סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער לערן-סעסיע — רמב”ם הלכות חמץ ומצה, פרק ח’
—
הלכה: מקום שנהגו לאכול צלי בלילי פסחים
די ווערטער פון רמב”ם: “מקום שנהגו לאכול צלי בלילות הפסחים אוכלים, מקום שנהגו שלא לאכול אין אוכלים — שלא יאמרו בשר הפסח הוא זה.” און ווייטער: “בכל מקום לא יאכל אדם צלי כולו כאחד לבדו” — ווייל דאס איז “נראה כאוכל קדשים בחוץ.”
פשט: עס איז א מנהג-המקום-אפהענגיקע הלכה. אין פלעצער וואו מ’האט זיך געפירט צו עסן צלי פלייש סדר נאכט — מעג מען. אין פלעצער וואו נישט — טאר מען נישט, ווייל דער חשש אז מענטשן וועלן מיינען מ’עסט קדשים בחוץ. אבער אומעטום, אפילו במקום שנהגו להתיר, טאר מען נישט עסן א גאנצע בהמה צלי אויף איינמאל.
חידושים און הסברות:
1. חילוק צווישן “שיאמרו” און “נראה”: דער רמב”ם נוצט צוויי לשונות — ביי מקום שנהגו שלא לאכול זאגט ער “שיאמרו” (מענטשן וועלן זאגן), אבער ביי א גאנצע בהמה צלי זאגט ער “נראה” (עס זעט אויס). דער חילוק: “שיאמרו” איז בלויז אז א מענטש קען זיך איינרעדן, אבער “נראה” איז אז עס זעט ממש אויס ווי קרבן פסח. עס ווערט אבער באמערקט אז דער חילוק איז נישט גאנץ קלאר — “seems the same to me.”
2. דער אמת’ער חשש: דער חשש איז נישט בלויז אז מענטשן וועלן רעדן, נאר אז עס קען ברענגען צו א מעשה — אז איינער וועט זען ווי א רבי עסט צלי, וועט ער מיינען אז ס’איז א מצוה, און דער נעקסטע מענטש וועט שוין טאקע גיין מקדש זיין קדשים בחוץ. דאס איז א חסרון כבוד פאר די אמת’ע קדשים.
3. ווען איז מותר אפילו במקום שנהגו שלא לאכול: אויב דאס פלייש איז מחותך, אדער חסר מאיבריו, אדער איין איבר שלוק (געקאכט) — דעמאלטס איז עס אביסל נישט דומה צו קרבן פסח, און במקום שנהגו איז עס מותר. ווייל א קרבן פסח דארף זיין גאנץ און צלי.
4. צלי הגחלים vs. צלי אש: צלי הגחלים איז בכלל נישט יוצא קרבן פסח — ס’דארף זיין צלי אש (על אשפות). ממילא איז דער גאנצער חשש אביסל ווייטער.
5. בשר עוף: עס ווערט געפרעגט צי דער איסור פון צלי גייט אויך אויף עוף (טשיקן), ווייל דער עיקר חשש איז דאך נאר ביי א כבש אדער בקר וואס מ’קען מאכן א קרבן פסח דערפון.
—
[דיגרעסיע: מנהגים בנוגע צלי, זרוע, און שני תבשילין]
6. דער מנהג מיט די זרוע: עס ווערט דיסקוטירט דער מנהג צו נעמען א געקאכטע גארגל (chicken neck) אלס זרוע, און עס אביסל בראטן אויף פייער אז עס זאל האבן א “געבראטענע לוק.” עס ווערט געפרעגט: וואס איז דער אויפטו? מ’וויל יא צלי, מ’וויל נישט צלי — וואס וויל מען?
7. שולחן ערוך (סי’ תע”ג): ציטירט אז “מנהג לצלות את הזרוע ולבשל את הביצה”. דער רמ”א זאגט אז מ’בראט די ביצה אויכעט. דער מגן אברהם זאגט אז אויב אזוי (אז מ’בראט עס), טאר מען עס נישט עסן.
8. שולחן ערוך (סי’ תע”ו): דער מנהג אין געוויסע ערטער איז נישט צו עסן צלי כלל. ראש הגולה האט זיך געפירט אנדערש — ער האט געזאגט מ’זאל קאכן א שטיקל פלייש און אויסטיילן.
9. א שארפע קשיא אויף דעם גאנצן מנהג: דער רמב”ם’ס לשון איז “מביאין על השלחן שני מיני בשר” — “מביאין” מיינט מ’ברענגט עס צו עסן, נישט אלס מוזיאום-שטיק! אונזער מנהג איז אבער אז מ’לייגט די זרוע אויפ’ן קערה און מ’עסט עס נישט. “העלאו, מ’לייגט עס אויפ’ן טיש אויף צו זיין. ס’איז נישט קיין מוזיאום.” דער מהרש”ל ווערט ציטירט אז ער זאגט אויך אז עס מאכט נישט קיין סענס.
10. א פונדאמענטאלע סתירה אין אונזערע מנהגים: מ’וויל מאכן א זכר לקרבן פסח, אבער גלייכצייטיק טוט מען אלע מיני זאכן נישט צו דערמאנען קרבן פסח: (א) מ’נעמט נישט בשר בהמה נאר א גארגל (וואס איז נישט קיין זרוע, נישט קיין כרעים), (ב) מ’קאכט עס אנשטאט בראטן, (ג) מ’עסט עס נישט. “דו ווילסט דערמאנען קרבן פסח, אבער דו ווילסט טון אלע מיני זאכן נישט צו דערמאנען קרבן פסח… מ’וויל מאכן א זכר אדער מ’וויל מאכן אן אנטי-זכר?” — עס ווערט פארלאזט אלס אן אומבאענטפערטע קשיא.
11. דער אורשפרונג פון דער הלכה: עס ווערט דערקלערט אז דער אורשפרונג איז געווען ווייל עס זענען געווען מענטשן וואס האבן משום חביבות מצות קרבן פסח געוואלט מאכן א נאנטע זכר — ממש נעמען א כבש און עס זאל אויסקוקן עקזאקט ווי דער קרבן פסח. דערויף איז אנגעקומען דער חשש אז דאס איז א פראבלעם (מראית עין פון הקרבת קדשים בחוץ), און ממילא האט מען פארמינערט. אבער דער עיקר — אז מען איז מזכיר קרבן פסח — איז א געוואלדיגע זאך.
[דיגרעסיע: קשיא וועגן אפיקומן]
12. פארוואס האבן חז”ל געמאכט אז אפיקומן זאל זיין מיט א שטיקל מצה און נישט מיט א שטיקל פלייש? דער עיקר זכר איז דאך אז מען זאל געדענקען דעם קרבן פסח, און דער טעם פון קרבן פסח זאל בלייבן אין מויל. עס ווערט געענטפערט אז פלייש איז נישט קיין חפצא של מצוה — עס איז סתם עסן, אבער מצה איז א חפצא של מצוה. דאס ווערט אבער באלד צוריקגעשטויסן: ער האט שוין יוצא געווען מצת מצה, און אויסערדעם איז עסן פלייש אויף יום טוב אויך א מצוה (שמחת יום טוב). די קשיא בלייבט אפן.
—
הלכה: מי שאין לו יין בליל פסח — קידוש אויף פת
די ווערטער פון רמב”ם: “מי שאין לו יין בליל פסח — מקדש על הפת, ואומר כל הסדר הזה על הסדר.”
פשט: ווער עס האט נישט קיין וויין פסח נאכט, מאכט ער קידוש אויף פת (מצה), און ער זאגט דעם גאנצן סדר אויף דער סדר.
חידושים און הסברות:
1. חמר מדינה ביי קידוש לויט דעם רמב”ם: לויט דעם רמב”ם קען מען נישט מאכן קידוש אויף חמר מדינה — נאר הבדלה. דאס שטייט מפורש אין הלכות שבת פרק כ”ט הלכה י”ז: *”מדינה שרוב יינה שכר… אף על פי שפסול לקידוש, מותר להבדיל עליו הואיל וחמר המדינה הוא”*. דעריבער, ווען מען האט נישט קיין וויין, מאכט מען קידוש אויף פת — נישט אויף חמר מדינה.
2. וואס טוט מען מיט די ארבע כוסות? אויב מען האט נישט קיין וויין, ווי מאכט מען ארבע כוסות? דער רמב”ם זאגט נאר אז מען מאכט קידוש אויף פת און מאכט דעם סדר — אבער ער רעדט נישט פון א תחליף פאר ארבע כוסות. עס ווערט דערמאנט א מעשה פון אידן אין לאגערן וואס האבן גענומען פיר קאצקע צוקער אלס זכר פאר ארבע כוסות. דאס ווערט פארבונדן מיט דער גמרא וואס זאגט מען קען נעמען א לעמאן (אבער נישט אן עפל) — עפעס וואס מען האט הנאה דערפון.
3. דער סדר ווען מען האט נישט קיין וויין — א פראקטישע קאמפליקאציע: ווען מען מאכט קידוש אויף מצה, דארף מען גלייך עסן מצה (ווייל קידוש במקום סעודה), און דאס צעשטערט דעם סדר — מען איז שוין נאך “ורחץ, מוציא מצה” גלייך ביים אנהייב, און מען קען נישט מאכן מגיד פריער.
4. דער רי”ף’ס לייזונג: דער רי”ף זאגט אז מען עסט יא א שטיקל מצה ביים קידוש (אכילת מצה ביים קידוש), און שפעטער עסט מען נאכאמאל מצה אן א ברכה על הסדר. דער רמב”ם זאגט דאס נישט בפירוש, אבער לכאורה מיינט ער אויך אזוי, ווייל מען עסט דאך שוין מצה ביים קידוש.
5. מחלוקת צי מען קען מאכן קידוש אויף פת בליל הסדר: דער רמב”ם (און דער רי”ף, פסקי רי”ד) האלטן אז מען קען מאכן קידוש אויף פת בליל הסדר. אבער עס זענען געווען אנדערע צדיקים וואס האבן גע’טענה’ט אז מען קען נישט. לויט זיי, אויב מען האט נישט קיין וויין, מאכט מען גארנישט קיין קידוש, אבער מען טוט ווייטער די אנדערע מצוות און מען האט א יום טוב סעודה ווי יעדער יום טוב.
6. צי איז דער ערשטער כוס “קידוש” אדער נאר איינע פון ד’ כוסות? דער רמב”ם זאגט: “כל כוס וכוס מברך עליו ברכה בפני עצמו”. עס ווערט מעלה געווען א סברא אז דער ערשטער כוס איז בכלל נישט קידוש — עס איז נאר איינע פון ד’ כוסות. דער יסוד: ווען דער רמב”ם זאגט “כל כוס וכוס מברך עליו ברכה בפני עצמו”, וויל ער מדגיש זיין אז יעדע כוס האט איר אייגענע פונקציע — איינס איז קידוש, איינס איז כוס של ברכה פאר בענטשן, א.א.וו. מען וואלט געקענט פרעגן “אין עושין מצוות חבילות חבילות” — אויב ד’ כוסות איז א באזונדערע מצוה, זאל עס זיין אן קידוש. אבער דאס ווערט נישט אנגענומען בוודאות.
7. דער רמב”ם’ס הסבר פון ד’ כוסות: לויט דעם רמב”ם, צוויי פון די ד’ כוסות וואלט מען סתם אזוי געדארפט יעדע שבת/יום טוב סעודה: דער קידוש כוס און דער כוס של ברכה (בענטשן). די חכמים האבן נאר צוגעלייגט צוויי כוסות.
8. אפשר קען מען ד’ כוסות יוצא זיין מיט פת? א חידוש’דיגע סברא: אזוי ווי קידוש קען מען יוצא זיין מיט פת (לישנא בתרא אין ערובין), אפשר קען מען אויך די ד’ כוסות יוצא זיין מיט פת. דאס בלייבט אלס א צדדי’שע סברא, אבער ווערט אפגעשלאגן ווייל דער עצם שם פון דער מצוה איז “כוסות” — כוס ישועות — וואס מיינט אז עס דארף זיין א כוס, א משקה. ביי קידוש שטייט נישט דאס ווארט “כוס” — עס שטייט סתם “קידוש”, און בדיעבד קען מען יוצא זיין מיט פת. אבער ביי ד’ כוסות איז דער עצם שם פון דער מצוה “כוסות”, דערפאר קען מען נישט יוצא זיין מיט פת.
—
הלכה: ד’ כוסות מיט חמר מדינה (אן וויין)
חידושים און הסברות:
1. דער רמ”א’ס שיטה (סימן תפ”ג און סימן רע”ב): דער רמ”א פסק’נט: “מקום שנהגו לעשות משקה מדבש (מעד), קען מען נוצן פאר ד’ כוסות ווען מ’האט נישט קיין וויין.” ער ברענגט “ויש אומרים” אז מ’קען נישט, אבער ער מכריע: “יש לסמוך על מאן דאמר לענין ד’ כוסות דשרי לכתחילה, על מאן דאמר שמקדשין על שאר משקין שהם חמר מדינה.” דער רמ”א גלייכט ד’ כוסות צו קידוש — לויט דער שיטה וואס מתיר קידוש אויף חמר מדינה, איז אויך ד’ כוסות מותר. ער מאכט נישט קיין חילוק צווישן זיי.
2. סימן רע”ב — קידוש אויף חמר מדינה (שבת): אין סימן רע”ב שטייט א מחלוקת: “יש אומרים שמקדשין על שכר, ויש אומרים שאין מקדשין.” דער רא”ש פסק’נט: פרייטאג צו נאכטס — נישט אויף שכר, נאר אויף פת; שבת אינדערפרי — יא אויף שכר. דער רמ”א זאגט: “נהגו בפשיטות כהרא”ש.”
3. סברא פארן חילוק צווישן שבת און פסח: אויף שבת, ווען מ’האט נישט קיין וויין, קען מען פרייטאג צו נאכטס מאכן קידוש אויף פת (ווייל פת איז דא א גמרא אז מ’קען). אבער פסח איז דא שיטות אז מ’קען נישט אויף פת (ווייל מצה האט ספעציעלע דינים), דערפאר זאל מען דוקא מאכן אויף חמר מדינה (ווי בורשט/מעד).
4. מגן אברהם: דער מגן אברהם איז מתיר צו נוצן חמר מדינה פאר ד’ כוסות, כאטש ער זאגט “צריך עיון.” ער דערמאנט אויך א געטראנק פון “לאקריץ” (ליקעריש-באזירט, אפשר אראק).
5. פסקי תשובות: למעשה, דער אשכנזישער פסקי תשובות פסק’נט אז מ’קען יא מאכן קידוש (און ד’ כוסות) אויף חמר מדינה.
[דיגרעסיע: גרויסע מחלוקת — וואס איז “חמר מדינה”?]
6. שיטה 1 (מחמיר): “חמר מדינה” מיינט ממש “דער וויין פון דער מדינה” — דאס הייסט נאר אן אלקאהאלישע געטראנק. מילך, קאווע, ארענדזש דזשוס זענען נישט חמר מדינה. דער ראיה: אין א רעסטוראנט ביינאכט (א סעודה) געט מען אלקאהאל; אינדערפרי איז נישט קיין סעודה. חמר מדינה דארף זיין עפעס וואס מ’טיילט אויס ביי סעודות “לשם הנאה, נישט לשם הרחבת המעיים.”
7. שיטה 2 (מיקל): די ערוך השולחן, אגרות משה, ציץ אליעזר זאגן אז חמר מדינה כולל אלעס אויסער וואסער — קאווע, מילך, ארענדזש דזשוס, קאוק. ס’דארף נישט זיין דוקא אלקאהאלישע געטראנק. אויך ר’ יחזקאל (ראטה?) האלט אזוי.
8. קאונטער-טענה: די גאונים האבן געזאגט אז מ’איז נישט יוצא מיט מילך. אבער די היינטיגע פוסקים האבן יא מתיר געווען.
