וּכְשֵׁם שֶׁאֲנִי

עפענען די אויגען צו זעהן וויפיל זאכן זענען לא תגנוב – רמב”ן שמשפטים הוא פירוש לא תחמוד | תמלול וסיכום

תוכן עניינים

סיכום השיעור 📋

סיכום השיעור – פרשת משפטים און “לא תחמוד”

מהלך הטיעון הכללי

דער שיעור בויט אויף דעם רמב”ן’ס חידוש אז פרשת משפטים איז א פירוש אויף “לא תחמוד”, און פון דארט ענטוויקלט זיך א ברייטע דיסקוסיע וועגן א פונדאמענטאלע פראבלעם: פרומע אידן זעען נישט די מאראלישע דימענסיע פון געוויסע סיטואציעס, נישט ווייל זיי זענען שלעכט, נאר ווייל זיי האבן נישט די “ברילן” צו זען. די תורה האט זיך “געמוטשעט” צו שרייבן אלע פרטים פון משפטים ווייל מענטשן כאפן נישט פון אליין וואס איז טאקע אסור.

—

חלק א’: דער רמב”ן’ס יסוד אויף “ואלה המשפטים”

די שיטה פון רמב”ן

דער רמב”ן זאגט אז נאכדעם וואס דער אייבערשטער האט געגעבן די עשרת הדברות, האבן די אידן נאך נישט געוואוסט וויאזוי למעשה מקיים צו זיין די מצוות. דערפאר איז געקומען פרשת משפטים – צו מסביר זיין וויאזוי מ’איז מקיים “לא תחמוד”.

דער רמב”ן’ס סברא: אויב א איד ווייסט נישט די משפטים פון בית, שדה, און ממון – וועמען עס באלאנגט צו – וועט ער מיינען אז ס’איז זיינס, און וועט עס חמד’ן און נעמען פאר זיך. דערפאר לערנט די תורה משפטים, כדי מ’זאל נישט חמד’ן וואס איז נישט זיינס.

א קשיא אויפן רמב”ן

פארוואס זאגט דער רמב”ן אז משפטים איז א פירוש אויף “לא תחמוד”? רש”י און רב סעדיה גאון האלטן אז משפטים איז פארבונדן מיט “לא תענה” (עדות שקר/דינים). דאס איז א מחלוקת צווישן רב סעדיה גאון/אבן עזרא און דער רמב”ן.

דער רמב”ן’ס שיטה אין פרשיות

דער רמב”ן לערנט אז פון “אתם ראיתם” ביז “ואלה המשפטים” איז איין לאנגע דרשה – נישט אפגעטיילטע פרשיות. דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה רבינו אלעס אינאיינעם.

> הערה צדדית: דער מגיד שיעור האט אמאל געזאגט פאר א מחבר פון טאג: אנשטאט זאגן אז ס’איז אסור צו קוקן א סמארטפאון, זאל מען בעסער זאגן אז מ’דארף מאכן ברכות התורה פאר מען קוקט, ווייל אלע ספרים זענען דארט.

—

חלק ב’: חילוקים בין סוגי גניבה – גניבה, גזילה, און עושק

די דריי קאטעגאריעס

– גניבה: ווען איינער גייט אריין אין א הויז בנאכט און נעמט עפעס בסתר

– גזילה: ווען איינער נעמט עפעס ביים טאג בגלוי, ביד חזקה

– עושק (“ווייט קאלער קריים”): ווען איינער האט באקומען יענעמ’ס געלט בהיתר (חוב, פקדון, שכר שכיר) און צאלט נישט צוריק – א “שיינער” וועג פון גנב’ענען

דער פסוק פון קהלת – “גזל ועושק במדינה”

“גבוה מעל גבוה שומר” – ווען מ’זעט אין שטאט אז יעדער גנב’עט פון יעדן, זאל מען זיך נישט וואונדערן. די גאנצע סיסטעם איז קאראפט פון אויבן ביז אונטן. דער עצה פון קהלת: “סוף דבר הכל נשמע את האלקים ירא” – שטיי אויף אינדערפרי און פרובירט צו זיין ערליך.

> א מעשה וועגן א רבי און א פרייז: א גרויסער תלמיד חכם האט דערציילט אז דער רבי האט צוגעזאגט א פרייז פאר ווער ס’וועט חזר’ן א גאנצע פרק. ער האט געארבעט א גאנצע וועקעישאן און עס געטון, אבער דער רבי האט נישט געהאט קיין פרייז צוגעגרייט. די ספר’ל וואס ער האט סוף כל סוף באקומען ליגט נאך היינט אויף זיין שאנק – א זכר אז רבי’ס דארפן האלטן זייער ווארט.

פארוואס אזוי פיל פרטים אין תורה?

די קשיא: “לא תגנוב” איז דאך פשוט – פארוואס דארף די תורה שרייבן אזוי פיל פרטים?

דער תירוץ: די תורה האט נישט קיין איבעריגע אותיות. מענטשן פארשטייען נישט אליין אז געוויסע זאכן זענען אויך גניבה. מ’דארף “א געוויסן דעת” – א רעאליטי טשעק – צו כאפן וואס איז טאקע אסור. די תורה האט זיך “געמוטשעט” צו שרייבן אלע פרטים ווייל מענטשן כאפן נישט פון אליין.

—

חלק ג’: פראקטישע דוגמאות – ריעל עסטעיט און “לא תחמוד”

די מעשה מיט הייזער קויפן

גוים קאמפלעינען אז ריעל עסטעיט אגענטן קלאפן ביי זייערע טירן און פרעגן צי זיי ווילן פארקויפן. די מענטשן ווילן נישט פארקויפן – דאס איז נישט עומד למכירה. דאס איז לכאורה א בעיסיק קעיס פון “לא תחמוד” לויט חושן משפט.

