואס איז חכם גענוג צו פרעגן – ער איז נישט “אינו יודע לשאול”.
25. וויאזוי איז דער שואל יוצא סיפור יציאת מצרים? וויאזוי איז די פרוי (אדער דער שואל) יוצא סיפור יציאת מצרים מיט דעם וואס זי פרעגט? דער תירוץ: די שאלה איז א חלק פון דער סיפור. מ’פרעגט און מ’איז מקיים סיפור יציאת מצרים ווייל מ’האט אנגעהויבן די קאנווערסעישן. עס איז א חלק פון דער “סדר המצוה” — יעדע מצוה טוען צוויי מענטשן. עס דארף זיין “באופן שאלה” — אין א פארמאט פון פרעגן.
26. “אפילו כולן חכמים” — וואס הייסט שאלה ווען מ’ווייסט שוין? ביי חכמים זעט מען קלאר אז די שאלה איז נישט עכט — זיי ווייסן שוין אלע ענטפערס. דאס ווייזט אז “שואל” דארף נישט מיינען אז מ’ווייסט נישט — עס איז גענוג אז עס איז באופן שאלה, אין דער פארם פון א שאלה, אפילו ווען ס’איז נישט “דזשעניוען.”
27. “שואל לעצמו” — וואס מיינט דאס? ער זאגט די ווערטער פון שאלה. אין דעם קעיס איז עס בכלל נישט קיין שאלה — ער ווייסט שוין די תשובה. דאס ווייזט אז “שאלה” אין דעם קאנטעקסט מיינט נישט “איך ווייס נישט” — עס מיינט דעם אקט פון רעדן אין א שאלה-פארמאט. עס ווערט דערמאנט אז ס’איז דא א מחלוקת צי מ’קען זיך אליין פרעגן א שאלה ווען מ’ווייסט שוין דעם ענטפער.
28. דער באגריף “שואל” מיינט נישט נאר פרעגן ווייל מען וויל וויסן אן ענטפער. עס ווערט פארגליכן צו “שאלת שלום” און “דרישת שלום” — ביידע זענען נישט אינפארמאציע-שאלות, נאר א וועג פון התקשרות. אזוי ווי דער אייבערשטער פרעגט אדם הראשון “איכה” — ער ווייסט דאך דעם ענטפער, אבער עס איז “לשון שלא תתפוס את האדם הראשון, שלא יתבהל פתאום” — א וועג פון התקשרות עם הדברים.
29. די שאלה איז א “בילד-אפ”: אזוי ווי א רב הייבט אן א שיעור מיט קשיות כדי צו שאפן אנגעצויגנקייט. עס איז נישט א “ריעלע” קשיא, נאר א סדר פון אריינגיין אין דעם ענין. פארגליכן צו תרומת הדשן וואס האט אליין געשריבן ביידע די שאלות און תשובות. “שאלת חכם חצי תשובה” — די שאלה קלערט אויס וואס באדערט, און דערמיט איז עס שוין חצי תשובה.
30. דער אריגינעלער סדר איז געווען “בשאלת הבן” ווי עס שטייט אין תורה. נאכדעם וואס דער סדר איז שוין פעסטגעשטעלט, טוט מען עס אפילו ווען עס מאכט נישט קיין סענס (ווי ווען מען פרעגט זיך אליין). דאס איז אפשר “די ערשטע מאל וואס מ’זעט קלאר אז דו האסט א סדר וואס מאכט נישט קיין סענס, און מ’זאגט דיר טו עס עניוועיס.”
31. פארבינדונג צו יציאת מצרים: דער גאנצער סיפור יציאת מצרים איז אויך “פארקערט” — “ואני אקשה את לב פרעה” — דער אייבערשטער האט געמאכט ניסים כדי ער זאל קענען אויסלייזן. אויב די ענטפער (סיפור יציאת מצרים) איז שוין באשערט, איז די שאלה אויך א “פעיק שאלה.”
[דיגרעסיע: מתפלל בעד חבירו — ר’ חיים קאניעווסקי בשם ר’ חיים מוואלאזשין: אפילו ווען דער סיבה פארוואס ער איז מתפלל פאר יענעם איז ווייל ער וויל “יוצא הוא תחילה” — ער מיינט זיך. קשיא: מיט וואס הייסט עס אז ער איז מתפלל בעד חבירו ווען ער מיינט זיך? דאס ווערט פארגליכן צו “שואל לעצמו” — אין ביידע פאלן איז דער אקט נישט “עכט” אין דעם טראדיציאנעלן זין, אבער עס ציילט פונדעסטוועגן.]
—
הלכה ד’ – מתחיל בגנות ומסיים בשבח
“וצריך להתחיל בגנות ולסיים בשבח. כיצד? מתחיל ומספר שבתחילה היו אבותינו בימי תרח ומלפניו כופרים, ותועים אחר ההבל, ורודפים אחר עבודה זרה… ומסיים… שקרבנו הקדוש ברוך הוא לו, ונתן לנו את התורה, וקרבנו ליחודו. וכן מתחיל ומודיע שעבדים היינו… והיא שידרוש מארמי אובד אבי עד שיגמור כל הפרשה. ולא עוד אלא שמאריך בדרש פרשה זו ורמזים שבה.”
פשט: דער רמב”ם פסק’נט ביידע שיטות — רב (מתחילה עובדי עבודה זרה) און שמואל (עבדים היינו) — און הייבט אן מיט דער גנות פון עבודה זרה. ער צעטיילט עס אין צוויי סטאריס: (1) רוחניות’דיגע גנות (עבודה זרה) און שבח (תורה/יחוד), (2) גשמיות’דיגע גנות (שעבוד) און שבח (יציאה). מען דרשנ’ט “ארמי אובד אבי” ביז דער סוף פון דער פרשה, און מען איז מאריך אין דרש פרשה זו ורמזים שבה.
חידושים:
א. להתחיל בגנות ולסיים בשבח – סטרוקטור
1. להתחיל בגנות ולסיים בשבח האט אן ענליכע סטרוקטור צו דער שאלה — ביידע זענען א “בילד-אפ,” אנהייבן פון אונטן ארויף. מען קען דאך יוצא זיין מיט בלויז זאגן “דער א
ייבערשטער האט אונז אויסגעלייזט” אין צוויי מינוט, אבער דער סדר פארלאנגט דעם בילד-אפ.
ב. דריי לעוועלס פון גנות און דריי לעוועלס פון שבח
2. דער רמב”ם זאגט דריי זאכן ביי גנות: (1) כופרים, (2) תועים אחר ההבל, (3) רודפים אחר עבודה זרה. און כנגדם דריי ביי שבח: (1) שקרבנו הקדוש ברוך הוא לו — קעגן כפירה, (2) ונתן לנו את התורה — קעגן תועים, (3) וקרבנו ליחודו — קעגן עבודה זרה.
3. “כופרים” מיינט אטעיזם: לויט דעם רמב”ם’ס שיטה אין הלכות עבודה זרה, אלע עובדי עבודה זרה זענען בעצם אטעיסטן — ווייל זיי מאכן א גאט וואס איז נישט קיין גאט (א גוף, כביכול), און דעם אמת’ן גאט האבן זיי נישט. “כופרים” מיינט דעריבער דאס פעלן פון ידיעת עצם אלוקות. כנגד דעם איז “שקרבנו הקדוש ברוך הוא לו” — צו אים, וואס מיינט ידיעת עצם אלוקות.
4. “תועים אחר ההבל”: דער רמב”ם אין הלכות עבודה זרה פרק א’ באשרייבט א שטאפל וואס איז פאר עבודה זרה ממש — מען האט געמאכט צלמים און צורות “כדי להשיג בהם רצון הבורא.” דאס איז “הבל” — נישט דווקא עבודה זרה נאך, נאר דער שורש דערפון: דער ווילן צו האבן עפעס פיזישעס צו דינען דורך. דער רמב”ם ברענגט דעם לשון: “הכל יודעים שאתה הוא לבדך, אלא… שמדמים שזה הבל רצונך הוא.” כנגד דעם איז “ונתן לנו את התורה” — דער אמת’ער וועג צו דינען, אנשטאט הבל.
5. “וקרבנו ליחודו” מיינט יחוד העבודה: נישט בלויז יחוד השם (מאנאטעיזם), נאר יחוד העבודה — וואס אברהם אבינו און משה רבינו האבן אויפגעטון: מען זאל נישט דינען די עובדים/מתווכים, ווייל אז מען דינט זיי ווערט מען כופר אין אים. דער אייבערשטער האט געמאכט א כוונה יתירה — נישט בלויז צו פארמיידן טעות, נאר אז מען זאל אים אליין דינען.
ג. דריי סטעפס אין הלכות עבודה זרה כנגד דריי סטעפס דא
6. דער רמב”ם אין הלכות עבודה זרה פרק א’ באשרייבט דריי סטעפס פון פאלן: (1) מען האט געוואוסט פון דעם אייבערשטן אבער געמאכט “כבוד של מלך” — היכלות וכו’ (= הבל), (2) פון דעם איז געווארן ממש עבודה זרה, (3) א דריטער שטאפל פון גאר ארויסנעמען דעם אייבערשטן. כנגד דעם זענען די דריי שבח’ן: לו (ידיעת עצם אלוקות), תורה, יחוד העבודה.
7. שינוי נוסחאות: אין געוויסע גרסאות שטייט “לו” (צו אים) און אין אנדערע “לא” (נישט צו אים). דער רמב”ם’ס גרסא מיט “לו” מיינט “שקרבנו הקדוש ברוך הוא לו” — צו אים, וואס מיינט ידיעת עצם אלוקות.
ד. מחלוקת רב ושמואל
8. רב: “מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו” — די גנות איז אז זיי זענען געווען רשעים (עבודה זרה). שמואל: “עבדים היינו” — די גנות איז אז זיי זענען געווען נעבעך, אין א צרה (שעבוד). ביידע זענען “גנות” — איינס איז א שלעכטע מצב (צרה), און איינס איז א שלעכטע מעשה (רשעות).
9. רב איז אויך מודה אויף יציאת מצרים: אפילו לויט רב, וואס זאגט די עיקר גנות איז עבודה זרה, מוז מען אויך רעדן וועגן יציאת מצרים אליין. ווייל “לפיכך חייב אדם להודיע” — מען איז יוצא ביידע שיטות. רב’ס שיטה מיינט נישט אז מען קען ארויסשניידן מצה, מרור, און די פאקטישע מעשה פון יציאת מצרים. די עיקר סיפור בלייבט יציאת מצרים, נאר עפעס האט זיך שוין אנגעהויבן פארדעם.
10. דער רמב”ם’ס צוויי-טייליגע סטרוקטור: דער רמב”ם זאגט גאנץ קלאר: איינס איז כולו רוחניות (די דעות, עבודה זרה), און איינס איז די עצם עובדות (די פיזישע געשעענישן פון יציאת מצרים).
ה. דער ברייטערער באדייט פון יציאת מצרים
11. רבינו מנוח זאגט אז מען איז אויסגעלייזט געווארן נישט נאר פון פרעה’ס שעבוד, נאר פון דער גאנצער תקופה זינט תרח — פון דורות פון עבודה זרה. די מעשה פון יציאת מצרים איז אז זיי זענען געווארן עובדי השם, אן אכשר דרא.
12. קשיא: וואס גייט אונז אן תרח? צווישן תרח און יציאת מצרים איז דאך געווען יעקב אבינו, וואס האט יא געהאט אמונה שלימה. ווי קען מען זאגן אז מצרים האט אונז אויסגעלייזט פון תרח’ס עבודה זרה, אז אינצווישן איז שוין געווען א גוטע תקופה? דער ענטפער בלייבט אפן — פון תרח ביז “שקבעו המקום לעבודתו” איז געווען א קאנטיניואום פון עפעס עבודה זרה, כאטש ס’איז טאקע געווען גוטע תקופות.
13. אפשר ליגט אין רמב”ם א רמז אז דער גאנצער גלות מצרים האט זיך נאר אנגעהויבן ווייל עס איז געווען “תועים אחר ההבל” — ווען אידן וואלטן א גאנצע צייט געווען דבוק אין אייבערשטן, וואלט זיך נישט אנגעהויבן קיין מצרים. דאס פאסט מיט רב’ס שיטה (מתחילה עובדי עבודה זרה), אבער לויט שמואל (עבדים היינו) בלייבט די שאלה פארוואס מיר זענען געווען אין מצרים.
ו. “ארמי אובד אבי” – דער משכיל ומודע
14. “והיא שידרוש מארמי אובד אבי עד שיגמור כל הפרשה” — מען ענטפערט דעם משכיל דורך דרשנ’ען פון “ארמי אובד אבי” ביז דער סוף פון דער פרשה.
15. חידוש: ארמי אובד אבי הייבט נישט אן מיט תרח. ביי תרח איז מיר דער פראבלעם (אונזערע אבות האבן געדינט עבודה זרה), אבער ביי “ארמי אובד אבי” איז עמיצער אנדערש דער פראבלעם (א שלעכטער פעטער האט געטשעפעט). דאס איז א גרויסער חידוש — פון וואו נעמט מען די גאנצע רוחניות’דיגע מעשה (דעת האמת, באקעמפונג פון עבודה זרה) אינעם פסוק “ארמי אובד אבי”, וואס רעדט דאך ווייטער פון “וירד מצרימה… וירעו אותנו המצרים”?
16. דער רמב”ם’ס פארשטאנד פון דער משנה: די משנה זאגט צוויי זאכן: (1) “מתחיל בגנות ומסיים בשבח”, און (2) “ודורש מארמי אובד אבי”. דער רמב”ם האט פארשטאנען אז ביידע זאכן ווערן אויפגעטאן צוזאמען — דורך דרשנ’ען “ארמי אובד אבי” איז מען מתחיל בגנות ומסיים בשבח. אבער למעשה שטימט דאס נישט גאנץ, ווייל דער “מתחיל בגנות” (דאס שטיקל “מתחילה עובדי עבודה זרה”) ווערט געזאגט פאר “ארמי אובד אבי”.
17. “והיא שעמדה” — וואס מיינט “והיא”? דאס איז נישט פשוט אין דער משנה און גמרא. דער רמב”ם זאגט נישט אז “והיא” מיינט אז מען איז יוצא דורך דעם דרשנ’ען; ער זאגט בלויז “והיא — דאס איז דא”, אן אנווייזונג אויף וואס עקזיסטירט.
18. דער מקור פון דעם רמב”ם’ס לשון: דער רמב”ם’ס לשון שטאמט פון דעם פסוק אין ספר יהושע (כ”ד) וואס רעדט וועגן תרח און זיינע קינדער וואס האבן געדינט עבודה זרה.
19. רבנו יונה’ס שיטה: מען קען זאגן אז דער עיקר פון יציאת מצרים איז “יקובנו המקום” — דער אייבערשטער’ס באשטימונג. ער ברענגט דעם פסוק “ויצונו ה’ לעשות את כל החוקים האלה לטוב לנו” — וואס שטייט אין דער המשך פון “עבדים היינו”. פון דעם זעט מען אז מען רעדט נישט נאר פון יציאת מצרים, נאר פון דער גאנצער תורה — וואס שטיצט דעם ברייטערן פארשטאנד פון דער גאולה.
ז. “ולא עוד אלא שמאריך בדרש פרשה זו ורמזים שבה”
20. דאס ענטפערט אויף א פראקטישע שאלה: וויאזוי אקוראט מקיים מען דעם “משכיל להבין את משמעות שבח” און דעם “המאריך לספר בצרותינו ורמזים שבהם”? דער ענטפער איז: דורך מאריך זיין אין דרש פרשה זו.
ח. דער רמב”ם’ס סדר vs. דער הגדה’ס סדר
21. דער רמב”ם’ס סדר פון הלכות גייט אביסל “בעקווארדס” אין פארגלייך מיט דער סדר פון דער הגדה אליין (וואו קודם קומט מה נשתנה, דערנאך מתחיל בגנות, דערנאך ארמי אובד אבי). דער רמב”ם מאכט פון דעם “הלכות” – ער עקסטראקט הלכה’דיגע פרינציפן פון דער הגדה, און דאס פירט צו א פארקערטן סדר. ער חזר’ט כמה מאל איבער דער מצוה פון סיפור, אבער יעדעס מאל מיט אן אנדער חלק אדער אן אנדער צוגאנג — יעדע הלכה בויט ארויס אן אנדער אספעקט פון דער הגדה של פסח.
22. דער תירוץ אויף מה נשתנה דארף נישט זיין א דירעקטע ענטפער אויף די שאלות. אויב א קינד פרעגט “פארוואס עסט מען מצה?” און מען ענטפערט “עבדים היינו”, האט מען אים נישט דירעקט געענטפערט פארוואס מען עסט מצה – אבער מען דארף נישט דירעקט ענטפערן. דער סיפור יציאת מצרים אליין איז דער ענטפער, נישט א ספעציפישע ענטפער אויף יעדע שאלה.
—
הלכה ה’ – “כל מי שלא אמר שלשה דברים אלו”
“כל מי שלא אמר שלשה דברים אלו בלילי פסח לא יצא ידי חובתו, ואלו הן: פסח, מצה, ומרור.”
פשט: דער רמב”ם פסק’נט ווי רבן גמליאל אז מען מוז דערמאנען פסח מצה ומרור.
חידושים:
1. מינימום אדער נויטיגער חלק? א מחלוקת אין לערנען צי דאס איז א “מינימום” (ווי רבן גמליאל’ס שיטה אין משנה – אז אפילו אן אלעס אנדערע, מוז מען כאטש דאס זאגן), אדער צי דער רמב”ם מיינט אז דאס איז אויך א נויטיגער חלק צוזאמען מיט אלעס אנדערע. דער איין צד: פשט אין רמב”ם איז אז מען דארף דאס אויך זאגן (נישט נאר אלס מינימום, נאר אלס חלק פון דער פולער הגדה). דער אנדערער צד: פשט אין רבן גמליאל אז דאס איז דער מינימום.
2. דער רא”ן’ס שיטה: צי איינער וואס האט נישט מתחיל בגנות ומסיים בשבח, האט ער מקיים געווען סיפור יציאת מצרים כתקנה? דער רא”ן חילק: אפשר האט ער מקיים געווען דעם עיקר מצוה פון סיפור, אבער נישט מקיים דעם דין פון דברי קבלה (ארמי אובד אבי). אדער אפשר פעלט עס אין דער עצם סיפור. דאס בלייבט נישט קלאר.
3. [דיגרעסיע: פארבינדונג צווישן די דריי זאכן פון סיפור און די דריי זאכן פון רבן גמליאל] אפשר קען מען פארבינדן די דריי זאכן פון רבן גמליאל (פסח מצה ומרור) מיט די דריי שטאפלען פון דער סיפור וואס דער רמב”ם האט פריער דערמאנט (כופרים, טועים אחר עבודה זרה, קירבנו המקום):
– פסח – הקב”ה האט פסח געמאכט אויף אונזערע הייזער, בכורי מצרים געהרג’עט און בכורי ישראל גע’גאל’ט – דאס איז דער “קירבנו המקום לעבודתו”, ער האט געוויזן אז מיר זענען זיינע קינדער.
– מרור – דאס וואס די גוים האבן אידן געפייניגט, האט געפירט צו א “הבדלה” – אידן זענען דורך דעם ווייט געווארן פון די מצריים.
– דער פארבינדונג ווערט נישט פולשטענדיג אויסגעארבעט.
—
“ודברים אלו כולן נקראין הגדה”
“ודברים אלו כולן נקראין הגדה.”
פשט: אלע זאכן וואס זענען דערמאנט געווארן ביז יעצט הייסן “הגדה”.
חידושים:
1. “ודברים אלו” גייט נישט בלויז אויף די שלשה דברים (פסח מצה ומרור), נאר אויף אלעס וואס איז געזאגט געווארן פון הלכה ב’ (אדער אפשר הלכה א’) ביז דא. הלכה א’ זאגט נאר דעם עיקר מצוה; פון הלכה ב’ אן – דאס איז “הגדה”.
2. דאס איז איינע פון “דריי פאני רמב”ם’ס” וואו ער זאגט “דאס הייסט הגדה” – כאילו ער וויל אונז מודיע זיין וואס דער טערמין “הגדה של פסח” באדייט: עס איז דער אינהאלט פון די ערשטע פיר-פינף הלכות.
3. דער סיום: “הורונו רבותינו עד כאן הלכות ההגדה” – נאך דעם קומען אנדערע הלכות (ד’ כוסות, א.א.וו.), אבער “הלכות ההגדה” איז ספעציפיש די הלכות וואס מען האט געלערנט ביז דא.
תמלול מלא 📝
הלכות חמץ ומצה פרק ז’ – מצות סיפור יציאת מצרים
הקדמה: מצות סיפור יציאת מצרים לעומת זכירת יציאת מצרים
דער רמב”ם’ס מצוה #8 אין הקדמה
Speaker 1:
אונז גייען לערנען הלכות חמץ ומצה פרק ז’.
און ס’גייט אזוי, אונז האבן שוין געלערנט די הלכות פון נישט עסן חמץ, דאס האבן מיר געלערנט אין פרק א’ ביז ה’. פרק ו’ האבן מיר שוין געלערנט די מצוה פון עסן מצה, און פרק ז’ גייען מיר לערנען נאך א מצוה וואס דער רמב”ם האט געזאגט אז ס’איז א מצוה.
וועלכע מצוה איז דאס? די אכטע מצוה וואס דער רמב”ם האט גערעכנט אין די הקדמה פון די הלכות, און דאס איז… ער האט געזאגט “יש בו שלש עשרה מצוות… שמונה מצוות”, און די לעצטע וואס ער האט אויסגערעכנט איז “לספר ביציאת מצרים באותו הלילה”. ער זאגט “באותו הלילה”, “אותו הלילה הידוע”. ער זאגט נישט “זכר”.
און יעצט גייט ער אונז זאגן די הלכות פון די מצוה. שוין.
דער חילוק צווישן זכר יציאת מצרים און סיפור יציאת מצרים
וואס זאגן אונז די הגדה, אז מ’דארף לספר ביציאת מצרים איז א מצוה יעדן טאג? ניין, נאר בלילה. “לספר בלילות”. ניין, ס’איז נישט אזוי. ס’איז דא א חילוק צווישן זכר יציאת מצרים און סיפור יציאת מצרים. אזוי זענען געווען צדיקים וואס האבן געזאגט, און די אנדערע צדיקים זאגן אנדערש.
על כל פנים, דער רמב”ם האט נישט גע’פסק’נט אז ס’איז דא א זכר יציאת מצרים מצוה א גאנץ יאר בכלל. ניין, ער זאגט נישט אזוי. אונז זאגן קריאת שמע, און אין קריאת שמע איז מען מזכיר יציאת מצרים, אבער ס’איז א חלק פון די מצוה פון קריאת שמע, נישט פונקטליך. ער זאגט נישט אז ס’איז א מצוה לחוד.