9. חידוש/הערה וועגן גרעיפ דזשוס: גרעיפ דזשוס האט א שייכות צו וויין (ביידע פון ענבים), און אויב גרעיפ דזשוס איז שייך, איז דאס א שטארקערע סברא ווי סתם ארענדזש דזשוס. ארענדזש דזשוס וואלט מען גערופן “א זיוף העולם.”
10. “מעלה תינוקות בני יומן”: דער רמ”א’ס כלל ווערט אנגעווענדט: איינער וואס האט נישט קיין וויין און קען נישט באקומען, איז ער אין דער בחינה פון “תינוקות בני יומן” — ער איז פטור פון דער גאנצער זאך.
11. פראקטישער נקודה: אלקאהאלישע געטראנקען דארפן נישט קיין פרידזש — זיי זענען שוין דורכגעגאנגען פערמענטאציע. דאס איז רעלעוואנט צו דער פראקטישער פראגע ווי אזוי מ’האט אמאל געהאט צוגאנג צו משקאות.
[דיגרעסיע: וויין vs. גרעיפ דזשוס פאר ד’ כוסות]
12. גרעיפ דזשוס: לויט די פוסקים איז מען נישט יוצא מיט גרעיפ דזשוס — עס איז אפילו נישט א ספק, עס איז א זלזול. גרעיפ דזשוס איז בלויז א “נצנות” (א שוואכע זאך). מיט חמר מדינה איז מען יוצא, אבער גרעיפ דזשוס קוואליפיצירט זיך נישט דערפאר.
13. אראנדזש דזשוס און אנדערע פרוכט-זאפטן: אזעלכע זאכן ווערן “זייער באלד” קאליע — מען קוועטשט אויס אן אראנדזש, מען קען עס טרינקען, אבער א טאג שפעטער ווערט עס שוין זויער/פארשימלט. דאס איז נישט א “חשוב” משקה.
14. דער עיקר פרינציפ: פסח איז געמאכט צו טרינקען וויין. דער גאנצער ענין פון דער סדר איז — אפילו דו ביסט נישט קיין אריסטאקראט, פריטענד צו זיין אן אריסטאקראט — און מיט גרעיפ דזשוס קען מען דאס נישט דערגרייכן.
15. פראקטישער עצה: ווער ס’האט שווער מיט שטארקע וויין, זאל מען מישן וויין מיט וואסער אדער סעלצער — דאס איז אסאך בעסער ווי גרעיפ דזשוס. עס איז היינט דא אסאך וויין וואס איז שוין לכתחילה צוגעמישט (לייכטערע ווייַנען).
16. א שארפע באמערקונג: “ווער ס’וויל זיין אזא מאדערנע רעפארם איד, זאל ער זיין א רעפארם איד… אבער צו טרינקען גרעיפ דזשוס מאכט מען א צוניות פון די מענטשהייט מבחינת כבודם.”
—
הלכה: מי שאין לו כרפס — נאר מרור
פשט: ווען איינער האט נישט קיין כרפס און האט נאר מרור, נוצט ער מרור אויך פאר כרפס — ער מאכט “בורא פרי האדמה” אויף דעם מרור ביים כרפס-שלב.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס זאל אזא מענטש בכלל עסן מרור אנפאנג סעודה (ביים כרפס-שלב)? פארוואס זאל ער נישט פשוט עסן מרור נאר נאך די מצה, ווי דער נארמאלער סדר? דער ענטפער: עס איז נישט קיין חיוב צו עסן מרור שפעטער — עס איז נאר א סדר (אן ארדענונג). מען קען עס מאכן “בעקווארדס” — דער עיקר איז אז מען דארף מאכן א שינוי (היכר לתינוקות).
2. חידוש פון ספר המנוח (רבינו מנוח): ער זאגט אז מען דארף עס טון צוויי מאל וועגן דער זעלבער היכר התינוקות. דערפון זעט מען קלאר אז די ברכה איז נישט קיין הפסק, און מען דארף נישט מאכן קיין נייע בורא פרי האדמה ביים מרור שפעטער.
3. נפקא מינה: ווען ער עסט מרור שפעטער (ביים מרור-שלב נאך מצה), עסט ער בלא ברכה — ווייל ער האט שוין געמאכט בורא פרי האדמה ביים כרפס-שלב אויף דעם זעלבן מרור.
—
הלכה: מצה משומרת — סדר פון אכילה
די ווערטער פון רמב”ם: “מי שאוכל מצה משומרת כל כזית… מנהג לאכול מצה שאינה משומרת… מברך על אכילת מצה ואוכל כזית, ואח”כ אוכל ממנה כרצונו.” און ווייטער: “ואם אין לו אלא כזית, אוכלו באחרונה.”
פשט: מען עסט ערשט מצה שאינה משומרת (מיט המוציא), און דערנאך עסט מען דעם כזית מצה משומרת מיט ברכת “על אכילת מצה” — כדי שלא יתערב טעם מצה שאינה משומרת. אויב מ’האט נאר איין כזית כשרה (שמורה) מצה, זאל מען עס עסן צום סוף (אפיקומן).
חידושים און הסברות:
1. פארוואס עסט מען ערשט מצה שאינה משומרת? מען איז דאך נישט יוצא אכילת מצה דערמיט! דער ענטפער: ווייל ער איז הונגעריג — ער דארף א סעודה לכבוד יום טוב (שולחן עורך). אן מצה שאינה משומרת וואלט ער נישט געקענט גארנישט עסן. דער רמב”ם רעכנט מיט דעם פראקטישן צורך פון הונגער און סעודת יום טוב.
2. אפשר ווי “נאכל על השובע”: אזוי ווי ביים קרבן פסח, וואו מען דארף עסן “על השובע” (אויף א פולן מאגן)? אבער — ביי אפיקומן טוט מען דאך שוין נישט אזוי, מען מאכט נישט דעם אפיקומן דוקא נאך אנדערע מצה.
3. וועלכע מצה איז די “ענד מצה” (אפיקומן)? עס קומט אויס אז די צווייטע כזית (אפיקומן) איז דוקא א מצה של מצוה לויט דער הלכה — די צווייטע פרוסה.
4. “על מצות ומרורים”: עס ווערט געפרעגט — יעצט עסט מען מיט “על מצות ומרורים” (מצה און מרור צוזאמען, זכר לקרבן פסח). וועלכע מצה איז דאס — די ענד מצה? די אפיקומן? און וואס איז דער שייכות צו “על מצות ומרורים”? די דיסקוסיע בלייבט אפן.
5. דער חידוש וועגן אפיקומן: עס קומט אויס פון רמב”ם אז די “נארמאלע” אכילת מצה (אויף וועלכע מ’מאכט “על אכילת מצה”) גייט בעצם אויך אויף די אפיקומן — אויף די צווייטע כזית. דאס הייסט, די ברכה “על אכילת מצה” וואס מ’מאכט אין אנהייב דעקט אויך די אפיקומן, און ס’איז נישט קיין הפסק. ווי דער רמב”ם זאגט: “כדי שלא יהא הפסק תוך כדי אכילתו, והיא המצוה” — די אפיקומן איז “היא המצוה” — דאס איז די עיקר מצוה.
6. סדר פון מרור: ס’איז נישט קלאר ווי דער סדר פון מרור איז — פריער איז געלערנט געווארן אז מ’קען עסן מרור פאר המוציא, אבער אנדערע זאגן אז מרור דארף קומען נאך מצה. אפשר איז דאס נאר נוגע צו מרור פון קרבן פסח, אבער די מרור וואס מ’עסט היינט (אלס באזונדערע מצוה) — נישט קלאר פארוואס ס’דארף זיין נאך מצה.
7. כורך — מחלוקת: דער ר”אש ברענגט אז לויט איינע רעדט זיך כורך נאר בזמן הבית ווען מ’עסט פסח, מצה, ומרור צוזאמען. אבער בזמן הזה איז אפשר פארקערט — מ’זאל עסן די ערשטע כזית “על הסובע” (ווען מ’איז שוין זאט). ס’ווערט אבער אפגעווארפן — “על הסובע” און “לתיאבון” גייען נישט ביידע צוזאמען.
8. דער רמב”ם’ס חסרון — קיין מצה און קיין מרור: דער רמב”ם רעכנט נישט אויס דעם פאל וואו איינער האט נישט מצה און נישט מרור — צי ער איז מחויב אין הגדה. דער מסקנא: לכאורה יא, ווייל הגדה איז נישט א דין אין מצה — דער רמב”ם זאגט ס’איז א מצוה צו דערציילן יציאת מצרים, און מ’דארף עס נישטאמאל ברענגען אלס שאלה. עס איז דא מענטשן וואס לערנען “בזמן שיש מצה ומרור” ליטעראלי — אז מ’דארף מצה ומרור כדי צו זיין מחויב אין הגדה. אבער דער רמב”ם האט נישט אזוי געזאגט.
—
הלכה: מי שישן והקיץ אינו חוזר ואוכל
די ווערטער פון רמב”ם: “מי שישן והקיץ אינו חוזר ואוכל.”
פשט: ווער עס האט געשלאפן און איז אויפגעשטאנען, טאר נישט ווייטער עסן.
חידושים און הסברות:
1. מחלוקת רמב”ם און ראב”ד — אויף וואס גייט דער דין? דער ראב”ד זאגט: “אמר אברהם, אם פסח אוכל ביחידי אינו חוזר ואוכל, ואם היסח הדעת נפסל. ואם לא אכל שם פסח, נותן לו ברכת המוציא ואוכל, שאין לו הפסק.” דער ראב”ד לערנט קלאר אז דער דין גייט נאר אויף קרבן פסח — ווייל שלאפן איז א היסח הדעת וואס פוסל’ט דעם קרבן. אבער אן קרבן פסח איז ס’נאר א שאלה פון ברכה (צי מ’דארף מאכן א נייע המוציא), נישט אז מ’טאר נישט עסן. דער רמב”ם משמע לערנט אז דער דין אפליקירט אויך אן קרבן פסח — אויך לגבי מצה.
2. מקור — משנה פסחים: די משנה זאגט: “ישנו מקצתן יאכלו, כולם לא יאכלו” — אויב א טייל פון דער חבורה איז איינגעשלאפן, קענען זיי ווייטער עסן; אויב אלע זענען איינגעשלאפן, קענען זיי נישט. דאס גייט אויף חבורות פון קרבן פסח. ס’איז אויך דא א חילוק צווישן “נתנמנמו” (דרימלען) און “נרדמו” (שלאפן).
3. א גרויסער חידוש: וואס איז אפיקומן באמת? קען מען נאך’ן עסן אפיקומן עסן נאך א שטיקל מצה אויב מ’איז הונגעריג? לכאורה וואלט דאס נייע שטיקל ווערן דער נייער אפיקומן. אבער לויט דעם רמב”ם איז דאס נישט אזוי פשוט. די יסוד:
– עס איז דא נאר איין אכילת מצה של מצוה — נישט צוויי. די גאנצע סעודה עסט מען מצה (ביי שלחן עורך איז אלעס טפל צו די מצה), און דאס איז אלעס איין לאנגע אכילת מצוה.
– ווען מ’הערט אויף עסן מצה — דאס איז דער סוף. מ’טאר דערנאך גארנישט מער עסן. דאס לעצטע שטיקל מצה וואס מ’עסט איז דער אפיקומן.
– אויב מ’שלאפט איין — האט זיך עס געסטאפט, און מ’קען נישט מער ווייטער עסן. דאס איז די היסח הדעת.
– אפיקומן איז נישט סתם א שטיקל מצה כדי צו האבן א טעם מצה אין מויל — עס איז דאס לעצטע שטיקל פון דער מצה של מצוה גופא. דער רמב”ם זאגט נישט קיין ענין פון “טעם מצה בפה” — עס איז א טעם פון די מצוה אליין.
– א מצוה קען מען נאר טון איינמאל — מ’קען עס ציען איבער א לאנגע צייט, מ’קען עסן צוויי שטיקלעך אדער צוויי פונט, אבער עס בלייבט איין מצוה.
4. דער מגיד משנה’ס פשט: דער מגיד משנה מאכט א סך הכל: דאס איז אלעס באזירט אויף די משנה פון “שתי ידות של קדרה” און ר’ יוסי’ס חילוק צווישן סתם נמנו און נמנו ונתרצו. דער רמב”ם פסק’נט ווי ר’ יוסי. דער רמב”ם פארשטייט אז דאס רעדט זיך אפילו פון מצה (נישט נאר קרבן פסח).
5. דריי שיטות אין דער מעשה פון רבי:
– שיטה 1: עס רעדט זיך פון פסח — און דער ענין איז ארויסגיין פון די חבורה / היסח הדעת.
– שיטה 2: עס רעדט זיך אפילו פון מצה — ווי דער מגיד משנה לערנט דעם רמב”ם.
– שיטה 3 — רב אהרן הלוי (ראה): עס האט בכלל נישט א טון מיט הלכות פסח — דער גאנצער ענין איז נאר וועגן נטילת ידים: אויב מ’האט זיך פארדרימלט דארף מען זיך איבערוואשן (תסיח דעתו מנטילה). דער ראה ברענגט ראיות אז דער מעשה פון רבי איז געווען אין א קאנטעקסט פון נטילת ידים, נישט פון אפיקומן.
6. פראקטישער נפקא מינה: פארוואס שלאפט מען נישט ביים סדר? ביי ליל הסדר קומט שלאף נאטירלעך אריין — מ’האט שוין געטרונקען צוויי כוסות, מ’ליגט אנגעלענט, עס ווערט שפעט. דערפאר האבן חז”ל אנגעאויפנט מיט סיפורים, שאלות, און עלילות כדי מ’זאל נישט איינשלאפן. ווייל אין דער רגע וואס מ’שלאפט איין האט זיך געענדיגט די גאנצע זאך — מ’קען נישט מער גארנישט טון, נישט מער עסן מצה, נישט מער ממשיך זיין מיט’ן סדר.
—
הלכה: כל המספר ביציאת מצרים הרי זה משובח
די ווערטער פון רמב”ם: “וכל המספר ביציאת מצרים הרי זה משובח” — און מ’ברענגט דעם מעשה פון די תנאים וואס האבן זיך געהאלטן אויף “כל אותה הלילה” מיט סיפור יציאת מצרים.
פשט: ווער עס דערציילט מער פון יציאת מצרים איז משובח, און מ’זאל ממשיך זיין אזוי לאנג ווי מעגלעך.
חידושים און הסברות:
1. פארבינדונג צו דעם ענין פון נישט איינשלאפן: דער ענין פון סיפור יציאת מצרים ווערט פארבונדן מיט דעם ענין פון נישט איינשלאפן בליל הסדר. אזוי לאנג ווי מ’שלאפט נישט, קען מען נאך ממשיך זיין מיט דער סדר — מ’קען נאך אריינכאפן נאך כזיתים מצה, נאך כזיתים אפיקומן, וכדומה. אבער ווען מ’גייט שלאפן, איז געענדיגט די גאנצע זאך — מ’קען שוין נישט מער עסן.
2. פראקטישע הלכה’דיגע קאנסעקווענץ: דער ענין פון “כל המספר ביציאת מצרים הרי זה משובח” האט א פראקטישע הלכה’דיגע קאנסעקווענץ: דורך דעם וואס מ’בלייבט וואך און מ’דערציילט, בלייבט מען אין דער מצב וואו מ’קען נאך מקיים זיין מצוות הלילה. שלאף איז דער פונקט וואו אלץ ווערט אפגעשלאסן.
תמלול מלא 📝
מנהגים בנוגע לאכילת צלי בליל הסדר
הלכה: מקום שנהגו לאכול צלי בלילות הפסחים
Speaker 1:
בקיצור, און זיי האלטן אין פרק ח’, און זיי האבן שוין געענדיגט די גאנצע סדר נאכט. און מיר האבן עס געלערנט אז מ’מאכט צוויי מיני בשר, איינס דארף מען צוליען און איינס דארף מען קאכן. פון די קידוש ביז די הלל, אקעי?