די הלכה’שע יסודות

– לא תחמוד: אויב איינער האט עפעס און מ’בעט זיך שטארק ער זאל פארקויפן – איז דאס אן איסור, אפילו ער פארקויפט נאכדעם און מ’צאלט אים

– עומד למכירה vs. נישט עומד למכירה: א סטאר איז עומד למכירה, אבער א פריוואטע הויז וואס איינער וויל נישט פארקויפן – איז נישט

– לויט דער מחבר ספר החינוך: אפילו ביי א גוי איז דא אן איסור פון “לא תחמוד” (מקור: “ולא תחנם”)

די “בלינדשאפט” ביי פרומע אידן

ערנסטע, פרומע אידן וואס זענען מדקדק אין אלע חומרות – ווען עס קומט צו ריעל עסטעיט, פאלט זיי בכלל נישט איין אז עס איז א שאלה. פארוואס?

– מ’רעדט נישט וועגן דעם אין ישיבות

– חושן משפט איז נישט איינגעפירט ביי “מקווה אידן”

– די דוגמאות אין שולחן ערוך זענען אנדערש – מ’כאפט נישט אז עס רעדט פון אונז

די פסיכאלאגיע פון דעם בעל הבית

א מענטש וואוינט פופציג יאר אין זיין הויז – “היער בנה וזרע אכל”. ווען מ’קומט און מ’זאגט אים “פארקויף!”, איז עס עקלדיג – נישט ווייל ער וויל נישט געלט, נאר ווייל עס איז זיין הויז. “עס זענען דא זאכן וואס זענען נישט געלט.”

—

חלק ד’: דער הויפט חידוש – מוסר דארף “ברילן” צו זען

שכל מעשי – די פראקטישע וויסנשאפט

– מוסר איז נישט נאר “זיין אן ערנסטער מענטש” – עס דארף אויך שכל מעשי (ווי אריסטו רופט עס)

– מ’דארף האבן ספעציעלע “ברילן” צו זען די מאראלישע דימענסיע פון א זאך

– א מענטש קען וויסן אלעס באופן שכלי מופשט – אבער נישט זען דעם פראקטישן מוסר אין א קאנקרעטע סיטואציע

– די פראבלעם איז נישט נגיעות אליין – עס איז טיפער: מ’זעט נישט בכלל אז דא איז א מאראלישע שאלה

וויאזוי באקומט מען די “ברילן”?

– עקספיריענס: ווען מ’איז אויף די אנדערע זייט פון א סיטואציע

– לערנען תורה: די תורה קען עפענען די אויגן צו זען נושאים וואס מ’האט פריער נישט באמערקט

– דאס איז נישט נאר “סענסיטיוויטי” – עס איז א מידה, א שכל

צווייטע דוגמא: הטרדות (האראסמענט)

פרויען קאמפלעינען וועגן מענער וואס “רודפ’ן” – רעדן שדכנות ווען די פרוי וויל נישט. דער מאן זעט נישט די פראבלעם – ער האט נישט די ברילן. “אונז זעען מיט אונזערע פירושים” – נישט מיט די אויגן, נאר מיט וואס מיר האבן אין קאפ.

אפליקאציע צו תורה לערנען

“מ’לערנט נישט די תורה” – מ’לערנט, אבער מ’זעט נישט וואס די תורה וויל אונז ווייזן. א מענטש קען זיין פרום, דעדיקעיטעד, האבן סעלף-קאנטראל – און נאך אלץ נישט זען די נושא. וואס פעלט? נישט וויסן, נישט גלויבן, נישט קאמיטמענט – נאר די אויג צו זען.

דוגמא: “כל אלמנה ויתום לא תענון”

די קשיא: וואס איז דער חידוש? מ’טאר נישט טשעפען קיינעם נישט!

דער רמב”ם: אפילו אן אלמנה גבירה (רייכע) טאר מען נישט טשעפען. די תורה זאגט עס פיר מאל: גר, יתום, אלמנה, עבד עברי – קמשמע לן מ’דארף מאכן אויסנאמען.

—

חלק ה’: ווי אזוי מ’פייניגט יתומים און אלמנות אן צו וויסן

דער הויפט פרינציפ

די פסוקים פון “גר יתום ואלמנה” זענען נישט געשריבן פאר פראסטע גנבים און רוצחים – פאר זיי איז שוין דא “לא תגנוב” און “לא תרצח”. די ספעציעלע פסוקים זענען געשריבן פאר געוויינטליכע מענטשן וואס פייניגען יתומים אן צו וויסן. ביי דיפאלט פייניגט מען זיי.

קאנקרעטע ביישפילן פון “ענוי יתום” אין אונזער געזעלשאפט

1. ישיבות און פאסטנס: ווען מ’טיילט פאזיציעס אין ישיבה – ווער נעמט מען אויף? קיינער קערט נישט צי דער יתום לעבט צו אדער נישט. אבער ביי שידוכים פרעגט מען צי דער טאטע לעבט און ווער ער איז.

2. שידוכים: א יתום אן א “שיינעם” טאטע ווערט אויסגעשלאסן. יתומים ווערן אפגעשטופט צו “שדכני יתומים” וואס רעדן נאר נעבעכ’ס מיט נעבעכ’ס.

3. אריינגיין אין מוסדות: א יתום אן “בעקגראונד” האט שווער אריינצוקומען.

קריטיק אויף יתומים-ארגאניזאציעס

דער מגיד שיעור טענה’ט אז מאנכע ארגאניזאציעס אליין זענען עובר אויף “ענו יתום ואלמנה” – זיי נוצן אויס די וואלנעראבילטי פון יתומים.

די פארגעסענע קאטעגאריע: גרושות

אויב ס’וואלט געשטאנען “גרוש וגרושה” אין תורה – וואלטן זיי באקומען מער העלף. ווייל ס’שטייט נישט אין תורה, קוקט מען זיי אינגאנצן נישט אן.

—

חלק ו’: מענטשן זענען נארישע, נישט שלעכטע

דער מגיד שיעור’ס יסוד

“איך זאג נישט מוסר, איך זאג שכל” – ער האלט אז מענטשן זענען נישט שלעכט, נאר סטופיד. די תורה זאגט נישט וואס מ’זאל טון – נאר “נעם עס אין באטראכט” אז דא איז א סכנה.