דער רמב”ם אין הלכות קריאת שמע
קוק אין הלכות ספר אהבה, האסטו? קוק אין ספר אהבה, אין הלכות… לאמיר זען… הלכות… אה, גוט. דארט איז דא די נוסח, רייט? אין ספר אהבה, הלכות… ניין, ניין, ניין, מאך עס צו. אין הלכות קריאת שמע איז דא… העלא? איך האב געמיינט איין מעלה פון געדרוקטע ספרים איבער די ספרים איז אז די געדרוקטע ספרים האבן נישט קיין “סטאק לאודינג”. עס איז נישט לאודינג, עס קען אמאל דויערן ביז עס לאודט.
ניין, מאך צו. יא, ס’איז נישט וויכטיג.
Speaker 2:
יא, קען איך דיר רופן נאך דרייע? קויף א… מאך אן אויטאמאטיק מעסעדזש יעדן טאג. נו נו. קען איך דיר רופן נאך דרייע?
Speaker 1:
שוין. ניין, רעדן וועגן דעם וועט דויערן לענגער ווי מיר אויפהייבן און זאגן “קויף נאך דרייע”. ניין, ס’איז נישט אמת, ס’איז מפסיק די גאנצע סדר היום.
אין הלכות… וואו איז דאך קריאת שמע? סארי, איך לייג אוועק. הלכות קריאת שמע, די ערשטע הלכה. הלכות קריאת שמע איז דא… וועלכע מצוה איז דא? איין מצוה: לקרות קריאת שמע פעמיים ביום. דאס אלעס.
אין די הלכה שטייט גראדע אז מ’ליינט קריאת שמע. העסטו… פארוואס? אין הלכה ג’ שטייט פארוואס מ’ליינט די דריי פרשיות, און אויך פארוואס מ’ליינט ציצית ביינאכט, כדי שיהא אדם מזכיר יציאת מצרים ביום ובלילה, אזוי ווי ס’שטייט דער פסוק וואס דו ברענגסט פון די הגדה, וואס איז אין משנה אין ברכות.
איז דאס וואס פאר א מין מצוה איז דאס? דאס איז נישט א מצוה פון די תרי”ג מצוות. דאס איז נישט קיין מצוה. דא איז דער רמב”ם מחלק געווען אז מצוה מיינט נישט מצוה ממש.
זכר יציאת מצרים אין קידוש און ברכת המזון
פארוואס זאגט מען ביי קידוש אז מ’זאל זיין זכר ליציאת מצרים? ס’איז א נוסח פון קידוש. ביי קידוש קומט יציאת מצרים. ס’איז נישט קיין מצוה צו זאגן יציאת מצרים. ס’איז א מצוה לכתחילה, יא, ס’איז נישט… און אויך ביי ברכת המזון. ביי ביידע איז עס אן ענין, אזא נוסח, ווען מ’דאנקט דעם אייבערשטן דאנקט מען אויף יציאת מצרים. ס’איז נישט קיין מצוה בפרטות.
ניין, עקזעקטלי. און ס’זעט אויס פון דעם רמב”ם אז אפילו… ס’זעט אויס פון דעם רמב”ם אז אפילו דא האט דער רמב”ם אזוי פארשטאנען. זיי זאגן זיי שוין אין די זייט, למען תזכור, תוספות אין זכור, אין די ספר המפתח. ס’זעט אויס אז דער רמב”ם האט פארשטאנען, אזויווי דו האסט געזאגט פשוט, אז דאס איז נישט ממש א מצוה.
איי, ס’שטייט מצוה? דער רמב”ם געווענליך ווען ס’שטייט מצוה מיינט ער ממש מצוה, אבער דא נישט. ס’איז אזויווי סדר קריאת שמע צו זאגן יציאת מצרים. דער רמב”ם האט נישט אזא מצוה. ווען דו קוקסט דא, האט ער אין למנין המצוות… זייער אסאך מפרשים וואס רעדן וועגן דעם. אבער בקיצור, ער האט נישט קיין ערווענט.
דיסקוסיע: “כל שלא אמר” – א מצוה אדער א דין אין נוסח?
Speaker 2:
אבער פארוואס שטייט דארט “כל שלא אמר”? וואס שטייט דארט “בריתא דתורה”? פארוואס שטייט דארט “עוף מצרי”? דאס איז הלכות נטילת ידים, א ברכה. אויב מ’איז נישט יוצא ידי חובה, מ’איז משנה מטבע שטבעו חכמים, נישט ווייל דאס איז די עיקר מצוה אדער וואס?
Speaker 1:
איך פארשטיי וואס דו זאגסט, דאס איז א חילוק וואס דו רעדסט.
די מצוה פון “והגדת לבנך”
סאו, על כל פנים, ווען ס’איז יא דא א מצוה, אן אנדערע מצוה וואס דער רמב”ם האט געמאכט, וואס איז דא א מצוה פון סיפור יציאת מצרים, קענסטו עס וויינען. די מצוה פון “והגדת לבנך”.
יא, די חילוק צווישן סיפור, אז סיפור מיינט די פרטים פון די נסים ונפלאות, און יעצט… די אלע חילוקים זענען נאר לויט דער וואס האט… ס’איז אפגעפרעגט, ווייל דאס איז נאר אמת לויט דער וואס זאגט אז ס’איז דא אזא מצוה פון זכירת יציאת מצרים, אבער דער רמב”ם האט נישט אזא מצוה. ממילא, די קשיא שרייבט זיך נישט אן.
דער רמב”ן און יציאת מצרים
ס’איז דא דער רמב”ן, איך ווייס, ער רעדט אסאך וועגן יציאת מצרים, און ער זאגט אז יציאת מצרים איז די יסוד פון די גאנצע אמונה, און ער לערנט עס אויס. אבער מבחינת… דאס איז נישט אזא מצוה. מיר רעדן נישט יעצט פון מצוות, מיר רעדן… דו ווילסט קוקן דא? ס’איז דא בקיצור וואס די חכמים זאגן וועגן די שאלה פארוואס דער רמב”ם האט נישט געמיינט אז ס’איז דא א מצוה פון זכירת יציאת מצרים. איך האב געזאגט וואס איך מיין, אז ס’איז דא בכלל א ספק, אזוי האט ער, אז איינער אנדערש מיינט, ער האט נישט קיין ערווענט וואס איך מיין.
דיסקוסיע: די משנה פון בן זומא
איך האב געזאגט אז לכאורה איז די כללא דבן זומא, “למען תזכור את יום צאתך מארץ מצרים”, בן זומא… די מצוה איז די מצוה. דער פסוק זאגט “עד שדרש בן זומא”. זעט מען דאך אז די חכמים זענען מודה אז מ’זאגט עס נישט ביינאכט, ס’איז נאר בן זומא וואס האלט אז יא.
ניין, ס’איז דא וואס זאגן אז מ’קען הערן אפשר פארוואס די חכמים רעדן פון הלכות וואס זאלן זיין לימות המשיח. זיי מיינען נישט צו פסק’ענען א הלכה לימות המשיח, זיי מיינען אפשר רעדן זיי נישט פון מצוה, זיי זאגן אז ס’איז דאך א זכר. זיי זאגן אז ס’מיינט אז פסח דארף מען נישט זאגן.
אויב דו זאלסט זאגן אז ס’איז א מצוה, פסק’ענען אזא מצוה א פסק לימות המשיח, אדער… נישט ביי לילה, נאר ביי יום. די שאלה איז נאר ביי לילה. ביי יום איז לכולי עלמא יעדער איינער מודה. די שאלה איז צו ס’איז יא א מצוה. דער רמב”ם זעט נישט אויס ער האט געהאלטן דאס אויך נישט. זאגן טאקע די אנדערע מענטשן, די רמב”ם’ס מהלך איז געווען די גאנצע זאך ביי לילה.
סיכום: פארוואס דער רמב”ם האט נישט געהאלטן ס’איז א מצוה פון זכירת יציאת מצרים
כ’האב געטראכט אז ס’איז דא אין דעם עטליכע זאכן. איינס נאר, ס’זעט נישט אויס אז דער רמב”ם האט נישט געהאלטן די גאנצע מצוה, ווייל ער האט נישט קיין סבה צו זאגן אזוי. דער רמב”ם מאכט אזא גרויסע חילוק צווישן זאכן, צו ס’איז א מצוה אדער נישט.
אפשר ווייל ס’שטייט נישט די לשון מצוה אין ערגעץ נישט. אנדערע מענטשן רעדן, דער רמב”ם האט נישט געוואלט האלטן די גמרא ערגעץ מצוה אדער עפעס אזוי. איך זאג אז אפילו אויב זיי זאגן עפעס טון, דאס איז נאך נישט קיין מצוה. די חכמים קריגן זיך אין די טייטש אין “למען תזכור”, איז לאו דווקא אז דער “למען תזכור” איז א מצוה. דארט זעט מען קלאר אז יא, די שאלה איז נאר צו…
איך זאג אז דער רמב”ם קען אפלערנען יענע משניות, אז זיי זאגן נישט די ווארט נאך מצוה. איך האב געוואלט זאגן אז דער רמב”ם האלט אז ס’איז א דין אין הלכות קריאת שמע, ס’איז נישט קיין… ס’איז א פרט אין הלכות קריאת שמע. ס’איז דאך צו זאגן אז ס’איז אן ענין אין הלכות ברכת המזון, ס’איז דאך דא הלכות אין פלעצער וואו… ס’איז קיין מצוה צו דערמאנען.
וואס זאגט די גמרא? כל שלא אמר… ס’שטייט נישט דאס, ס’שטייט נישט אז מ’דארף יוצא זיין א מצוה זכר ליציאת מצרים. ס’קומט נישט אריין. ס’שטייט נישט דארט. איך לערן אז ס’איז א חלק פון די תפילה, אז מ’דערמאנט מיט חסדים אפילו וואס איז געווען, וואס קומט דא אריין פארשטיין? ס’שטייט נישט אז ס’איז א מצוה פון זכירת יציאת מצרים. אפשר איז עס אן ענין, אבער איך רעד יעצט פון הלכה, ס’איז נישט נוגע. ס’שטייט אויך אז מ’דארף מאכן ברכת התורה, וואס האט דאס צו טון? ס’איז עפעס א מצוה זכירה? ס’האט נישט צו טון. איך מיין אז ס’איז א… אקעי, לאמיר גיין ווייטער.
הלכה א’: מצות עשה של תורה לספר
“מצות עשה של תורה לספר בנסים ונפלאות שנעשו לאבותינו במצרים בליל חמשה עשר בניסן, שנאמר ‘זכור את היום הזה אשר יצאתם ממצרים’ כמו שנאמר ‘זכור את יום השבת לקדשו’”
“מצות עשה של תורה”. יעצט לערנען מיר פון עושר הלילה. דאס וואס דער רמב”ם האט יא געהאלטן אז ס’איז א מצוה, און ער האט געטראפן מדרשים וואס זאגן דאס, איז נישט קיין ראיה אז דאס איז די סיבה פארוואס דער רמב”ם וויל דא זאגן די ווארט “מצות עשה של תורה”. אפשר לערנט דער רמב”ם אז יענע משנה איז א מצוה, אבער ס’איז נישט קיין מצוה דאורייתא, ס’איז אן אסמכתא, אבער ס’איז א מצוה דרבנן, און דאס איז די… יא, אבער ער מיינט נישט דעם תיקון, ער האט נישט געטראכט פון יענץ, ס’איז אים נישט איינגעפאלן. אבער נישט אייביג ווען ער זאגט די ווארט “של תורה” מיינט עס פשוט’ע… בדרך כלל יא, אבער ס’מיינט נישט יעדעס מאל וואס ס’שטייט דארט. דער רמב”ם האט אלעס געדענקט אייביג.
די לשון פון דער רמב”ם
“מצות עשה של תורה לספר בנסים ונפלאות שנעשו לאבותינו במצרים בליל חמשה עשר בניסן”. די “בליל חמשה עשר בניסן” גייט דאך אויף ווען די מצוה איז, נישט ווען די נסים זענען געשען. ס’איז “לספר בליל חמשה עשר בניסן”. יא, יא, ער גייט עס מאכן קלארער. ניין, ניין, ער זאגט קלאר “לספר בליל חמשה עשר בניסן”. יא, יא, אלע קיינער האט קיינמאל נישט איינגעפאלן אנדערש. איך זאג, אבער דער לשון איז אביסל מסובך.
די ראיה פון “זכור את יום השבת”
“שנאמר ‘זכור את היום הזה אשר יצאתם ממצרים’, כמו שנאמר ‘זכור את יום השבת לקדשו’”. אה, ער ברענגט ער א ראיה, דאס איז לכאורה א ראיה אז ס’איז א מצוה פון אמירה. אה, דאס איז די ווארט. וואס מ’קען זאגן אז “זכור” קען מיינען מחשבה. כ’האב געזען אין “זכר יציאת מצרים” פון הרב שלמה קאטצער, און דארט האט ער מיר געזאגט אז “זכור” איז באמירה, קידוש, און “שמור” איז מחשבה.
זיי קענען מיינען גארנישט. זיי קענען מיינען צו טון פסח, געדענקען צו טון פסח, אדער עפעס אזוי.
איך האב דיר געזאגט, דער פשוט’ער פשט פון “זכור את יום השבת” מיינט נישט צו זאגן אדער טראכטן גארנישט. עס מיינט נאר צו מאכן שבת.
הלכה א (המשך) – מקור פון מצות סיפור יציאת מצרים בליל ט”ו בניסן
דער רמב”ם’ס לשון און די צוויי פסוקים
Speaker 1: נישט ווען די נסים זענען געשען בליל חמשה עשר בניסן.
Speaker 2: אקעי, דאס מיינט ער.
Speaker 1: ניין, ניין, ער זאגט דעם לשון. לספר בליל חמשה עשר בניסן.
Speaker 2: יא, יא, ס’איז קיינעם נישט איינגעפאלן אנדערש.
דער ערשטער פסוק: “זכור את היום הזה” – מקור פון דער עצם מצוה
Speaker 1: שנאמר, איך זאג אבער דער לשון איז אביסל מסובך. שנאמר, “וזכרת את היום הזה אשר יצאתם ממצרים”. כמו שנאמר, “זכור את יום השבת לקדשו”.
“וזכרת את היום הזה אשר יצאתם ממצרים” וגו’, דא זאגט ער “קדש”, כמו שנאמר, ער ברענגט א ראיה, דאס איז לכאורה א ראיה אז ס’איז א מצוה פון אמירה. דאס איז די ווארט. וואס דו קענסט זאגן אז “זכור” קען מיינען מחשבה. כמו שנאמר, “זכור את יום השבת לקדשו”, און דארט האבן מיר דאך געלערנט אז “זכור” איז באמירה, קידוש.
דיסקוסיע: וואס קען “זכור” מיינען?
Speaker 2: פארוואס זאגסטו מחשבה? ס’קען מיינען גארנישט, ס’קען מיינען טון פסח. געדענקען צו טון פסח, אדער עפעס אזוי.
Speaker 1: אזוי האט ער געזאגט, דער פשוט’ער פשט פון “זכור את יום השבת” מיינט נישט צו זאגן אדער טראכטן גארנישט, ס’מיינט נאר צו מאכן שבת. אבער דארט האבן די חכמים זיך מחלק געווען אז ס’מיינט…
Speaker 2: ניין, ער האט נישט געזאגט אז ס’מיינט אמירה, ער האט נישט געזאגט דעם ווארט.
Speaker 1: ביז ער זאגט דעם ענטפער אז די טייטש פון “זכור” איז נישט געדענקען, נאר…
Speaker 2: “זכור” קען מיינען מזכיר זיין, דערמאנען, און ס’קען מיינען געדענקען.
Speaker 1: דא מיינט עס דערמאנען.
Speaker 2: אהא.
“את היום הזה” – נישט “ביום הזה”
Speaker 1: ממילא, אזוי ווי ביי דיר, “וזכרת את היום הזה” איז טייטש… ס’איז זייער פאני, ווייל “וזכרת את היום”, “וזכרת את היום הזה”, אז דו זאלסט געדענקען יענעם טאג וואס דו ביסט ארויס פון מצרים, זייער גוט. נישט “ביום הזה”. “ביום הזה” זעט מען שוין פיזיש אז ס’איז יענעם טאג. אקעי.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: ס’קען זיין אז “בליל חמשה עשר בניסן” גייט יא ארויף אויף “וזכרת את היום הזה”, געדענק דעם גרויסן טאג.
Speaker 2: יא, אבער דאס איז נישט וואס דער רמב”ם מיינט, ווייל קוק ווייטער וועסטו זען.
דער צווייטער פסוק: “בעבור זה” – מקור פון דעם זמן
Speaker 1: און איינמאל, און איינמאל שבלל חמשה עשר, זאגט ער דאך, ומנין שהמצוה בליל חמשה עשר? תלמוד לומר, “בעבור זה”, “בעבור זה” לא אמרתי אלא בשעה שיש מצה ומרור מונחים לפניך.
דיסקוסיע: וויאזוי ארבעט די דרשה פון “בעבור זה”?
Speaker 2: וואס איז די טייטש?
Speaker 1: ווייל מ’זעט מיר אז די מצוה איז בלילה.
Speaker 2: ניין, ריעד, ריעד די פסוק.
Speaker 1: “ביום ההוא לאמר”, ווען איז דאס? און וואס שטייט פארדעם?
Speaker 2: סארי, דזשאסט ריעד די רמב”ם קודם. “בעבור זה”, “בעבור זה עשה ה’ לי בצאתי ממצרים”. פארוואס לאזט איר אים נישט אויספירן א סענטענס? איר האקט אים אפ אינמיטן זיין סענטענס.
Speaker 1: ווען? ס’שטייט נישט ביי דיר אין רמב”ם די ענד פון די סענטענס?
Speaker 2: “בעבור זה” – דרש’נען חז”ל אויף די ווארט “בעבור זה”, “בשעה שיש מצה ומרור מונחים לפניך”. וויאזוי טייטשן זיי דאס אריין אין דעם פסוק? “והיה כי ישאלך בנך מחר לאמר מה זאת ואמרת אליו בחוזק יד הוציאנו ה’ ממצרים מבית עבדים”. “בעבור זה” – בשעה שיש מצה ומרור מונחים לפניך. דאס איז דאך בלויז פסח, דעמאלטס איז די מצוה פון סיפור יציאת מצרים.
Speaker 1: וויאזוי איז פשט אין פסוק?
Speaker 2: איך זאג דיר, דער פסוק רעדט נישט פון פסח ביינאכט. דער רמב”ם ברענגט נאר דעם פסוק, ס’איז גענוג צו פארשטיין די דרשה.
Speaker 1: אבער דארטן רעדט מען פון משה רבינו הייסט טון די סדר, פסח מצרים, און דארטן שטייט…
Speaker 2: ניין, דאס איז נישט “והגדת לבנך”.
Speaker 1: אקעי, “that’s not gonna work”. די מהלך איז “not gonna work”, “I don’t think”.
Speaker 2: ניין, נישט דארטן שטייט אפילו “בעבור זה”.
Speaker 1: שוין, סאו דער רמב”ם…
קלארשטעלונג: וואו שטייט דער פסוק?
Speaker 2: “והיה כי ישאלך בנך מחר לאמר מה זאת ואמרת אליו בחוזק יד הוציאנו ה’ ממצרים מבית עבדים. והיה לאות על ידך ולטוטפות בין עיניך כי בחוזק יד הוציאנו ה’ ממצרים”. דאס איז תפילין, די מצוה וואס איך האב יעצט געזאגט.
Speaker 1: וועלכע מצוות?
Speaker 2: “משכו וקחו לכם צאן”, מען זאל מאכן א קרבן פסח.
Speaker 1: אקעי, שטייט אבער צו זאגן מצה ומרור?
Speaker 2: ניין, דארטן שטייט אבער “והגדת לבנך”.
Speaker 1: שטייט אבער צו זאגן מצה ומרור?
Speaker 2: שטייט אבער צו זאגן מצה ומרור? און די גאנצע פרשה… ער מיינט צו זאגן, וואס טוט מען ווען ס’איז שוין נישטא קיין פסח? איך מיין צו מראה מקום’ען צו וואס… אבער ס’איז דיין מהלך פון טרייען אויספרעגן וויאזוי די דרשה ארבעט, פון אריינקוקן אין די קאנטעקסט פון די פסוק, איז טאקע נארמאל, ווייל די פסוק האט גארנישט צו טון מיט מצה און מרור. אמת?
Speaker 1: סאו וויאזוי איז די דרש פון “בעבור זה”?
הסבר: די דרשה פון “זה” – עפעס וואס מ’ווייזט דערויף
Speaker 2: אקעי, סאו דאס איז נישט וויאזוי עס ארבעט. די דרשה ארבעט אז… לאמיר זאגן ס’איז דא אזא הנחה אז “בעבור זה”, “בעבור זה” מיינט אז מ’קען ווייזן, אזויווי “זה אלי ואנווהו”, “מראין באצבע”. “בעבור זה” איז פשט אז ס’איז דא עפעס דא וואס מ’ווייזט אויף דעם. און “זה”, אין מיין זמן המאכל, וועלן חכמים זאגן אז ס’מיינט די מצה און מרור. איך ווייס נישט וויאזוי פונקטליך זיי מאכן אז ס’מיינט מצה און מרור, איך ווייס אבער זיכער אז די “בעבור זה” מיינט צו זאגן עפעס א “זה”, ס’איז דא עפעס א זאך אין פראנט פון דיר. ווען איז דא א זאך אין פראנט פון דיר? פסח ביינאכט. דאס איז וויאזוי די דרשה ארבעט.
Speaker 1: אבער די דרשה איז אז די קינד גייט דיך פרעגן אויף פסח, אבער ס’קען זיין עניטינג. כלומר, ס’זאל זיין עפעס א זאך אויף וואס די קינד זאל פרעגן. די קאנווערסעישן זאל זיך אנהייבן מיט עפעס וואס די קינד פרעגט.
קשיא: פארוואס זאגן חכמים מצה ומרור?
Speaker 2: סאו דאס איז טאקע שווער, פארוואס זאגן די חכמים? ס’איז דא א תירוץ, ווייל די פסוק זאגט נישט גארנישט וועגן מצה און מרור, און די גאנצע פרשה שטייט נישט גארנישט וועגן מצה. ס’שטייט פריער אפשר, אפשר “מצות על מרורים יאכלוהו”, און נאך אסאך פריער. נישט די זעלבע פרשה.