יעצט גייט ער זאגן אפאר הלכות וואס זענען נוגע צו די אשכול וואס איז די קאנעקשאן, אקעי? איין הלכה איז, “מקום שנהגו לאכול צלי בלילות הפסחים אוכלים, מקום שנהגו שלא לאכול אין אוכלים”. ס’איז דא געוויסע מקומות, ס’איז דא געוויסע מנהגים. איך האב דיר פריער געזאגט אז מ’האט צוויי סארטן פלייש, זייער חילוקי דעות. איז געווען וואס האבן געגעסן די פלייש צלי, דאס איז די וואס… אקעי, לאו דוקא, אבער מ’האט געגעסן פלייש צלי. “מקום שנהגו שלא לאכול”, ס’איז געווען פלעצער וואס נישט.
פארוואס האבן זיי געזאגט פארוואס נישט? ווייל “שלא יאמרו בשר הפסח הוא זה”. און וואס איז דעמאלטס די פראבלעם? דעמאלטס וועלן זיי זאגן אז מ’קען מקריב זיין קיין פסח אין חוץ. מענטשן וועלן מיינען אז מ’איז מקריב, און ס’איז נישט קיין גרויסע… מ’דארף טון די מנהג המקום אזויווי אלעמאל. מ’דארף טון די מנהג המקום. וואס איז די פראבלעם? יא, א איד דארף טון די מנהג המקום.
דיון: חילוק צווישן “שיאמרו” און “נראה”
Speaker 1:
אבער וואס איז די “שמא יאמרו”? וואס איז דעמאלטס געשען? מענטשן וועלן זאגן, מ’טאר דאך נישט. און וואס איז די חשש? מ’וועט זאגן, וואס איז שלעכט אז מ’וועט דאס טון? און וואס איז די שינוי מיט זאגן? ניין, מ’מאכט זיך טאקע די פלייש על שם הפסח, ס’איז דאך גארנישט. מ’וועט זאגן, “מ’האט ממש געזען די רבי איז אריין אין שמאלץ אדער וואסער”. יא, דאס האסטו דאך עכט געלערנט אז מ’מאכט צוויי מיני בשר. וואס איז די פראבלעם אז מ’וועט עס זאגן? ס’איז נישט על פי הלכה, ווייל מענטשן וועלן מיינען אז מ’קען מקריב זיין קדשים בחוץ. זיי וועלן מיינען אז מ’איז מקריב, און ס’איז נישט קיין וועג.
ס’איז דא טאקע מענטשן וואס איז פארקערט, ווייל זיי ווילן דווקא האבן א צלי. אנשטאט פסח ווילן זיי האבן א צלי. אבער ס’איז דא געוויסע פלעצער וואס ס’איז נישט אזוי. ס’איז דא אזא כתובת. “בכל מקום, לא יאכל אדם צלי כולו כאחד לבדו”. דאס הייסט, אפילו די וואס זענען מתיר, איז ווייל זיי האבן נישט מורא אז מ’וועט זאגן, אויב מ’נעמט יא א גאנצע סים, אז ס’איז צלי אזויווי מ’איז צולה קרבן פסח, וועט עס יא זיין נראה כאוכל קדשים בחוץ.
סתם איז דא א חילוק צווישן “שיאמרו” און “נראה”. “שיאמרו” איז סתם א משוגענער רעדט זיך איין, אבער “נראה” איז ממש אזויווי ס’זעט אויס קרבן פסח.
Speaker 2:
I don’t know, seems the same to me.
Speaker 1:
מסתמא איז דא א חשש אז ס’גייט זיין א מענטש וואס גייט עס טאקע מקדש זיין, אפשר דאס איז די פראבלעם.
Speaker 2:
אז דו זעסט איינער טוט עס, איז עס א חסרון כבוד פאר די עכטע קדשים, אז מענטשן זאלן מיינען… אה, דו זעסט, דאס איז די דירעקטע מענטש. די נעקסטע מענטש גייט עס שוין טון. ער וועט מיינען אז ס’איז א מצוה.
Speaker 1:
יא. ממילא אויב ס’פעלט אביסל, דעמאלטס מעג מען במקום שנהגו.
Speaker 2:
דעמאלטס איז אביסל נישט קיין קרבן פסח, ווייל ס’איז נישט כשר, אויב ס’איז מחותך, או חסר מאיבריו, אדער איין איבר שלוק אנשטאט צלי. איז דא מותר. במקום שנהגו איז עס מותר.
Speaker 1:
אקעי, קאנטיניו.
דיון: מנהגים בנוגע לזרוע ושני תבשילין
Speaker 2:
וויאזוי איז די מנהג אין סאטמאר ריווער?
Speaker 1:
איך מיין אז אסאך אידן האבן ליב גראדע די גאנצע בהמה אפצובראטן, אבער נישט… אצלנו לא נהגו.
Speaker 2:
אצלנו לא נהגו וואס, צדיק?
Speaker 1:
מ’האט נישט אפגעבראטן די גרויסע זאכן. איי, מ’איז נישט געווען אינטו די… וויאזוי הייסט עס…
Speaker 2:
יא, נאר…
Speaker 1:
מ’איז מקיל. אונז בראטן יא אביסל אויף די זרוע, רייט?
Speaker 2:
אה, ניין, סארי. א געקאכטע זרוע, מ’עסט נישט עניוועי.
Speaker 1:
נישט עניוועי, מ’נעמט עס נישט.
Speaker 2:
פארוואס עסט מען עס נישט? וואס דא שטייט איז די ווארט?
Speaker 1:
אבער איך מיין למשל, וואס איך געדענק, איך ווייס נישט וואו מ’דארף נאכקוקן פון וואו דער מנהג קומט, אז מ’נעמט א געקאכטע גארגל און מ’לייגט עס אויף די פייער פאר אביסל אז ס’זאל האבן א געבראטענע לוק. וואס איז די אויפטו? מ’וויל יא, מ’וויל נישט, מ’וויל… דאס איז די פראגע, איך כאפ נישט.
Speaker 2:
אבער ענק האבן מ’אויך אזוי געטון? מ’האט אויך געבראטן די גארגל?
Speaker 1:
יא, אבער איך ווייס נישט וואס איז די מנהג. איך ווייס נישט וואס איז די…
Speaker 2:
עניוועי, לכאורה די איסור דא איז אויף בהמה. איך גלייב שוין אז אויף טשיקן וועט זיין די חשש. אקעי, ווייל דא ווייס איך אפשר במקום שנהגו, נאר יא, חוץ… אה, יא, הנחנאמי. נו, וואס זאגן די מפרשים, די פוסקים אין ווארשא? איך גיי טשעקן זען.
מקורות: שולחן ערוך ורמ”א
Speaker 2:
ער זאגט נישט. צולי שי”ח, לאמיר זען. שי”ח זאגט ער אויף… אה, יא, סאו… די מנהג איז, אזויווי דו זאגסט, “מנהג לצלות”… שולחן ערוך שטייט “מנהג לצלות את הזרוע ולבשל את הביצה”. דער רמ”א זאגט מ’בראט די ביצה אויכעט. פארוואס טוט מען? יא, איך ווייס נישט. בקיצור…
Speaker 1:
אז ווייל די ביצה איז דאך אויך דא על תקן כאילו איז געווען בשר, מקום בשר. אקעי, סאו מ’עסט טאקע, אונזער מנהג איז זיכער נישט צו עסן צלי בערב פסח, אה, לכאורה. און וועגן דעם עסט מען טאקע נישט די זרוע. וואס איז פאני, מ’לייגט עפעס אויפ’ן טעלער נישט צו עסן, I don’t get it. פרעגט שוין טאקע די…
Speaker 2:
זיי האבן דאך נעכטן געזען אז ס’איז דא אן ענין פון מניחים, מ’קען לייגן אויפ’ן טיש נישט צו עסן.
Speaker 1:
ניין, ניין, be real. זיי האבן… ס’איז אן אנדערע ענין פון ממתיק זיין דעם טעם מרור. ניין, be real. זיי האבן נישט געזען, קודם כל, זיי האבן נאר געזען די ערשטע, נישט געזען די צווייטע. און צווייטנס, מ’האט נישט געזען… ער האט יא דערמאנט נעכטן, אבער די…
Speaker 2:
ער האט יא דערמאנט נעכטן די…
Speaker 1:
Be real, be real. יא, ער זאגט אז וועגן דעם.
Speaker 2:
אבער פארוואס זאל מען נישט קענען אראפלייגן א זאך אלס א זכר וואס מ’עסט נישט?
Speaker 1:
מ’מאכט לצאת. מ’זעט דאך אז מ’זעט דאך אז ס’ליגט אויף די… ס’איז נישט קיין עסן, נו, be real.
קשיא פון מהרש”ל
Speaker 1:
ער זאגט אז די מהרש”ל זאגט אז ס’מאכט נישט קיין סענס. איך האב נישט געזען ערשט וואס ער זאגט אז ס’מאכט נישט קיין סענס. פון וואו נעמט זיך דער מנהג? איך ווייס נישט. אבער דאס איז סתם נישט ווייל דער חשש פון לאכול צלי, ווייל ס’איז געקאכט. אה, ניין, אונזער מנהג איז עפעס, דו געדענקסט מ’זאל נעמען פון א רויע שטיקל און עס בראטן. אבער איך זע נישט אסאך ירקות, איך זע נישט אז דו זאלסט דאס אריינלייגן. ווייל ער זאגט אז כבוש הרי הוא כמבושל, שלוק הרי הוא כמבושל, לכאורה דארף אויך זיין ווען א חתיכה איז מיטן קאך.
Speaker 2:
נאכאמאל, אגעין, דו ווענדסט זיך וועלכע מנהג דו רעדסט. דו רעדסט דאס איז לויט די מנהג וואס איז נישט מחמיר, און דאס איז נאר די שענערע. אויב דער מנהג איז יא מחמיר זיין, מ’קען זיין זיכער אז דער מנהג איז יא מחמיר זיין, ווייל ווייסטו דאך ווען ס’איז דא א מנהג, מ’קען מחמיר זיין אזוי ווי מ’וויל. אבער וואס איז מיט די זעלבע סיבה?
מקורות נוספים: תע”ג ומגן אברהם
Speaker 1:
תע”ג, קארטאפל, זאגט ער, ס’איז זייער פאני, מיט מחילה איז עס מיר זייער פאני. יא, ער זאגט אז ס’שטייט אין תע”ג, שטייט אין ע”ז, במנהג ישראל, בקרשש, בקיצור, מ’לייגט דעם שני תבשילין, ונהגו בבשר וביצה, ונהגו בזרוע, ונהגו בצלי לבד, ובביצה טעם שלישי. דער רמ”א זאגט אז מ’פירט זיך יא צלי, ער זאגט אויף דעם דער הייליגער מגן אברהם, אז אויב אזוי טאר מען עס נישט עסן, נישט די צייט פאר מיר צו זיין פורים…
Speaker 2:
וואס זאגט דא דער אוכלים איז דער ענין? דער פסילה אכטער דערנאך אין סאר איבער דער פסחים. מען מיינט אז מ’איז נישט אפילו מאכן יום טוב, ווייל עס איז מאכן יום טוב לך אבירא. מ’גייסט נישט אפילו עסן פון ראש הלנא, כסף די. מראש הלנא האט זיך געפירט אנדערש, מראש הלנא האט געזאגט אז מ’זאל טאקע נישט אזוי טון, זאל קאכן א שטיקל פלייש און עס אויסטיילן די עולם זאל עסן.
קשיא פונדאמענטאלע: “מביאין” מיינט צו עסן
Speaker 1:
אונז פירן זיך אזוי, מ’לייגט אפ די זאכן, ס’איז א סימבאל. די לשון הרמב”ם איז “מביאין על השלחן שני מיני בשר”. לכאורה מיינט עס צו זאגן מביאין און מ’עסט עס. העלאו, מ’לייגט עס אויפ’ן טיש אויף צו זיין. ס’איז נישט קיין מוזיאום.
צלי הגחלים איז בכלל נישט יוצא די קרבן פסח, ס’דארף זיין צלי על אשפות. עניוויס, א ביצה צלויה זאגן זיי מעג מען עסן אפילו אויב מ’האט עס נישט… אפילו אויב מ’האט עס נישט שלוי נגי. בקיצור, די מעשה איז… אה, זאגט ער, צלי ואחר כך בשלו, בשלו ואחר כך צלי, איז אסור מן התורה, זאגט ער.
אבער איך פארשטיי נישט די גאנצע פראבלעם. ס’איז דאך אלץ… איי דאונט אנדערסטענד. מ’ברענגט א זאך זכר לקרבן פסח, און מ’זאגט מ’עסט עס נישט ווייל ס’איז אבסורד. דארף מען מאכן א זכר… איז דאס א גארגל אדער ער רעדט פון פלייש פון א בהמה? ווער רעדט דא בכלל בשר עוף? די גארגל איז נאך א פירצה. וואס קומט אריין די גארגל? ס’איז נישט קיין זרוע, ס’איז נישט קיין כרעים. ניין, די צלי רעדט פון א כבש, א זאך וואס מ’קען מאכן א קרבן פסח. אפילו א בקר מעג מען לכאורה.
סיכום הקושיא: מ’וויל מאכן א זכר אדער אן אנטי-זכר?
Speaker 1:
אונז האבן געטון אפאר זאכן לחומרא. סיי מ’האט נישט גענומען בשר בהמה, מ’האט גענומען א גארגל. מ’האט נאך דארט געוואלט מסביר זיין, און נאכדעם עסט מען עס אויך נישט. העלאו? דו ווילסט דערמאנען קרבן פסח, אבער דו ווילסט טון אלע מיני זאכן נישט צו דערמאנען קרבן פסח. דו נעמסט א ביצה, און דו טוסט אויך נישט צלי נאר דו קאכסט עס. ס’מאכט נישט קיין סענס. אינו עושה סענס לדעתי. ס’איז אינו עושה סענס.
ביי דיר מאכט עס סענס? מ’וויל מאכן א זכר אדער מ’וויל מאכן אן אנטי-זכר. העלא? וועלכע וויל מען מאכן?
Speaker 2:
און דאס איז אויך גראדע די בעסטע זכר, ווייל מ’איז דאך אלע מיני הלכות פארוואס מ’האט אזוי, פארוואס מ’האט נישט אנדערש פון דאס. יא, א ליטוואק וואלט זיך געפיינט.
Speaker 1:
און ער גייט מיר נישט אלעס אפן בקיצור די אלע מענטשן, און דאס וויל איך טון.
דיסקוסיע וועגן זכר לקרבן פסח און הלכות מי שאין לו יין
זכר לקרבן פסח — די סתירה אין מנהג
Speaker 1:
מען האט דאך געוואלט מאכן א זכר. דו זאגסט מ’עסט עס אויך נישט. העלא? דו ווילסט דערמאנען קרבן פסח, אבער דו ווילסט טון אלע מיני זאכן נישט צו דערמאנען קרבן פסח. דו זאגסט דו נעמסט א בייצא און דו טוסט אויך נישט צלי, נאר דו קאכסט עס. ס’מאכט נישט קיין סענס, איין אות סענס, לפי דעתי. ס’איז איין אות סענס. סארי, ס’איז איין אות סענס.
Speaker 2:
ביי דיר מאכט עס סענס?
Speaker 1:
דארף מען מאכן… מ’וויל מאכן א זכר אדער מ’וויל מאכן א ענליך זכר. העלא? וועלכע וויל מען מאכן? דו עסט עס נאך גראדע די בעסטע זכר, ווייל מ’איז דן אלע מיני הלכות וואס מ’טאר נישט טון, וואס מ’טוט נישט אנדערש און דאס.
יא, פאר ליטוואקעס וואס האבן זיך פארענטפערט. ער גייט מיר נישט העלפן. בקיצור, די אלע מענטשן, וואס וועל איך טון? בקיצור, איך ווייס נישט.
אוי יוי יוי, שוין, ענדזשוי. עניוועיס, ווייטער.