דער טיטל “בליעל” אין תורה

נאר צוויי מאל ווערט איינער גערופן “בליעל” אין תורה:

1. איינער וואס מאכט א “ראציאנאלע חשבון” נישט צו בארגן פאר שמיטה

2. די מדיחי עיר הנדחת

דער שאקירנדער פונקט: דער “בליעל” איז נישט א רשע – ער איז איינער וואס מאכט א נארמאלע, לאגישע חשבון (למשל: “איך האב דרייסיג בחורים, איך קען נישט אריינעמען דעם יתום”).

ווער מאכט די דעמעדזש?

“רוב דעמעדזש מאכן די אנדערע אידן” – נישט דער צער פון פארלירן א טאטע. דער גוטער צדיק מלמד מאכט די דעמעדזש, נישט דער שלעכטער.

עמפאטיע העלפט נישט

– “איך האב אויך געליטן” – מאכט ערגער, נישט בעסער

– סטאריס לייענען מאכט נישט עמפאטיע

– “ווערן א בעסערע מענטש דארף מען ווערן א בעסערע מענטש – ס’איז נישט דא קיין טריק”

דער רמב”ם’ס חידוש

“שלבם… שפלות לשונם” – זייער הארץ איז געבראכן אפילו ווען עס שיינט אים גוט. א מלמד פון א יתום דארף וויסן אז אפילו ווען עס זעט אויס גוט, איז דאס הארץ פארוואונדעט.

—

חלק ז’: דער נביא מיכה און די סיבה פון חורבן

דער פסוק פון מיכה

“הוי חושבי און ופועלי רע על משכבותם… וחמדו שדות וגזלו” – מענטשן גייען שלאפן און טראכטן וואס שלעכטס זיי וועלן טון, אינדערפרי שטייען זיי אויף און טוען עס.

דער מגיד שיעור זאגט: “דו מיינסט אז דאס איז א זאך וואס דו גייסט נישט טון? איך טו עס יא!” – מ’טוט עס נישט צוליב שלעכטס, נאר צוליב הנאה – מ’כאפט נישט אז מ’דילט מיט מענטשן. די גמרא ברענגט דעם פסוק אלס איינע פון די סיבות פון חורבן.

די מאכט פון א טאטע

א טאטע קען זיינע קינדער “געהעריג מאכן אויס” בנפש – נישט פיזיש, נאר עמאציאנעל – יעדן טאג פאר יארן אן אז קיינער זאל עפעס זאגן. “מיין פראבלעם איז נישט אז דו ביסט א רשע – מיר זאגן אז דו ביסט נישט סענסיטיוו.”

דער חילוק צווישן עשרת הדברות און פרשת משפטים

– די פסוקים פון עשרת הדברות (“לא תגנוב”) זענען פאר פשוט’ע גנבים

– פרשת משפטים רעדט צו נארמאלע מענטשן וואס זענען נישט קיין גנבים

– ביישפיל: א שומר שכר וואס איז חייב ווען א גנב קומט – ער איז אליין נישט קיין גנב

—

חלק ח’: שומר שכר – א פראקטישע דוגמא

די מעשה מיט וואטשן א הויז

איינער בעט א חבר צו וואטשן זיין הויז איבער שבת. די באצאלונג איז געווען נוצן דעם געז רענדזש. דער וואטשער האט פארגעסן צו פארמאכן די טיר און ס’איז געקומען א גנב.

דער עיקר חידוש

“דו האסט געמיינט אז דיין דזשאב איז צו טאנצן פריי געלט?” – מענטשן כאפן נישט וואס שומר שכר מיינט. א שומר שכר’ס דזשאב איז צו מאכן זיכער אז ס’קומט נישט קיין גנבים – נישט נאר “צו זיין דארט”.

די תורה וויל נישט נאר זאגן ווער צאלט ווען – דאס איז פאר בית דין. די תורה וויל דיר לערנען וואס דו דארפסט וועלן – וואס איז דיין אמת’ע אחריות.

לא תחמוד און לא תתאוה – די פארבינדונג

לויט’ן רמב”ם:

– לא תתאוה – סטעפ 1, מער בלב

– לא תחמוד – שוין געוויסע געטון

– נאכדעם קומט לא תגנוב, דערנאך לא תרצח

לא תחמוד איז די פנימיות פון אלע לאו’ס אין די צווייטע גרופע דיברות.

גזל נפשות – א פראקטישע אנווענדונג

א רבי וואס האלט קינדער מער ווי נאך 5 אזייגער – דאס איז גזל נפשות. “עס געהערט נישט פאר דיר” – די צייט געהערט צו די עלטערן/קינדער.

די הלכה’דיגע שאלה וועגן צונעמען זאכן אין סקול

מחלוקת הפוסקים:

– ר’ יעקב בלוי (פתחי חושן): נאר בדיעבד, נאר בשעת די שיעור, און גלייך צוריקגעבן

– הרב הערצל הענקין: עס איז איסור דאורייתא – “הגוזל אפילו על מנת לשלם” איז אסור

עס איז דא א היתר פון “רודה בנו ותלמידו”, אבער מ’דארף געדענקען אז מ’איז מחדש א היתר אויף אן איסור חמור פון עשרת הדברות.

—

חלק ט’: סיום – דער רמב”ן’ס חילוק און ר’ ישראל סלאנטער’ס ווארענונג

דער חילוק לויט רמב”ן

– לא תגנוב איז געקומען אויף גניבה – די מעשה גופא

– לא תחמוד איז געקומען אויף די פנימיות’דיגע זאכן – אין די אויגן און אין הארצן, דער פארשטאנד וואס פירט צו די מעשה

ר’ ישראל סלאנטער’ס שרעקליכע באמערקונג

“מ’לערנט חושן משפט און מ’איז א סכנה צו יענעמ’ס געלט” – רוב מענטשן וואס לערנען חושן משפט ווערן גרעסערע גנבים – ווייל זיי לערנען די “טריקס”. מ’לערנט עס כאילו – נאר פאקטן, נישט מיט מוסר. מ’כאפט נישט אז מ’רעדט פון דיר.

דער כללות’דיגער מסר

נאך אלע גדולים האבן געשטאנען ביי הר סיני, מ’האט פארשטאנען אז דאס איז נישט פאר אנדערע מענטשן. דער תורה רעדט צו דיר – יעדער איינער דארף עס אננעמען אויף זיך.