Speaker 1: יא, ס’איז אלעס אין בא. איינס איז אין די אנהייב פון פרשת בא, איינס איז אין די ענד פון פרשת בא. “ושמרתם את הדבר הזה לחק לך ולבניך עד עולם”, איי געס אז די “הדבר הזה לחק לך ולבניך” גייט ארויף אויף די גאנצע מצוה, נישט נאר אויף די… אויף דאס וואס ער זאגט דא.
אריינקוקן אין דעם קאנטעקסט פון די פסוקים
Speaker 2: נאך אמאל, אין תורה, “בעבור זה עשה ה’ לי”, שטייט וואו? דארט זאגט ער אין פרשת קדש, רייט? דארט שטייט מען זאל געדענקען דעם טאג, “זכור את היום הזה”, יא? לכאורה דא איז דער פסוק וואס מיר האבן געברענגט א מינוט צוריק, דארט שטייט “זכור את היום הזה”. ניין, ס’איז נישט אין קדש, ס’איז פאר קדש. “ויקראו ויאכלו לחם”, “מעבדי ה’”. “קדש לי כל בכור פטר כל רחם”, “ויאמר משה אל העם זכור את היום הזה”, יא? “אשר יצאתם ממצרים”, שטימט? דאס איז נאך פאר פרשת קדש. יא, “זכור את היום הזה”, זאגט אונז געדענק. וואס הייסט געדענק? האבן מיר געלערנט אין מנחה, נישט עסן קיין חמץ. ווען איר וועט קומען אין ארץ ישראל, וועט איר אויך עסן מצה זיבן טעג, “מצות יאכל”, נישט חמץ. און דעמאלטס זאלסטו זאגן פאר דיינע קינדער, “בעבור זה עשה ה’ לי”. שטייט יא, פארוואס האסטו מיר סתם געדרייט א קאפ? שטייט יא, “בעבור זה עשה ה’ לי בצאתי ממצרים”. זאגט ער, זאגט ער, צו זאגן “בעבור זה”, האבן זיי זיך ארומגעטייטשט, “בעבור זה” גייט אויף די מצה האמורה למעלה. איך האב געמיינט אז ס’גייט היינט צוטאגס, סתם געדרייט מיר א קאפ אריין.
די פרשה און די קאנטעקסט
Speaker 1: מרור שטייט נישט, ס’שטייט אויך נישט… לכאורה, פשוט, ס’גייט דאך אלעס אויף די גאנצע זאך, ס’איז דאך אלעס בערך אין די זעלבע פרשה. מ’האט שוין אויסגעליינט די עבודה, און דאן זאגט מען נאכאמאל, “מה העבודה הזאת לכם?”. פריער פרעגט דער זון, אביסל פריער… ניין, ניין, משפחות איז שוין אן אנדערע פסוקים. און דא נאכאמאל, “והגדת לבנך ביום ההוא לאמר בעבור זה”, דאס איז אן אנדערע פסוק. דא שטייט, “והגדת לבנך… בעבור זה”, ס’שטייט נישט אויף וואס. ס’שטייט “זכור את היום הזה”, עס נישט חמץ, און זאג “בעבור זה עשה ה’ לי”. און דאס איז דאך די פרשה, דאס איז די זעלבע פרשה וואס מיר לערנען דארט, “זכור את היום הזה”. אבער ס’שטייט נישט מרור, ווי איר קומט אריין. אה, אקעי, באלד וועלן מיר רעדן וועגן מרור. דו פרעגסט א גוטע קשיא. אבער קודם, ס’שטייט נישט מרור, ס’שטייט נישט אויך עסן מצה פון א געוויסע צייט. דו דארפסט זיך דא אריינלייגן אין דיין קאפ די איידיע וואס די חכמים האבן געזאגט אז דא די ערשטע נאכט האסטו א מצוה ספעציעל צו עסן מצה, דאס שטייט נישט בכלל אין די גאנצע תורה. אבער… דער פסוק זאגט אז מ’זאל עסן מצה זיבן טעג, און מ’זאל זאגן פאר די קינדער “בעבור זה”. לאמיר קודם לערנען אן די פראבלעם פון פסח און חמץ און מרור. לאמיר זאגן אז זיי האבן פארשטאנען אז דער פסוק זאגט “בעבור זה”, האבן זיי פארשטאנען אז “זה” איז א שווערע פסוק אביסל, “בעבור זה”, וויאזוי מ’טייטשט עס. האבן זיי פארשטאנען אז “בעבור זה” טייטשט מען “בעבור”, איך ווייס נישט וואס “בעבור” מיינט, באט עפעס “זה”, “זה” מיינט זיכער די מצה הנתונה למעלה, ניין, די מצה איז נישט הנתונה למעלה, די מצה הנתונה על השולחן. נו, ווען איז דאס? “בשעה שיש מצה ומרור מונחים לפניך”. דאס איז די הבנה פון די ראשונים.
חקירה: צי מצה ומרור איז מעכב, אדער די צייט איז דער גורם?
Speaker 1: סאו די מצה און מרור איז גורם, אדער די צייט, די ליל חמשה עשר איז גורם? אה, זעט אויס אז די רמב”ם האט פארשטאנען אז די צייט איז גורם. ס’איז א מצוה אין די ספר “בעבור זה”, און פון דעם לערנט מען. הגם ס’איז יא, מיר גייען נישט זען אז ס’איז דא א מצוה, ס’איז דא עפעס אן ענין, איך ווייס נישט צו האבן די מצה און מרור אין פראנט פון דיר, איך וואלט געקלערט אז ס’איז נישט מעכב, ווייל אויב איינער האט פונקט נישט קיין מצה און מרור, דארף ער מאכן סיפור יציאת מצרים עניוועיס, ככה לעניות דעתי.
דיגרעסיע: פסח שני און סיפור יציאת מצרים
Speaker 2: און אויך דארף מען וויסן, למשל איינער איז נישט נוגע יעצט, אבער למשל אויב איינער מאכט פסח שני, ווען האט ער די מצוה פון סיפור יציאת מצרים? איינער וואס איז טמא, ער קען נישט עסן קרבן פסח. איין מינוט, ס’שטייט דאך אין פסוק… אבער די גאנצע מצה און מרור האט זיך געגייטן אויף קרבן פסח. דו האסט געלערנט זעקס פסוקים וואס רעדן פון פסח, ס’שטייט נישט קיין איין ווארט פון קרבן פסח, קיין איין ווארט נישט. דאס איז זכר לפסח בזמן הזה. ס’שטייט נישט גארנישט וועגן יציאת מצרים, ס’איז וועגן קרבן פסח. ס’שטייט דאך וועגן קרבן פסח, ס’שטייט נישט וועגן פסח, ס’איז וועגן מצה און מרור.
Speaker 1: איז געזאגט אז די פסוק שטייט נישט אזוי, וואס זאגט איר? ס’לייגט זיך אויפן שכל, ווייל די מצה און מרור אליינס איז דאך א סיפור, יא, די מצה קומט עפעס צו דערמאנען, די מרור קומט עפעס צו דערמאנען, פארשטייט מען אז אלעס איז איין סטארי, א פלעי וואס דערמאנט די סיפור. דאס איז אבער נישט וואס ס’שטייט דא, דאס איז א שיינע תורה. דא לערנט ער נאר אז ס’איז דא א מצוה אין די צייט. צו דערמאנען די נסים וואס זענען געשען, און פון דעם איז דא איין פסוק וואס מען לערנט אז דא האבן זיי צו דערמאנען.
הלכה ב-ג: אריכות בסיפור יציאת מצרים והודעה לבנים
הלכה ב: “וכל המאריך בדברים שאירעו ושהיו הרי זה משובח”
Speaker 1:
די מצה קומט עפעס צו דערמאנען, די מרור קומט עפעס צו דערמאנען. זאל עס באשטיין אלס א היסטאריע, א פלעי וואס דערמאנט דעם סיפור.
דאס איז אבער נישט וואס ס’שטייט דא, דאס איז א שיינע תורה. דא לערנט אונז נאר אז ס’איז דא א מצוה אין דעם צייט צו דערמאנען די נסים וואס זענען געשען, און פון דעם איז דא איין פסוק וואס מען לערנט אז ס’איז דא א מצוה צו דערמאנען, וואס דאס איז ענליך צו זכור את יום השבת, און נאך א פסוק וואס מען לערנט דעם זמן פון די דערמאנונג, ווייל דאס איז דער פסוק “בעבור זה”. אקעי, דאס איז אלעס.
יא, מ’האט מיך איבערגעהאקט, לאמיר גיין נעקסטע הלכה. אה, “וכל המרבה הרי זה משובח” – “וכל המרבה לספר ביציאת מצרים”. און דאס איז א ביסל פאני, ווייל ער זאגט “לספר” מיינט נישט ממש דאס, אזוי ווי דאס קינד ווייסט נישט, נאר ס’איז א קלארע הלכה, א חיוב פון סיפור יציאת מצרים. און מיר ווייסן עס, מיר לערנען עס ארויס, “והגדת לבנך”.
דער רמב”ם’ס לשון: “וכל המאריך” אנשטאט “וכל המרבה”
Speaker 1:
נאר, ס’שטייט אין דער הגדה, אבער דער רמב”ם קאודעט די הגדה, און דער רמב”ם שרייבט “וכל המאריך”, ער זאגט נישט “וכל המרבה”, ער זאגט “וכל המאריך בדברים”, “כאילו מאריך ומסב”, “כאילו מאריך בדברים”. “שיעורי ושיעורי”… א רייזע אין שול.
ס’איז אינטערעסאנט דער לשון הרמב”ם, ס’קומט אויס פונעם רמב”ם אז אויב איינער טראכט “וכל המרבה” מיינט ער אז ער דארף אויפקומען מיט נייע תורות, מאכן גרעסער די מכות, צולייגן… דער רמב”ם זאגט ניין, ס’דארף זיין “שיעורי ושיעורי”, “וכל המאריך” זאגן וואס ס’איז געשען. איך פערזענליך האב עס געלערנט פונקט פארקערט, וויאזוי קען מען מאריך זיין אויף עפעס וואס איז געשען? איך לערן פשט פארקערט, וויאזוי קען מען מאריך זיין מער ווי וואס איז געשען? וויאזוי ווייסטו וואס איז געשען? מאך נישט וואס איז געשען.
דער רמב”ם’ס דגוש אויף “מה שעשה”
Speaker 1:
מ’דארף וויסן, מ’דארף וויסן די עיקר מצוה זאגט דער רמב”ם, דער רמב”ם האט עפעס, מ’דארף וויסן דער רמב”ם וויל “הדיבור והתפארת המעשה והגדולה מה שעשה”, ביידע מאל זאגט ער “מה שעשה”, קענסט נישט אויסטראכטן זאכן, “והצילנו מיד מצרים”. אקעי, “והודה לו על כל הטוב אשר גמלנו”. שטייט דארט מער זאכן. שטייט נישט נאר די יציאת מצרים, שטייט פיר זאכן דארט.
איך מיין אז די “ירידת הים” מיינט להפיק להודות. דאס איז, עס שטייט דארט מער זאכן.
מ’קען נישט זאגן אז די אריכות זאל זיין אין די נס אליין, נישט אין די דברי שבח והודאה. אזוי איז משמע דא אין די סיפור, אדער אין די… נישט אין די להפיק, די אנדערע שיטה וואס זאגט אז מ’איז מאריך אין הלכות פסח. ס’איז דא אנדערע זאכן וואס מ’קען אפשר מאריך זיין.
פשט: די אריכות איז אין די סיפור פון וואס איז געשען
Speaker 1:
ווען דער רמב”ם זאגט “שיעור ויותר”, איז ער מדגיש אז דאס איז פשוט פשט. ער איז מדגיש אז לויט אים, די אריכות רעדט מען פון די אריכות אין די סיפור. דאס הייסט, אין אנדערע ווערטער, פשוט פשט מיינט עס לכאורה אזוי: ס’איז דא א מצוה צו דערמאנען יציאת מצרים. יעצט, וואס איז די שיעור קלו? ווי סאך פון די מעשיות דארף מען פארציילן? ס’איז גענוג אז מ’זאגט “יציאת מצרים”. אויב איינער וויל מאריך זיין, פארציילט ער מער פרטים פון די מכות, פון וואטעווער, פארשטייסט? דאס איז לכאורה פשוט פשט.
לכאורה, מ’קען זאגן אזוי ווי “שיעור ויותר” אזוי, אז ווען דו זאגסט למשל “דם”, קענסטו אריינגיין, יעדע מכה האט אין זיך טויזנט קליינע דעטאלן ווי שווער ס’האט אלץ געמאכט פאר די מצריים. אבער מ’קען אפשר אפילו זאגן אז ווען ס’שטייט אז בכל מכה ומכה איז געווען שלוש מכות, מיינט נישט אז זיי לייגן צו, זיי ברענגען פשוט ארויס אז ווען דו טראכסט גוט אריין, יא, ס’איז געווען קאראנא, וואס האט אלץ קאראנא… א מענטש וואס האלט עס מער, איז אז יעדע מכה ברענגט מיט זיך נאך צרות. דו געסט נישט צו, דו זאגסט נישט סתם זייער ווילד. דו ווילסט נישט זאגן אין ריאליטי, דו ווילסט נישט זאגן אז מ’זאל פאנטאזירן. וועגן דעם זאגט דער רמב”ם די דגוש “שיעור ויותר”, דו גייסט אריין אין די דעטאלן פון יעדע…
די פשוט פשט איז אז די מצוה איז מיוצא צו זיין, אז מ’זאגט ארויס פון מצרים. בכלל צו פארציילן מעשיות איז שוין זייער משובח, אבער ס’איז נישט די עיקר מצוה. פארשטייסט? דאס איז פשוט פשט.
די אריכות דארף זיין אין די שיעור ויותר. אדער יא אדער ניין. איך זאג דיר אבער, אין די מעשה פון די עני אדער אין די מעשה פון די מאנקי, האט ער נישט מאריך געווען אין די שיעור ויותר. איך זאג דיר, ווייל דאס האט נישט מיט יציאת מצרים. סאו וועגן דעם טראכט איך אז שילדערן די מכות, גרעסער מאכן די מכות, וואס דאס טוט ער דאך גאר. יא, וואס איז א מליצה. סיי ווען מ’רעדט וועגן די צרות פון די… yes, but also that you’re going too far. איך זאג דיר נאר אז די מינימום, מ’דארף נישט אפילו פארציילן וואס איז געשען. מ’דארף אפילו נישט פארציילן וואס איז געשען, אז מ’זאל יוצא זיין. מ’דארף נאר זאגן אז מ’איז ארויס פון מצרים. ס’איז געווען נסים ונפלאות, און אזוי ווייטער.
הלכה ג: “מצוה להודיע לבנים ואפילו לא שאלו”
וואס איז די שיעור פון די מצוה?
Speaker 1:
וואס איז די מינימום? וואס איז די שיעור? וואס איז די שיעור? “והגדת לבנך”, מכלל שנאמר “כי ישאלך בנך”, יכול לא תשאלך? תלמוד לומר “והגדת לבנך” אפילו לא שאל. איז דא לערנט מען אז אפילו לא שאל. אבער די נעקסטע זאך פון “אפילו כולנו חכמים כולנו גדולים”, דאס זאגט ער נישט. אפשר פארשטייט ער זיך אזוי? אפשר פשט אזוי, ווען מ’זאגט פאר א קינד, איז נישט אזוי ווי מ’פארציילט. מ’זאגט, ווייל א קינד איז געווען דם, יא, אבער דו ביסט אים נישט מסביר וויאזוי ס’האט אויסגעקוקט א הויז וואו ס’איז דא דם. מ’זאגט אים אז א חכם זאל אויך מרבה זיין אין דעם, ווייל א חכם פארשטייט דאך שוין יא אז דם און כולנו אלע מיני צרות וואס ס’קומט מיט דעם.
אגב, דאן קענסטו רעדן די מסביר. יעצט רעדן מיר פון די הגדרה פון די מצוה.
דריי שטופן אין דער דרשה פון “והגדת לבנך”
Speaker 1:
לכאורה מיינט עס, די הגדרה פון די מצוה מיינט עס, אז דו וואלסט געקענט זאגן אז די פשט פון די מצוה איז, אז אויב ס’איז נאר איינער וואס ווייסט נישט, זאל מען פארציילן. איז נישט די פשט. אפילו ער ווייסט נישט, ניין, דו קענסט זאגן דריי זאכן. דו קענסט זאגן אז די פשט פון די מצוה איז, אויב דיין קינד פרעגט, דארפסטו אים ענטפערן. קא משמע לן, ניין, אפילו ער פרעגט נישט, זאגט מען אים. זייער גוט. זאגט ער, מ’האט דאך אן אנדערע פסוק, “והגדת לבנך”, אפילו ער פרעגט דיך נישט. וואלסטו געקענט ווייטער זאגן, אקעי, על כל פנים, די מצוה איז… נו, די מצוה איז, אויב איינער ווייסט נישט, זאל מען אים מודיע זיין. צי ער האט געפרעגט, צי ער האט נישט געפרעגט, אבער ער ווייסט נישט. קא משמע לן, איך ווייס שוין וואס דער מקור פון יאנטץ. אז אפילו חכם גדול, חכם גדול מיינט צו זאגן אפילו דו ווייסט שוין יא. סאו די מצוה איז נישט להודיע, להגיד, הגם סיפור איז פשט להגיד מיינט עס, די מצוה איז אזוי ווי מ’זאגט מזכיר זיין. אזוי ווי שבת, מ’איז נישט מזכיר “זכור את יום השבת לקדשו” ווייל מ’ווייסט נישט וואס איז שבת, מ’איז מזכיר שבת, ס’איז אן ענין צו רעדן וועגן דעם. אזוי ווי זכירה בדברים, דאס איז אלעס איין זאך.
Speaker 2:
וואס מיינט מזכיר?
דיסקוסיע: צוויי אספעקטן פון די מצוה – להזכיר און להודיע
Speaker 1:
אה, שפעטער זאגט ער, זעסט, די לעצטע שטיקל גייט ער אריין, איך ווייס נישט צו די הלכה ב’ איז אפשר נאר אזוי ווי א… איך ווייס נישט, מ’דארף לערנען הלכה ב’ און ג’. די הלכה גייט ער אריין אין די… די מצוה להודיע רעדט ער שוין יא פון בנים, נישט פון חכמים גדולים וואס זיי זאגן נאר להזכיר. סאו איך ווייס נישט וויאזוי ס’איז קאנעקטעד.
“מצוה להודיע לבנים אפילו לא שאלו, שנאמר והגדת לבנך”.
Speaker 2:
אזוי, והגדת לבנך שטייט נישט נאכדעם וואס ס’איז געשטאנען אז ער גייט פרעגן?
Speaker 1:
ניין, ניין, ניין. האסט דאך געלערנט הגדה של פסח, דאס איז פאר דעם זאגט דער אנדערער מדרש אה, שאינו יודע לשאול, את פתח לו, שנאמר “והגדת לבנך”. יא, והגדת לבנך שטייט אין קדש, נאך פאר ס’שטייט… נישט פאר, ס’איז אן אנדערע פרשה. שפעטער א צווייטע פרשה שטייט אז זיי גייען פרעגן, אן אנדערע פרשה שטייט אז זיי גייען פרעגן, די פרשה שטייט נישט אז זיי גייען פרעגן.
די הלכה פון שינוי און שאלה
Speaker 1:
“וצריך לעשות שינוי בלילה הזה כדי שיראו הבנים וישאלו ויאמרו מה נשתנה הלילה הזה מכל הלילות, עד שישיב להם ויאמר להם כך וכך היה כך וכך היה. וכן אם אין לו בן אשתו שואלתו, ואם אין לו אשה שואלין זה את זה מה נשתנה הלילה הזה, ואפילו היו כולם חכמים שואלין זה את זה”.
יא, “והגדת לבנך אפילו שלא שאל, שנאמר והגדת לבנך”.
“לפי דעתו של בן” – די הלכה פון ד’ בנים
Speaker 1:
“ולפי דעתו של בן אביו מלמדו”. דאס איז די שיעור, לפי דעתו של בן, אבער מ’האט נישט קיין שיעור. איך ווייס נישט וואס דאס איז.
קייצד, לאמיר זען, “אם היה קטן או טיפש אומר לו בני כולנו היינו עבדים כמו שפחה זו או כעבד זה במצרים, ובלילה הזה פדאנו הקדוש ברוך הוא ויוציאנו לחירות. ואם היה הבן גדול וחכם מודיעו מה שאירע לנו במצרים וניסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו”. אה, פארוואס נאר מיט א בן טיפש, ער האט נישט פארשטאנען קיין סאך מער? אבער “אם היה הבן גדול וחכם”… “מודיע מה שעשה לנו במצרים והנסים שנעשו על ידי משה רבינו, לפי דעתו של בן”.
דיסקוסיע: וויאזוי פאסט “להודיע לבן” מיט “אפילו חכמים”?
Speaker 1:
וואס איז די מצוה להודיע לבן? איך האב דיר געזאגט אז ס’איז נישט דא קיין מצוה להודיע לבן, נאר א מצוה צו רעדן וועגן דעם. מיט אמאל איז יא דא א מצוה להודיע לבן. וויאזוי ארבעט דאס? אז אפילו אויב דו ווייסט שוין, זאגט מען… איך פרעג דיר, איך טריי צו פארשטיין. מצד אחד, אפילו דו ווייסט שוין, דארף מען עניוועיס רעדן וועגן דעם. מצד שני, אויב איינער ווייסט נישט, דארף מען אים יא מסביר זיין. ס’איז נישט…
די ערשטע, לספר, מיינט בכלל נישט רעדן צו מענטשן, נאר רעדן דירעקט צום אייבערשטן, כאילו אזויווי א רבי וואס זאגט סתם א הכרזה. דאס איז עפעס אן אנדערע מין זאך פון רעדן צו יענעם. סא וואס ס’זעט אויס אז דאס וואס מ’זאגט אז אפילו חכמים האט נישט מפקיע געווען, נישט אזויווי איך האב געזאגט פריער אז ס’איז טוישט די הגדרה פון די מצוה פון דערציילן צו זאגן. ניין, ס’איז דא א מצוה צו דערציילן. כלפי די עובדא, איך ווייס, איך בין מוסיף על כל פנים א מצוה צו זאגן. איינער האט דאך עקספלעינט. איך פארשטיי אז דו האסט געזאגט אז אפשר איז די פשט אז אפילו די חכמים ווייסן, איז נישטא אזא זאך אז זיי ווייסן נאך יא. סא וואס איז די… כאפסט מיין קשיא? ס’איז נישט קיין קשיא, אבער איך טריי צו פארשטיין.
“לפי דעתו של בן” איז די הלכה פון ד’ בנים
Speaker 1:
די משנה, די הלכה איז לכאורה די הלכה פון די ד’ בנים, רייט? שטימט? דו ביסט מסכים אז “לפי דעתו של בן” איז די הלכה פון די ד’ בנים? ס’שטייט אין די משנה, ס’שטייט אין די משנה “לפי דעתו של בן אביו מלמדו”. און אויף דעם איז געבויט לכאורה די ברייתא, די מדרש פון די ד’ בנים דברי תורה, רייט? שטימט?