הסבר: דער אורשפרונג פון דער הלכה
Speaker 1:
וואס איז דאס אז ביי יוד האפט נישט קיין וויין? איך האב עס דיר געזאגט, איך ווייס נישט.
דאס איז די זעלבע זאך. די גאנצע הלכה האט זיך אנגעהויבן ווייל ס’איז געווען די וואס האבן יא געוואלט נאכמאכן עקזעקטלי ווי די פסח. ווייל ס’איז דא א שאלה אויב מ’טאר אנדערע ימים טובים זאל זיין, מ’טאר נישט עסן פלייש, מ’טוט נישט אויסקוקן ווי ס’איז די קרבן פון סוכות. ס’איז דא א שאלה אויף אזא זאך.
דא האט זיך אנגעהויבן אזוי, ס’איז געווען די וואס האבן געוואלט משום חביבות מצות קרבן פסח מאכן אזא נאנטע זכר, ממש נעמען א כבש און לאזן קוקן עקזעקטלי ווי די קרבן פסח. דא האט זיך אנגעהויבן אז דאס איז א חשש, דאס איז א פראבלעם. ממילא איז מען אנגעקומען ווי מ’איז אנגעקומען. מ’וויל נאך אלץ פארמינערן זייער מעלה וואס זיי האבן געטון. די מעלה וואס זיי האבן געטון, אז מ’איז מזכיר קרבן פסח, איז א געוואלדיגע זאך. אבער… יא…
קשיא: פארוואס אפיקומן מיט מצה און נישט מיט פלייש?
Speaker 1:
פארוואס האבן חז”ל געמאכט די מצות אפיקומן מ’זאל זיין מיט א שטיקל מצה, פארוואס נישט מיט א שטיקל פלייש? די עיקר איז דאך מ’זאל געדענקען די ענדיגן די פלייש.
Speaker 2:
דאס איז נישט קיין מצוה, די פלייש איז נישט קיין מצוה, ס’איז עסן סתם.
Speaker 1:
אה, ביי אפיקומן איז א שטיקל א חפצא של מצוה, ווייל ס’איז מצות מצה. איך האב מיר נישט, ווייל ער האט שוין יוצא געווען זיין… ס’איז עקשטיין קשיות, ס’איז א מצוה. ס’איז א מצוה צו עסן מצה, ס’איז אויך א מצוה צו עסן פלייש אין יום טוב. איך וועל דיר זאגן נאך יום טוב ווען איך האב אויסגעפונען, ביז דערווייל ווייס איך נישט.
אקעי, לאמיר גיין ווייטער. סתם ווייל איך קען נישט שלאפן ביינאכט. יא, די חתונות, אידן זאלן נישט חתונה האבן. די חתונות, וואס האט עס מיט מיר? אקעי, לעטס קאנטיניו.
—
הלכה יג: מי שאין לו יין בליל הפסח
דער רמב”ם’ס לשון
Speaker 1:
מי שאין לו יין, ווען האט ער נישט קיין וויין? בליל פסח. וואס איז די טייטש אז ער האט נישט קיין וויין פסח ביינאכט? ומקדש על הפת, פירוש ליל שבת. ער קען מאכן קידוש אויף ברויט, און אויף מצה עקשולי. באוצר כל המנהגים על סדר זה, ער מאכט אלעס על הסדר.
איך פארשטיי אז די ביצים, די געבראטענע, דארף מען געבן יין, אבער ס’איז נישט, סאמער אידן איז נישט געשען. מקדש על הפת, טייטש ער גייט נישט קענען מאכן די ארבע כוסות. ער גייט נישט קענען מאכן פיר כוסות פון פת, ניין? קען מען?
מעשה פון די לאגערן — זכר פאר ד’ כוסות
Speaker 1:
איך האב געהערט אז ס’איז געווען א איד אין די לאגערן וואס זיי האבן געוואלט מאכן א סדר, האבן זיי גענומען פיר קאצקע צוקער. סאו וואס איז די ענין? יעצט איז א זכר’ל, אזוי ווי די גמרא זאגט מ’קען נעמען א לעמאן, אבער נישט קיין עפל, נאר מ’קען נעמען א זכר פאר די ד’ כוסות, פאר די מצה, וואס איז די ענין? ס’איז א זכר. דאס וועט נאר זיין ווי ד’ כוסות. ס’איז דא שטארקע חקירות אויף ד’ כוסות. אפשר פיר טוטפיקס, ווייל ס’איז עפעס… עניוועי, ס’איז נישט געווען אזוי. ס’איז עפעס וואס מען האט הנאה. אזוי ווי מען האט געגעסן די צוקער און געפילט א גוטע טעם דערין.
Speaker 2:
אה, אפשר מיינסטו צו זאגן אז ס’איז עפעס א… אז ס’איז אזוי ווי א… וויין, אז דאך עניטינג וואס איז געשמאק האט א טעם וויין, אזוי ווי חמר מדינה.
Speaker 1:
מיר האבן נישט געזען צו מען קען נוצן א חמר מדינה. ניין, ס’איז נישט.
דיסקוסיע: חמר מדינה ביי קידוש
Speaker 1:
מי שאין לו ירק, ווער ס’האט נישט קיין ירק, ס’הייסט ער האט נישט קיין… אבער איך וויל דיר פארשטיין, ווייל לכאורה אויף קידוש, אפשר אפילו אויב אויף ד’ כוסות איז נישט גוט יין, אויף קידוש וואלט עס געדארפט לכאורה… אזוי שטייט נאך אין די ענין פון קידוש ביי דיר? אדער דו זאגסט אזוי וואלט געדארפט צו שטיין?
Speaker 2:
וואס?
Speaker 1:
איך אויך. איך ווייס נאר די מעשה פון ר’ אליהו חיים’ס איידעם. ס’שטייט נישט אין קידוש אז מען קען מאכן אויף חמר מדינה. וואס הייסט? דו מיינסט סתם קידוש? אדער דו מיינסט פסח?
Speaker 2:
קידוש פון שבת.
Speaker 1:
דער רמב”ם מיינט נישט קיין חמר מדינה.
Speaker 2:
אה, מדינה נאר פאר הבדלה.
Speaker 1:
דאס שטייט מפורש אין הלכות שבת, פאר קידוש ווערט נישט געברענגט אז מען רעדט פאר קידוש. מהלכות שבת, פרק כ”ט, הלכה י”ז: “מדינה שהוא רוב יין שייך, ואף על פי שפסול לקידוש, מותר להבדיל עליו, הואיל וחמר המדינה הוא”. אזוי פסק’נט דער רמב”ם.
Speaker 2:
יא, קען זיין אז יעדער איינער פאר זיך וועט פסק’ענען אנדערש.
Speaker 1:
דו קענסט נישט מאכן קידוש אויף חמר מדינה? שבת אינדערפרי? נאר הבדלה. דאס איז א קשיא אויף יין. ס’איז א קשיא, אזוי זאגט דער רמב”ם. איך זאג דיר וואס דער רמב”ם זאגט.
Speaker 2:
מילא יום טוב שבת אינדערפרי איז א קשיא וואס דארף מען… איך מיין אז אפילו אבער ס’איז נישט וואס ס’שטייט אין רמב”ם.
Speaker 1:
אקעי.
דיסקוסיע: ווי מאכט מען דעם סדר אן וויין?
Speaker 1:
לאמיר שטייטן דא פאר א סעקונד.
קידוש, אקעי, מ’מאכט קידוש אויף פת. חוץ דעם מאכט ער די גאנצע סדר. וואס טוט ער? ער עסט פת בשבת. וואס איז כולו אומרים לסדר הזה? דאס הייסט, דו מיינסט אז דער רמב”ם לאזט אויס די ארבע כוסות, אבער ער טוט אלעס אזוי ווי אונז?
Speaker 2:
I guess.
Speaker 1:
ער מאכט נישט קיין במקום, כ’מיין, ער מאכט נישט קיין… אדער ער עסט א שטיקל פלייש אנשטאט די…
Speaker 2:
ער מאכט נישט צו.
פראבלעם: דער סדר ווען מען עסט מצה גלייך
Speaker 1:
ס’איז אביסל קאמפליקירט, ווייל וואס טוט מען מיט די מצה? מ’דארף דאך עסן גלייך, און ס’גייט נישט אין א סדר. פארשטייסט די פראבלעם?
Speaker 2:
אה, ס’איז שוין נישט דא קיין סדר, ווייל ס’איז שוין געוואשן, ס’איז שוין צופארן.
Speaker 1:
יא, דו האלטסט שוין נאך ורחץ, מוציא מצה.
זאגט ער, ברענגט ער אז דער רי”ף זאגט מצה.
Speaker 2:
אפשר עסט מען עס נישט, מ’עסט שפעטער?
דער רי”ף’ס שיטה
Speaker 1:
זאגט ער, דאס איז וואס ער ברענגט פון די רי”ף. דער רמב”ם זאגט נישט. דער רמב”ם זאגט נאר א סדר אזוי, ס’איז אביסל פאני. זאגט דער הייליגער רי”ף אז מ’עסט יא א שטיקל מצה, מ’מאכט אן אכילת מצה אויך ביים קידוש, און שפעטער עסט מען נאר אן א ברכה על הסדר. אזוי זאגט דער הייליגער… אזוי ברענגט ער פון די רי”ף. דער רמב”ם זאגט נישט, אבער לכאורה מיינט ער אויך אז מ’זאל דאס טון, ווייל מ’עסט דאך שוין מצה. ס’איז נישט געהעריג על הסדר אזוי, ער דארף מאכן אן אכילת מצה גלייך. אזוי קומט אויס.
מחלוקת: צי מען קען מאכן קידוש אויף פת בליל הסדר
Speaker 1:
אבער די קיצור המעשה איז אז דער רמב”ם האט געזאגט, און נאכגעברענגט פון די רי”ף פסקי רי”ד, אז מ’קען מאכן קידוש אויף פת בליל הסדר, קעגן אנדערע צדיקים וואס האבן גע’טענה’ט אז מ’קען נישט.
Speaker 2:
און לויט זיי איז וואס? וואס זאל מען טון?
Speaker 1:
פת. מ’זאל גארנישט טון. מ’זאל נישט מאכן קיין קידוש. מ’עסט אבער, לויט זיי טוט מען ווייטער די אנדערע מצוות, און מ’טוט עס על הסדר. אבער זיי האלטן נישט אז “תלמוד ערוך” איז דער סדר, אבער אז ס’איז אויך א יום טוב סעודה, אזויווי יעדער יום טוב. אבער זאל זיין אזוי.
דאס איז געווען די טענה, זעט אויס, פון די אנדערע צדיקים.
דיסקוסיע: צי איז דער ערשטער כוס “קידוש” אדער נאר איינע פון ד’ כוסות?
Speaker 1:
אזויווי ס’זאגט דער רבי אייכלע, און ער זאגט אז וויבאלד אז ס’איז ד’ כוסות, איז עס נישט קיין קידוש. איך זאל זאגן אז די ערשטע איז אויך נישט קידוש? איך זאל זאגן אזוי? איך זאל זאגן אזוי? ווייל דער רמב”ם האט… “כל כוס וכוס מברך עליו ברכה בפני עצמו”. איך ווייס נישט, איך האב נישט געזען די לשון “כוס ראשון אומר עליו קידוש היום”. איך מיין אז דאס האט ער געוואלט מדגיש זיין אז ס’איז ד’ כוסות, ווייל יעדע איינס איז אן אנדערע זאך. איינס איז א כוס של ברכה פאר בענטשן, איינס איז א כוס של ברכה פון… איינער וואלט געקענט פרעגן אזויווי “אין עושין מצוות חבילות חבילות”. אויב איז דא א מצוה פון ד’ כוסות, זאל זיין ד’ כוסות איז גארנישט אן מיט קידוש. אקעי, איך ווייס נישט, איך קען נישט אזוי זיכער פון איין… אבער דער רמב”ם ווען ער זאגט “כל כוס וכוס מברך עליו ברכה בפני עצמו”, וואס הייסט “מברך עליו ברכה בפני עצמו”? אז מ’זאגט פיר מאל “בורא פרי הגפן”? דאס איז דאך אליין אזוי. איך גלייב נישט אז דאס מיינט ער.
Speaker 2:
אבער ס’איז דאך געווען דער ראב”ן, איך מיין, איך ווייס נישט, איך האב נישט אזוי געזען אזא זאך. איך האב נישט דייקא געזען אז דאס מיינט דאס. אבער וואס זאגסטו, זאל איך זאגן אזוי? איך זאל זאגן אזוי?
Speaker 1:
איך מיין אז מ’לערנט אזוי, אז “בכל אחד מברך עליו בורא פרי הגפן”. “בכל אחד”, נישט אז דאס איז די עיקר וואס דער רמב”ם וויל דא זאגן.
הסבר: דער רמב”ם’ס שיטה אין ד’ כוסות
Speaker 1:
קיצור, דאס האט דער רמב”ם געזאגט אז ס’איז טאקע ד’ כוסות, אבער ס’איז ד’ כוסות, דאס הייסט צוויי פון די ד’ כוסות האט מען סתם אזוי געדארפט יעדע שבת און יום טוב סעודה: דער קידוש און דער ברכת המזון, דער כוס של ברכה. סאו קענסטו וועלן זאגן אז מ’האט נאר צוגעלייגט צוויי. אבער ניין, דער סדר איז אז ס’זאל זיין פיר, און דער סדר איז אזוי.
ס’קען אמת’דיג זיין, ס’קען אמת’דיג זיין אז דער וואס זאגט דאס מיינט נישט דאס צו זאגן. ער מיינט סך הכל צו זאגן אז מ’דארף ברענגען וויין, ווייל ס’איז דא א חיוב פון ד’ כוסות, אפילו אן קידוש. אפשר דארף מען נישט, מ’קען יוצא זיין אזוי, אבער פאר די ד’ כוסות דארף מען. איך ווייס נישט, אפשר מיינט ער בכלל נישט צו זאגן דאס. צווייטנס איז, אז ס’קען זיין אז איינער וויל אפשר קען מען טראכטן פונקט פארקערט, אז פונקט אזוי ווי קידוש קען מען יוצא זיין מיט פת, די לישנא בתרא אין ערובין, אפשר איז דא לכתחילה, מיר האבן געלערנט אז ס’קען זיין אז איינער איז סובר אז אפשר די ד’ כוסות אויך קען מען יוצא זיין מיט פת אויב מ’וויל.
ד’ כוסות מיט חמר מדינה: דער רמ”א’ס שיטה און די מחלוקת וואס איז חמר מדינה
דער חילוק צווישן קידוש און ד’ כוסות
Speaker 1: זיי מיינען סך הכל צו זאגן אז מ’דארף ברענגען וויין, ווייל ס’איז דא א חיוב פון ד’ כוסות, אגב קידוש. אפשר דארף מען נישט, מ’קען יוצא זיין אזוי, אבער פאר ד’ כוסות דארף מען. איך ווייס, איך פארשטיי, אפשר מיינט ער בכלל נישט צו זאגן דאס.
צווייטנס איז, אז ס’קען זיין אז איינער וועט טראכטן פונקט פארקערט. פונקט אזויווי קידוש קען מען יוצא זיין מיט פת, על כל פנים בדיעבד, אפשר אפילו לכתחילה, זיי האבן געלערנט אז ס’קען זיין א חובה. אפשר ד’ כוסות אויך קען מען יוצא זיין מיט פת, אויב מ’וויל דארפן… פיר פיתין.
אבער ביי קידוש שטייט בכלל נישט דאס ווארט כוס, ס’שטייט קידוש. קידוש לכתחילה, בדיעבד איז מיט פת. ד’ כוסות איז פיר כוסות. ס’איז דא א זאך פון כוסות, כוס ישועות. ס’איז דא א רמב”ם לכאורה דא, ערך הנרות איז דא, אבער ס’איז אויך דא א מצוה פון קידוש, און ער האט נישט קיין ד’ כוסות.
אלזא, דו ביסט זיכער?