—

מסקנא

דער שיעור האט געגעבן א גוטע פשט אויף די רמב”ן: פרשת משפטים איז נישט נאר טעכנישע הלכות – עס איז א לימוד ווי אזוי צו זען די מאראלישע דימענסיע פון אונזערע טעגליכע האנדלונגען. די עיקר חסרון איז נישט וויסן אדער וועלן – עס איז זען. מ’דארף זיך קויפן ברילן דורך עקספיריענס אדער דורך עכט לערנען תורה.

תמלול מלא 📝

שיעור אויף פרשת משפטים – חלק א

נושא: הקדמת הרמב”ן לפרשת משפטים, הקשר ל”לא תחמוד”, והסתכלות על קדושת ספרים בטכנולוגיה.

—

הקדמה: די פראגע אויף פרטי המדות

רבי: יא, ס’ארבעט. ס’ארבעט, אלעס ארבעט. ס’ארבעט? יא.

ווער איז דער צדיק וואס האט געזאגט אז ער גייט אנהייבן צו רעדן וועגן די “פרטי המדות”? ר’ יואל? ניין, דא איז דא א יונגערמאן, כ’געדענק נישט וויאזוי ער הייסט… אקעי. ניין, זייער אן אפענער [מענטש]. נישט ניישטאט. ניין, נאך איינער איז דא.

עניוועיס (Anyways), א רגע, ס’דארף נישט קיין פעיפער זיין? נישט קיין ספרים? אונז קענען נאך נישט די זאכן פון די פרקים? אבער אויסנווייניג? טון מיר פון די וואכעדיגע סדרה.

יסוד הרמב”ן: משפטים אלס פירוש אויף “לא תחמוד”

שטייט אין די וואכעדיגע סדרה אזוי: “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם” (שמות כא, א).

זאגט דער הייליגער רמב”ן, דער רמב”ן איז מסביר אז דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה, די עשרת הדברות. זאגט דער רמב”ן – דער רמב”ן גייט אויך מיט דעם זעלבן דרך, אונז האבן גערעדט נעכטן אז ס’איז נישט “דרך החכמים” [אין פילאסאפיע], אבער דער רמב”ן זאגט אז דער אייבערשטער האט געגעבן די עשרת הדברות, אלע האבן געהערט.

נאכדעם האט דער אייבערשטער געזאגט: “איר ווייסט נאך נישט וואס צו טון יעצט. איר ווייסט נאר די זייער בעיסיק (basic) זאכן, אבער איר ווייסט נאך נישט וויאזוי למעשה מקיים צו זיין די עשרת הדברות. איך וועל אייך מסביר זיין. למשל, איך האב אייך געזאגט ‘אָנֹכִי’ און ‘לֹא יִהְיֶה לְךָ’, איר זאלט פארשטיין ‘לֹא תַעֲשֶׂה… אֱלֹהֵי כֶסֶף’, ‘מִזְבַּח אֲדָמָה תַּעֲשֶׂה לִּי’ – דאס איז אלץ פירושים, הרחבות. אבער וויאזוי צו מקיים זיין די ‘אָנֹכִי’ און ‘לֹא יִהְיֶה לְךָ’, למשל…”

דערפאר זאגט דער רמב”ן אזוי: איר האט נישט פארשטאנען וויאזוי צו מקיים זיין “לֹא תַחְמֹד”. איר האט נישט געוואוסט וויאזוי. זאג איך אייך “משפטים”.

אזוי זאגט דער רמב”ן אנהייב משפטים, און ער זאגט אזוי: אז אויב א איד האט נישט געוואוסט “משפט הבית והשדה ושאר הממון”, ער האט נישט געוואוסט וועמען דער קנעכט באלאנגט צו, וועמען דער הויז באלאנגט צו, און אלע זאכן – וועט ער מיינען אז ס’איז זיינס, “ויחמדהו ויקחהו לעצמו”.

ממילא זאגט אים די תורה: “לפיכך אמר ‘וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם’, שתשים לפניהם משפטים ישרים, שינהיגו בהם המשפטים, שלא יחמוד איש מה שאינו שלו בהם בדין”. עד כאן לשונו הקדוש של רבינו נחמנידס.

און איך פארשטיי, איך פארשטיי דעם רמב”ן. ס’שטימט.

די “טעכנישע” קשיא אויפן רמב”ן

רבי: יא, דו פארשטייסט עס? זיי מסביר. זיי מסביר וואס אלע אנדערע מענטשן פארשטייען נישט קודם.

תלמיד: ווייל אונז פארשטייען אז “לא תחמוד” האט נישט גארנישט צו טון מיט צו דו גנב’סט צו נישט. “לא תחמוד” איז עפעס א פלא וואס דו האלטסט נישט אז ס’קומט פאר דיר.

רבי: אקעי, דו גייסט שוין אריין אין די מסקנא, אין סאם קיינד אוו (some kind of) מסקנא. לאמיר פרעגן א פשוט’ע קשיא אויפן רמב”ן. וואס איז די בעיסיק (basic) קשיא אויפן רמב”ן? וואס איז שווער? קוק אין “עקידת יצחק”, ער פרעגט דאך די קשיא. לאמיר נישט… וואס איז די פשוט’ע שוועריגקייט? לאמיר פרעגן אויפן רמב”ן.

וואס הייסט דו דארפסט גלייך טראכטן אז ס’איז נישט דא קיין פשט?

תלמיד: [אומקלאר]

רבי: ניין, דאס פארשטיי איך. ניין, דאס אז ס’איז דא א פשט פארשטייט יעדער איינער. “Don’t steal”, “Don’t kill”, יעדער איינער [פארשטייט]. וואס איז אויב ס’איז געווען א “בבא בתרא” [א ציווילע געזעץ סיסטעם]? דעמאלטס הייסט עס רציחה? ניין, דעמאלטס יא.

תלמיד: ניין, דאס איז בכלל ווייל דאס איז עפעס ספעציעל אז אלעס איז נכלל אין דעם. דאס זאגט ער, ס’איז נישט אזוי פשוט.