לאמיר זען וואס ס’שטייט אין די משנה. איך האב דא געברענגט, לאמיר זען די הלכות דא. וואס שטייט אין די משנה? ס’איז דא א משנה, וואס שטייט אין די משנה? ס’זעט עפעס אויס אז ווען ס’איז נישטא קיין זון, איז דא א מצווה פון מרבה זיין בדברים, אבער איז דא א בן, איז נישט דא קיין מצווה מרבה זיין, נאר מ’דארף זיין לפי הבן. ס’קען זיין אז דעמאלטס מרבה זיין איז דאך אמאל א חסרון. אויב איז דער בן טיפש, און דו ביסט מרבה זיין, וועט ער נאך ווייניגער כאפן מיט’ן שטויגן. ווייל מ’דארף פארשטיין וויאזוי ס’צו טון.
אזוי שטימט, ווייל א פריערדיגע
סיפור יציאת מצרים: דער גדר פון “מאריך בדברים” און “לפי דעתו של בן”
הלכה ב (המשך) – “מאריך בדברים” און “לפי דעתו של בן”
צוויי אנדערע הלכות: מאריך זיין און לפי הבן
Speaker 1:
ס’זעט עפעס אויס אז ווען ס’איז נישט דא קיין בן איז דא א מצוה פון מאריך זיין בדברים, אבער ווען ס’איז דא א בן איז נישט דא קיין מצוה מאריך צו זיין, נאר מ’דארף זיין לפי הבן. ס’קען זיין אז דעמאלטס מאריך זיין איז אמאל א חסרון, אויב איז דא א בן טיפש, מיט’ן מאריך זיין וועט ער נאר ווייניגער כאפן מיט’ן שטויגן. דערפאר דארף מען פארשטיין וויאזוי ס’צו טון.
אזוי שטימט, ווייל אפילו די חכמים גדולים איז פארקערט, לאז זיי מאריך זיין, זיי גייען נישט ווערן פון זיך אליין צומישט. אבער פאר די קינדער דארף מען זיין מער סטראטעגיש.
Speaker 2:
סאו די מאריך זיין איז נישט א דזשענעראל הלכה?
Speaker 1:
סאו מאריך זיין, אפשר איז דאס צוויי אנדערע הלכות. ס’זעט אויס אזוי. ס’איז דא צוויי אנדערע זאכן בכלל. ס’איז דא איין זאך וואס איז, איין נושא איז, איך שטעל זיך פאר אזוי, איין נושא בכלל איז… יא, איך טראכט אפשר איז דאס יא, אז ס’איז א שיעור. אז ווען ס’איז נישט דא קיין קינדער איז אדרבה, גיי ווי מער, אבער אז ס’איז דא קינדער, די קינד מאכט אויס די שיעור וויפיל מאריך צו זיין, לפי הבן. ס’איז דא א בן וואס מאריך זיין וועט העלפן, ס’איז דא א בן וואס פארקערט, זאג אים ווי ווייניגער.
Speaker 2:
א מינוט, ס’שטימט מיט די יאכלו ענוים? וואס שטימט עס נישט? ס’שטימט.
Speaker 1:
ניין, איך טראכט אין די לשון ההגדה וואס מ’זאגט פאר די ארבעה בנים, צו מ’זעט דארט אויך אזא זאך.
שייכות צו די ארבעה בנים
אז פאר די חכם זאגט מען אסאך, יא, מ’זאגט אים אפילו ביז “אין מפטירין אחר הפסח אפיקומן”, מ’גייט מיט אים אלעס, ווייל ער איז א בן חכם. אבער א בן טיפש איז נישט תופס, אויב דו זאגסט פאר א בן טיפש “אין מפטירין אחר הפסח אפיקומן” איז דאס א חסרון, נישט קיין מעלה.
איך פרוביר צו קוקן אין די משנה. אין די משנה שטייט, יא, אזוי ווי דו זאגסט, “מוזגין לו כוס שני וכאן הבן שואל”. אזוי שטייט, “ואם אין דעת בבן אביו מלמדו”. לפי דעתו של בן הוא מלמדו, יא, מתחיל בגנות…
Speaker 2:
איך פארשטיי נישט וואס ער פארשטייט אין די משנה. אני מאריך לגמרי, אולי אתה מאריך. דו פארשטייסט? איך פארשטיי נישט אינגאנצן.
דער רמב”ם’ס סדר vs. די משנה’ס סדר
Speaker 1:
אין אנדערע ווערטער, דער רמב”ם וויל טייטשן אז ס’איז נישט אזוי ווי די סדר פון די משנה, אז ס’איז דא די הלכות וואס ער האט געטראפן אין די מכילתא און אין אנדערע פלעצער פון די חיובים, און ער מישט עס אויף וואס ס’קומט אויס. דער רמב”ם זאגט נישט א ווארט פון מחדש זיין, אבער ס’זאל זיין עפעס ניי.
וואס מיינט “מאריך בדברים”?
אבער ווען ער איז מאריך, קומט עפעס אויס א נייע נקודה, עפעס א נייע הבנה. סאו ווען א מענטש איז אליין, דארף ער אליין מאריך זיין ביז ער האט אליין אויפגעקומען אויף א נייע הבנה, א נייע כאפ, א נייע הרגשה. אבער מיט קינדער איז נישט קיין אויפטו, מיט קינדער דארפסטו גיין מיט די קינד.
Speaker 2:
וואס שטייט וועגן חכמים גדולים? ער ברענגט א מקור, וואס זאגט די מקורות שבו? וואס איז די מקור פון די חכמים גדולים? איך ווייס פון די סיפור, די הגדה.
Speaker 1:
אקעי, דאס הייסט מיט די הגדה.
Speaker 2:
וואס איז בעצם די מקור פון דעם? אין די חומש, אין די… וואס זאגט ער? אפילו… אפילו חכמים גדולים, במכילתא.
Speaker 1:
אפילו חכמים גדולים, במכילתא. ער מיינט צו זאגן די שטיקל פון די… נישט אזוי פשוט.
דער מקור פון “אפילו חכמים גדולים”
שפעטער גייען מיר זען אז מ’פלעגט זיך אליין מאריך זיין אפילו מ’האט נישט געהאט נאך. דא פרובירט דער רמב”ם צו זאגן די גדרים פון די מצוה. דער רמב”ם גייט אביסל בעקווארדס, רייט? סתם אזוי איז די סדר ווי ס’שטייט אין די משנה און אין די הגדה, מ’פרעגט די שאלות, און לפי… כנגד ארבעה בנים, יעדער איינער פרעגט זיינע שאלות, און אויב ער פרעגט נישט, איז מען אליין מסביר און מ’ענטפערט די תירוץ. לפי דעתו של בן הוא מלמדו שטייט נאך מה נשתנה אין די משנה. דאס הייסט, מ’פארענטפערט די קינדער, יעדער איינער זאל פארשטיין, זייער גוט.
אבער דער רמב”ם נעמט עס ארויס פון די סדר, ער וויל דאך קודם… יא, דער רמב”ם האט דאך די אליבא דמאן, נאכדעם זאגט ער די סדר אין פרק ח’. סאו, איך וויל מיר דארפן פארשטיין וואס האט דער רמב”ם פארשטאנען? איז דער עיקר א דין. קודם, ס’איז דא א דין צו זאגן, ס’איז דא א דין צו פארציילן. צוויי הלכות. ס’איז דא א דין פון זאגן, ס’איז דא א דין פון פארציילן פאר די קינדער. ס’זעט אויס ס’איז צוויי parts אין די זעלבע מצוה, I don’t know exactly how it works. און דאס וואס דו פארציילסט פאר די קינדער, דאס מיינט לפי דעת השואל בן. ס’שטימט? מאכט סענס? איך מיין אז ס’מאכט סענס.
Speaker 2:
מער ווייניגער. ניין, ס’שטימט נישט מער ווייניגער? אדער ס’שטימט יא?
Speaker 1:
הוי, כי ישאלך בנך מחר. לאמיר זען וואס ס’שטייט דא. אין אבני נזר. אה, זעסט? ר’ לייזער זאגט, אה, אינטערעסאנט. ניין, איך בלייב שוין ביי מיין ראיה. וואו איז די ראיה? ס’שטייט אזוי אין די מכילתא דרבי נחמיה בן אנטונינוס, “מועצת חברים של חכמים”, אדער “של תלמידי חכמים”. וואס איז חכמים? תלמידי חכמים. “שעוסקין בהלכות הפסח עד חצות”. פארוואס? ווייל ס’שטייט “מה העדות והחוקים”. וואו שטייט דאס? הלכות פסח? יא. ממילא, מ’דארף דאך נעמען, אפשר זעסטו וואס די חכמים טוען. מ’דארף דאך נעמען “מה העדות והחוקים והמשפטים אשר צוה ה’ אלקינו אתכם”. כאילו, דאס איז דאך די שאלה פון דער בן חכם וואס אונז זעען, ניין? דאס זעט בכלל נישט אויס שייך צו סיפור יציאת מצרים, ס’איז אן עקסטערע זאך פון הלכות פסח.
דיסקוסיע: הסברה אדער הלכות?
Speaker 2:
ס’איז אן ענין פון הסברה. ס’שטימט מיט די ערשטע. אגעין, דאס איז וואס איך האב דיר לעצטנס געזאגט, אז ס’איז דא צוויי וועגן צו פארשטיין די גאנצע זאך. אדער קענסטו לערנען מיט א הסברה, דארפסטו רעדן וועגן די זאך. אדער קענסטו אפשר יוצא זיין אויך מיט’ן זאגן הלכות. איך רעד וועגן די שבח של הקב”ה, נו, ביי אונז איז די שבח של הקב”ה איז וויסן די הלכות.
Speaker 1:
ניין, ס’איז שפינקט. אדער קענסטו זאגן אז מ’דארף מודיע זיין, אבער מודיע זיין מאכט נישט עכט סענס פאר א חכם, ער ווייסט דאך שוין. קענסט אלעמאל זאגן, וועסטו אריינברענגען, מ’קען אלעמאל פארענטפערן די קושיא, אבער דער רמב”ם זאגט נישט אזוי, ווייל ער האט געזאגט “מתחיל בגנות ומסיים בשבח, ודורש מעבדי עבדים היינו”. אפילו אין אונזער הגדה, יא, אבער ביי א חכם מה הוא אומר, שטייט “חכם מה הוא אומר… אף אתה אמור לו”. זייער גוט. זעט אויס אז דאס איז דער מקור אז אפילו חכמים.
Speaker 2:
און אין אונז שטייט נישט אז ס’איז דא א מצוה צו ליינען און צו ספער’ן, ס’שטייט נישט מצוה ליינען צו ספער’ן בהלכות פסח. דאס איז א גוטע שאלה. מיינט מען אויך אז “והלכת לבנך” מיינט צו זאגן אז דו זאלסט נישט נאר רעדן גלילות’דיג, נאר דו זאלסט רעדן וועגן די מצה, וועגן די מרור, ווייל יעדע איינס פון זיי פארציילט נאך עפעס א חלק פון די סיפור, און דו קומסט צוריק צו די סיפור. יא, די מרור פארציילט ווי ביטער ס’איז געווען, די מצה פארציילט וויאזוי די אידן האבן זיך געאיילט. ערשטנס, דו דארפסט נאך אריינלייגן די טעם, דו דארפסט אריינגיין אין די טעם פון יעדע זאך, די פרטים.
Speaker 1:
דאס איז א חכם, וואס איז א חכם? ער וויל וויסן די חוקים און משפטים. יא, איך פארשטיי, דאס איז פשוט פשט, אבער דו קענסט זאגן אזוי, א בן טעם.
די סטרוקטור פון די סיפור
און אזוי גייט מען קאווערן מער און מער, און אויך גייט מען בלייבן אין די ריכטיגע ערבות’דיגע הויז, ווייל דו גייסט נישט סתם זאגן פאנטאזיע, ווייל דו גייסט דיך האלטן אין די סטרוקטור. ס’מאכט זיין מרור, ס’מאכט זיין מצה, ס’מאכט זיין… איינמאל טוסטו די ארבעה כוסות, ער האט נישט געשטעלט קיין טעם כלל, און ס’וואלט אים נישט געווען שיין ווען דו ווייסט ווען…
Speaker 2:
ניין, איך מיין, די ארבעה כוסות איז מרמז אויף נאך עפעס, א נס אדער וואס.
Speaker 1:
ניין, ס’מיינט לכאורה אז די הלכות. יא, הלכות כהלכתן, דו גייסט קאווערן די פרטי דינים.
איי דאנט נאו, איי דאנט נאו האו עגזעקטלי איט ווארקס. “והגדת לבנך ביום ההוא לאמר בעבור זה”. איך ווייס נישט, דאס איז וואס ס’שטייט דא.
פארוואס איז דער רמב”ם נישט מאריך וועגן חכמים?
אקעי, דער רמב”ם איז נישט מאריך אין די וויאזוי די חכמים גייען טון. דו וועסט זאגן אז די חכמים דארפן נישט די אינסטרוקציעס, זיי קענען אליינס פארשטיין. ניין, ס’שטייט נישט אין ערגעץ, ס’שטייט נישט אין די משנה. ס’שטייט די מעשה פון רבי אליעזר, זיי האבן געזעסן און דערציילט די הלכות, וואס האבן זיי געטון? איך ווייס נישט, זיי האבן דערציילט די הלכות יציאת מצרים כל הלילה, אדער האבן זיי געזאגט די הלכות פסח כל הלילה. ס’איז דא צוויי גירסאות אין די סעקטאר.
דיסקוסיע: וואס מיינט “מאריך בדברים”?
Speaker 2:
אקעי, און וואס קומט עס אריין? איך וויל אנקומען צו מיין זאך, אז מאריך זיין איז כדי אנצוקומען צו עפעס נייעס, ס’איז נישט צום זאגן נאכאמאל. אבער ביי די קינדער, ניין, איך טראכט אז דו קענסט טראכטן וואס דו ווילסט.
Speaker 1:
און וואס? איך ווייס שוין וואס מיינט מאריך זיין טאקע? וואס איז שווער צו זאגן מאריך זיין איז סתם מאריך זיין? איך נעם טראכטן, מאריך זיין מיינט אז דו זאלסט אנקומען צו א נייע הבנה.
Speaker 2:
איך הער זייער גוט, ווייל כאילו ס’איז דא א מצוה צו דערמאנען. איך ווייס נישט וואס די פראבלעם איז. איך וויל פארשטיין וואס דו זאגסט, איך וויל פארשטיין וואס דו זאגסט. איך מיין, וואס איז די מצוה? וויפיל? איך ווייס נישט, א מינוט? צען מינוט? נאך בעסער. צוויי שעה? נאך בעסער. איך פארשטיי נישט וואס די פראבלעם איז. וואס איז שייך מאריך זיין? איך האלט אז ס’פעלט נישט.
Speaker 1:
ניין, איך האלט אז ס’איז דא א ענין פון סיפור יציאת מצרים, צו האבן א נייע הבנה אין וואס ס’איז געשען.
Speaker 2:
יא, אבער איך זע נישט וואס איז שלעכט מיט די פשוט’ע פשט, יו אנדערסטענד? כאילו, יא, א מאריך זיין, ווייל סיפור, ס’איז דאך דא א…
Speaker 1:
ס’שטימט אביסל וואס ער זאגט, ווייל ער זאגט אז אפילו נאר אביסל צו פארציילן אידיש פאר די קינדער, די רבים מאכן דא די מצוה פון… א תלמיד חכם דארף מאריך זיין ביז ער קומט אן צו א נייע הבנה. ס’איז נישט קיין שלעכטע… מ’זעט, איך מיין, ס’איז אביסל אמת. יא, ווייל פאר א בן תם, אפילו אויב דו פארציילסט אים די בעיסיק, האט ער געהערט עפעס ניי, ער האט דאך געהערט עפעס ניי. ביי א בן חכם דארפסטו עפעס זאגן מער אז ס’זאל האבן…
Speaker 2:
יא, אבער פארוואס דארפסטו נעמען די הגדרה אויף ניי? לייק יו סעיד, דארפסט עפעס א סיבה פארוואס צו טראכטן. איך בין מסכים מיט דיר, איך האב אויך ליב נייע זאכן.
“הגדולה שבמעשה” – די לשון פון מאריך זיין
Speaker 1:
ווייל מאריך בדברים שעירעו, הגדולה שבמעשה אבותינו, די לשון איז אביסל גרעסער מאכן, כאילו. מ’מיינט נישט סתם גרעסער מאכן, מ’מיינט דאך תוספת זיין עפעס, א הגדולה. הגדולה מיינט גרעסער מאכן.
Speaker 2:
ניין, ס’מיינט פארציילן אז דו וועסט הנאה האבן דערפון.
Speaker 1:
ס’מיינט נישט קיין נייע געדאנקען, ס’מיינט דאך הגדולה מיינט צו… ס’איז דיין ווארטס וועגן די שייכות פון מאכן נייע געדאנקען, איך ווייס נישט. אבער די פוינט פון די תורה איז דאך, אז ווען מיליאנען מענטשן האבן א מכה, געשעט דאך טאקע אין די מיליאנען מיני מכות.
Speaker 2:
איך הער זייער גוט וואס דו זאגסט, איך בין נישט מחולק, אבער איך מיין ס’איז נישט די פוינט. די ווארט איז צו נאך בעסער פארשטיין וואס האט זיך אפגעשפילט. יעדע יאר פסח זאלסטו… זאלסטו די מעשה ווערן…
Speaker 1:
אבער דו גייסט אריין אין טעמי המצוות כאילו, דו ווילסט טאקע פארשטיין וואס מ’האט פון דעם. אבער אויב מ’לערנט די תורה בתורת ל”ב הלכה, דין אז מ’דארף רעדן וועגן דעם צו ס’איז מיט זיך איינס.
סיכום: צוויי אנדערע הלכות
Speaker 2:
ניין, אבער אדער וועג זאג איך, ס’שטימט אביסל. פארוואס? ווייל ער האט א בן טיפש איז ער פטור פון מאריך זיין? ווייל פאר דעם בן האט ער…
Speaker 1:
ער איז נישט פטור, ס’איז אנדערע הלכות, דאס איז וואס איך פרוביר דיר צו זאגן. דאס איז צוויי אנדערע הלכות. ער איז נישט פטור. ניין, דאס איז וואס איך זאג דיר, די צורה פון דעם בן, און דער וואס זאגט אז א בן טיפש איז אויך מחויב מאריך בדברים, ער טענה’ט אויף…
הלכה ז – המשך: חילוקים צווישן קטן וטיפש און גדול וחכם
דער רמב”ם’ס לשון: “כמו שעבד זה” און “נסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו”
Speaker 1:
אויב מען לערנט די הלכות, איז דא א דין אז ביי דיר וועט מען רעדן וועגן יציאת מצרים.
אבער די וועג וואס איך זאג שטימט אביסל. פארוואס זאל א בן טיפש זיין פטור פון מאריך זיין? ער איז נישט פטור, דאס איז אן אנדערע הלכה. דאס איז וואס איך טריי צו טעלן יו. דאס איז אן אנדערע הלכה, אוודאי. ער איז נישט פטור. ניין, דאס איז וואס איך זאג. דער ציור פון דער בן, דער וואס האט א בן טיפש איז אויך מחוייב מאריך צו זיין מיט יציאת מצרים, און ער איז יוצא געווען. וואס הייסט ער איז יוצא געווען? ער איז יוצא מיט די מינימום וואטעווער דעט איז, איך ווייס נישט פונקטליך וואס די מינימום איז.
און דו קענסט פרעגן ווייטער, און דער וואס האט א בן טיפש, וואס איז א גרויסער רבי וואס האט גרויסע השגות, וואס האלט ער א בן טיפש, און ער דארף אים מאריך זיין כפי טיפשותו, צו וואס דארף ער טון? איך ווייס נישט, ס’שטייט נישט דא געהעריג וואס ער דארף טון. כאילו, דו כאפסט אז מ’רעדט פון א באנטש מעשיות, און זיי האבן זיך צוזאמגעקומען און מ’טרייט צו מאכן איין הגדרה. אפשר איז נישט דא איין הגדרה. ס’איז דא א סעודה וואס מאכט א טאטע פאר די קינדער, און ס’איז דא א סעודה וואס מאכן די חכמים מיט זייערע תלמידים. און יעדער האט זיך זיין וועג וויאזוי דאס צו מאכן. אויב אלע טוען בדרך כלל די זעלבע מצוה, וואלטן זיי געמוזט אלעס טון די זעלבע וועג.
ס’וואלט אפשר יא געווען א שיינע, ווייל דאס וואלט מען מאחד געווען די אלע זאכן. די תלמידי חכמים רעדן אין הלכה, און זיי קומען צו צו די טעם, ווייל פסח… יא, אבער דאס איז א גוטע פשט, אבער דאס איז אזוי ווי מער אזוי ווי גוזמא אביסל אזוי ווי טעמי המצוות, אז דו האסט שוין א לעוועל פון פארשטיין פארוואס. ביי פסח רעדט מען יא אסאך פון טעמי המצוות, ווייל מצה איז בשום זה, און מרור בשום זה. מיר גייען שוין רעדן וועגן דעם, מיר גייען שוין רעדן וועגן דעם. דאס איז א אריכות. איך זע דארט אז איך האב שוין אן אנדערע געליינט רבנו מנוח, עפעס ער זאגט דאס, ווייל תלמידי חכמים רעדן אין הלכה, און זיי גייען אריין אין דעם.
אקעי, לאמיר… אקעי. ניין, איך וויל נאר ארויסקומען מיט דעם, כאילו ס’איז דא די עבד מלמד, און ס’איז דא די הזכרה. ס’איז צוויי אנדערע זאכן. און דאס וואס דו זאגסט קען אפילו זיין ריכטיג. ווען ס’שטייט חכמים גדולים מספרים, איז לאו דווקא נישט אזוי ווי איך האב געזאגט פריער. איך האב געזאגט אז ס’מיינט וועגן די ענין פון הזכרה, אז זיי האבן געזאגט. אפשר איז אפילו חכמים גדולים דארפן יא פארציילן. וואס פארציילט ער? דו זאגסט לערנען עפעס א חידוש, אדער עפעס איבערחזר’ן די הלכות. איך ווייס נישט. איך ווייס נישט די ווארט חידוש. אפשר לפי ערכו, לפי דרכו, לפי ווי יעדער איינער האט זיינע זאכן וואס ער קען טון. I don’t know.