Speaker 2: אקעי, דו ביסט זיכער איז צו זיכער, נו פראבלעם.
Speaker 1: איך בין זיכער מיט האבן א גוטע סברא. זיכער מיינט קיינמאל נישט אז מ’קען עס טעסטן אין א לעב. סאו די אנדערע וועלן לערנען אז איינמאל ס’הייסט ד’ כוסות, איז עס נאר שייך ווען ס’איז טאקע כוסות.
די מעשה פון רבי אליהו חיים מייזל
Speaker 1: אקעי. סאו יעצט כאפ איך אז די מעשה פון רבי אליהו חיים מייזל, איך האב עס אייביג פארציילט נישט אזוי גוט. איך האב עס פארציילט אז ער האט געזאגט מ’דארף מברר זיין. יעצט האב איך גלייך געוואוסט אז מ’קען נישט. יא? נישט אזוי סימפל.
ס’איז דא א… די רמ”א זאגט אפילו אז מ’קען בדיעבד. בדיעבד אויף אלע כוסות אדער נאר קידוש?
Speaker 2: מאי נפקא מינה רעדסטו וועגן טעם פגום? אויף אלע כוסות אדער נאר קידוש?
Speaker 1: אויף אלע כוסות.
Speaker 2: אה.
דער רמ”א’ס שיטה: חמר מדינה פאר ד’ כוסות
Speaker 1: די… אויב מ’וועט קוקן, אויב מ’וועט לערנען שולחן ערוך, וואלט געווען א שיינע זאך צו לערנען נאך פסח, וואלט מען געזען וואס די שפעטערדיגע צדיקים האבן געזאגט וועגן דעם. און ס’שטייט אזוי, במשנה ברורה, ס’איז א גאנצע סימן דא וועגן דעם. במשנה ברורה, די מחבר זאגט אז מ’מאכט המוציא, מ’מאכט אכילת מצה. ס’איז דא אנדערע שיטות, ס’איז דא וואס זאגן אז אפשר זאל מען טוישן די גאנצע סדר, ס’איז דא אנדערע מהלכים וואס מ’קען טון. אפילו לויט די צד אז מ’קען יא, איז דא פארשידענע שיטות וואס מ’קען טון. בקיצור, ער פסק’נט אזוי.
און דער רמ”א זאגט אזוי, הערסט? דער רמ”א ברענגט, “מקום שנהגו לעשות משקה מדבש (מעד) קאנען נוצן פאר ד’ כוסות ווען מ’האט נישט קיין וויין”. אבער ער זאגט, “ויש אומרים אז מ’קען נישט”, אזויווי ס’שטייט אין הלכות קידוש. “ולענין ד’ כוסות איז דא א מחלוקת ביי קידוש צו מ’דארף יין”. מיר האבן געלערנט אז דער רמב”ם זאגט זיכער אז קידוש העלפט נישט חמר מדינה. ס’זעט אויס אז אנדערע האבן געזאגט אין רע”ב אז מ’קען יא. זאגט דער רמ”א…
Speaker 2: איז דאך וויין חמר מדינה, אדער עפעס מעד איז עפעס אנדערש? אזויווי דו ווילסט ארויסזאגן אז בראנפן וויל ער עפעס אנדערש ווייל ס’האט א נאמען יין?
Speaker 1: ניין, ניין, איך ווייס נישט. “ויש לסמוך על מן דאמר לענין ד’ כוסות, דשרי לכתחילה על מן דאמר שמקדשין על שאר משקין שהם חמר מדינה, כמו שיתבאר לעיל סימן רע”ב”. דו פארשטייסט? סאו דער הייליגער רמ”א זאגט גראדע אז מ’קען יא מאכן ד’ כוסות אויף מעד.
Speaker 2: און וואס שטייט אין סימן רע”ב?
Speaker 1: איך האב נישט געוואוסט די ראיה. איך גיי פארשטיין, איך האב זיך אויפגעטון מיט דעם. דו וועסט מיר נישט זאגן “עין רע”ב”. ניין, דא רעדט ער ממש פון משנה ברורה, ער האט נישט קיין וויין.
סימן רע”ב: קידוש אויף שכר
Speaker 1: ס’שטייט אזוי, “יש אומרים שמקדשין על שכר, ויש אומרים שאין מקדשין. והרא”ש בלילה לא, רק פת, ובפרי בטוב שייך”. הגה, “ונהגו בפשיטות כהרא”ש, אז ביינאכט מאכט מען פת, און אינדערפרי שכר”.
וואס איז די… יא… וואס איז די… וואס איז די סברא?
דיסקוסיע: צו איז ד’ כוסות דאס זעלבע ווי קידוש?
Speaker 2: אבער דאס איז צוויי אנדערע שאלות: איינס צו מ’מאכט קידוש, און איינס צו מ’מאכט ד’ כוסות. דו זאגסט אז דער רמ”א זאגט אז מ’מאכט ד’ כוסות אויף חמר מדינה?
Speaker 1: יא, דער רמ”א זאגט אז ס’איז דאס זעלבע. דער רמ”א זאגט נישט קיין חילוק. ער זאגט נישט אז מ’קען מאכן ד’ כוסות אויף פת, אבער ער זאגט יא, לויט די זעלבע שיטה… דער רמ”א טענה’ט אז לויט דער זעלבער וואס זאגט אז מ’קען מאכן קידוש אויף חמר מדינה, זאגט ער אויך אויף ד’ כוסות אז מ’קען.
Speaker 2: פארוואס טראכט מען וואס איז די ענין? די ענין איז די כוסות. מ’קען זיך דינגען, איינער קען זאגן אז מ’קען נישט, ס’איז נישט דאס זעלבע.
Speaker 1: אבער אזוי זאגט דער הייליגער רמ”א, אז ס’איז אויך גוט פאר אן עני. מילא אני גדול. סאו דעטס די סטארי. פארשטייסט?
Speaker 2: יא, געוואלדיג.
Speaker 1: קיצור, דאס איז די נקודה לגבי די רמ”א’ס שיטה. פון דא ווייס איך נישט צו… די רמ”א זאגט, לכן דעת כולם יש לסמוך על מה דאמרינן, פארוואס אזוי? ווייל ס’איז נישטא קיין ברירה, ווייל אדער האט ער נישט, וויל ער מאכן א סעודה, וויל ער זאל נישט מאכן קיין סעודה.
דער מגן אברהם און פרי מגדים
Speaker 1: ער וויל אפילו זאגן, דער פרי מגדים, דער מגן אברהם, אז אפילו א גאנץ יאר עסט מען יין, אבער פסח טרינקט מען מעד. פסח ענדערש מעד? פארוואס? אפשר, ווי די רמ”א זאגט, אז פסח איז דא חילוקים, איז מעלה בעסער צו מאכן אויף דעם.
איך וועל דיר נאר מוסיף זיין, אז שבת האבן דאך גע’פסק’נט אזוי די ראש, אז אויב מ’האט פרייטאג צו נאכטס זאל מען ענדערש מאכן אויף פת ווי אויף חמר מדינה. ווייל פת איז דא א גמרא אז מ’קען, ס’איז נישט א יעדער איינער איז מסכים אז מ’קען מאכן קידוש אויף חמר מדינה. אבער פסח איז דא וואס זאגן אז מ’קען נישט אויף פת, ממילא זאל מען ענדערש מאכן אויף בורשט קידוש.
אזוי זאגט דער הייליגער… דער מגן אברהם זאגט אמר רב המנונא, דאס שטייט אין לאקרידזש, איך ווייס נישט וואס דאס איז, אזויווי עפל טראנק.
Speaker 2: ליקעריש.
Speaker 1: וואס איז דאס? דאס מאכט מען פון ליקעריש.
Speaker 2: ליקעריש איז די קענדי?
Speaker 1: ליקעריש איז די קענדי, אבער פון די זעלבע זאך מאכט מען דאך אראק. איך האב געטעיסט אראק, לא? איך האב געטעיסט אראק, ס’איז נישט קיין גוטע טעם.
א קיצור, איך ווייס נישט, ער זאגט מיר, זאגט דער מגן אברהם אז מ’קען נוצן אויף די עלטערע כוסות. סאו, דער מגן אברהם זאגט, דו ווייסט, פארוואס די אנדערע זענען אזוי זיכער אז נישט, ווייס איך נישט.
א קיצור, דאס איז די שיטה פון מגן אברהם. אנדערע זענען נישט מסכים מיט דעם. פארוואס זענען זיי נישט מסכים? ווייס איך נישט. מ’וועט זען וואס הרב עפשטיין זאגט.
א קיצור, יא, ער ברענגט טאקע די הלכה. הלכות פסח, אקעי. דער מגן אברהם איז מתיר, ער זאגט אז ס’איז צריך עיון.
פסקי תשובות: די היינטיגע פוסקים
Speaker 1: א קיצור, למעשה, דער אשכנזישער פסקי תשובות, מכלל אחרונים, האט געזאגט אז מ’קען יא מאכן קידוש אויף חמר מדינה.
איך ווייס נישט אויף מילך, למעשה גייט מילך?
Speaker 2: ניין.
Speaker 1: יא, אבער ער רעדט דאך פון מילך. מילך איז זיכער נישט קיין חמר מדינה, איך מיין ס’איז נישט קיין חשוב’ע זאך. צו יא? מילך איז מילך. ס’איז נישט קיין זאך וואס מ’טרינקט לשם טרינקען, איך ווייס נישט. ס’איז נישט קיין געטראנק.
Speaker 2: נו, וואס איז עס? וואס איז מילך? א געטראנק. עפעס וואס מ’טוט ווען מ’קומט אן.
Speaker 1: יא, איך האב נישט געוואוסט אז מ’קען מיט דעם מכשיר זיין. ס’איז איינע פון די שבעה משקין.
Speaker 2: יא, אבער ס’איז נישט קיין משקה. חמר מדינה מיינט עפעס וואס מ’טיילט אויף סעודות צו טרינקען. מילך איז נישט… וואס איז א פרישטאג? טיילט מען מילך? ניין, מ’האט נאר מענטשן. מילך איז פאר קינדער.
Speaker 1: אקעי, איך ווייס נישט. אקעי.
די מחלוקת: וואס איז חמר מדינה?
Speaker 1: א קיצור, דא שטייט נישט וועגן מילך, אבער חמר מדינה איז גראדע יא, דער רמ”א זאגט אז מ’קען נוצן. אבער איך בין זיכער אז מ’קען נישט נוצן מילך פאר חמר מדינה, איך וועל טשעקן אין הלכה. יא, איך גלייב נישט. איך גלייב נישט.
קאווע יא?
Speaker 2: אפשר. איז קאווע א חשוב’ע זאך, חמר מדינה? אפשר. דו רעדסט פון אלץ וואס איז אן אלקאהאלישע געטראנק, דו רעדסט נישט פון זאכן וואס מ’געט סתם. לשם הנאה, נישט לשם הרחבת המעיים, דו פארשטייסט?
Speaker 1: וואטעווער, וואס איז די טייטש פון די מגן אברהם. איך האב נאך קיינמאל נישט געזען מ’זאל טרינקען מ’גייט צו א רעסטוראנט, מ’געט א קאפ מילך. ס’איז נישט אזא זאך. ס’איז נישט קיין טרינק.
Speaker 2: אויך שעמען, איך מיין, די אליין מאכסט דיר יעצט חוזק פון אנדערע זאכן, נישט דוקא וואס מ’טרינקט פאר א סעודה.
Speaker 1: יא, ער ברענגט אז די גאונים האבן געזאגט אז מ’איז נישט יוצא מיט מילך. אבער די היינטיגע האבן יא געזאגט… די ערוך השולחן, אגרות משה, ציץ אליעזר, זיי זאגן יא, מ’קען מילך. אלעס אויסער וואסער. קאווע, מילך. ס’מאכט נישט קיין סענס. אויך ר’ יחזקאל האב איך געהערט אזוי. ארענדזש דזשוס, קאוק. ס’דארף נישט זיין קיין דוקא אלקאהאלישע געטראנק.
Speaker 2: אני יצחק, איך בין נישט מסכים. נאר אלישעס שטיצן. איך קען נישט טרינקען דאס. ארענדזש דזשוס קען איך נישט טרינקען. איך וועל נישט מסכים זיין.
Speaker 1: חמר מדינה טייטשט די וויין פון די מדינה, ס’איז נישט טייטש די גרעיפ דזשוס פון די מדינה. דאס אלעס האט זיך אנגעהויבן פון דעם וואס מ’טרינקט גרעיפ דזשוס.
Speaker 2: אמת, ס’איז שייך ארענדזש דזשוס. איך מיין, איך מאך נישט נאטורליך זאכן פון גרעיפס. אויב גרעיפ דזשוס איז דא, בין איך מסכים. אויב דאס איז דא, הונדערט פראצענט. אויב מ’מאכט ארענדזש דזשוס, וואלט איך געזאגט אז ס’איז א זיוף העולם.
Speaker 1: נאכמער, ס’איז נישט קיין יין. ס’איז נישט קיין יין. ס’איז רוב מענטשן טרינקען נישט קיין אלקאהאל, נאר אויף א ספעציעלע געשעעניש. זיי טרינקען נישט קיין אלקאהאל. דו ווערסט א מענטש וואס טרינקט אלקאהאל, און ביינאכט איז דאס א זיוף. אבער א מענטש וואס גייט אין א רעסטוראנט אינדערפרי, געט מען אים נישט קיין אלקאהאל. מ’געט אים קאווע, מילך, ארענדזש דזשוס, ער וועט זיך נעמען וואס ער וויל טרינקען.
Speaker 2: ס’איז נישט קיין סעודה, אינדערפרי איז נישט קיין סעודה. איך ווייס נישט וואס דו רעדסט יעצט. ביינאכט געט מען יא אלקאהאל. יעדער נארמאלער מענטש.
Speaker 1: איך רעד נישט פון קליינע קינדערלעך, “מעלה תינוקות בני יומן”. ווייל יעדער איינער איז אין די מדרגה פון תינוקות. ס’שטייט שוין, דער רמ”א האט שוין געזאגט, “מעלה תינוקות בני יומן”. איינער וואס איז פטור, וואס האט נישט די וויין, ער איז פטור. ער איז אין די בחינה פון תינוקות בני יומן. איינער וואס איז פטור, ער איז פטור פון די גאנצע זאך. פשוט.
ער איז פטור. ער איז פטור. ער איז פטור.
חמר מדינה מיינט אן אלקאהאלישע געטראנק. אבער ער איז פטור. ער האט נישט די וויין. ער איז אין די בחינה פון תינוקות, “מעלה תינוקות בני יומן”. און מ’דארף אבער טראכטן פראקטיש, וויאזוי עס איז געווען אמאל און וויאזוי עס איז היינט. לכאורה, אלקאהאלישע געטראנקען דארף מען נישט קיין פרידזש. די אלקאהאלישע געטראנקען איז שוין דורכגעגאנגען פערמענטעישאן.
דיסקוסיע וועגן וויין, גרעיפ דזשוס, און חמר מדינה פאר ד’ כוסות; הלכות וועגן מרור און מצה משומרת
וויין vs. גרעיפ דזשוס פאר ד’ כוסות און קידוש
Speaker 1:
די אלע אנדערע זאכן האט מען… זייער באלד מיינט לכאורה דאס: דו קוועטשסט אויס אן אראנדזש, קענסט עס טרינקען. א טאג שפעטער איז דאס אראנדזש שוין נישט קיין מאסטערס. ס’איז א זאך וואס ווערט זויער, ס’ווערט פארשימלט. און דאס רופט מען זייער באלד, אזא זאך וואס מ’קען אויסקוועטשן און טרינקען.
אבער היינטיגע צייטן איז דאך א גאנצע אינדוסטריע. ס’איז פעיק. היינטיגע צייטן איז די גאנצע וועלט פעיק. ס’מיינט גארנישט. פעיק מענטשן זענען פטור פון כל התורה כולה. איך האב געזאגט אז איך בין אויך פעיק. איך זאג אז די מענטשן זענען פטור. איך האב נישט געזאגט אז איך בין נישט פעיק.