רבי: אה, דאס איז נישט פשוט. אבער אויב דאס איז יא אמת, אז ס’איז דא א בעיסיק כלל אזוי ווי “לא תרצח”, דו דארפסט נישט א “לאו” (Lav) צו עקספלעינען (explain), צו מסביר זיין וואס איז אויב ס’איז געווען אונס, וואס איז אויב ס’איז געווען א כח פון שוגג, וואס איז דעמאלטס? דאס איז פשוט.

אבער איך האב א פשוט’ע, א טעכנישע (technical) קשיא אויפן רמב”ן, א זייער טעכנישע קשיא. און איך זאל דיר זאגן, מ’קוקט אריין וועט מען זען ווי ער זאגט דאס אויף עשרת הדיברות. ס’איז בכלל א שטארקע גזירה שוה קשיא אויפן רמב”ן. וועלכע דיבור האט ער געזאגט אין פרשת משפטים, איז א חורבן. יא. איך מיין אז זיי… מען טענה’ט גלייך די פיש, עקזעקטלי (exactly).

סיריעסלי (Seriously), דער רמב”ם האט געגלייבט אויף די סימנים אז ער מיינט קידנעפינג (kidnapping). דער רמב”ם איז נישט קיין נאר, אוקעי? עס איז דא א פראבלעם, עס שטייט נישט אין חז”ל דאס, מען דארף פארשטיין די גמרא.

אבער וואס… וואס מיינט די גמרא? יא, וואס מיינט די גמרא? פרעג דאך ביי דיך אין חדר, עס זאל איבער די לעלות. סיריעסלי, דער רמב”ם טאר נישט קידנעפן, רייט (right)? וואס טוט זיך מיט די לערנערס אין חדר? שוין, אין א גוטן טאג האט דער רמב”ם אויך געלערנט אין חדר, ער האט נישט געוואוסט אז ער מיינט נישט דאס?

ווילסט פרעגן גוט? נאר איר לערנט גמרא? גמרא… מען, גמרא איז דען אן אנדערע שיטה? עס איז נישט קיין שיטה גמרא. פרעג ר’ יונה’ס, נאר ער לערנט שוין גמרא. איך זאג דערווייל ר’ יונה’ס, צו פאר גמרא… ווען איינער גייט קיין גמרא דארף מען שיקן אן עצה? פיין נישט.

די טעכנישקייט פון כפל הלשון אין תורה

גמרא איז טעכניש (technical)! עס שטייט דאך צוויי מאל… ממילא מוז מען פארשטיין וואס די צוויי מאל רעדט וועגן. אויב ס’איז נישט א כפילה פרעג א שאלה, וואס מיינט “לֹא תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ”?

ביי דיך אין חדר האבן זיי געטייטשט אזוי:

* אין פרשת משפטים האבן זיי געטייטשט… נישט קאכן!

* בפרשת כי תשא האבן זיי געטייטשט… נישט הנאה האבן!

* און פרשת ראה האט מען געטייטשט נישט עסן, אמת?

ניין! אלעמאל מיינט עס “לֹא תְבַשֵּׁל”! גראדע! עס שטייט דאך צוויי מאל! דארף מען מסביר זיין וואס איז דער חילוק?! דריי מאל! אבער פשוט פשט בלייבט טייטשט…

המשך הדיברות לשיטת הרמב”ן

און דער “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” גייט נאך “אָנֹכִי ה’ אֱלֹקֶיךָ” וכו’, ווייל דאס שטייט שוין אין יתרו. סאו (So) וואס זאגט ער אז “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” איז מוסיף אויף די עשרת הדברות?! איז א “מוסיף והולך” [?], ובכלל נישט מסביר! דאס האט זיך געטוישט א פרשה! דאס האט דער בעל תורה נישט געוואוסט… יא? דאס האט דער איינציגער געמאכט.

אוקעי, נאו (No), באט איט דאזענט גאו עפטער (but it doesn’t go after) “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים”. ער זאגט “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” גייט מוסיף זיין. כאילו ס’ממשיך! מיין, ניין. איי, דא פרשה נישט. דער אייבערשטער האט נישט… די פרשה איז קאנפיוזינג יו (confusing you). איר מאכט נישט. און ווען דו האסט נישט געזען, איז נישטא קיין פרשיות. דא איז דא א תורה.

דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה. איך זאג דעם לשון אז דער אייבערשטער האט געזאגט פאר משה. ווען דער אייבערשטער [מיט די] גדולים איז געבליבן, איז “נִגַּשׁ מֹשֶׁה לְבַדּוֹ”. ווען דער אייבערשטער האט געזאגט: “אַתֶּם רְאִיתֶם”, “לֹא תַעֲשׂוּן אִתִּי”, “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” – איין לאנגע דרשה. אזוי ווי דער רמב”ן זיכער לערנט אזוי. איך קען דא וואס לערנען אנדערש, אבער דער רמב”ן זיכער לערנט אז ס’איז איין לאנגע דרשה.

די סתירה מיט רש”י און רס”ג: “לא תחמוד” אדער “לא תענה”?

ניין, איך רעד א זייער סימפל (simple) קשיא. איך מיין אז אן אינער-נארמאלע מענטש וואס איך קען, וואלט געטראכט – איך מיין עכט נישט אז ס’איז א תירוץ, אן עכטער תירוץ אויף דער רמב”ן. איך האב א תירוץ צו זאגן. אבער איך, פאר א נארמאלע מענטש וואלט געזאגט אז אוודאי פרשת משפטים איז א פירוש אויף “לֹא תַעֲנֶה”.

ווייסט ווער נאך האט געזאגט אזוי ווי מיר? דער הייליגער רש”י. “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם”, וואס איז דער גדר פון “לֹא תַעֲנֶה”? נישט ממש קיין סתירה, אבער רש”י האט געטראכט אז די פרשה איז קאנעקטעד (connected) מיט “לֹא תַעֲנֶה”. און דא רעדט מען נישט פון גניבה. נאך א קשיא. דו זעסט וואס איך מיין? דו זעסט וואס איך מיין? יא.