ס’שטייט נישט ביי די רמב”ם אז חכמים זאלן הלכות זאגן. ס’שטייט אז אפילו חכמים גדולים זאלן מסביר זיין. אקעי. גוט.
יעצט לערנען זיי א פרט אין הלכות…
דיוק אין לשון הרמב”ם: “כמו שעבד זה” און “כמו שפדה זה”
Speaker 1:
ס’איז מיר אבער אביסל אינטערעסאנט די לשון פון די רמב”ם, “כמו שיפדה זה או כמו שעבד זה”. עפעס קלינגט דא בחינת “באוור זה”, ער וויל אז אלעס זאל גיין מיט די גמרא’ס עפעס. ער ברענגט ארויס, פונקט ווי מיט מצה ומרור איז די גמרא, זאלסטו נישט מוסר זאגן פאר דיינע קינדער, מאך אויף די גמרא. ער האט געטראפן פון דעם א מקור.
ער לייגט אראפ כאילו, איך מיין אז ער טראכט, ער וויל טראכטן וואס פארשטייט נישט די קינד. וואס איז די… ס’איז אביסל פאני, ווייל ער רעדט ממש פון קטן הטיפש, און גדול וחכם וואס זאגט ער? דו כאפסט? ניין. “כמו שעבד זה”, “כמו שפדה זה”, “כמו מצות אלו”. יא יא, אבער ס’איז דא נאך עפעס. איך האב פארשטאנען נאך עפעס דא. איך האב פארשטאנען נאך עפעס. אונז לערנען מיט זאכן. איך האב פארשטאנען אז די קינד, ער פארשטייט, די קטן הטיפש פארשטייט נישט וואס ער מיינט. וואס איז די חילוקי דיבור וואס ער זאגט ביי די חכם, “וגדול וחכם”? “מודיעו מה שאירע לנו במצרים ונסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו”. וואס זאגט ער דא מער? ער זאגט דאך נישט גארנישט מער. ס’איז זייער אינטערעסאנט.
Speaker 2:
ניין, ער זאגט טאקע נישט. ער זאגט “מודיעו”, ער זאל זיין מודיע באריכות, זאג אים אלע שיינע זאכן.
Speaker 1:
ס’שטייט נישט דא וועגן אריכות. ניין, נאר “מודיעו”, זיין מודיע די גאנצע זאך. ס’שטייט נישט דא א חילוק פון אריכות און קיצור, רייט? ס’שטייט. ער וויל ארויסברענגען עפעס א דיוק פון “לפי דעתו של בן אביו מלמדו”. ס’זעט מיר אויס אז ער וויל עפעס זאגן אז א קליין אינגל, דארפסטו ווייזן, “עבד זה”. ס’שטייט נישט נאר ווייזן. אפשר ער פארשטייט… וואס איז די… איך פרוביר צו מדייק זיין. ער זאגט נישט “מה שאירע לנו”, ער זאגט נישט אויך די ווארט “משה רבינו”, “נסים שנעשו לנו”. ער פארשטייט נישט באמת וואס מיינט אז משה רבינו האט געמאכט נסים און די אלע זאכן. ער פארשטייט זייער פשוט, ס’איז דא קנעכט, דאס הייסט קנעכט, אונז זענען נישט קנעכט. אפילו הקדוש ברוך הוא פדאנו, אפשר טיפש.
חידוש: דער קטן וטיפש פארשטייט נאר די תוצאה, נישט די סיבה
Speaker 1:
ער איז מדגיש, איך האב געזאגט אזוי, זייער גוט, אבער איך האב געזאגט ער איז מדגיש אפשר אז דער עבד, דער קטן והטיפש, פארשטייט נישט בכלל די קאנצעפט פון דער אייבערשטער האט געמאכט ניסים. ס’שטייט נישט דארט ניסים, ס’שטייט נישט דארט ניסים.
Speaker 2:
אבער זיי זעען, זיי זעען די פאקט, די תוצאה זעען זיי.
Speaker 1:
ס’שטייט נישט די סיבה, ס’שטייט נישט ניסים. דו זעסט? “פדה את עמו”, “הוציאנו”.
איך מיין אז די גרויסע חילוק צווישן די טיפש און די חכם איז, די חכם קען אויך פארשטיין זאכן וואס ער זעט נישט. ער זעט נישט קיין משה רבינו, אבער זיין טאטע זאגט אים אז ס’איז געווען א משה רבינו. די טיפש ווייסט אז דא איז דא א בן חורין און דא איז דא א עבד. ער פארשטייט נישט אפילו ווער ס’איז געווארן פון עבד צו בן חורין, די אייבערשטער וואס די גאנצע זאך, די ניסים. ער פארשטייט נאר די תוצאה, נישט די סיבה. ער פארשטייט נאר, און דאס איז גענוג, און דאס איז די חידוש.
אגב, קען איינער זאגן, “בשבחו של מקום”, ער פארשטייט נישט וואס מיינט “הקדוש ברוך הוא הוציאנו”. זייער גוט, ס’איז געווען עבד, השתא, וויאזוי זאגט מען, “השתא עבדי”, וואטעווער. זיי זענען געווען קנעכט, און יעצט נישט. און דאס פארשטייט ער. אפילו דאס פארשטייט ער נישט נאר אזוי, ס’איז ממש, וואס מיינט א קנעכט.
ס’איז אויך א גאנץ גוטע זאך לויט די רמב”ם אפשר צו מאכן א קאר און אויך ארויפלייגן א ריזיגע קנעכט, און זאגן “בעבור זה”, ס’איז דא א קנעכט. “הא גברא דאתיב אריפתא דנהמא”, יא. דאס איז פאר די טיפשים אז ער דארף עס אזוי טון.
דיסקוסיע: וואס מיינט “נסים שנעשו לנו על ידי משה רבינו”?
Speaker 1:
אבער פארשטייסט, איך מיין אז ס’איז ריכטיג וואס איך טראכט, אז די קטנים פארשטייען נישט וואס איז די סיבה. מ’קען הערן אז דאס איז די זעלבע זאך ווי משה רבינו איז אויך א זאך פון ניסים. איך מיין אז דאס איז זייער גוט וואס דו זאגסט, ווייל קטן וטיפש זאגט מען אים נישט גארנישט וועגן משה רבינו, ווייל ער גייט נישט פארשטיין. ער זעט די חילוק צווישן א עבד און א בן חורין. אפילו די ניסים פארשטייט ער נישט, רייט? “פדה את עמו”. וואס מיינט הקדוש ברוך הוא? ער ווייסט נישט.
ס’קען זיין, אפשר איז דאס די פשט, ס’קען זיין אז די קטנים מיינען אז די רשעים האבן געטון, און די גדולים ווייסן אז משה רבינו האט געטון. דאס איז שוין א פשט.
Speaker 2:
ניין, איז דא א חילוק. “הקדוש ברוך הוא פדה את עמו”, נאר נישט דורך משה רבינו? וואס?
Speaker 1:
אפשר איז דא אזא סארט דברים. איך ווייס נישט. איך ווייס אז ס’איז דא א קשיא, ס’שטייט נישט “לא על ידי מלאך”. אבער דער רמב”ם האלט איך אז ער ווייסט אז ער רעדט דא פון נסים של נסו למשה רבינו. די פדיעה אליין איז געווען למעלה מהדרך הטבע, אזוי ווי ס’שטייט דארטן “פדה ה’ יתברך אותנו”. אפשר דאס, די נסים, וואס דאס הייסט פאר די קינד זאגט מען נאר עפעס איז געשען איינמאל, דו דארפסט נישט זאגן אז ס’האט זיך געשלעפט פאר א גאנצע לאנגע תקופה פון צען מכות. און פאר די גרעסערע קינד דארפסטו זאגן אז ס’איז נישט געווען איין נס פון ארויסגיין, נאר ס’איז געווען א נס וואס האט זיך מתמשך געווען.
אזוי ווי דער רמב”ן זאגט אז א נס מתמשך איז א גרעסערע נס. נישט אז דו זאלסט זאגן אז משה רבינו, דו מיינסט צו זאגן פארציילן די גאנצע מעשה, אלע נסים, אלע מכות?
Speaker 2:
ניין, דו ווייסט וואס איך מיין צו זאגן? ווייל דער רמב”ם האלט דאך עובדים אז דער אייבערשטער האט נישט געטון… איך מיין אז דער אייבערשטער האט אלעס געטון מיט נסים. משה רבינו, אלע התגלות’ן וואס מ’האט געזען, מ’האט געמאכט נסים, מ’ווייסט נישט פונקטליך וואס.
Speaker 1:
ניין, ער רעדט נישט פון די עצם… איך מיין אז פאר די גדול זאגסטו אויך “ופדה ה’ יתברך אותנו”, און ער לייגט צו די נסים שנעשו לנו. אקעי, אקעי, אקעי. זיכער האט ער דא געמיינט צו פארציילן נאר נסים שנעשו לנו פון דם ביז בכורות.
Speaker 2:
דו האסט מיר איינגערעדט אז נסים מיינט דם ביז בכורות. נסים מיינט צו זאגן די נסים מיט משה רבינו.
Speaker 1:
ניין, ניין, נסים מיינט יציאת מצרים. אבער ס’ווערט אנגערופן “נסים ונפלאות שנעשו לאבותינו במצרים”.
Speaker 2:
נו, ער מיינט די אלע נסים לכאורה, נסים ונפלאות, אלע פון די מטה ביז משה רבינו.
Speaker 1:
קען זיין, אבער די עיקר נס מיינט די נס היציאה, דאס איז אוודאי. קען זיין אז דאס איז פארקערט. קען זיין, אבער איך זע נישט אז דאס איז די עיקר חידוש. איך מיין אז די עיקר חידוש איז די… קיצור, “מה שאירע לנו במצרים”.
מצה ומרור – די בעיסיק מעשה
Speaker 2:
אה, דאס הייסט אז ווייל בעצם די מצה און מרור זאגן טאקע נאר די צוויי בעיסיק זאכן. מצה און מרור איז זייער שטארק. מיר זענען געווען מרור און מיר האבן באקומען מצה פון ארויסגיין. דאס איז סימפל די מעשה. ס’שטייט נישט וועגן עבד.
Speaker 1:
יא, ס’שטייט נישט דארטן די… “עבד זרע שפחה זו”. ס’שטייט נישט די ענין פון די עבד זרע שפחה זו. איך ווייס נישט. אקעי.
ס’קען זיין אז ער איז מבאר זה, “כי לי בני ישראל עבדים”. ער איז מבאר זה וואס, אז מ’איז געווען א זרע קדוש.
פארבינדונג צום רמב”ם’ס שיטה אין הלכות עבודה זרה
Speaker 2:
די זאך וואס דו האסט געוואלט אריינלערנען איז אז דער רמב”ם איז מסביר וועגן ער רעדט וויאזוי ס’האט זיך אנגעהויבן עבודה זרה, זאגט ער דאס, אז דער המון עם זעט נישט די זאך וואס מ’דינט, זיי זעען נאר די מיט וואס מ’דינט. סאו ווען למשל אז מ’האט געמאכט געטשקעס און פסלים אזעלכע, אוודאי האט מען געמיינט אז דאס איז א רמז אויף עפעס, אבער די פשוט’ע מענטשן זעען נישט די רמז, זיי זעען נאר די זאך. דאס האט געמאכט די פראבלעם פון דעם.
Speaker 1:
ניין, ער זאגט די זעלבע זאך, דער קינד ווייסט נישט די פארוואס, ער פארשטייט די וואס. די מצה, די מרור, די עבד, די אפילו… אבער נישט מער פון דעם. אפשר פון דא קומט די… איך ווייס נישט ווי דער רמב”ם האט גענומען, באט די “כמו עבד צעקן” מיינט… יענער האט עס באקאנט געמאכט. אפשר פון די הגדה שטייט… וואס זאגט די הגדה?
Speaker 2:
ניין, די “כלנו”… אפילו… נו, וואס זאגט מען אין די הגדה? “ואילו לא הוציא”… אפשר דאס?
Speaker 1:
אפשר דאס ברענגט ארויס די נקודה, איך ווייס נישט.
Speaker 2:
אבער מ’זאגט כל יזכור אז יענער איז נאך יעצט אן עבד, יענער איז שוין צוויי טויזנט יאר…
Speaker 1:
ניין, מ’רעדט פון יענעם, אבער אויך קען זיין אזוי.
Speaker 2:
אה, דאס מיינסטו. דאס זאגט מען אין די “אילו לא הוציא”.
Speaker 1:
קען זיין, איך ווייס נישט.
עבדים אין דער רמב”ם’ס צייט
Speaker 2:
די פלאץ וואו דער רמב”ם האט געלעבט איז געווען עבדים געווען א מציאות, זיכער איז נישט אזוי. איז נישט געווען עבדים היינט? וואס? ביי אים נישט? ארבעטער, חברה… ער איז געווען אין מצרים אדער אין שפאניע, ער האט געהאט עבדים אין זיין צייט?
ר’ ראבינאוויטש’ס צוציטירונג פון סוכה נ”ז
Speaker 1:
ר’ ראבינאוויטש צייכנט צו די גמרא דארט אין סוכה נ”ז שטייט, אז ביינאכט האט מען געזאגט “פזרו עבדי”. וואס האט ער געזאגט? אן עבד וואס זיין אדון נעמט ארויס דאס חירות… וואס דארף מען אים זאגן? האט ער געזאגט, איך ווייס נישט וואס די לשון איז.
איך טרעף נישט די גמרא, ער ברענגט נישט גענוי די גמרא, ער זאגט נאר אז ס’דארף דאך צו זיין. ס’איז דא דארט א גמרא וואס רעדט וועגן
דער מקור פון “כמו עבד זה” און דער ענין פון שינויים בליל הסדר
דער מקור אין גמרא פסחים קט”ז – רב נחמן און זיין עבד דורו
וואס האט ער געזאגט? א עבד וואס זיין אדון נעמט ארויס לחירות, וואס דארף ער אים זאגן? האט ער געזאגט, “דאשתעבדת מיניה לבתר”.
איך טרעף נישט די גמרא. איך ברענג נישט געהעריג די גמרא אין פסחים קי”ז. וואס איז דא דארט א גמרא וואס רעדט וועגן אלע מיני וועגן וויאזוי מ’קען… וואס איז נישט דא? ווארט. פסחים קט”ז עמוד א’. יא. דא איז דא א גמרא וואס רעדט וועגן מה נשתנה, וועגן… איך זע עס נישט, אבער…
אה, ביי די וועי, דארט שטייט, די גמרא ברענגט א ברייתא, תנו רבנן… אה, יא, איך ווייס שוין וואס דו זאגסט. קודם כל, די גמרא ברענגט א ברייתא, תנו רבנן, חכם בנו שואלו. וואס? חכם בנו שואלו? ס’מאכט נישט קיין סענס. חכם בנו שואלו. ואם אינו חכם… וואס איז די טייטש פון דעם? ואם אינו חכם, אשתו שואלתו. ניין, חכם, אויב דער קינד איז א חכם צו פרעגן, ער פרעגט. אויב נישט, דער קינד פרעגט. ער איז חכם גענוג צו פרעגן. יא, ער איז נישט קיין אינו יודע לשאול. א מענטש וואס איז נישט חכם איז א מענטש וואס קען נישט רעדן. ער איז שוין א חכם. יא, יא, וואטעווער. ואם אינו חכם, אשתו שואלתו. ואם לאו, הוא שואל לעצמו. ואפילו שני תלמידי חכמים שיודעים בהלכות הפסח, שואלין זה לזה.
אינטערעסאנט. ס’זעט אויס אז די תלמידי חכמים זאלן זיך פרעגן קשיות. ער ברענגט עס יא שפעטער ביי מה נשתנה. ביי די מה נשתנה פרעגט ער, שרייבט ער. אבער נישט ביי די עיקר הלכה.
דער מעשה פון רב נחמן מיט זיין עבד
נאכדעם שטייט אין די גמרא, אינטערעסאנט, אז אמר רב נחמן לדרו עבדיה. רב נחמן האט געזאגט פאר זיין קנעכט דורו. דורו? דורא? איך ווייס נישט וויאזוי מ’זאגט זיין נאמען. ער האט געהאט א קנעכט, און ר’ אברהם’לע האט זיך געמוטשעט. גאט א קנעכט, ס’האט אים אזוי געטשעפעט אז ער איז זיין א פארקנעכט. ס’קען נישט זיין, אפשר… ער זאגט אז ס’מוז זיין, ער האט אים משחרר געווען קודם. ס’מאכט נישט קיין סענס. ס’גוט אים, אז אידן זענען געוואלדיג.
וואס האט ער געזאגט פאר דורי? עניוועיס, איך וויל דיר נאר זאגן, “עבדה דאפקי ליה מריה לחירות, יהבו ליה כספא ודהבא, מאי בעי למימר?” ער פרעגט א שאלה. “אמרו ליה, בעינן לדידך לשבוחי. אמרו ליה, פטרתן מלומר מה נשתנה.” וואס איז דאך ממש ההוא דמיניה. ס’איז אזוי קיוט. זעסט דא אז ר’ נחמן האט געהאלטן אז מה נשתנה איז דאך נאר א וועג וויאזוי… איך געדענק נישט פונקטליך, ער האט געזאגט אז ס’איז דא אנדערע וועגן וויאזוי צו… יעצט מיט שבטיא האט ער געסקיפט מה נשתנה.
דער פשט אין רמב”ם – “כמו עבד זה” און די נושא פון שאלה ותשובה
פון דא איז לכאורה א פשט אין רמב”ם. ער וויל צושטעלן די דעות פון רמב”ם פון “כמו עבד זה”. דא האט ער געמאכט די פעיק… מען מוז האבן עפעס א גשמיות’דיגע זאך וואס צו ווייזן אז… נישט אז מען מוז האבן, נאר מען מוז אפשר מער אזוי א וועג מעורר צו זיין די שאלה. דא די נושא פון שאלה ותשובה. איך זאג די שאלה אויך, די גאנצע זאך איז כדי שישאל הבן. רייט? איך זאג, דאס קען זיין מער אזוי… עפעס איז מער עבד דמיון, שייכות עבד דמיון. אה, א קנעכט, וואס… דארף ערגעץ, איי דאונט נאו, דארף עפעס ערגעץ סאמהאו אריינגיין אין די נושא. איי דאונט נאו, ס’איז אינטערעסאנט.
איך ווייס נישט פונקטליך. איך טראכט אז ס’איז אינטערעסאנט.
פון דא זעט מען אויך אז מ’קען יוצא זיין מה נשתנה מיט די אלע אנדערע וועגן. “פטרתן”. ר’ נחמן האט טאקע געזאגט אז ער איז פטור. ער האט געמאכט כורך צו זיין סדר. ס’שטייט נישט אז ער דארף זאגן גאנץ מה נשתנה, ער זאגט נאר דריי שורות. נאר ער האט עס אפגעטון.
עניוועיס, סאו, לאמיר גיין איינארדענען אז איך קען פארשטיין. ס’איז מונח געווען, ס’איז געווען מער ווי סתם רעדן.
דער דיוק אין “זה” – מצה ומרור אדער סתם א שינוי
קוקט אויס אז ר’ אברהם’לע האט נישט געוואלט… אינטערעסאנט. ער זאגט דא, ס’איז א שוואכע דיוק, אבער ס’קען זיין, איך ווייס נישט.
ס’קען זיין וואס ער מיינט צו זאגן אז די “זה” ו”אשר זה”, יא, פשוט מיינט עס מצה ומרור. אבער די רמב”ם אפשר מיינט צו זאגן אז מ’קען מאכן מיט עני “זה”. די עיקר איז אז ס’זאל זיין ממש, ס’זאל זיין אין עבר ושב. די פריערדיגע “זה” האט דער רמב”ם גענוצט נאר צו לערנען די זמן. ער האט נישט געזאגט אז מ’דארף האבן א מצה ומרור, ער האט נאר געזאגט אז די זמן לערנט מען פון דעם “זה” דצאי.
דאס איז נישט בכלל מעכב. ביי די וועי, דאס איז דאך קלאר, דעם דארף מען נישט אנקומען צו דעם. דו קענסט זען די נעקסטע הלכה וואס ער גייט לערנען, זאלן מיר עס לערנען. פון דעם אז מ’קען מאכן א שינוי, די שינוי דארף נישט זיין דווקא פון די מצות, ס’קען זיין עני רענדאם שינוי. ס’איז זייער פאני. לאמיר לערנען.
הלכה ד – צריך לעשות שינוי בלילה הזה
“צריך לעשות שינוי בלילה הזה כדי שיראו הבנים וישאלו ויאמרו מה נשתנה הלילה הזה מכל הלילות, עד שישיב להם ויאמר להם כך וכך אירע וכך וכך היה.”
אויך אינטערעסאנט די לשון, “כך וכך אירע וכך וכך היה”. “וכיצד משנה?” לאמיר ענדיגן. כיצד משנה?
דער חילוק צווישן “אירע” און “היה”
“אירע” און “היה” מיינט די זעלבע זאך לכאורה. איך ווייס נישט פונקטליך די חילוק. “אירע” איז לכאורה א טשעינדזש, עפעס האט פאסירט. “היה” איז וויאזוי ס’איז. “אירע” איז אן אנעקדאט, א געשעעניש. “היה”, יא? אזוי זאגט מען אויף עבירות, איך ווייס נישט צו ס’איז אמת’דיג אזוי. איך ווייס נישט. אבער “אירע” און “היה”. לכאורה “אירע” איז עפעס וואס… איך ווייס נישט. ס’קען מיינען א נקודה’דיגע זאך, איך ווייס נישט. איך דארף זאגן אז איך ווייס נישט.
וואס איז די שינוי? – קליות, אגוזים, און עוקרין את השולחן
וכיצד משנה? וואס איז די שינוי? מ’דארף פרעגן איינער וואס ווייסט בעסער. וואס? כיצד משנה? יא, אבער די גמרא איז קלוי, כיצד? וואס טוט מען למשל? מחלק להם קליות ואגוזים, ו… אז ס’גיבט א גאנצע טעם קליפות אגוזים. דא לערנט מען זיך אז מ’גיבט נישט סתם אזוי קליפות אגוזים פאר די קינדער. נאר ספעציעל לכבוד פסח. איך ווייס, סתם א יום טוב, אבער ס’איז דא אנדערע וועלטן. אפשר מיינט עס אין די ראנג צייט, ס’איז פאר קידוש, וואטעווער, מ’קען טרעפן אין די… באופן שינוי, עוקרין השולחן מלפניהם קודם שיאכלו, וואס נארמאל ריידט ער פון דעם.