מענטשן וואס קויפן א לולב פון פלעסטיק… מ’רעדט פון נארמאלע מענטשן, נישט די מענטשן וואס קויפן א לולב פון פלעסטיק. מ’רעדט פון די מענטשן וואס זענען חשש פעיק, און זיי זענען עובדי עבודה זרה מיט די מצוות. די מענטשן וואס גייען מיט א שייטל און זיי ווייסן נישט אז ס’איז איסור, איז פטור פון כל התורה כולה. איך האב געזאגט אז איך בין אויך פעיק. איך זאג אז די מענטשן זענען פטור. איך האב נישט געזאגט אז איך בין נישט פעיק.
מענטשן וואס קויפן א לולב פון פלעסטיק… מ’רעדט פון א נארמאלע זאך. א וויין. ס’האט זיך געטוישט אביסל די הרגלים פון טרינקען און די הרגלים פון… דאס הייסט אז דו קענסט טרינקען. אקעי, אקעי. פראכט און הנה. ווייסטו דאס? ווייטער, ווייטער. ווייטער, פארדעם. ווייטער, ווייטער.
איז איינער מיט א קאווענגע פארקעסט געוועלעך. טרינקען וויינעם? יעדער הייטער טרינקט וויין און וויילע. יעדער הייטער… ילחק. מעשטאיימבער מוזלענע מענטשען, קראנקע מענטשען. טרינקן אינדזשעות. העלא? נישט קיין קאווערע באכלל. פסילך. אקעי, לאמיר גיין ווייטער. אקעי.
מוסלמענער! טרינקן נישט קיין וויין. אויך ברסלב’ערס, ר’ נחמן לאזט. איך זעט צו די אלע מענטשן, ווייל זיי זענען אזעלכע שוואכע מענטשן, אז פון איין קאפ וויין ווערן זיי משוגע. אדער א בחור וואס וויל דרייוון, העלאו, א פרייער מענטש דרייווט דאך היינט נישט, דער רבי זאגט דאך מ’טאר נישט דרייוון.
קיצור, די תורה איז געגעבן געווארן פאר די אריסטאקראטישע פארטי שופרי, וואס זיי טרינקען אייביג וויין. נו, נו, וואס זאגסטו, רעדסט פון די עם הארץ? איך בין נאך דא פאר די המון עם, פאר די עם חביבי. אלע עם הארצים פטור, פטור מכלום. וואס זאל מען יא טון? נישט טרינקען ארענדזש דזשוס.
די גאנצע איידיע פון די סדר איז, אפילו דו ביסט נישט קיין אריסטאקראט, פריטענד צו זיין אן אריסטאקראט. מיט ארענדזש דזשוס? ביים סדר איז דאך קלאר אז מ’טרינקט גרעיפ דזשוס, ווייל מ’וויל עפעס וואס איז משכר.
גרעיפ דזשוס, א מחלוקת הפוסקים. קוק אריין אין די פוסקים, דו וועסט זען אז מ’איז נישט יוצא מיט גרעיפ דזשוס. ס’איז אפילו נישט א ספק. אבער שאר חמר מדינה איז מען יוצא. גרעיפ דזשוס איז נישט יוצא. גרעיפ דזשוס איז מזלזל.
די מענטשן וואס פארן נישט שבת און טאקע האבן שאלות און צינדן אן עלעקטריק מנורה, זיי זאלן טרינקען גרעיפ דזשוס. אלע אנדערע אידן זאלן טרינקען וויין, און אויב איז עס שווערע וויין, זאל מען עס מישן מיט וואסער.
איך פארשטיי נישט קיין נארמאלע מענטשן, פארוואס מיינט איר אז איר דארפט טרינקען די העווי וויין וואס מ’האט געגעבן? איך וואלט געזאגט אז אין היינטיגע צייטן זאל מען ענדערש טרינקען א קאפ גרעיפ דזשוס ווי עפעס א וואסעריגע קאפ וואס דו וועסט נישט טרינקען אפילו ווען מ’בעט דיר.
דו וועסט אים געבן א גלאז וויין וואס איז דרייסיג פראצענט וויין, און איך האב אריינגעגאסן א באנטש וואסער, און זאגן “געב עס פאר די מלמד”. דאס הייסט אויף ענגליש א קאקטעיל.
Speaker 2:
א קאקטעיל פון זיבעציג פראצענט וואסער און א ביסל וויין? נישט פלעין וואסער! אוי גאש! מ’מאכט אונז די זאך. לאז איך אויסלערנען מיט וויין. א קאקטעיל מאכט מען מיט וואדקע, לייגט מען צו קרענבערי דזשוס.
Speaker 1:
אקעי, אקעי, לאמיר זיצן און זוכן אויף דינגס. קוק אין גוגל, דו וועסט זען אז ס’איז יא דא. און ס’איז דא זייער אסאך וויין וואס איז שוין לכתחילה צוגעמישט. א וויין קאקטעיל איז אויב עפעס אפאר מיני וויין.
קיצור, די דמיונות, אנשטאט פון וויסן, איז זייער גוט. איך האב זייער הנאה פון דעם מהלך פון דמיונות אנשטאט פון וויסן.
די ריעליטי איז אז פסח איז געמאכט צו טרינקען וויין. די זעלבע זאך קידוש און הבדלה און די אלע זאכן. ווער ס’וויל זיין אזא מאדערנע רעפארם איד, זאל ער זיין א רעפארם איד, נישט קיין פראבלעם. אבער צו טרינקען גרעיפ דזשוס מאכט מען א צוניות פון די מענטשהייט, מבחינת כבודם. און אוודאי א וויין וואס איז שוין ממש געוואשן מיט וואסער…
Speaker 2:
גראדע האסטו שוין געטרייט צו וואשן וויין מיט וואסער?
Speaker 1:
היינט איז דא סעלצער, ס’איז זייער גוט.
Speaker 2:
געטרייט?
Speaker 1:
יא. ווענדט זיך וועלכע וויין. אויף א הויז פרעג איך דיך, וועלכע איז גוט. וואס איז די פלאן? מאכסטו סעלצער אזוי פאני. אוודאי איז דאס אסאך בעסער פון גרעיפ דזשוס. ס’איז מסתמא, איך פארשטיי וואס דו זאגסט. גרעיפ דזשוס איז א נצנות. איך הער, אקעי.
יעצט, וואס איז די פלאן? דו ווילסט זיין יוצא? דו גייסט אין גן עדן? אין גן עדן גייט מען נישט בכלל. ס’איז א גאנצע זאך פארוואס מ’איז יוצא. וויאזוי איז מען יוצא? מ’גייט אין גן עדן. אבער מ’גייט נישט אין גן עדן. מ’גייט נישט אין גן עדן. טרינק גרעיפ דזשוס, מ’גייט נישט אין גן עדן. טרינק אנדערע זאכן, טרינק קאווע, ס’איז נישט קיין חילוק.
אויב דו ווילסט מקיים זיין וואס די חכמים האבן געוואלט, אז מ’זאל מאכן א פרייליכע סעודה, איז מען זיכער נישט יוצא מיט גרעיפ דזשוס און די אלע זאכן.
אקעי, יעצט גייען מיר לערנען ווייטער אין רמב”ם.
הלכה יג: ווער ס’האט נישט קיין כרפס — נאר מרור
Speaker 1:
וואס טוט א איד וואס האט נישט קיין כרפס, ער האט נאר מרור, יא? נוצט ער מרור אויך פאר כרפס, ער מאכט “אלקינו מלך העולם בורא פרי האדמה”.
איין מינוט, ער טוט אזוי, ער מאכט ביידע, און שפעטער… פריער האבן מיר דאך געזען אז אויף די מרור מאכט מען נישט קיין בורא פרי האדמה, נאר אויף די כרפס. ער האט נישט קיין כרפס. ער מאכט יעצט ביידע? און ווען ער ענדיגט…
פארוואס זאל מען נישט זאגן פאר אזא איד אז ער זאל עסן נאר מרור נאך די מצה? פארוואס זאל ער בכלל האבן די מרור אנפאנג סעודה? ער האט נישט קיין כרפס. וואס איז די פראבלעם? ביי וועם שטערט עס?
Speaker 2:
ניין, ניין, די פראבלעם איז… ביי וועם שטערט עס אז ער עסט מרור?
Speaker 1:
ס’איז נישט קיין חיוב אז מ’זאל עסן מרור שפעטער. ס’איז נאר אזוי ווי א סדר. אקעי, דא וועלן מיר אנהאלטן די סדר אין כרפס. ס’איז נישט. אזויווי מיר האבן געזען צוויי מינוט צוריק וועגן די מצה. דער רמב”ם האט עס נישט געזאגט, אבער מ’קען עסן די מצה גלייך בעצם. ס’איז נאר, מ’דארף מאכן א שינוי, עסט מען נאכאמאל פאר דעם שינוי. מ’קען עס מאכן בעקווארדס, פארשטייסט?
אוודאי די נארמאלע וועג איז אזוי, אבער ס’שאדט גארנישט ווען דו מאכסט עס בעקווארדס. מילא, זאגט ער, מילא, עסט ער מרור, שפעטער עסט ער אן א ברכה, ווייל ער האט שוין געמאכט די ברכה.
נאך א הלכה, וואס אויב איינער האט נישט גענוג מצה? יא, “עד שיגמור ההגדה מברך על המצה ואוכל, וחוזר ואוכל מן המרור בלא ברכה”.
פארוואס די “חוזר ואוכל”? ס’איז קלאר צו צוריקגיין צו די סדר, ווייל די זעלבע ריזן וואלט מען געדארפט עסן אייביג צוויי מאל צדיק. וואס הייסט? מ’זאל זאגן פארוואס מ’עסט יא… אקעי.
יעצט, עממ… לאמיר זען א גמרא, אסאך עקל… יא… פארוואס זאגט דער רמב”ם דא “ואוכל מצה”? ווייס איך נישט! ווייל ער דארף דאך עסן מצה! די חידוש איז ווען ער קומט אן צו די מרור, עסט ער אן א ברכה. איך ווייס נישט פארוואס ער זאגט… די “מברך על המצה ואוכלה” איז אן אנדערע לשון. ס’קומט נישט דא אריין בעצם.
י”ג… יא… י”ג… אבער דער רמב”ם איז דאך גוט, ווייל די כרפס טונקט מען אויך טיינען חרוסת. אבער ער האט דאך א שאלה צי ער זאל איינטונקען די ערשטע מאל מרור אין זאלץ וואסער אדער אין חרוסת.
Speaker 2:
ווער האט דא געשאנעט?
Speaker 1:
ניין, איך פרעג. נעמען… נעמען, אקעי, מאכן ביידע. אזוי זאגט טאקע דער ספר המנוח, דער רבינו מנוח, אז מ’דארף עס טון צוויי מאל וועגן די זעלבע היכר התינוקות.
זעט מען קלאר אז די ברכה איז נישט קיין הפסק, אזוי ווי אייביג, און מ’דארף נישט מאכן קיין בורא פרי האדמה. אבער וואס זעט מען פון דא? מ’זעט עס שוין אין… ס’איז געשטאנען דארט שטייט מפורש, ס’איז געשטאנען א גאנצע פירוש, ווייל ער האט געוואוסט אז מ’מאכט בורא פרי האדמה, נאר מ’דארף זאגן נאכאמאל בורא פרי האדמה ביים מרור.
Speaker 2:
יא, אקעי. ס’איז נישט געשטאנען מפורש.
Speaker 1:
ניין, אה, דא שטייט “בלא ברכה”, יא, יא. דאס איז די כוונה אין א מנהג. ס’שטייט נישט מפורש אז מ’מאכט מסתמא וואס דו האסט פריער געזאגט. אקעי, זייער גוט.
הלכה יד: מצה משומרת — סדר פון אכילה
Speaker 1:
מי שאוכל מצה משומרת כל כזית, וכדי לעשות כן, מנהג לאכול מצה שאינה משומרת. אבער די מצוה דארף מען האבן די עיקר זאל זיין די כזית זאל זיין די מצה משומרת. דאס הייסט, מ’האט נישט יוצא מיט מצה משומרת לשמה. מ’איז נישט יוצא אכילת מצה.
און ס’גייט טאקע ווייטער אזוי, פארוואס ער עסט אזוי? די ענדע זאגט ער, “כדי שלא יתערב טעם מצה שאינה משומרת, מברך על אכילת מצה ואוכל כזית, ואח”כ אוכל ממנה כרצונו.”
פארוואס? ס’איז דאך די ענדע דארף מען דאך ענדערש עסן ביי די ענד?
Speaker 2:
יא, פארוואס?
Speaker 1:
פארוואס זאל ער עסן קודם מאכן המוציא און עסן די מצה אן אכילת מצה, און מ’איז נישט יוצא דערמיט? מ’איז נישט יוצא פארוואס נישט?
Speaker 2:
אפשר אזוי ווי “נאכל על השובע” אזוי ווי די פסח?
Speaker 1:
יא, אבער א יעדע מאל טוט מען דאך שוין נישט אזוי. מ’מאכט דעם אפיקומן נישט די צווייטע שטיקל. פארוואס? איך פארשטיי נישט קלאר פארוואס. איך פארשטיי נישט קלאר פארוואס. איך פארשטיי נישט קלאר פארוואס.
ס’קומט אויס אז די צווייטע מצה איז דוקא א מצה של מצוה לויט די הלכה. די אפיקומן, די צווייטע פרוסה, איז דאך א צווייטע פרוסה. ער זאגט דאך שוין גאר אנדערע זאכן. איך זע נישט דא. אה, ניין, ער רעדט וועגן שפעטער. ער רעדט דא, אבער ער רעדט פון אנדערע, ער קומט מיט אנדערע חידושים.
איך וויל וויסן די ענין, פארוואס, פארוואס ס’קומט אויס משמע דא אז כאילו די נארמאלע איינס מאכט מען אן אכילת מצה, ס’גייט אבער בעצם אויך אויף די אפיקומן, אויף די צווייטע כזית. די ענד מצה איז וועלכע מצה? וואס איז די משמעות דא?
ווייל יעצט עסט מען מיט “על מצות ומרורים”. נישט מצה אליין. איז דאך א זכר פון “על מצות ומרורים”. וועלכע? די ענד? די אפיקומן? פארוואס איז עס חשוב? וואס קומט עס אריין מיט “על מצות ומרורים”?
דיון אין די עיקר מצות מצה, אפיקומן, און די דין פון שלאפן בתוך הסעודה
די צוויי כזיתים מצה — וועלכע איז די עיקר מצוה?
ס’קומט אויס משמע דא אז כאילו די נארמאלע אכילת מצה גייט אויף בעצם אויך אויף די אפיקומן, אויף די צווייטע כזית.
די ערשטע מצה איז די עיקר מצה. ווייל משמע דא… ווייל יעצט האט מען מיט “על אכילת מרורים”. נישט משמע אז מ’זאגט “זכר למקדש” אויף די “על אכילת מרורים”. וועלכע? די ערשטע, די עיקר אפיקומן.
פארוואס איז דאס אזוי חשוב? פארוואס זאגט מען נישט “על אכילת מרורים”? פארוואס זאגט מען “זכר למקדש”? פארוואס זאגט מען נישט “זכר למקדש” די צווייטע מאל? איך פארשטיי נישט.
יעדע מאל וואס מ’עסט מצה, עסט מען מצה, נאכדעם עסט מען מרור מיט א גאנצן סדר, נאכדעם עסט מען נאך א שטיקל מצה, כדי אז וואס? מ’זאל קענען אויף דעם נישט מפסיק זיין, יא? כדי מ’זאל קענען אויף דעם מאכן מיט דעם “אין מפטירין אחר הפסח”, “אחר המצה”, אפיקומן, יא? שטימט? אזוי טוט מען נארמאל.