איז קלאר, זייער פאני (funny). די אלע הלכות זענען אין הלכות דיני משפט. הלכות דיני משפט איז א פירוש אויף “לֹא תַעֲנֶה”. אזוי איז פשוט פשט, אמת? ס’איז… קוק נאר אויף סעדיה גאון’ס פירוש אויף די עשרת הדברות, ווי ער צעטיילט די עשרת הדברות אויף די… אויף די “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים”. איך געדענק אז די “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” ליגן אונטער “לֹא תַעֲנֶה”. איך געדענק נישט. איך וויל קוקן, ס’זאל דאך אזוי זיין. פרעגט שמשון [רפאל?] אויב איך בין גערעכט. איך האב נישט אריינגעקוקט אינעווייניג יעצט אין די אזהרות, איך ווייס נישט. אבער לכאורה.

אבער דער “אור החיים” איז מסביר, איך האב נישט געקוקט אינעווייניג, וויאזוי ער ברענגט אז דער “אור החיים” לייגט אריין אן אנדערע זאך. ער האט אנדערש פארשטאנען ווי דער רמב”ן. ס’איז א מחלוקת רב סעדיה גאון און אבן עזרא מיט דער רמב”ן. אונז גייען גיין די שיטת הרמב”ן, אדער אונז גייען מיישב זיין די מחלוקת. סאו (So) אונז פארשטייען די קשיא. ס’איז א גוטע קשיא, אמת? זייער פאני.

און ער זאגט אפילו, ער זאגט אן אינטערעסאנטע זאך. איך וויל אביסל מתבונן זיין אין דעם וואס ער זאגט. ער זאגט נישט “לֹא תִגְנֹב”, “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים” קעגן “לֹא תִגְנֹב”. איך געדענק נישט. איך קען נאכקוקן אויב דו ווילסט. איך געדענק נישט. תנ”ך, פרשת השבועה. ביי אייניקלעך, דארפן די אלע האבן חומשים און ספרים און פלאנט פון אייניקלעך. איך גיי דארפן אמאל איינס טשעקן (check). איך דארף טשעקן פאר ענק. ענק גייען מיך גלייבן. ס’איז דא הייליגע רמב”נים, נאר וויאזוי דער רמב”ן…

א מאמר המוסגר: סמארטפאונס און קדושת הספרים

דאס איז א גרויסע פראבלעם. איך האב אמאל געזאגט פאר די “תורה שטוב”, ער האט דאך אלע ספרים אזוי. נישט פאר יעצט. איך האב אמאל געטראפן די מחבר פון “טעג” (TAG), איינער פון די מחברים פון “טעג”, האב איך אים געזאגט אז ער מאכט א גרויסע טעות.

ער וואלט געדארפט, אנשטאט זאגן אז ס’איז אן איסור צו קוקן א סמארטפאון, וואלט מען געדארפט זאגן אז פאר מען קוקט א סמארטפאון דארף מען מאכן ברכות התורה. מ’זאל עס נישט אנרירן פאר נטילת ידים, ווייל אלע ספרים זענען דא אין דעם. דעמאלטס וועט עס ווערן א זאך וואס מ’טאטשט (touch) נישט פאר נטילת ידים, א הייליגע זאך. קיינער וועט נישט חס ושלום קוקן אויף דעם עפעס א דבר אסור. ווען דיין גמרא קוקסטו אמאל רשות הרבים? ניין, ס’איז א דבר קדוש.

ער האט נישט געכאפט. מ’קען טוישן צו ס’איז א הייליגע זאך אדער א טמא’נע זאך. ער מאכט עס א טמא’נע זאך. איך וועל אים זאגן אזוי, ער וועט נישט פארשטיין וואס איך רעד מיט אים. ער וועט נישט פארשטיין וואס איך האב אים געזאגט.

איך זאג אים אזוי, מ’זאל מאכן א ברכה, און ווען מ’קויפט א נייע זאל מען מאכן “שהחיינו”. דאס איז א רעיון א ווילדער.

צוריק צום ענין: רמב”ם און די סוגיא פון “לא תחמוד”

עניוועי, קוק ווי בן נח, “קשר עשרת הדברות”, די ערשטע דיבור איז ידיעת השם, וואס שייך ביסטו ביי א בן נח? אבער די תורה האט ער צוגעזאגט משה רבינו די מצוות, “ועל משפט תקנה לא תחמוד”. ער גייט נישט אדורך אלע. “וכן יפרש כל המשפטים”, אבער די תורה, כיבוד אב, רציחה, ניאוף, ער זאגט נישט וואס איז די גדר פון די רמב”ם. די רציחה, די אלע זאכן ווייסט ער אז ס’שטייט אין משפטים. אבער דא זאגט ער… סאו איך מיין אז ס’איז דא א פשוט’ע תירוץ פאר די קשיא. ס’איז זייער אינטערעסאנט.

סאו איך וויל אביסל מדייק זיין די לשון פון די רמב”ם, און נאכדעם פון דעם אביסל אריינגיין טיפער אין די גאנצע סוגיא. דאס איז אמת’דיג אונזער סוגיא אין “שמונה פרקים”. ווער ס’פארשטייט, פארשטייט שוין אליינס, און ווער ס’פארשטייט נישט, וועלן מיר טרייען (try) צו מסביר זיין פאר אים כראוי. “תתן לפניכם”, שולחן ערוך.

ס’איז זייער אינטערעסאנט אזוי. די רמב”ם וויל זאגן אזוי: ס’איז דא אזא זאך, אוודאי איז יעדער איינער מסכים אז ווען מ’נעמט די זאך, איז מער עבודה וסיגופים נישט “לא תחמוד”. אפילו ווען מ’נעמט א זאך, לאז איך אפ אסאך אנדערע זאכן. אפילו ווען מ’נעמט א זאך וואס איז נישט לויסגעניג [?], נאר לאמיר פארשטיין… דאס הייסט איך גיי אין יענעם’ס הויז ביינאכט און כאפ ארויס זיין בערזל. יא? דאס איז עפעס אנדערש ווי איך גיי אינמיטן טאג און כאפ זיין בערזל. יא?