דער ראב”ד’ס פירוש אויף “חוץ ממצה”
אבער חוץ ממצה זעען מיר אזא… הערסט? און אויף דעם קריגט זיך די ראב”ד און זאגט אז חוץ ממצה מיינט עפעס אנדערש, ס’מיינט א הלכה אז מ’עסט שנעל כדי די קינדער זאלן נישט איינשלאפן. זייער וויכטיג, ווייל אונז זענען נישט מקיים די הלכה. אונז האבן געלערנט לעצטע וואך אז לכאורה דארף מען אזוי טון, ווייל אונז האבן געלערנט אז… מיט גמלי אפיקומן און די זאכן. יא, ווייל די ראב”ד’ס פשט איז אויך די אמת, ווייל אונז האבן דאך געלערנט אז קטן שיודע לאכול איז דאך מצוות חינוך מצה. ס’איז דא מיין דריי-יעריג אינגל, ער גייט איינשלאפן פאר די מצה, מ’דארף אים געבן פאר ער שלאפט איין א שטיקל מצה, דעמאלטס איז ער מקיים חוץ ממצה. דו געדענקסט? אז קליינע אינגלעך…
חוץ ממצה מיינט עפעס אנדערש, מ’כאפט ארויס די מצה פון אים פארן זמן, ער זאל זיין הונגעריג, ער זאל זיך אויפהאלטן ביז מ’גייט אנקומען צו די מצוה פון עסן מצה. ער קען מאכן יעצט א ברכה, ער דארף נישט מאכן קיין ברכה, ער איז א בעיבי, ער דארף עסן מצה. סאו איי, ער זאגט “מה נשתנה”, גיי איך אים געבן א שטיקל מצה. ער זאל נישט איינשלאפן דארט ערגעץ אינמיטן די צוויי מצה. ס’איז נישט קיין… ניין? דארף מען זאגן ביי די שבת הגדול דרשה אז דער עולם האט קליינע קינדער, זאלן זיי וויסן אז ס’איז א מצוה פאר קליינע קינדער צו עסן מצה, אפשר אויך מרור, זרוע, וואטעווער, זאל מען געבן אויב מ’זעט אז ער שלאפט איין, געבן א שטיקל מצה. זיכער אזוי דארף מען טון, ניין? זאל מען נישט האבן ממש א ראיה פון חוץ ממצה, דאס מיינט עס, ניין? אפשר מיינט עס אז די גאנצע עולם זאל עסן שנעל, איך ווייס נישט, ווען מ’וועט מאכן די הגדה.
דער חידוש – מ’קען מקיים זיין “כדי שישאלו” מיט סתם פאני זאכן
אקעי. ס’איז זייער אינטערעסאנט, ווייל איך כאפ… איך טראכט יעצט, איך האב געכאפט א נייע זאך וואס איך האב קיינמאל נישט געכאפט. אז לכאורה, מה נשתנה איז געבויט אויף די פסוק. די פסוק זאגט “כי ישאלך בנך”, וואס גייט דא פאר? מה זאת? אנדערע ווערטער האט די מדרש פארשטאנען. מה נשתנה הלילה הזה, וואס איז היינט? ס’איז די זעלבע זאך, ער פארשטייט נישט וואס איז די מצוה. וועסט אים זאגן וואס מ’טוט אין די מצוה, ווייל… וואטעווער וואס די סיבה איז. דא כאפ איך מיט אמאל אז ס’איז נישט גענוג. מצה? איך ווייס נישט. הלכה. מען דארף טון עפעס פאני זאכן. איי, די פאני זאכן איז נישט קיין מצוה בכלל. וואס דו כאפסט איז זייער פאני. וויאזוי איז זיי איינגעפאלן אז מען קען יוצא זיין דעם פסוק פון “כדי שישאלו מה נשתנה” אויף סתם א פאני זאך? דו גייסט היינט גיין מיט א פאני הוט? דו גייסט היינט גיין מיט א פאני הוט? ווייל די תורה האט געזאגט צו פרעגן? בקיצור, עניוועיס, ווייל כדי מקיים צו זיין די ענין פון מה נשתנה, דא לערנט מען זיך אז מען קען מקיים זיין די תורה אין אנדערע וועגן.
דיסקוסיע: קליות און עוקרין את השולחן – פירושים
ניין, קליות און קלויזעס איז נישט קיין עוקרין את השולחן. דאס איז אן אנדערע זאך. קען מען זאגן פשטים. עס איז דא פשטים, עס איז דא לאנגע פשטים אויף די אלע זאכן. אבער פשטות איז זיכער ווי דער רמב”ם לערנט אז עס איז סתם שינוי כדי שישאלו, וכיוצא בדברים אלו. ער זאגט קלאר, מען קען עס טרעפן נאך וועגן וויאזוי עס צו טון. איך מוז נישט טון פונקטליך וואס דער… אה, ער זאגט, דער רבנו יונה זאגט קודם, ער רעדט וועגן די קליות, אז קליות טאר מען נאך נישט עסן, ווייל קליות מאכט מען געווענליך פון פרישע ווייץ גלייך, אזוי ווי דאס איז חדש ביז מארגן. זאגט ער, אז מען לייגט דאס מיט, דאס האלט אים פון לעצטע יאר. דאס איז פאר די קינדער. נאכדעם זאגט ער אז וואס איז דער שינוי? ווייל געווענליך געבט מען עס נאכן סעודה, נישט פארדעם. דאס איז די… ס’איז א ראנג סדר. אבער דער רמב”ם זאגט נישט דאס.
דאס איז נאך עוקרין את השולחן. ער זאגט, “מביאין קודם אכילה לפניו, כדי שיאמרו הילדים למה אנו אוכלים את אלו קודם הסעודה?” בסדר. און וואו נעמט ער דאס? ווער ברענגט דאס? ער זאגט אליין. ער איז נישט… ער איז נישט טועה. ער איז נישט טועה מיט די חברותא. נו, נו.
דער סדר’ס פירוש – עוקרין כדי שישאלו
און דו ווייסט מפרשים, יא, חוץ פון מצה… אה, דער סדר זאגט טאקע פארקערט. נישט אז דער סדר, חוץ פון מצה מיט און עוקרין כדי שישאלו. איך קוק אין רבנו יונה דא. אה, כולי עלמא, אז דו שפארסט דיר, גייסטו מקיים זיין די מצוה פון סיפור יציאת מצרים. דו גייסט אנהייבן די מצוה. ווייל אזוי איז מען מודיע פאר די קינדער אז דאס זאל זיין די סיפור הלילה אויף מצה, יא? וואס דער קינד האלט די מצה אין די הענט, מען לאזט אים נישט שוין עסן פאר מען פארציילט אים, און מען איז מקיים געווען “ואלו ואלו שואלין ודורשין עליהם”. אזוי לערנט דער סדר. אזוי אויך פארשטיי איך. איך קוק אריין לערנען, איך ווייס נישט צו איך האב נאך א צווייטע שטיקל. איך בין נישט זיכער.
איך ווייס וואס דער רבי יהודה זאגט, “חוטפין מצה בלילי פסחים”, אפילו אויך עלע וואס דארפן צוכאפן די מצה ער זאל נישט איינשלאפן.
סיפור יציאת מצרים — שינויים כדי שישאלו, שואל לעצמו, ומהות השאלה
חטיפת מצה — שאלה עכטע אדער שפיל?
Speaker 1: די קינד האלט די מצה אין די האנט, מ’כאפט אים עס צו פאר ער פארציילט אים, איז די קינד מקיים געווען די “ולא שמענו אלא מפי אברהם אבינו”, אזוי פארשטיי איך. איך קוק אריין אין די צווייטע שטיקל, איך בין נישט זיכער.
איך ווייס וואס ר’ יהודה זאגט, “חוטפין מצה בלילה זה”, דו דארפסט צו כאפן די מצה אז ער זאל נישט איינשלאפן. איך ווייס נישט. אינטערעסאנט. יא. איך בין נישט זיכער.
סאו, ס’איז דא אינטערעסאנטע שינויים וואס מ’מאכט דא כדי שישאלו. ס’איז א רב פלא. כפי דעתי. יא.
קשיא אויף דעם חינוך-סיסטעם — פארוואס לערנט מען אלעס פאר פסח?
Speaker 1: ס’איז נישט קלאר, ווייל למשל אין די גמרא שטייט, אמרו עליו על ר’ עקיבא, דער הייליגער ר’ עקיבא האט געטיילט קליות ואגוזים לתינוקות ערב פסח כדי שלא ישנו וישאלו. זעט מען ווייטער אז די פשט איז נישט וועגן זיי וועלן פרעגן פארוואס מ’טיילט די טיילעריי, נאר פשוט זיי זאלן אויפבלייבן.
סאו, לכאורה פון דא וואלט מען געקענט זאגן אז די זאך וואס מ’לערנט אין חדר אזויפיל זאכן, יעדע קינד קומט אהיים די גאנצע טאג, דאס איז פארקערט, זיי מאכן א שוואכע זאך, מ’דארף קומען אהיים און אלעס זאל זיין פאר זיי חידושים, וואס גייט דא פאר?
אפשר יואלי איז גערעכט, אין זיין שטעטל טרייען זיי. אבער אונז האבן מיר דאך נישט קיין איבערדרייענישן פאר פסח אז זיי זאלן פרעגן אינדערהיים פאר פסח. איך האב געמיינט אז מ’דארף אויפהערן דאס ממש א טאג פאר פסח, מ’זאל געבן א קלין-אפ פון די חמץ, אזוי אז די שאלות זאלן געשען ביים סדר ווען זיי האבן די ערשטע טשענס.
ניין, יעדע יאר די זעלבע, איך ווייס נישט. איך גלייב נישט אז ער האט געמיינט דאס. איך ווייס נישט די ענטפער.
חזרה צו חטיפת מצה — ס’איז נאר א שפיל
Speaker 2: אדער ער איז תיכף שואל לעצמו. דאס איז שואל לעצמו, ס’איז נישט קיין עכטע שאלה, ס’איז נאר א שפיל פון א שאלה. ס’איז קיין חטיפת מצה מיינט כאילו מ’כאפט צו, ביז דו פרעגסט גיי איך דיר נישט צוריקגעבן די מצה. אקעי, דאס מיינט אז א שפיל איז אויך גענוג גוט. ווייל דער קינד פרעגט נישט ווייל ס’איז אים עכט אינטערעסאנט, ער פרעגט ווייל ער וויל צוריקבאקומען זיין שטיקל מצה.
Speaker 1: שוין, דאס איז דיין ווארט. דו ווילסט זאגן אז אויב דער קינד האט נישט נעטשורעלי געפרעגט, מאכט מען אים פרעגן. אבער אויב דער קינד פרעגט נישט עכט, ווייל דער קינד פרעגט נאר ווייל ער וויל צוריק זיין שטיקל מצה, איז ער דאך נישט אינטערעסירט אין די ענטפער. דו ווייסט וואס איך מיין? דאס איז אזויווי שואל לעצנה.
אזא קינד וואס פרעגט ווייל ס’איז אים אינטערעסאנט, אזא קינד פרעגט נישט. ער איז אזויווי דער בעלזער רב וואס זאגט “על אבא, על אשה, על אמה, על אט”. אים צו געבן, מ’נעמט צו די מצה ביז דו פרעגסט, און דו קריגסט גלייך צוריק די מצה.
איז דאס וואס מ’טוט? יא, אפשר.
פרעג מיר פארוואס, איך וועל דיר צוריקגעבן. “טאטי, פארוואס?” “ווייל ס’איז געווען צו איזן טראפ, יעצט קענסטו עס האבן.” אזוי? ס’איז נישט קיין עכטע שאלה.
תירוץ: צריך כל שנה לעשות דבר פלא חדש
Speaker 2: ניין, אפשר טאקע וועגן… יעצט קען מען פארענטפערן. לויט די קשיא, אויב די קינדער ווייסן נישט, אזוי קען מען פארענטפערן. אויב וואס מיר דארפן כאילו קומען מיט נייע שינויים, ווייל די ערשטע מאל האט ער געגעסן מצה, דאס ווייסט שוין יעדער איינער. יעדע יאר דארף מען דאך טוישן די הלכות. “צריך כל שנה לעשות דבר פלא חדש.”
Speaker 1: אהא. אבער דעמאלטס וועט דער קינד פרעגן, “טאטי, פארוואס טוסטו דאס?” אהא.
קען טאקע זיין, ווייל דער רמב”ם ברענגט דריי אין די גמרא. וואס טו איך די פערדע יאר? די פערדע יאר וועסטו מוזן אויפקומען מיט א נייע, יא? ס’איז נישט איינס נאכ’ן צווייטן זאך וואס מ’טוט, ער ברענגט דריי אפשענס.
אקעי, קוק, מ’רעדט דאך פון וועלכע לעוועל קינד. מ’רעדט דאך פון זייער א קליינע קינד. א גרויסע קינד, ער אליין ווייסט דאך שוין פון לעצטע יאר. מיין ליבער, ס’איז שוין דער חכם וואס פרעגט א בעסערע שאלה ווי איך דארף.
אקעי, דאס זאגט אונז דאך דער רמב”ם, “אפילו בין בניו גדולים”.
און דאס איז די ראיה וואס דו האסט פריער געברענגט.
הלכה ז — סדר פון ווער פרעגט
Speaker 1: איז אביסל רעפעטיטיוו, יא, ווייל דו האסט געזאגט שוין אין אנפאנג “אפילו אין לו בן”, און דא זאגט ער, “ואם אין שם אשה, שואל את עצמו”. א נייע דף, הלכות שאלה.
איך זאג, דער רמב”ם גייט אביסל פאני, ווייל דער רמב”ם נעמט א סידור און ער מאכט פון דעם הלכות, כאילו… ווייל מ’ווייסט אז נאר די וועג וויאזוי מ’טוט עס, און דער רמב”ם פרובירט צו מאכן וואס איז דער חיוב צו טון, וואטש איז נאט קליער אז ס’איז דא סאטש א זאך. איך מיין, מ’זעט פון די גמרא, די גמרא האט פארשטאנען אזוי, ווייל די גמרא, רב נחמן האט געזאגט פטורין לעולם, מ’פארשטייט נישט די סארט זאכן. איך כאפ נישט וואס דו האסט געזאגט, ס’איז… אקעי.
קשיא: וויאזוי איז דער שואל יוצא סיפור יציאת מצרים?
Speaker 1: סאו אילו בן יש, איז אויך אינטערעסאנט, כאילו יעדער איינער האט אן עשה, אבער דער עשה איז פשט אז ער ווייסט עניוועיס די תשובה.
דער שואל איז אויך יוצא סיפור יציאת מצרים מיט די שאלה? אזויווי שאלת חכם חצי תשובה? ווייל וויאזוי איז די פרוי יוצא סיפור יציאת מצרים מיט דעם וואס זי פרעגט? דאס איז א ריעלי פאני קשיא.
Speaker 2: זי הערט, נו?
Speaker 1: אה, זי איז יוצא מיט’ן ענטפער.
Speaker 2: אפשר דער סיפור איז אזויווי די שאלה איז א חלק פון די סיפור.
Speaker 1: יא, אזוי גייט עס, מ’פרעגט און מ’איז מקיים סיפור יציאת מצרים ווייל מ’האט אנגעהויבן די קאנווערסעישן.
איי טינק סאו. ס’איז פארט פון די סדר המצוה, יעדע מצוה טוען צוויי מענטשן. איך ווייס נישט פונקטליך וויאזוי. “ואילו אשתו שואלתו”. מ’מוז וויסן אז ס’דארף זיין אזויווי קעגנדיג.
אפילו כולן חכמים — שאלה איז באופן שאלה
Speaker 1: “ואילו אשתו שואלתו”, פרעגט אים זיין ווייב. “ואם לאו הוא שואל לעצמו מה נשתנה הלילה הזה”. אפילו כולן חכמים פרעגן זיי איינער דעם צווייטן. דאס איז פשט אז דער שואל איז נישט ווען ס’איז דא איינער וואס ווייסט בעסער ווי דער צווייטער, נאר ס’דארף זיין באופן שאלה. סאו זעט מען אויך אויס אז אפילו ווען די שאלה איז נישט עכט, ס’איז נישט דזשעניוען, און דו ווייסט געהעריג די ענטפער, אזויווי ביי די חכמים.
אפשר דארף מען טרעפן אז ס’איז א שפיל פון שאלה.
Speaker 2: אה, מה נשתנה, דאס הייסט די מה נשתנה, דאן יא.
Speaker 1: אפילו חכם עולה ודאי, נעמליך שואל לעצמו. וואס מיינט שואל לעצמו? וואס מיינט שואל לעצמו בכלל? ס’מיינט אז ער זאגט די ווערטער פון שאלה. דאס איז בכלל נישט קיין שאלה אין די קעיס.
קשיא: קען מען זיך אליין פרעגן א שאלה?
Speaker 2: און דו פרעגסט א גוטע שאלה. פאר דעם זאגט דער אייבערשטער “מה נשתנה הלילה הזה”. ער זאגט, מ’דארף פאר דעם שטייט דא, ער זאגט לשון שאלה. מ’קען זיך אליינס פרעגן א שאלה? מ’קען זיך אליינס פרעגן א שאלה? ווייל דו ווייסט שוין די תשובה, אפשר ווייסטו נישט?
ס’איז דא חכמים, זיי זענען בכלל נישט קיין חכמים, זיי זענען נישט קיין תלמידי חכמים, אבער א מענטש אליין זאגט שוין דאס, ס’איז נישט אזוי פשוט. דער רבי אלימלך זאגט אז אפשר, אפשר נישט. ס’איז דא וואס זאגן אז מ’קען נישט, ס’איז דא וואס זאגן מ’קען יא.
וואס מיינט “ישאלום זה לזה”?
Speaker 2: און וואס איז טאקע די פשט פון “ישאלום זה לזה”? ער פרעגט זיך “מה נשתנה”, ער ווייסט נישט, ער ווייסט שוין. ער זאגט, מ’דארף פרעגן א גוטע שאלה, ווייל ער ווייסט נישט די תירוץ. ס’איז אן עקט פון פרעגן.
איך מיין אז דער פאפא רב זאגט אזוי, אז קוק, ווען ס’איז דא א מאן מיט א פרוי, אקעי, די פרוי ווייסט, איך בין דער… ס’איז דא לעוועלס, וואס זאל מען טון? אזוי איז אויסגעשטעלט. אבער ס’איז א באנטש פון חכמים וואס גייען זיין שטיל א גאנצע נאכט, ווייל ווער… ווער פרעגט וועם? ווען אלע חכמים פרעגן, ס’מאכט נישט קיין כבוד.
דיגרעסיע: מתפלל בעד חבירו — פאראלעל צו שואל לעצמו
Speaker 1: אקעי. איך גיי אייך דערציילן א… ס’האט נישט קיין שייכות ממש, אבער ס’איז געווען אן עקסידענט אין פאלס טרי, אין קרית יואל. האט מען געמאכט נעכטן אן עצרת תפילה, און ר’ אהרן רייכער איז געקומען רעדן. און ער האט געזאגט בשם ר’ חיים קאניעווסקי’ס, ער האט נאכגעזאגט בשם ר’ חיים מוואלאזשין, אז וואס ס’שטייט “מתפלל בעד חבירו יוצא הוא תחילה”, מיינט אפילו ווען די סיבה פארוואס ער איז מתפלל איז ווייל ער וויל זיך, ווייל ער וויל יוצא הוא תחילה. בין איך אים נאכגעגאנגען פרעגן, איך האב אים געזאגט, מיט וואס איז ער מתפלל בעד חבירו ווען ער מיינט זיך? ער זאגט דאך ווערטער פון דוד המלך. ער זאגט דאך נישט… ער זאגט די ווערטער פון דוד המלך. סאו די גאנצע ענין איז אז ער האט אין זינען יענעם. אויב ער האט אין זינען זיך, מיט וואס איז ער מתפלל בעד חבירו? וואס מיינט דאס בכלל?
ער איז מתפלל פאר יענעם, אבער ער… איך האב נישט קיין ענטפער. איך האב נישט קיין ענטפער. איך פרעג, מיט וואס הייסט עס אז ער איז מתפלל בעד חבירו? אויב איינער וויל צוריקקומען צו דעם, מיט וואס הייסט עס אז ער איז מתפלל בעד חבירו? דארט מיינט, איך פארשטיי נישט, דו מיינסט צו זאגן ער איז מתפלל, ער זאגט פרקים תהלים, אבער אפשר זאגט ער “יהי רצון שתעזור לפלוני ופלוני”? ער בעט פאר יענעם שלום, אבער עכט מיינט ער זיך. איך זאג סתם א ווערטל. ס’איז אזויווי איינער האט שוין געמאכט אן עפפ, וויאזוי מען האט זיך, “היי, איך וועל דאווענען פאר דיר”. אה, דאס קען זיין, אזוי מחליף צו זיין די סדר פון די מעשיות צוויי. אבער שלח מנא איז אויך למעשה צוויי. סאו, איך ווייס נישט, אבער וואס…
איי, קאנוויניענטלי צוויי מענטשן ווייסן די ענטפער און זיי פרעגן. דו פארשטייסט? זיי האבן אוודאי פארדרייט די גאנצע מדרש. ס’איז אוודאי פארדרייט. אבער בכלל, מתפלל בעד חבירו מיינט, דו בעטסט פאר יענעם. ס’איז אן ענין פון אהבת ישראל. דו בעטסט פאר יענעם, אבער דו מיינסט זיך? ס’איז דאך טאקע וואס דו האסט געמאכט, דו האסט געדאוונט פאר זיך. דו האסט געדאוונט פאר זיך, סאו וואס גייט די וועלט פאר דיר? אמת. בקיצור, ס’זענען קרומע זאכן.
חזרה: וואס איז די גדר פון שאלה?
Speaker 1: סאו, וואס ווילסטו וויסן? דו פרעגסט דאך די זעלבע שאלה פון די שואל איז עצמו. וואס איז די גדר שואל? אויב די גדר שאלה מיינט איך ווייס עפעס נישט, און איך שואל איז עצמו, מאך חלילה נישט… אפשר מיינט עס אז שאלה מיינט אז איך ווייס נישט. ס’איז א נסיון החבורה. ס’איז א… כ’האב הנאה ווען די קהילה ענטפערט זיך. מען זאגט דאך אז אסאך חסידישע תורה איז אריבער דעם אמת’דיגן פשט. שואל, שואל, אונז ווייסן אז שואל מיינט פרעגן. שואל מיינט אויך רעדן. אפשר קען איך פשוט נישט פארשטיין די רעסט.
דיסקוסיע וועגן דעם מהות פון “שאלה” אין מה נשתנה (המשך)
די פראבלעם פון שואל לעצמו
Speaker 1: דו פרעגסט דאך די זעלבע שאלה, ווען דער שואל איז עצמו. וואס איז די גדר שאלה? אויב די גדר שאלה מיינט איך ווייס עפעס נישט, איז איך שואל איז עצמו, מאך איך די תנועה. אלא מאי, מוז זיין אז שאלה מיינט נישט איך ווייס נישט.