דער רמב”ם’ס הלכה: “ואם אין לו אלא כזית”
וואס איז געשטאנען פריער? יא, “ואם אין לו אלא כזית, אוכלו באחרונה”. וואס מיינט דאס? אז ער עסט א כזית מצה, כדי שלא יהא הפסק תוך כדי אכילתו, והיא המצוה. קומט אויס אז די עיקר מצות מצה, הגם אז ער האט שוין געמאכט א ברכה “על אכילת מצה”, איז נישט קיין פראבלעם, ס’איז נישט קיין הפסק. ס’איז ווייטער די ברכה. “על אכילת מצה” מאכט מען אויך אויף די אפיקומן.
וואס איז דער ענין פון אפיקומן?
וואס איז די ענין פון אפיקומן? ס’הייסט נישט אפיקומן, די מצה וואס מ’עסט ביים סוף. נאך די מצה איז שוין א מצוה, און מ’איז נישט מפסיק. איי, ער האט שוין געגעסן א מצה פריער? איך ווייס נישט פונקטליך וואס איז געווען יענע מצה, ער האט שוין יוצא געווען איינמאל.
און דא זעסטו, אויב איינער האט נישט קיין כשרה מצה, איז וואס טוט ער? ער זאל עסן די כשרה מצה ביי די ערשטע. אה, אפשר איז די פשט אנדערש. אויב ער וואלט עס געגעסן אין די אנהייב, וואלט ער נישט געטארט עסן ווייטער נאכדעם גארנישט. אפשר דאס איז די פשוט’ע סיבה. נישט פשט אז ס’דארף נישט קיין גארנישט. ער דארף יוצא זיין די מצוה פון שולחן עורך, וואס ער עסט לכבוד יום טוב. יא, ער וואלט געווען הונגעריג, איך ווייס נישט. ער וואלט נישט געקענט גארנישט עסן. ס’איז סתם א פראבלעם. מען האט געווען הונגעריג. מילא, ווייל די רעגל וואס מ’האט געגעסן די מצה של מצוה.
די שאלה: פארוואס צוויי מצות של מצוה?
וואס איז אונזער סאלושן? אז מ’זאל זיי מאכן צוויי מצה של מצוה. ס’איז א ביסעלע פאני. איך ווילטו שוין ענטפערן די פאני זאך. וויאזוי מ’קען מאכן צוויי? מ’האט שוין געגעסן א כזית. ס’איז די… איך פארשטיי נישט קלאר. אבער דאס איז וואס… אפשר דאס איז די ריזן.
Speaker 2: נא. אבער דאס איז אויך. מען זעט דאך דארף זיין א כזית בבת אחת. אזוי אז מ’קען נישט טון אז מ’זאל אנהייבן אביסל פון דעם. אביסל? ווען א האלבע כזית איז א האלב כזית. נאר, יעדע זאך.
Speaker 1: ניין. דארף קען א חידוש, וועט? יעדע נאר דארף זיין כזית פרעכט. יאר, א למעשה.
Speaker 2: אה. ס’איז נישט ארף קומען ווייליכער די ספראט. עס איז נישט קיין קזענעס… ווייל פאני…
דיון וועגן כורך
Speaker 1: און דער רב זאגט אז נאכטאן מ’זאל מען עסן אויך אין די קורך, און דער אלמע זאגט אז אנדערש מ’כאפט נישט פינקטלעך. אבער וואס איז די פשט פון דער גאנצע הנאכט? אז קורך קען מ’איבער צו זיין מלשאנערס? איז דער ראש זאגט טאקע… אז דער ראש ברענגט אז ער זאגט אז דער בריינס רעדט זיך בזמן הבית, וואס מען דארף עסן די פסח ומצה ומרור. אבער דער בזמן אז דא איז אפשר זאל פארקערט. זאל מען עסן די ערשטע כזית על הסובע. על היום, בטע אבן. דארף די ווי א ספיע ראכט פון די ליטבון מיט על הסובא. ווערט. וואס מען דארף עס געסן? ווערט דארף אויסרעכענען. איך האב שוין געגעסן. איך בין נישט על הסובא. אבער נאך אלץ מיט על הסובא.
Speaker 2: ניין, ניין, ניין. ניין, ניין. That doesn’t work. ליטבון איז מפסד צו געווען די צדיקים. מ’פסד א גאנצע ערע פסח, דער גאזל קרעסן און די מטלעטע אווען. דאס דאסטירן תלת הסובא. ס’גייען נישט ביידע. מ’קען נישט האבן ביידע צוזאמען.
Speaker 1: זאגט ער אז דא א מחלוקה איז טאקע רשע, און די רשבים לערנען אז דער עיקר מיט פון מצה אזוי, זאגט ער. איך וויידער שווערטער פארזארגט, דארף קייפ כאף איז דער צווייטער. אנדערע לערנען, אזוי די רשן אדער אנדערש אדער. ס’איז דער קיצור אז דער הייליגער חכבי עסעלער, וואס איז דער פלאכפינער. ווייל שווער דער סערזאסט ביז א איד. איינער יידע. איך דארף לערנען אין אנדערע מקורות און פארשטיין. דער רמב”ם’ס לשון איז פאני. נישט פאני, איך דארף פארשטיין וואס איז דער פשט אין דעם. ס’איז ארוך, ס’איז א גמרא. ס’איז ממש דאס אין גמרא.
ס’איז דא אן ענין.
“ממלא כריסו” — די שאלה פון הונגער און סעודה
עס שטייט “ממלא כריסו”, מ’ווארט אויך “כזית מצה באחרונה”. אזוי האבן זיי פארשטאנען די מקורות פון רמב”ם.
די שאלה איז, פארוואס איז וויכטיגער אז ער זאל קודם עסן פון די מצה שאינה משומרת כדי ער זאל האבן א סעודה? ער זאל אנהייבן סתם מיט א מוציא?
נאכאמאל, ס’איז דא צוויי שאלות. דאס איז וואס איך האב געוואלט וויסן ביז אהער. אדער ווייל אלעמאל די עיקר מצה דארף מען מאכן צום סוף, ממילא ווען מאכט מען… ער האט נאר איין מצה שמורה. פארוואס זאל מען בכלל עסן מצה שאינה משומרת? פארוואס זאל מען נישט נאר עסן מצה שמורה? ווייל ער איז הונגעריג. ס’איז א חידוש.
נאכאמאל, וואס איז דאס? ווילסטו זאגן אנדערש? אז ער זאל נאר עסן איין שטיקל מצה, און נאר עסן איין מרור, און נאכדעם שולחן עורך. אנהייב זאל ער זיך וואשן, ער מאכט א מוציא על אכילת מצה מיט אלע זאכן. אבער ער גייט עסן די טשיקן סופ מיט די מרור, ער גייט נישט עסן קיין מצה שאינה משומרת. ער גייט נישט עסן בכלל קיין מצה שאינה משומרת.
Speaker 2: ס’שטייט נישט גארנישט וועגן טשיקן סופ, ס’איז דאך די גאנצע הלכה. ס’שטייט וועגן… ער איז הונגעריג, וועגן דעם.
Speaker 1: אבער נאר ווייל ער איז הונגעריג? דאס וויל איך וויסן. נאר ווייל ער איז הונגעריג? אדער ס’איז דא אן ענין אז ער זאל עסן כדי ער זאל אנהייבן די סעודה פארוואס ער איז דא, ער זאל אנהייבן מיט א מוציא. מיט וואס? ער קען דאך אנהייבן און ענדיגן מיט א מוציא. איך פארשטיי נישט. ווערט אים געהייסן טון עפעס וואס הייסט פאר די המוציא? דאס איז געווען וואס איך האב געוואלט פרעגן. דו זאגסט אז מ’רעדט ווייל ער איז הונגעריג. איך פארשטיי וואס דו זאגסט, דאס איז א קאדעמיע, און ער האט נישט יעצט עפעס צו עסן.
Speaker 2: די גמרא שטייט “ממלא כריסו ממנו”, ווייל ער איז הונגעריג. די ווארט הייסט אים נישט כדי זיי זאלן ווייטער אנהאלטן מיט די סדר.
דיון וועגן סדר פון מרור
Speaker 1: וועלכע סדר? איך בין נישט זיכער. סדר פון קהל? איין מינוט, סדר דא וועגן מרור? דו האסט געטראפן עפעס וועגן מרור אין דעם רמב”ם אדער אין די גמרא?
Speaker 2: ניין. שוין.
Speaker 1: עס שטייט נישט ווי די סדר פון מרור איז. מיר האבן פריער געלערנט, איך מיין, מיר האבן געלערנט א מינוט צוריק אז מ’קען עסן מרור פאר די המוציא. איך ווייס נישט קלאר. ס’איז דא אנדערע מענטשן וואס זאגן אז ס’איז דא אזא סדר אז מ’דארף עסן די מרור נאך די מצה for some reason. איך ווייס נישט פארוואס. אפשר די מרור פון די קרבן פסח דארף מען עסן נאכדעם, אבער די מרור וואס מ’עסט היינט, וואס איז א מצווה צו עסן מרור, איך ווייס נישט פארוואס מ’דארף עסן נאכדעם.
חזרה צו די הויפט שאלה: ווען זאל מען עסן די כשרה מצה?
ס’איז דא צוויי ענינים. אדער ווייל ער דארף… אדער ווייל… די שאלה איז ווען זאל איך עסן די כשרה מצה. דאס איז כאילו די שאלה. איך האב איין שטיקל כשרה מצה נאר. ווען זאל איך עס עסן? עס שטייט דא אז מ’זאל עס עסן צום סוף. נישט נאר איין מאל, נאר צום סוף. פארוואס זאל איך עס עסן צום סוף? ס’איז דאך די רמב”ם, כדי ער זאל בלייבן מיט די טעם מצה ביזן סוף, יא? לכאורה, דאס איז די reason. ווען זאל איך עסן? פארוואס זאל איך נישט עסן פארדעם, כדי איך זאל האבן די טעם מצה?
אדער קענסטו זאגן, אויב וואס ס’קומט אויס איז אלעמאל אז דאס איז די טרוקענע מצה, דאס איז וואס ס’קומט אויס לכאורה. אדער וועסטו זאגן, ניין, פשוט ווייל ער האט נישט, ס’איז נישט דא סטאק, ער זאל נישט קענען עסן מער, ווייל וואס טוט די עין מפטירין אחר הפסח? I don’t know.
קיצור, דער עולם וואס לערנט אסאך מצה, איז נישט דא די אלע שאלות. ס’איז נישט קיין וועג דאס. 100%. און דער רמב”ם רעכנט נישט אויס נאך איין אפשן וואס קען זיין, לאנגע ריביה אגורות, ער האט נישט מצה און נישט מרור גארנישט צו מחייב זיין מיט אגדה. לכאורה איז די ענטפער יא, ווייל די אגדה איז נישט א דין אין די מצה. דער רמב”ם זאגט אז ס’איז א מצוה צו עסן די מצות יציאת מצרים. און דו דארפסט עס ניטאמאל ברענגען לכאורה.
Speaker 2: וואס איז דא א זאך, דו מיינסט וואס מעכב איז עס? דו דארפסט וויסן וועלכע זענען מעכב. וואס ווייסטו נישט?
Speaker 1: ניין, ס’איז דא מענטשן וואס האבן געזאגט יא, אז וואס איז דא “בזמן שיש מצה ומרור”, האבן זיי געזאגט, לויט דער וואס לערנט אז ס’מיינט ליטעראלי “בזמן שיש מצה ומרור”, דער וואלט געדארפט לערנען אזוי. אקטשועלי די מצה ומרור. אזוי, דער רמב”ם האט נישט אזוי געזאגט אבער.
ביי מיר איז נישט שווער, אבער אנדערע וואלטן אפשר געקענט זאגן אזוי.
הלכה טו — “מי שישן והקיץ אינו חוזר ואוכל”
אקעי, “מי שישן והקיץ אינו חוזר ואוכל”. וואס איז שלעכט? פארוואס טאר ער נישט ווייטער עסן?
מחלוקת רמב”ם און ראב”ד — אויף וואס גייט דער דין?
דער אבן עזרא זאגט אז ער מיינט צו זאגן אויף קרבן פסח. קרבן פסח? ס’שטייט דאך נישט אז מ’רעדט פון קרבן פסח. פאני. זיי האבן געדארפט זאגן אז מ’רעדט פון קרבן פסח.
די משנה למעשה, “ישנו מקצתן יאכלו, כולם לא יאכלו”. ר’ יוסי אומר, בקיצור, זאגט די גמרא, פון וואס רעדט זיך מען דא? ס’שטייט נישט פון וואס מ’רעדט.
זאגט דער ראב”ד, יא, דער ראב”ד זאגט אונז טאקע. יא, ס’איז דא א ראב”ד אויף דער זייט?
Speaker 2: יא, יא.
Speaker 1: וואס זאגט דער ראב”ד? וואס זאגט דער ראב”ד? “אמר אברהם, אם פסח אוכל ביחידי אינו חוזר ואוכל, ואם היסח הדעת נפסל”. ער לערנט דעם פשט, אז דער פשט איז געווען אין פסח. “ואם לא אכל שם פסח, נותן לו ברכת המוציא ואוכל, שאין לו הפסק”. ס’איז נאר א שאלה פון די ברכה, ס’איז נישט קיין שאלה אז מ’טאר נישט עסן.
אנדערע האבן געלערנט אז די זעלבע דין פון פסח מאכט מען נאך לגבי די מצה, און וואנס מ’האט געשלאפן האט זיך עס געענדיגט. איך ווייס נישט.
מקור — משנה פסחים
איין מינוט, דריי חבורות, “ישנו מקצתן”, לאמיר נאכקוקן די הלכה. אויב “ישנו מקצתן”, ס’איז פסיעה פון די חבורה. איין מינוט, די פרשה רעדט זיך פון פסח, און די חבורה, אויב די גאנצע חבורה איז איינגעשלאפן קען מען נישט. אויב אבער א חלק איז איינגעשלאפן, איז די אנדערע זענען כאילו פטור. נרדמו כולם לא יאכלו, מקצתן יאכלו. נאך א היתר, אויב ס’איז נאר נתנמנמו, וואס האבן זיי געלערנט? נתנמנמו מיינט אז ער… ער דרימלט, whatever exactly it means.
בקיצור, אבער וואס איז די פשט פון די גאנצע הלכה? די ראב”ד זאגט קלאר אז דאס איז נאר נוגע אין קרבן פסח, אזוי פארשטיי איך פון די ראב”ד.
שלאף ביי ליל הסדר — חבורה, אפיקומן, און היסח הדעת
דאס פסול פון איינשלאפן ביי א חבורה
דאס איז פסול פון די חבורה. איין מינוט, אין פסחים רעדט זיך פון א חבורה, אויב די גאנצע חבורה איז איינגעשלאפן קען מען נישט עסן, אויב אבער א חלק, איז די אנדערע זענען אין כולי פארט. “נרדמו כולן לא יאכלו, מקצתן יאכלו”, דאס איז די הלכה. נאך א היתר, אויב ס’איז נאר “נתנמנמו”, וואס מיר האבן געלערנט, “נתנמנמו” מיינט אז ער דרימלט, whatever exactly it means.
דער ראב”ד’ס שיטה: נאר נוגע ביי קרבן פסח
בקיצור, אבער וואס איז די פשט פון די גאנצע הלכה? דער ראב”ד זאגט קלאר אז דאס איז נאר נוגע ביי קרבן פסח. אזוי פארשטיי איך פון די ראב”ד. ווייל די משנה זאגט אז מען עסט נאך א מצה, און ער זאגט אפשר די ענין איז ווייל איינמאל מ’האט שוין געגעסן אפיקומן… אינטערעסאנט. ער זאגט דאס אפילו אין די ענין, ווייל ס’זעט אויס בתוך הסעודה, ער זאגט נישט דא דווקא נאכ’ן עסן די לעצטע שטיקל מצה. אבער אפשר די גאנצע סעודה עסט מען מיט מצה? איינמאל מ’האט געגעסן מצה און איינגעשלאפן, איז שוין די לעצטע שטיקל מצה וואס דו האסט געגעסן געווען די מצה וואס דו האסט געגעסן פאר’ן איינשלאפן, דאס איז געווען די מצה פון “אין מפטירין אחר המצה אפיקומן”.