און לויט די חז”ל איז דא א חילוק פון גזילה און גניבה. וואס איז דא למשל? ס’איז נאך אסאך, קוקן אין רמב”ם. דער רמב”ם, און זיי האבן געברענגט יעצט א גזלן פון דער רמב”ם. דער רמב”ם האט געשריבן א הלכות…

שיעור פרשת משפטים – חלק ב’

נושא השיעור: גדרי גניבה, גזילה ועושק – און די טיפקייט פון “לא תגנוב”

—

הקדמה: די חילוקים אין די סוגי גניבה

ער זאגט… סאו איך מיין אז ס’איז דא א פשוט’ע תירוץ פאר די קשיא, סאו ס’איז זייער אינטערעסאנט. סאו איך וויל אביסל מדייק זיין די לשון פון דעם רמב”ן, און נאכדעם פון דעם אביסל אריינגיין טיפער אין די גאנצע סוגיא, וואס איז אן אמת’ע אונזער סוגיא אין “שמונה פרקים” [ביי די הקדמה פון רמב”ם], ווער ס’פארשטייט וועט פארשטיין אליינס, און ווער ס’פארשטייט נישט וועט אריינשמועסן פאר אים כראוי.

פאר מ’גייט ווייטער, שולחן ערוך.

ס’איז זייער אינטערעסאנט אזוי. דער רמב”ן וויל זאגן אזוי, אז ס’איז דא א זאך – אוודאי אז יעדער איז מסכים אז ווען מ’נעמט די זאך איז מען עובר אויף וואס? גניבה, און נישט עושק. אפילו ווען מ’נעמט א זאך דורך אן עושק, ס’איז אויך אן אנדערע זאך. און אפילו ווען מ’נעמט א זאך וואס איז נישט גניבה – לאמיר פארשטיין, לאמיר זען וואס איז א חילוק:

* גניבה: איז אזוי ווי איינער גייט אריין אין א הויז אין די נאכט און ער כאפט ארויס זיין בערזל.

* גזילה: איז ער גייט מיטן טאג און ער כאפט אים דעם בערזל.

לויט חז”ל איז דא א חילוק פון גזילה און גניבה. וואס איז למשל… ס’איז נאך אסאך. קוקן מיר אין רמב”ם, און מיר האבן דערמאנט יעצט די הקדמה פון רמב”ם. דער רמב”ם האט געשריבן צוויי הלכות, צוויי אנדערע גרופעס הלכות:

1. הלכות גניבה.

2. הלכות גזילה ואבידה.

און יעדער איינער פון זיי… דער רמב”ם פירט זיך אזוי צוזאמצולייגן מצוות וואס קאנעקטן זיך [connect] מיט איין נושא. אסאך מאל איז דא צוויי מצוות אדער צוויי פסוקים וואס באמת איז דאס די זעלבע סאבדזשעקט [subject], דער רמב”ם לייגט עס צוזאמען אין זיין ספר הקודש “משנה תורה”.

זעען מיר אז דער רמב”ם אין די ערשטע פרק פון הלכות גזילה ואבידה, איז אויך דא הלכות גניבה, איז ער מסביר אז ס’איז דא אסאך סארט גזילה. ביי גזילה איז דא “עושק”, ס’שטייט אויך אין די תורה “לא תעשוק”. וואס איז די חילוק פון “לא תעשוק” און “לא תגזול”?

עושק: די “ווייט קאלער קריים” (White Collar Crime)

דאס איז א כשר’ע גניבה, “ווייט קאלער קריים” [white collar crime].

אמת אז ס’איז “ווייט קאלער” ביי עושק, אבער וואס מאכט דאס ווייט קאלער? ווייסט וואס, לאמיר זיך מתבונן זיין אין דעם. וואס איז די חילוק פון ווייט קאלער קריים און… וויאזוי הייסט די אנדערע קאלער? “בלו קאלער” [blue collar]? דאס איז גניבה מיט גזילה.

ס’איז דא גניבה וואס איז “בלו קאלער”, און ס’איז דא גזילה וואס איז “בלו קאלער”. ס’איז דא א סעיף וואס מ’וועט רעדן פון דעם, איך וויל נישט אריינגיין אין דעם יעצט. זייער גוט. עס איז דא אן ענין. עס איז נישט נאך [סתם גניבה]. די גזילה שטייט נאך צו נעמען פון יענעם. וואס איז די תירוץ? די תירוץ איז אז עס איז “לא תעשוק שכר שכיר” שטייט. יא?

עושק מיינט אז איינער צאלט נישט צוריק א חוב. קען זיין היינו הך “לא תעשוק”? איך האב באקומען די געלט בהיתר, איך האב דיין געלט, יעצט צאל איך עס נישט צוריק. האט דאס פארשידענע גדרים, שרייבט ער אויף די אנדערע זאכן וועגן “לא תגזול” און “לא תעשוק”.

* “לא תגזול” איז זייער פשוט, דו ביסט נאר עובר טעכניש – עס איז די זעלבע איידיע, אבער טעכניש איז מען נאר עובר ווען דו גייסט צו יענעם און דו נעמסט עס ביד חזקה, דאס איז גזילה און גניבה.

* “לא תעשוק” – וואס איז אויב איך האב יענעם’ס געלט און איך גיב אים עס נישט צוריק? עס איז כולל פון פקדון, יא? אליין איז עס אן עקסטערע זאך, ווי איך געדענק. וואס איז דאס? דאס איז אן אנדערע איסור.

איך האב געדונגען אן ארבעטער און איך האב אים נישט געצאלט, בין איך א גנב? אונז רופן אים א גנב. דאס איז די פוינט. וואס? ער איז א גנב, ער האט יענעם’ס געלט. וואס? “לא תלין” איז אז דו דארפסט צאלן יענעם טאג. ער האט קיינמאל נישט געצאלט. וואס איז ער? ער איז אן עושק, נישט קיין גנב. ער איז גראדע יא א גנב – ער האט מיין געלט, ער קומט מיר געלט און ער גיבט נישט. ער איז א סארט פון… ער איז נאר אין די קאטעגאריע פון גניבה. דאס איז וואס דו זאגסט, דאס איז וואס מיר קריגן זיך? זייער גוט.