ס’איז א נסיון הדברים. וואס איז די… ס’איז א גוטע קשיא, I don’t have a good answer. איך געדענק אז ס’איז דא אסאך חסידישע תורות ארום דעם, אבער אמת’דיג פשט, I don’t really know.
פארשידענע פשטים אין “שואל”
Speaker 1: שואל, שואל, אונז ווייסן אז שואל מיינט פרעגן. שואל מיינט אויך, אפשר פשוט’ער צו פארשטיין די גדר פון די ווארט שואל. ס’מיינט נישט פרעגן ווייל מ’וויל וויסן אן ענטפער, נאר אזוי מוז זיין. אבער וויאזוי דאס ארבעט, ווייס איך נישט.
איך וואלט געטראכט אז אפשר שואל מיינט אזויווי דורש. האסטו דורש בית, און האסטו שואל שאלה, פרעגן. ס’האט עפעס א שייכות? איך פארשטיי נישט די שייכות. א שאלה איז נישט אזויווי דו זאגסט, ס’קוקט נישט אויס אזוי.
שאלה כהתקשרות — שאלת שלום
Speaker 2: מיין תורה איז א שאלה, אבער וואס טערעץ איז? דא זאגסטו יא, ס’איז hard to make it… איך האב געטראכט אפשר עפעס אנדערש.
Speaker 1: דו זעסט למשל דער אייבערשטער רעדט מיט… ס’איז דא אזא זאך ווי שאלת שלום נשים, אזויווי שאלת שלום, right? שאלת שלום מיינט נישט איך ווייס נישט מה שלומך, נאר איך פרעג דיך. שאלת שלום, דרישת שלום, איז ביידע די זעלבע לשון. ביידע פון זיי מיינען נישט, I’m not really information questions, right? ס’איז א וועג, איך טרעף דיך, איך פרעג דיך מה שלומך, וואס מאכסטו.
סאו, ס’קען זיין אז אזויווי למשל ווי דער אייבערשטער שטייט, יא, דער אייבערשטער פרעגט דאך אדם הראשון, איכה? ער ווייסט. אבער ס’איז אזא מין… ס’איז לשון שלא תתפוס את האדם הראשון, שלא יתבהל פתאום, ס’איז עפעס א התקשרות עם הדברים. ס’קען זיין אז די דרך פון די שאלה איז מער אז ער וויל התקשרות עם הדברים.
שאלה כבילד-אפ — אנהייבן א תורה
Speaker 1: דעמאלטס קען מען פארשטיין אז די שאלה איז די זעלבע זאך מיט די שינויים. די פשט איז, מ’דארף ערגעץ אנהייבן. וויאזוי הייבט מען אן? מ’מאכט אן אסיידע. מ’שטעלט זיך זאגן עפעס איז א בחינת נמנע, אדער בחינת… דער סיפור, אזוי ווי יעדע תורה וואס דער רב זאגט היינט צוטאגס, האט ער אנגעהויבן מיט פיר און צוואנציק קשיות. וואס מאכט די תשובה אינטערעסאנטער. וואס די אנגעצויגענקייט איז אן עקסייטמענט צו זיין…
Speaker 2: רבי, אבער דאס איז א סא-קאלד ריעל קשיא, ס’איז אפילו נישט. ס’איז פשוט א וועג אנצוהייבן. אזוי ווי דער רבי האט געזאגט, ס’איז נישט קיין קשיא, ס’איז א בילד-אפ צו די ענטפערס.
Speaker 1: עקזעקטלי, ס’איז א וועג אריינצוגיין אין דעם. אזוי ווי מ’הייבט אן א חבורה שמועס, וואס מאכט ער? ער הייבט אן “ברשות כל הקהל הקדוש”. ווער האט דיר געגעבן רשות? איך ווייס נישט. ס’איז אמת.
אבער משל למה הדבר דומה, די שאלות און תשובות בכלל איז די אנטווארט צו די תשובות, נישט די שאלות. אזוי ווי די תרומת הדשן, ער האט געשריבן אליין די שאלות און תשובות. קען אויך זיין. עקזעקטלי. שאלת חכם חצי תשובה.
שאלת חכם חצי תשובה
Speaker 2: ניין, איך האב געהערט אן אנדערע נקידה. אז די שאלה מיינט קלאר מאכן וואס באדערט, און מיט דעם איז עס חצי תשובה.
Speaker 1: איך האב געזאגט אז דאס איז א סדר, און ס’מאכט סענס, ס’איז א שיינע וועג אריינצוגיין אין א זאך. איך וואלט געטראכט, אה, אקעי.
פארוואס טינקען צוויי מאל?
Speaker 1: די שאלה דא טוט נאך עפעס. די שאלה… די אנדערע פשט איז, אויב דו ווילסט אז די אלע זאכן זאלן מאכן סענס, די אלע רוקן די טיש, מיט דעם מאכט מען אז די רוקן די טיש איז א חלק פון סיפור יציאת מצרים. אבער די שאלה האט נישט קיין פשט צו טון די טינקען צוויי מאל. אוודאי נישט.
דער אריגינעלער סדר איז געווען בשאלת הבן
Speaker 1: אבער אויב דו ווילסט מאכן נאך מער פשט, וואלט איך געזאגט אזוי: דער סדר, דער אריגינעלער סדר איז געווען בשאלת הבן, אזוי ווי ס’שטייט אין די תורה. נאכדעם וואס ס’איז שוין דא א סדר, טוט מען עס אפילו ווען ס’מאכט נישט קיין סענס, אזוי ווי אסאך זאכן. מ’זאגט, וואס שטייט אין סידור? איי, ס’איז נישט קיין רש”י, איך ווייס נישט וואס זיי מיינען, זיי האבן זיך געזונדערט. אפשר איז דאס די ערשטע מאל וואס מ’זעט קלאר אז דו האסט א סדר וואס מאכט נישט קיין סענס, און מ’זאגט דיר “טו עס עניוועיס, ס’מאכט נישט קיין סענס”. אזוי ווי משה רבינו האט געזאגט, “איי, ס’שטייט אין סדר, וואס ווילסטו?”
דער גאנצער סיפור יציאת מצרים איז געווען פארקערט
Speaker 1: ס’איז אינטערעסאנט, ווייל געווענליך איז א שאלה נאכדעם וואס עפעס איז דא, און אויף דעם פרעגט מען א שאלה. אבער גיין מאכן עפעס פאר די שאלה איז א לאזונג אין די זייט. אבער דער אמת איז אז דער גאנצער סיפור יציאת מצרים איז געווען אז דער אייבערשטער האט געמאכט ניסים כדי ער זאל קענען אויסלייזן. “ואני אקשה את לב פרעה” כדי זיי… אלעס איז דאך געווען פארקערט.
איך האב אויך געטראכט, אויב דאס איז שוין דערמאנט, די ענטפער צו רעדן אין סיפור יציאת מצרים. אויב דאס איז שוין דערמאנט, די ענטפער איז שוין באשערט, איז אויך געווען א פעיק שאלה. אבער דו קענסט אים נישט רינגען. דו קענסט אים נישט געבן מיין אדרעס. דו קענסט אים נישט געבן מיין אדרעס.
א מעשה
Speaker 1: און דאס איז די מעשה. דו ווילסט הערן א מעשה? א איד איז געקומען בארגן פון מיר געלט, און דא ענדיגט זיך די מעשה.
—
הלכה: וצריך להתחיל בגנות ולסיים בשבח
די הלכה אין רמב”ם
Speaker 1: אקעי, וצריך, נאך א הלכה. וצריך להתחיל בגנות ולסיים בשבח. עס איז אינטערעסאנט, ווייל די שאלה איז אויך זייער ענליך צו די להתחיל. להתחיל בגנות ולסיים בשבח מיינט אנהייבן פון אונטן ארויף, כביכול. דו זאלסט נישט גלייך זאגן, דו קענסט דאך יוצא זיין מיט זאגן אז דער אייבערשטער האט אונז אויסגעלייזט, אבער צוויי מינוט. דאס איז אויך די בילד-אפ. ביידע האבן אן ענליכע סדר. ביידע האבן אן ענליכע סדר, יא. די וועג וויאזוי עס גייט.
וצריך להתחיל בגנות ולסיים בשבח. כיצד? מתחיל ומספר שבתחילה היו אבותינו… ווייל דא שרייבט ער די גרעסערע חידוש, ווייל דאס קומט… אקעי, דא הייבט זיך אן די סיפור יציאת מצרים. במה תרח ומלפניו… אקעי, דאס איז די צוויי שיטות, רב און שמואל, געדענקסט? דער רמב”ם פסק’נט ביידע.
Speaker 2: וואס איז די אנדערע שיטה?
Speaker 1: ליין, ליין, ליין, איך גיי געדענקען ביידע.
דריי לעוועלס אין דער גנות
Speaker 1: אקעי. כיצד? מתחיל ומספר שבתחילה היו אבותינו בימי תרח ומלפניו כופרים, ותועים אחר ההבל, ורודפים אחר עבודה זרה. אינטערעסאנט, ער זאגט דריי זאכן. כופרים בה’, יא. ותועים אחר ההבל, ורודפים אחר עבודה זרה.
Speaker 2: אלע דריי זענען די זעלבע זאך.
Speaker 1: איך ווייס נישט. אקעי. כופרים ביחוד השם, לכאורה. נישט אין גאנצן…
Speaker 2: ס’איז נישט כופרים במה?
Speaker 1: ניין, אויב דו רודפ’סט עבודה זרה איז נישט…
Speaker 2: כופרים איז אן אראבישע לענגווידזש, רייט? כופר. און… ביי די רמב”ם, אקעי, דו ווילסט זאגן פשוט’ע מילתא.
דריי לעוועלס אין דער שבח
Speaker 1: אקעי, אקעי, אקעי. ער הייבט אן מיט עבודה זרה, און מסיים… די מסיים בשבח איז, מסיים בדבר שהאמת שקרבנו הקדוש ברוך הוא לו. זייער אינטערעסאנט. ווייל דא קומט אויס אז די סיפור יציאת מצרים איז אסאך א גרעסערע סיפור, יא. שקרבנו הקדוש ברוך הוא לו, ונתן לנו את התורה, וקרבנו ליחודו. דאס איז די דריי, די דריי, יא, לכאורה. כופרים איז קרבנו הקדוש ברוך הוא, דאס איז אויס כפירה. און אמונה בתורה, און די תורה מאכט רעגולעישנס, און כוונה ליחודו, אז ס’איז נאר דא איין באשעפער.
ס’איז דא דריי לעוועלס. ס’איז געווען א מינוט… אבער וואס די דריי זאכן זענען ווייס איך נישט.
Speaker 2: ניין, איך זאג, מ’דארף טראכטן. אין הלכות עבודה זרה זאגט דער רמב”ם אז ס’איז א עבירה גוררת עבירה. קודם די ערשטע מענטש, אבער דא הייבט ער גלייך אן מיט כופרים.
כופרים = אטעיזם לויט דעם רמב”ם
Speaker 1: אבער דו דארפסט געדענקען, ביי די רמב”ם… אויף דעם האב איך א תירוץ, אבער די נעקסטע צוויי ווייס איך נישט קלאר. אבער די ערשטע האב איך א תירוץ, ווייל איך האב עס געווענדט אסאך מאל, אז לויט די רמב”ם, די עיקר איסור פון עבודה זרה איז אטעיזם. ווייל עבודה זרה איז די פראבלעם, לויט די פשט, אז דו פארשטייסט נישט אז ס’איז דא עפעס וואס איז אויסער פון די גאנצע סיסטעם. ווייל דיין גאט איז א גוף, כביכול א גוף, וואס דו ווילסט עס רופן, ווייל ער איז נישט קיין גאט. ממילא ביסטו אן אטעיסט, ווייל דו האסט נישט קיין גאט. ווייל דער רמב”ם… אין רוחניות, כופר אין עבודה זרה. ס’איז די ענדערע נישט די יענער, אבער וואטעווער.
סאו, לויט די רמב”ם, אלע עבודה זרה’ס זענען בעצם אטעיסטן, ווייל זיי מאכן א גאט וואס איז נישט קיין גאט, און די גאט אנשטאט האבן זיי נישט.
דיסקוסיע וועגן דעם נוסח: “לו” אדער “לא”
Speaker 2: פארוואס זאגסטו לא? ס’שטייט לא.
Speaker 1: לא איז וואס ס’שטייט ביי מיר נעקסט. לא צו עבודת השם אדער לא צו אים צו מענטש?
Speaker 2: ניין, ביי מיר שטייט לא צו אים, לא צו אים. נישט צו אים.
Speaker 1: נאכאמאל, ס’שטייט דריי זאכן. לו, לא. וואס איז לא? פון וואו נעמט ער די לא? איך מיין אז ס’איז א מיסטעיק. שינוי נוסחאות?
Speaker 2: ער האט אן אייבערשטן אין קאפ. איך זע נישט וואסערע שינוי נוסחאות ס’זאל שטיין א נוסח. אבער ס’שטייט שוין עבודתו. ס’איז דא עבודתו אמת, כוונה כבודו לא לעבודתו אמת.
Speaker 1: ניין, ס’שטייט אן אנדערע גרסא. ס’איז דא אנדערע גרסאות.
Speaker 2: און וואס זאגן זיי?
Speaker 1: כוונה כבודו לא לעבודתו. יא?
Speaker 2: עקזעקטלי.
דער רמב”ם מפרט עבודתו אין דריי לעוועלס
Speaker 1: דער רמב”ם האט דאך מפרט געווען די עבודתו אין דריי לעוועלס. ס’זעט אויס, איך האב געזאגט אמאל א שיעור אויף דעם, איך געדענק נישט וואס איך האב געזאגט. ס’זעט אויס אז ביי עבודתו איז נישט גענוג ביי די רמב”ם, ווייל עבודתו איז נישט די עיקר. ס’איז דא די לו. לו מיינט ידיעת עצם אלוקות. נאכדעם… ווייל ווען מ’לערנט די שטיקל איז די פשט אז מ’דארף זאגן א גאנצע שיעור אין הלכות עבודה זרה אין די ענין פון ידיעת אלוקות. זייער גוט. ווער ווייטער גייט, דער רמב”ם בהלכות עבודה זרה פרק א’ איז די מעשה לכאורה.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: זייער אינטערעסאנט. ס’איז אן אנדערע מין סיפור בכלל. די סטארי איז אן אנדערע סטארי.
מחלוקת רב ושמואל
Speaker 2: דאס איז די שיטה פון… נאכאמאל, דאס איז די שיטה פון… פון וויאזוי הייסט ער? פון רב. מחלוקת רב ושמואל. איך וויל נאר וויסן…
Speaker 1: גלויבט זיך אז ער וואלט עס געזאגט.
Speaker 2: דער גר”א וואלט געזאגט אז אין די משנה שטייט “מכניס לתוך ביתו”, און שוין. דער רמב”ם גייט ברענגען ביידע.
Speaker 1: ארץ חמדה, פון וואו הייבט זיך אן די היסטאריע?
Speaker 2: איך וויל פארשטיין בעסער, אבער דאס זענען אנדערע צוויי זאכן. איך בין זיכער אז מ’קען עס אויספרעגן פון אנדערע פלעצער אין רמב”ם. די טועים והיחידוי…
רמז אין רמב”ם: מצרים האט זיך אנגעהויבן ווייל “תועים אחר ההבל”
Speaker 1: אבער ס’ליגט דא אפשר אין רמב”ם אביסל א רמז אז די גאנצע מצרים האט זיך נאר אנגעהויבן ווייל ס’איז געווען “תועים אחר ההבל”. ווען אידן וואלטן א גאנצע צייט געווען דבוק אין אייבערשטן, וואלט זיך נישט אנגעהויבן קיין מצרים.
Speaker 2: לויט שמואל איז די שאלה, פארוואס זענען מיר געווען אין מצרים? לויט שמואל, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט. איך מיין, נישט אז מ’זאל דעם גאנצן וועג אריבערגיין צו אן אנדערע סוגיא, אבער די שאלה איז…
Speaker 1: ניין, איך ווייס נישט.
דער פסוק אין ספר יהושע
Speaker 2: זייער גוט, דאס איז דאך די פסוק. דאס איז דאך די פסוק אין ספר יהושע. וואס שטייט אין דעם פסוק?
Speaker 1: זייער גוט. עס שטימט זייער גוט, ווייל דער רמב”ם זאגט אין הלכות עבודה זרה אז ס’איז דא געווען די דריי סטעפס, רייט? קודם האבן יעדער איינער געוואוסט, אבער זיי האבן גע’דעסייד’ט אז מ’דארף מאכן די כבוד של מלך, צו מאכן די היכלות, וואטעווער. און ער ברענגט די לשון אזוי: “מסרו עליהם עצה, כלומר, הכל יודעים שאתה הוא לבדך, אלא תועלתם וקצולתם שמדמים שזה הבל רצונך הוא”. דאס איז די לשון נאך פאר עבודה זרה. סאו, “הבל” איז א ווארט פאר די זאכן וואס זענען נישט דווקא עבודה זרה. דאס איז די שורש פון עבודה זרה, וואס איז די…
“הבל” — דער שורש פון עבודה זרה
Speaker 2: דו מיינסט צו זאגן אז מ’וויל האבן עפעס א פיזישע זאך צו…
Speaker 1: דער רמב”ם זאגט דאך דאס. דער רמב”ם זאגט דאך דאס. איך זאג דיך, מ’האט געמאכט די צלמים, צורות, וואטעווער, כדי להשיג בהם רצון הבורא, וואטעווער די לשון איז, און נאכדעם, פון דעם איז געווארן עבודה זרה. דערנאך איז געווארן א third step פון ארויסנעמען עבודה זרה, לכאורה א דריטע step, פארשטייסט וואס איך זאג? און דאס איז דער יחוד. יחוד מיינט ער צו זאגן, אין דעם דריטן מיינט ער נישט יחוד השם, ער מיינט יחוד העבודה, “וידעתי”. דאס הייסט, וואס אברהם אבינו און משה רבינו נאכדעם האבן געמאכט, מען זאל נישט דינען די עובדים, ווייל אז מען דינט עובדים ווערט מען כופר אין אים. און דער אייבערשטער האט געמאכט אזוי ווי אן הילולא.
מחלוקת רב ושמואל: מתחיל בגנות ומסיים בשבח — דער ברייטערער באדייט פון יציאת מצרים
דער דריטער שלב פון ארויסמאכן עבודה זרה: יחוד העבודה
Speaker 1:
און דערנאך איז געווארן א third step פון ארויסמאכן עבודה זרות. לכאורה א דריטע step, וויאזוי ער זאגט, און דאס איז די יחוד. יחוד מיינט ער צו זאגן, און די דריטע מיינט ער נישט יחוד השם, ער מיינט יחוד העבודה, ווי דעתי. דאס הייסט, וואס אברהם אבינו און משה רבינו נאכדעם האבן געמאכט, מ’זאל נישט דינען די עלולים, ווייל מ’דינט עלולים ווערט מען כופר אין אים. סאו דער אייבערשטער האט געמאכט די כוונה יתירה, נישט קיין טעות, נאר אים דינען.
דער ברייטערער באדייט פון יציאת מצרים
Speaker 1:
סאו וואס באשטייט, לויט דעם פשט, איז פשט אז די גאולה איז געווען אסאך א גרעסערע גאולה, מ’איז נישט נאר אויסגעלייזט געווארן פון מצרים, מ’איז אויסגעלייזט געווארן פון די אלע דורות פון תרח, יא? דאס זאגט רבינו מנוח. דאס איז די… אזוי קען מען עס זאגן אביסל אנדערש, אז ווען נישט עס איז געווען עבודה זרה, וואלטן יודן קיינמאל נישט געווארן משועבדים לפרעה, ווייל מ’זאגט אז איינער וואס גלייבט אין השגחה האט א בעסערע… לכאורה, ניין, לכאורה, ווייל… אה… ווייל די מעשה פון יציאת מצרים איז נישט סתם די מעשה אז זיי זענען געווארן קנעכט און אויסגעלייזט, די מעשה איז אז זיי זענען געווארן עובדי השם, זיי זענען געווארן אכשר דרא.
קשיא: וואס גייט אונז אן תרח?
Speaker 1:
די שאלה איז וויאזוי הייבט מען אן. איך האב געהערט אמאל איינער האט געזאגט, מ’קען אנהייבן פון דעם אז יודן… צוויי זאכן, מ’קען זאגן צוויי זאכן. מ’קען זאגן אז ווייל יודן האבן געדינט עבודה זרה איז געשען בכלל מצרים, אזויווי איך זאג אז ווען די יודן וואלטן ווען די גאנצע צייט געגלייבט ביחודו, וואלטן זיי ווען געגלייבט אין השגחה פרטית… ניין, אבער איך זאג וויאזוי צו לערנען פשט, וואס איז די קשר צווישן די צוויי זאכן. אבער מ’קען זאגן אז ס’איז געווען א גאולה… אקעי, אבער ס’איז געווען צווישן יודן איז געווען נישט קיין גלייכע. דו זעסט דאך אז פון תרח ביז “שקבעו המקום לעבודתו” איז געווען א קאנטיניואום פון עפעס עבודה זרה. ס’איז טאקע געווען יעקב, ס’איז טאקע געווען א גוטע תקופה, אבער… דאס קען זיין. איך בין געווארן סטאק ווען דו האסט געזאגט אז יעקב איז געווען.
Speaker 2:
ניין, אבער סתם אזוי האב איך דיר געפרעגט די קשיא, וואס גייט מיר אן תרח? אינצווישן איז דאך געווען יעקב וואס האט יא געהאט די אמונה. ס’איז נישט פשט אז מצרים האט אונז אויסגעלייזט פון תרח, ס’איז דאך געווען… סאו ווייט, סאו דעריז נאך אן ענטפער צו דעם. כאילו, דער רמב”ם האט א ווערסיע פון דעם, און דער רבינו דוד אבודרהם האט א ווערסיע פון דעם, און די פשוט’ע פשט איז נישט עקזעקטלי אזוי. פארוואס אינצווישן איז געווען יציאת מצרים? וועגן גלות מצרים. ער זאגט נישט עקזעקטלי.
דער אנהייב און סוף פון דער מעשה
Speaker 1:
בכל אופן, דער אנהייב פון די מעשה איז געווען תרח, און די ענדע פון די מעשה איז געווען די, כאילו, די מתן תורה. בעצם, די כוונה “להביאנו אל המקום לעבדו” מיינט נישט דוקא יציאת מצרים, עס מיינט שוין וואס מיר רופן מתן תורה, אדער די סטעפ פון “ואביא אתכם אל הארץ”, וואס די סטעפ הייסט. נישט דוקא… כאילו, מען זאגט אסאך מאל אז דאס איז די רוחניות’דיגע יציאה און די גשמיות’דיגע יציאה, אדער וואס. אבער, נישט קלאר די קשר צו צוויי זאכן.