כאילו וואס איז די סילוק צו דאס? איינער עסט נאך א שטיקל מצה. סאו מ’דארף בעסער פארשטיין. עפעס איז דא וואס אונז האבן מיר כאילו נישט פארשטאנען, אזוי ווי מ’זעט די נושא פון די צווייטע מצה וואס מ’עסט. ס’זעט עפעס אויס פון די פאר הלכות וואס מיר לערנען דא, אז וואס?
א פונדאמענטאלע שאלה: קען מען עסן נאך א שטיקל אפיקומן?
Speaker 1:
הילי, איך וויל דיר פרעגן נאך א שאלה. דו ווייסט דאס? לאמיר זאגן איך האב געגעסן די אפיקומן, נאכדעם בין איך הונגעריג. קען איך עסן נאך א שטיקל אפיקומן? לכאורה די נעקסטע איז דיין אפיקומן. ספעציעל אויב מ’גייט מיט די אבני נזר, אז מ’קען מאכן תנאים. ניין, ניין, ניין, תנאים איז דיפרענט. תנאים זאגט אז דאס וואס דו האסט דווקא קובע געווען, און דו מאכסט נאך לויט די אנדערע שיטה. אבער די שאלה איז צו מ’קען קענסלען און זאגן אז דאס וואס איך האב פריער געגעסן איז געווען סתם מצה, און יעצט גייט זיין די אפיקומן.
Speaker 2:
ער האט געמאכט זייער גוט. איך מיין אז ווי לאנג דו בלייבסט מיט א טעם מצה בפה, איז די לעצטע שטיקל מצה וואס דו עסט… אבער אז דו שלאפסט איין, זייער גוט.
Speaker 1:
דאס איז וואס דו וואלסט געטראכט פאר היינט. היינט וואס מיר האבן געלערנט די הלכה, זעט נישט אזוי אויס. וואס ס’זעט אויס, לויט ווי די מגן אברהם לערנט אין די ראב”ד, אפשר איז דא אנדערע שיטות. לויט ווי איך פארשטיי אין רמב”ם, און די אנדערע, זעט נישט אויס אזוי. פארוואס?
דער חידוש: עס איז דא נאר איין אכילת מצה של מצוה
ס’זעט אויס אז די פשט איז, וואס איז דא אן אכילת מצוה פון מצה? די אכילת מצוה קען אייך שוין, איינס שוין יוצא. ניין, ניין, מיט די אכילת מצה. די גאנצע אכילת מצה, מ’האט יעצט געמאכט א מצוה צו עסן מצה.
און מ’עסט א גאנצע סעודה נאך די מצה. אבער מ’עסט די מצה באחרונה. מ’עסט שוין א גאנצע סעודה נאך די מצה, און מ’עסט א גאנצע צייט מצה. איך מיין שוין פריער, בשעת שלחן עורך, מ’עסט מצה, און אלעס איז טפל צו די מצה. מ’מאכט זיך שוין א ברכה אויף די אנדערע אכילה. מ’עסט מצה א גאנצע צייט. נעמען מיר ארויס די… דו האסט א בליק… ס’איז שוידערליך. אויב וואלט מען סך איינמאל אויסגעהערט, וואלט מען נישט געדארפט רעדן אזויפיל. מ’קען איינמאל זאגן יעדע זאך.
סאו, מ’עסט א גאנצע צייט מצה. אוודאי קען מען עסן נאך זאכן, אבער דאס איז נישט אז מ’האט געסטאפט עסן מצה. אויב מ’האט געסטאפט עסן מצה, טאר מען נישט. אזוי שטייט דאך. אויב מ’האט געסטאפט איינמאל עסן מצה, טאר מען נישט עסן גארנישט מער נישט. מ’האט דאך נישט געסטאפט. אזוי ווי יעדע סעודה, יעדע סעודה פון שלש סעודות, מיט די… איך האב מיר געהאלטן אין איין אויספירן. אזוי ווי יעדע סעודה אויף די וועלט, יעדע סעודה עסט מען א גאנצע צייט מצה, א גאנצע צייט לחם. אלעס איז דאך טפל צו די לחם.
וואס הייסט, מ’עסט יעצט מצה? ווען סטאפט מען? יעצט האט מען געסטאפט עסן די לעצטע שטיקל, האט מען געסטאפט, און יעצט טאר מען מער נישט עסן. ממילא, אויב ביסטו איינגעשלאפן, האט זיך עס געסטאפט דעמאלט, טאר מען ווייטער נישט, אזוי ווי מ’טאר נישט. און ווען דו האסט געמאכט די הסח הדעת, whatever you want to call it, די לעצטע שטיקל, דא האט זיך עס געענדיגט.
אויב אזוי, איז נישט פשוט אז מ’קען יעדע מאל עסן. ס’איז נישט פשוט אז די אפיקומן איז סתם מ’נעמט נאך א שטיקל כדי יוצא צו זיין די ענין פון טעם מצה. ניין, דאס איז די לעצטע שטיקל מצה וואס דו עסט.
קענסט נאר פרעגן א שאלה, לכאורה איז מען נישט יוצא נאך איין כזית. זעט אויס אז נישט. זעט אויס אז קען זיין אז ס’איז דא א מינימום שיעור, אבער מ’קען עסן מער. אבער מ’קען נישט עסן וויפיל סתם נאך א שטיקל מצה שלא לשם מצוה. ס’איז די מצה של מצוה. ס’איז דא איין אכילת מצה, ס’איז נישט דא צוויי אכילת מצות.
אזוי פארשטיי איך פון די אלע הלכות וואס מיר האבן היינט געלערנט. קען זיין אנדערע אידן לערנען אנדערש ווי די רמב”ם, אבער אזוי פארשטיי איך. דאס הייסט, ער זאגט נישט קיין ענין פון טעם מצה זאלן האבן, עס איז א טעם פון די מצוה. וויפיל מאל קען מען טון איין מצוה? מ’קען עס נאר טון איינמאל. מ’קען עס טון איבער א לאנגע צייט, מ’קען עסן צוויי שטיקלעך, צוויי פונט שטיקלעך.
דער רמב”ם’ס חידושים אין הלכות ברכות
ער זאגט דאך א פאר גרויסע חידושים, מ’דארף וויסן אז ס’איז אמת. דאס וואס ער זאגט אז איינער וואס עסט הייסט לחם, דאס ווייסט יעדער איינער פון הלכות ברכות, ס’איז נישט קיין חידוש. איך מיין ער זאגט ווייל דער לחם פוטר’ט עס לגבי ברכה. וואס הייסט ער פוטר’ט עס? א ווארט, איך פארשטיי נישט וואס דו זאגסט. ווייל ביי ברכות איז דא א דין פון עיקר וטפל. וואט? ניין, ניין, ס’איז נישט עיקר וטפל.
אקעי, גוט.
דער מגיד משנה’ס פשט
דער מגיד משנה מאכט זייער א שיינע סך הכל. איך דארף אפילו נישט לערנען די היינטיגע מלאכת הקודש, איך קען א קאפ אריינלייגן. דער מגיד משנה האט זייער גוט געלערנט, און ער זאגט קלאר די מעשה. דאס איז אלעס די משנה, “שתי ידות של קדרה”, און ר’ יוסי האט מחלק געווען צווישן סתם נמנו נמנו ונתרצו, דער רמב”ם פסק’נט ווי ר’ יוסי, און ער האט נסתפק געווען צווישן נמנו נמנו ונתרצו.
און די שאלה איז… ניין, ניין, דאס זאגט ער אז דער רמב”ם האט פארשטאנען אז דאס רעדט זיך אפילו פון מצה, און ממילא די ראיה וואס מ’האט געוואלט ברענגען פון דארט איז געווען אז מ’טאר נישט מער עסן וועגן אן אפיקומן, און די אנדערע האבן געלערנט אז די מצה איז א ראיה אז מ’קען זיך נישט מחשיב זיין מצה. דאס איז די ראיה, דאס איז די ראיה וואס מ’האט געוואלט ברענגען פון קרבן פסח דעמאלטס, ממילא איז די ראיה אז וואס? אז ס’רעדט זיך אפילו פון מצה.
דריי שיטות אין דער מעשה פון רבי
זאגט ער אז אנדערע לערנען אז וואס? אז די משנה רעדט פון קרבן פסח, און קרבן פסח איז, אויך ביי קרבן פסח ביידע נישט גענוג צו פארשטיין וואס איז די פראבלעם מיט היסח הדעת, אפשר איז עס הייסט עפעס אזויווי יוצאים א חבורה. און עס זאל איך וואס לעהן אים. עס איז נישט קלאר. עס איז נישט איינגעקומען א מצה, אז איך בכלל נישט דא קיין שאלה.
שיטה א: נטילת ידים
די איינציגע שאלה איז, נא, אים דארף זיך נאכאמאל וואשן, זאגט דער רבי. נא, זאכט אים דארפן זיך וואשן נאכאמאל, ווייל תשיח דעת נסידה, זאגט איך וואשן נאכאמאל. האלט נישט דער גאנצע שטיטל תורה וואס איך האט געזאגט אז ס’איז איין מפתירן, האט ער דאס וואס דער מגנישן זאגט.
שיטה ב: נתנמנמו
א דריטער פשט איז, אז בכלל, מען קען פארענטפערן עפשט דאס מיינט ער יערש מפרשים. וואס עס האט דער מענטש טון מיט רבי וואס עס האט לא יוחלי? אדער מען זאגן אז ס’מיינט, טאקע, לא יוחלי, נתנמנמו מיינט, ער האט טאך די גאנצע דין איז געווען צו מען דארף זיך איבערוואשן, מען מאכן א המותי, ס’איז נישט קיין קיין שאלה צו מער גייסט נאר אלס פסח.
שיטה ג: רב אהרן הלוי — בכלל נישט שייך צו פסח
אדער קען מען זאגן אז ס’איז בכלל נישט שוין גיין פסח! דער גאנצער ווענקסט אים א מעשה! עס האט זיך פארדרימלט! וואס איז דא נערפט מיר די נושא פון נתנמנמו מיר נערפט מיר! אבער עס האט נישט א טון בכלל מיט די הלכה פון פסח, אזוי האט רב אהרן הלויבו געזאגט.
שטימט? יא, פארשטייך די דריי שיטות? די צוויי שיטות, בעיסיקלי. עס איז נאר דא דריי שיטות וועגן וויאזוי צו טייטשן די מעשה פון רבאי.
א היסטארישע הערה: די חבורה ביי רבי
עס זאגט די הערה פון דער גראה, א היסטארישע הערה. ער זאגט אז א בעד איז אויפגעצויגען געווארן ביי רבאי, וואס ער ברענגט רעיות. ווייל אנדערע ראשונים זאגן אז דער ענין איז ארויס פון די חבורה. וואס זאל דאס צוטון? און וואס האלפט עס מחזר איז אויפגעצויגן דארט? וויילא וואס? לאמיר זען… און וואס נאמען נישט די חברי אביאב יוסקבוד הרבא. וואס איז דער קומען נומען? ווענען קומען? ווענען קומען? ווענען קומען נומען נומען? עס האט א שעז געווען דער ענין איז… מישא ישון. איך זע נאך, האבן געשמישט, ס’איז איינער אליינס, ס’איז א חבורה וואס זיצט צוזאמען… און וואס? וואס איז דער קומען?
איך משקים מיט דער ישמע פרשער פון דער מגי משנה. ס’לעדט זיך נישט דווקא פס. איך זעה נישט אז עס שטייט אויטאמעס פון פס. איך שטיי צו טראכטן אויב אזוי געזעצן. ס’איז איינער אין א ויכוח המזרח זאך? נישט גארנישט! אסד האט ער געזאגט מיינעם כאו’? אסד ער געזאגט, ניין, איך בין נישט מיינעם. איך בין…. אטא… סתם. ער האט געברענגט דער… עס שמוסן… עס איז געברענגט דעם… עס איז געברענגט דעם משנה. עס נעמדמו יאכלי, נערטימינג לוחלי. עס הייסט אז עס איז דא א חילוק. איך בין נישט נערטים, איך בין נערטים מנומנים. איך וויירט… מנומי.
אקעי, איך מיין אז דאס איז אלע הלכות.
דיסקוסיע: פארשטייסטו די אלע הלכות?
Speaker 1:
יא? וואס דו טעפסט פאר פריילן, און פארשטייסט נאך נישט אפערס? פארשטייסט שוין די אלניסט, ניין? זייער געצל וואס די פריילן. פארשטייסט שוין די אלניסט, אמת?
Speaker 2:
יא, נערצל. דער אמער האט נישט די דאומברסט. נישט נערצל.
Speaker 1:
יעצט האבן אונז בכלל נישט לאנק געענדיגט, יעצט האבן אונז נאר געענדיגט, וואס מיר טוט, אויב מ’האט נישט אדער מ’שלאפט.
ראיות פון פורים: טרינקען און שלאפן
ס’זעט אויס, אה, דאס איז נאך א ראיה, אויב דו ווילסט שוין יא, דו ווילסט צו ברענגען רעיות פון מיינע פורים תורות, צו זעהן, אז וואס וואס קומט אריין, נום, נום, נום. ווי ווילן מ’האט זיך אנגעטרונקען אביסל, מ’איז איינגעשלאפן, אוודאי. ס’זעט מען, אז נום, נום… אה, מ’האט שטייט אויך אבער קרישמע. אקעי, ס’וואלסט מ’שטייט אפ. וויפקימך, מ’האט איך מ’איך מ’איך מ’איך מ’איך שלאפן.
פארוואס שלאפט מען ביי ליל הסדר?
ווייל וואס קומט אריין ביי די נסתמני פסח און בנאכט? ס’איז שוין געטרינקען צוויי כוסרות. ס’איז עפעס אזוי… ס’זאל שלאפן, יא? ס’הייבט זיך אן די גאנצע שעלות. ווייל וואס קומט אריין אין חבורות מ’עסט פסח און מ’שלאפט? ס’איז שוין גאנצע שעלות… ס’איז שוין ספר, וויפציעות, נצרים, קולותי, עלילות. זיי האבן זיך געהאלטן אויף מיט פארציילן און סיפורים, אזוי אז אמורר גייט קענען זיך זיין אין איינשלאפן, אז זיי נישט מער ממשיך זיין מיט די סדר. ס’איז שוין די הויפס א ענע פון שלאפן און נישט שלאפן. און עפעס גייט דערפאר אז מ’זאל נישט שלאפן, ווייל וואס? ווייל מ’איז שווער צו רעסטן, מיר לייגן שלאפן, נישט קען מען נאך אריינכאפן נאך כזיתים וכזיתים.
אה, טאקע אין די רגע וואס מ’שלאפט איין האט זיך געענדיגט די גאנצע זאכן, און מ’קען נישט גארנישט טון.
סיפור יציאת מצרים און דער ענין פון נישט שלאפן
הלכה ז (המשך) — “וכל המספר ביציאת מצרים הרי זה משובח”
“וכל המספר בציאת מצרים הרי זה משובח. כל אותה הלילה” — די אבות האבן זיך געהאלטן אויף מיט פארציילן סיפורים. אזוי גייט אז מ’זאל איינשלאפן אז מ’זאל נישט קענען מער ממשיך זיין מיט די סדר.
קיצור, דו האסט אן ענין פון שלאפן און נישט שלאפן. און עפעס גייט דא פאר פון די… אה, מ’זאל נישט שלאפן. ווייל וואס? ווייל מ’פארלירט… ווי לאנג מ’שלאפט נישט קען מען נאך אריינכאפן נאך כזיתים און כזיתים, מי יודע. אה, ביז ווען דו גייסט שלאפן, איז געענדיגט די גאנצע זאך, און מ’קען נישט… מ’קען נישט פארקויפן.
אקעי. שוין, עד כאן די נושא.