מחלוקת רב ושמואל: מתחיל בגנות ומסיים בשבח
Speaker 1:
דער רמב”ם האט… “לפיכך חייב אדם להודיע”, זעט אויס ווי ער צעטיילט עס אין צוויי זאכן. ניין, ניין, עס האט געשען צוויי סטאריס, צוויי לענגערע סטאריס. די מחלוקת איז רב ושמואל. די משנה שטייט, “מתחיל בגנות ומסיים בשבח”. האבן רב ושמואל זיך גע’טענה’ט. איינער האט געזאגט אז וואס ער מיינט איז… וואס ער מיינט איז… “מאי בגנות?” רב האט געזאגט, “מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו”, און שמואל האט געזאגט, “עבדים היינו”. דאס איז די מחלוקת. די גנות איז די עבודה זרה. קומט שמואל און זאגט אז רב האט געזאגט אז דאס איז נישט קיין גנות.
Speaker 2:
ניין, דאס איז אן אנדערע מין גנות. די גנות מיינט א צרה, נעבעך, זיי זענען געווען נעבעך. און דאס איז א גנות אז זיי זענען געווען רשעים. ביידע זענען גנות. דאס איז א שלעכטע זאך, און דאס איז א שלעכטע זאך. נו, איך זאג, קען זיין אז דאס איז געווען א מחלוקת פון וועלכע גנות פונקטליך מיר רעדן דא. ס’זעט אויס אז ס’איז שוין געווען צוויי נוסחאות כאילו פון די הגדה וואס האבן גערעדט.
חידוש: רב איז אויך מודה אויף יציאת מצרים
Speaker 1:
אבער הערט, רב, וואס איז “מתחילה עובדי עבודה זרה”, איז אויך מודה אז מ’דארף רעדן וועגן יציאת מצרים אליין אויך. לכל הפחות. ס’שטייט, “לפיכך חייב אדם להודיע”, נישט ס’שטייט יוצא זיין ביידע שיטות. ס’איז רב אליין איז מודה.
Speaker 2:
אגב, וואס איך האב דיר געזאגט, איך ווייס נישט, ווייל אפשר די “מתחיל בגנות ומסיים בשבח”, די שבח איז בכוונה “המקום לעבדו”, אדער וואס ער וועט זאגן דארט. אבער ס’קען זיין אן אנדערע שוואכקייט אויכעט. ס’איז זיכער נישט דער פשט אז דער רב זאגט אז די עיקר סטארי איז די עבודה זרה און די פטור ווערן פון עבודה זרה, ווייל לויט אים קען מען דאך ארויסשניידן די מצה מרה, די נישט וויכטיגע זאכן, ווייל ס’איז אלץ א סטארי פון ס’הייבט זיך אן מיט תרח און ס’ענדיגט זיך מיט די מצוות נישט מעיק סענס.
Speaker 1:
נו, אפשר טאקע? איך גלייב מ’דארף טראכטן לויט רב אז אוודאי איז די עיקר סיפור די יציאת מצרים אליין, אבער עפעס האט זיך שוין אנגעהויבן פארדעם. וועגן דעם איז וואס איך וויל זאגן, וואס איז נאך געווען צווישן זייער עבודה זרה, וועגן דעם איז אלעס… ס’דאזנט סעי דעט עניוועיר. איך מיין, ס’קען זיין פארקערט. דער רמב”ם זאגט, עקשולי אדרבה, מ’דארף לערנען אין יענעם פלאץ, דער רמב”ם זאגט אין כוח, מ’דארף לערנען וועגן… קען דאס זיין? יא, באט אלסא אין סאמטינג וואס דער רמב”ם האט עס זייער… מ’דארף לערנען אז ס’איז דא א זאך וואס ס’שטייט וועגן אז… ניין, נאט שור.
דיסקוסיע: פון וואו לערנט מען ארויס “מתחיל בגנות”?
Speaker 2:
רב, זיכער שטייט דאך אין די תורה “עבדים היינו לפרעה במצרים”. פון וואו לערנט מען ארויס דעם “מתחיל בגנות”?
Speaker 1:
זאגט ער, קוק אין רבנו יונה. וואס זאגט רבנו יונה? מ’קען זאגן אז די עיקר יציאת מצרים איז די “יקובנו המקום”. אה, שוין תחילה אריין אין די שפלות. ס’איז נישט אריין חיזוק מיט השם.
Speaker 2:
ניין, אבער ער ברענגט א פסוק. “ויצונו ה’ לעשות את כל החוקים האלה”. וואס שטייט פארדעם? ס’איז נישט א פסוק. דאס שטייט דאך נישט נאר וועגן יציאת מצרים, דאס שטייט וועגן די גאנצע תורה.
Speaker 1:
וואס איז די ענין יעצט?
Speaker 2:
אה, ער סקיפט די המשך פון די פסוק אין עבד היינו, וואס שטייט “ויצונו ה’ לעשות את כל החוקים האלה לטוב לנו”. סאו פון דעם זעט מען אז ער רעדט נישט נאר פון יציאת מצרים, ער רעדט פון די גאנצע תורה. די גאנצע תורה מיינט די די וואס דו האסט געזאגט יעצט.
Speaker 1:
אקעי.
Speaker 2:
והי, אקעי. והחיים זאגט די והחיים, “והחיים משכיל ומודע”, יא, “והחיים משכיל ומודע”, חוץ מזה.
Speaker 1:
נא, ס’איז א פרישער משכיל. ער וויל דא עפעס זאגן, ער וויל דא עפעס מאכן נישט איין סטארי.
Speaker 2:
אקעי, און דאס איז א פשוט’ע פשט, ווייל ס’איז נישטא וויאזוי צו מאכן איין סטארי. דאס איז א פשוט’ע פשט אין די משכיל, ווי ער פארשטייט.
דער רמב”ם’ס צוויי-טייליגע סטרוקטור
Speaker 1:
איך מיין דער רמב”ם זאגט אז ס’איז גאנץ קלאר אז איינס איז כולו רוחניות, איינס איז כולו די דעות, און איינס איז די עצם עובדות.
דער משכיל ומודע: ארמי אובד אבי
Speaker 2:
“והיא שידרוש מארמי אובד אבי עד שיגמור כל הפרשה”.
Speaker 1:
וויאזוי ענדיגט דער רמב”ם? וויאזוי ענטפערט מען דעם משכיל וועגן יציאת מצרים? “על ידי שידרוש מארמי אובד אבי”, דארט הייבט זיך עס אן פון ארמי אובד אבי ביז ער ענדיגט כל הפרשה, ביז די ענד.
חידוש: ארמי אובד אבי הייבט נישט אן מיט תרח
Speaker 2:
והלא, אינטערעסאנט, אבער ארמי אובד אבי הייבט נישט אן מיט תרח, מיט לבן.
Speaker 1:
די מדרש הייבט אן מיט לבן, יא?
Speaker 2:
דאס איז אמת. מ’קען אמאל געבן א לייק צו איר. פאר דעם איז געווען תרח.
Speaker 1:
ניין, ס’איז דאך א זייער גרויסע חילוק. ארמי אובד אבי איז דאך שוין נישט אונזער פראבלעם, אונז זענען מיר געווען גוט, אונז האבן מיר געהאט עפעס א שלעכטע פעטער, און ער האט געטשעפעט. תרח זאגט מען אז אונז זענען מיר די פראבלעם. ס’איז א ריזיגע חילוק.
Speaker 2:
איך ווייס נישט. איך ווייס נישט.
Speaker 1:
ס’איז א גרויסע חידוש, ווייל ארמי אובד אבי, די לשון הפסוק איז, מ’רעדט דאך ווייטער פון די… ארמי אובד אבי וירד מצרימה וישם גוי גדול וירעו אותנו המצרים. מ’רעדט פון די זעלבע. פון וואו נעמט מען די גאנצע רוחניות’דיגע מעשה, די זאך פון דעת האמת, די גאנצע זאך?
Speaker 2:
איז א חידוש פון די רמב”ם. ווייל די רמב”ם הייבט זיך אויך אן ווייטער, ארמי אובד אבי. די רמב”ם זאגט נישט פשט ארמי אובד אבי. איך ווייס נישט פון וואס דו רעדסט.
דיסקוסיע: דער רמב”ם’ס פארשטאנד פון דער משנה
Speaker 1:
מתחיל בגנות ומסיים בשבח, אז ער זאגט ארמי אובד אבי.
Speaker 2:
ס’איז צוויי אנדערע זאכן. ס’שטייט אין די משנה, “מתחיל בגנות ומסיים בשבח, ודורש מארמי אובד אבי”. די רמב”ם האט פארשטאנען אז ער רעדט ביידע זאכן, על ידי זה אז ער זאגט דאס, טוט ער אביסל פון די רמב”ם. וויאזוי איז ער מתחיל בגנות ומסיים בשבח? על ידי שהוא דורש מארמי אובד אבי. אבער למעשה איז עס נישט ריכטיג, ווייל דו זעסט אז די מתחיל בגנות איז די יעצטיגע שטיקל וואס מ’זאגט פארדעם, די “מתחילה עובדי עבודה זרה”.
Speaker 1:
ס’איז ארום מיליאן אנדערסטענד די רמב”ם, די והיא שעמדה, וואס איז די פשט פון די והיא. ס’איז נישט פשט אין די משנה און אין די גמרא. די והיא שעמדה, וואס שטייט דארט? והיא שעמדה, דאס איז די אפטייטש.
Speaker 2:
והיא שעמדה מיינט נישט שוין אז די רמב”ם זאגט אז ס’איז אזוי ווי די הלכה, אז מ’איז יוצא דורך שהיא דרש. ער זאגט והיא, דאס איז דא.
הלכות ההגדה – סיום הפרק
הלכה ד (המשך) – “ולא עוד אלא שמאריך בדרש פרשה זו”
Speaker 1: וואס איז די פשט פון די “והיא”? עס שטימט נישט פשט אין די משנה און אין די גמרא. די “והיא שעמדה”, וואס פארשטייסטו? די “והיא שעמדה” זעט מיר אויס מאדנע.
“והיא שעמדה”, דו מיינסט צו זאגן אז דער רמב”ם זאגט אז עס איז דא א נייע הלכה, און עס איז יוצא דורך “והיא שעמדה”? ער זאגט, “והיא” איז די אפטייטש פון וואס עס שטייט “שעמדה לאבותינו ולנו”. ניין, ניין, דאס איז די הלכה, אבער דאס איז נישט קיין… דאס איז די הלכה. איך ווייס נישט, אפשר איז דא א בעסערע פשט. די צוויי זאכן איז וואס מען מיינט צו זאגן “שעמדה לאבותינו ולנו עד שבא אברהם אבינו”. ניין, ניין, דאס איז די הלכה. דאס איז מעכב, נישט מעכב, איך ווייס נישט, אבער דאס איז די הלכה. און ווייטער, “והיא שעמדה”, דאס מיינסטו? על ידי זה איז ער משכיל להבין את משמעות שבח. אבער עס איז אביסל פאני וועגן די ענין.
“ולא עוד אלא שמאריך בדרש פרשה זו ורמזים שבה”.
Speaker 2: דאס איז דאך א פשט. זייער גוט. ניין, ניין, ניין, זייער גוט.
Speaker 1: נאכאמאל. יעצט זאגסטו שוין אביסל וויאזוי מען טוט עס. וויאזוי טוט מען דעם “משכיל להבין את משמעות שבח דאברהם אבינו”? און וויאזוי טוט מען דעם “המאריך לספר בצרותינו ורמזים שבהם”? אויך על ידי שמאריך בדרש פרשה זו.
שטימט?
Speaker 2: אינטערעסאנט.
כללי’ע הערות וועגן דער שטרוקטור פון די הלכות
Speaker 1: די גאנצע רמב”ם דא, ער זאגט, למשל ווען ער זאגט “ומתחלה עובדי עבודה זרה וכו’”, זאגט ער אים נישט מודיע שוין פון ארמי? ער זאגט איבער די זעלבע זאך, אבער… נישט די זעלבע זאך. ער זאגט איבער… ער זאגט איבער די מצוה אפאר מאל, אבער אנדערע חלקים פון די מצוה, אן אנדערע וועג וויאזוי מען קומט אן צו די מצוה. עס זענען אנדערע זאכן, נישט אפאר מאל די זעלבע זאך. עס איז דא א הלכה פון “משכיל להבין את משמעות שבח”, עס איז דא א הלכה. סאמהאו, קודם דער רמב”ם וויל אראפלייגן א סאמהאו. די הלכה בויעט זיך ארויס אונזער הגדה של פסח, די גאנצע זאך.
דיסקוסיע: די שייכות פון “ארמי אובד אבי” צו “מה נשתנה”
Speaker 2: אבער אפילו בן גדול וחכם דארף מען אים פרעגן “ארמי אובד אבי”?
Speaker 1: אבער אויף “ארמי אובד אבי” איז נישט דא קיין ענין פון שאלה, ס’האט נישט קיין שייכות. נישט די זעלבע הלכה. אויף דעם שטייט נישט די יענציגע. ווען דער רמב”ם זאגט וואס דער טור ברענגט, “צריך לעשות שינוי בלילה הזה”, זאגט ער, די אלע זאכן וואס איך האב יעצט גערעדט, אז ס’איז דא א מצוה פון סיפור, און אז דער סיפור זאל זיין באופן שאלה, און די אלע זאכן, זאל מען אנהייבן בגנות ולסיים בשבח.
און דו פרעגסט א גוטע שאלה, דער רא”ן האט די ענטפער. ער האט אן עקסטערע דין. גילוי, אויב איינער האט נישט מתחיל בגנות ומסיים בשבח, האט ער מקיים געווען די מצוה פון סיפור יציאת מצרים כתקנה? ער האט נאר נישט מקיים געווען די מצוה מיט די זאך וואס שטייט דארט אין דברי קבלה, אז מען זאל זאגן “ארמי אובד אבי”? אדער ס’פעלט אין די סיפור? ווייל א חלק אין די סיפור איז דאס. ווער איז דאס? דער רא”ן. ניין, ס’איז נישט קלאר. די ערד, די ערד איז דער רא”ן. I told you, because I think the Rambam is doing something a little funny. ער טרייט צו גיין בעקווארדס, און ס’איז נישט די ריכטיגע ארבעט צו גיין בעקווארדס.
דיסקוסיע: וואס איז דער תירוץ אויף “מה נשתנה”?
Speaker 2: און יעצט זאגט ער עפעס, אז דאס איז די מינימום. ניין, אבער פארוואס קען מען נישט אראפלייגן די זעלבע זאך? פארוואס קען מען נישט צוזאמענלייגן ביידע זאכן? די תירוץ אויף “מה נשתנה” איז די גנות מסיים בשבח. אוודאי די תירוץ אליינס, ס’האט צוויי פשטים, ס’זאל זיין אזוי, די תירוץ אליינס גייט לויט לפי דעתו של בן.
Speaker 1: וואס איז די שווער? וואס פארשטייסטו נישט?
Speaker 2: ניין, די תירוץ אויף די “מה נשתנה” לכאורה איז דאס איז די הלכה סוף כל סוף. פארוואס טונקט מען איין צוויי מאל? ווייל מ’זאל מקיים זיין די הלכה. פארוואס עסט מען מצה? מ’זאל מקיים זיין די הלכה. איז דאס איז די הכרח צו די אלע זאכן, אז מ’זאל מקיים זיין די הלכה.
Speaker 1: אבער איך האב געטראכט, די סיפור יציאת מצרים איז פארוואס טוט מען דאס? ווייל דער ענטפער איז די סיפור יציאת מצרים. כ’האב געזאגט, כ’האב געזאגט, ס’איז גוט, אבער ס’איז נישט קיין ענטפער. מ’דארף נישט ענטפערן. ס’דארף נישט ענטפערן.
אויב א קינד פרעגט פארוואס עסט מען מצה, און דו ענטפערסט אים “עבדים היינו”, האסטו אים נישט געענטפערט פארוואס מ’עסט מצה. דו דארפסט אים נישט ענטפערן.
Speaker 2: סאו שוין, ס’איז גוט. ס’קען זיין וואס דו זאגסט, כאילו וואס דו פרעגסט, כאילו וואס דו זאגסט, ער זאגט נישט, ביי די מינימום, ביי די בער, ער איז מסביר די כוונה המקום ברוך הוא. אפשר איז דאס נאר פאר די חכמים וואס פארשטייען, ווייל די קליינע אינגלעך וואס ווייסן נאר…
Speaker 1: ניין, אבער ער זאגט דאך בן גדול וחכם זאגט ער נאר, מודעין אותו שאין אנו אוכלין אלא…
Speaker 2: יא, אבער דאס איז אינקלודעד אין דעם.
Speaker 1: אפשר ווען דו וועסט אנקומען צו די ווערטער “לפי דעתו של בן”, וועסטו זען אז דאס איז נאך קליגער.
Speaker 2: ניין, דאס איז אינקלודעד אין דעם. איך מיין אז דאס איז אינקלודעד אין דעם. איך זע נישט… ניין, ס’איז נישט שווער צו גלייבן. ס’איז אינקלודעד אין דעם. דאס איז… וויאזוי הייסט עס? איך ווייס נישט.
הערות וועגן דער סדר פון די הלכות
Speaker 1: אבער די אמת איז אז ס’איז טאקע… דאס איז די נעקסטע שטיקל הגדה. ס’איז אביסל פאני ווי דער רמב”ם מאכט דאס פאר הלכות, און נאכדעם גייט ער זאגן די הגדה. ווייל די הגדה גייט אז קודם קומט א מה נשתנה, נאכדעם קומט א מתחילה, נאכדעם קומט… דו פארשטייסט? אונז ווילן מיר מאכן פון דעם כאילו הלכות, סאו מיר ארבעטן א ביסל בעקווארדס.
Speaker 2: ניין, יא, אבער ס’איז גערעכט.
הלכה ה – “כל מי שלא אמר שלשה דברים אלו”
Speaker 1: ניין, ספעציעל די נעקסטע הלכה: “כל מי שלא אמר שלשה דברים אלו בפסח לא יצא ידי חובתו”. אויך איז נאך מער. וואס הייסט מינימום? אויך איז דאס די מינימום פון די מצוה. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט… איך ווייס נישט אויב דער רמב”ם לערנט… כאטש דער רמב”ם לערנט לכאורה אז דאס דארף מען אויך זאגן, נישט נאר מינימום.
Speaker 2: אפילו איך האב געטון די אלע זאכן, איך האב גערעדט וועגן רמב”ם, איך האב געזאגט די ווערטער… אזוי פארשטייט מען לכאורה אין רמב”ם, ווייל ער זאגט דאך אלעס. איך האב טאקע געזאגט אזוי ווי דיך, אז רבן גמליאל איז דאך נישט. ניין, אז דאס איז די מינימום. אויב איינער דרשנ’ט, ער גייט אריין אין די טיפקייט פון עבדות לחירות…
Speaker 1: אגען, אגען, דו זאגסט פשט אין רבן גמליאל. דו ווילסט זאגן פשט אין רבן גמליאל, איך זאג פשט אין רמב”ם. פשט אין רמב”ם איז אז מען דארף דאס אויך זאגן.
אבער די רמב”ם זאגט דאך “כל שלא אמר שלשה דברים אלו בלילה הזה לא יצא ידי חובתו, ואלו הן פסח מצה ומרור”.
Speaker 2: ער איז געגאנגען אין די ראנג ארדער, פסח מרור ומצה.
“ודברים אלו כולן נקראין הגדה”
Speaker 1: אה, ניין, איך טראכט אפשר… “ודברים אלו” – יעצט פיר אויס, איך וויל נאר זאגן די ענד. “ודברים אלו כולן אינן נקראין הגדה”. וואט? וואס איז דאס “ודברים אלו”? “ודברים אלו” גייט נישט ארויף אויף די שלשה דברים. עס מיינט סתם די אלע וואס מ’האט געזאגט ביז יעצט.
עד כאן, אין אנדערע ווערטער, פון… ניין, פון… “כמה שנאמר”? פון הלכה ב’ עט ליעסט. אפשר פון הלכה א’. הלכה א’ זאגט נאר די מצוה. פון הלכה ב’, דאס הייסט הגדה. האסטו געהערט פון הגדה של פסח? הגדה של פסח איז די אלע זאכן וואס מ’האט יעצט געלערנט.
די מיינסט אויף קומענדיגע בין הזמנים, האסט אמאל געהערט אזא זאך הגדה? וואס וויל ער אונז פארציילן? ס’איז איינס פון די דריי פאני רמב”ם’ס וואס זאגט, דאס הייסט הגדה. אקעי, און וואס ווילסטו פון מיר?
שוין, גוט קוועסטשן, הא?
דיגרעסיע: פארבינדונג צווישן די דריי זאכן פון סיפור און די דריי זאכן פון רבן גמליאל
Speaker 2: איך טראכט א תורה’לע, אפשר זאגט ער אז די דריי זאכן זענען אויך די דריי… ווייל די רמב”ם האט געזאגט דריי זאכן ביי די סיפור פון אבל, איך מיין פון יא, פון טהרה: כופרים, טועה מאחר עובדי עבודה זרה, און נאכדעם איז געווען די סאלושן איז געווען “שקירבנו המקום”. און די פסח האט הקב”ה אבטא אבותינו איז געווען די קירוב המקום לעבודתו, יא? דער אייבערשטער האט אונז גענוצט און מ’איז געווען מקרב געווען מיטן ווייזן מיין הויז. בכורי מצרים האט ער געהארגעט, בכורי ישראל גאלת. ער האט געוויזן אז דאס זענען זיינע קינדער. און מיט דעם וואס די גוים האבן זיי געפייניגט, מיט דעם איז געשען די הבדלה נטועה. מיר האבן נאך א מזל אז די אידן זענען מיט דעם געווארן ווייט פון די מצריים, מיט דעם וואס זיי זענען געווען עבדים. פארשטייסטו וואס איך מיין? אקעי, ווייטער.
Speaker 1: אה, סאו איי דאונט נאו, שוין מיד. איך מוז מיר געבן א שטיקל הפסקה. איך ווייס נישט וואס.
סיום
Speaker 1: קיצור, עד כאן, דאס איז… איין זאך פארשטיי איך פון די סיום, “הורונו רבותינו עד כאן הלכות ההגדה”. נאכדעם גייען זיין אנדערע הלכות וועגן די ד’ כוסות און אנדערע זאכן, אבער וואס איז די הלכות ההגדה? הלכות ההגדה פון פסח איז די פיר הלכות, מער ווייניגער. ס’איז דאך טאקע דא די אלע… האו דעי קאנעקט איז זייער שווער. איך וויל נישט קיין…
שוין, עד כאן איז די רמב”ם פאר היינט.