די וועלט איז פול מיט “שיינע אידן” וואס גנב’ענען

איך וויל עפעס ארויסברענגען פון דעם. איך וויל עפעס דא ארויסברענגען, און נאכדעם וועלן מיר צוריקגיין צו “עולת ראיה” נאך קלארער. איך וויל דא עפעס ארויסברענגען. “ווייט קאלער קריים” אדער אזעלכע “לא תעשוק”ס, בלייבט מען א שיינע איד, אמת? פארוואס בלייבט מען א שיינע איד?

קהלת האט געזאגט (קהלת ה, ז): “אִם עֹשֶׁק רָשׁ וְגֵזֶל מִשְׁפָּט וָצֶדֶק תִּרְאֶה בַמְּדִינָה, אַל תִּתְמַהּ עַל הַחֵפֶץ, כִּי גָבֹהַּ מֵעַל גָבֹהַּ שֹׁמֵר וּגְבֹהִים עֲלֵיהֶם.”

דו קענסט די טייטש? די רמב”ם ברענגט דעם פסוק, עס איז דא אינטערעסאנטע דרשות אז די מלאכים העכער איינער דעם אנדערן. אבער וואס דער פסוק זאגט איז אזוי: אז דו גייסט אין שטאט און דו זעסט אז די גראסערי מאן גנב’עט פון פוד סטעמפס [food stamps], און די פוד סטעמפס גנב’עט צוריק פון אים, און דער מלמד גנב’עט פון די טאטע, און די טאטע פון די מלמד, און אזוי ווייטער – זאלסטו זיך נישט וואונדערן.

פארוואס? ווייל העכער דעם מלמד איז דא א מנהל, און דער מנהל גנב’עט פון זיין מנהל. העכער דער מנהל איז דא א רבי, דער רבי גנב’עט פון מיין ברודער, גבוי על גבוי חדר. העכער דער ברודער איז דא א מלך, דער מלך גנב’עט פון דער פרינץ. די גאנצע סיסטעם איז איין גראדיגע גזילה. דו וואונדערסט זיך אויף זיין קליינע נעבעכדיגע גנב? דו וואונדערסט זיך פארוואס? האט ער זיך געשריבן אויף די רעגיסטרירטע ראנג זאך? דו כאפסט נישט די גאנצע רעגיסטרי, די גאנצע זאך איז קוראפט [corrupt] פון אנהייב ביזן סוף.

“גבוה מעל גבוה שומר וגבוהים עליהם” – דער רבי מאכט זיכער צו פראטעקטן [protect] די גבאי וואס גנב’עט, און דער רבי’ס רבי פראטעקט דעם רבי’ן, און אזוי ווייטער. כאפסטו וואס דא טוט זיך? דאס איז דער פשט.

דא נאך א פסוק. פשוט’ער פשט דארט. דאס איז א פסוק? דארט מיר סתם אזוי א לאנגווייליגער פסוק. ס’איז א פסוק, מען דארף נישט זאגן. ער הערט אן אנדערער פסוק. אבער דאס איז עושק. דא איז גזל ועושק, יא? ער רעדט נישט קיין חידוש און מען זעט קיין גנבים. גנבים איז א פראבלעם פון די פאליס. מען זעט אז יעדער איינער האט יענעם’ס געלט “סאמהאו” [somehow], אבער עס איז א שיינער וועג. ער איז א שיינער איד. וואלט עס א שיינער וועג. פאר די מייסטער, ער איז א שיינער איד. ער וועט גנב’ענען אין א שיינעם וועג.

די מוסר השכל פון קהלת: טריי נישט צו סאלוון די וועלט

יעצט אזוי. אבער דעמאלטס, וואס איז די פוינט פון די פסוק? אז יעדער גנב’עט אין… “מקום המשפט שמה הרשע”. ווילסטו וויסן אז די וועלט איז קאראפט? That’s it, is the point? So, excuse me, the point? Yeah, it’s the point פון קהלת בכלל. “סוֹף דָּבָר הַכֹּל נִשְׁמָע אֶת הָאֱלֹקִים יְרָא וְאֶת מִצְוֹתָיו שְׁמוֹר כִּי זֶה כָּל הָאָדָם”. ס’איז דאך אלץ דער אמת’דיגער פוינט פון קהלת. ס’איז די וועג עס האט געזאגט מיט א פרומען וועג, און מען האט נישט צעטון. ס’איז דאך אלץ דער אמת’דיגער. און שפעטער פריער, זאגט ער די זעלבע זאך פריער, אבער מיט אן אנדערן נוסח. א מער א נוסח וואס אינגע קענען פארשטיין. אבער פשט איז די זעלבע זאך.

ממילא, you please wake up in the morning and try to be מער ווייניגער גלייך. טריי נישט צו סאלוון [solve] די וועלט, ווייל די וועלט פליטשט אונז שוין א לאנגע צייט. אברהם אבינו האט זיך שוין געשלאגן מיט נמרוד, און שרה האט זיך שוין געשלאגן מיט פרעה, און יצחק האט זיך שוין געשלאגן מיט אבימלך. אבימלך האט געזאגט “די געלט ביי מיר”, וואס אלע עסקנים זאגן: “איך האב נישט געהערט, קיינער האט נישט געזאגט, אלעס איז געזאגט”. ס’איז געווען אמת, טאקע מען האט געגנב’עט, ער האט געגנב’עט. דארף מען רעדן מיט די גבאי.

בקיצור, דער אמת שטייט אין חומש, אמת? פסוק אין חומש. אבימלך ענטפערט רשעות’דיג: “גַּם אַתְּ לֹא הִגַּדְתְּ לִי וְגַם אָנֹכִי לֹא שָׁמַעְתִּי בִּלְתִּי הַיּוֹם” (בראשית כא, כו). און מען שרייט און מען וואונדערט זיך, ער גייט צום רבי’ן, דער רבי זאגט “איך האב נישט געהערט, וואס האסטו געזאגט? יא, טאקע”.

דער עולם מיינט אז רשעות איז א שפיל. פארשטייסט? העלפט נישט. העלפט נישט, מען דארף עפעס טון. דער נמרוד מיט נמרוד’ס יעדער איינער האט אהיים געגאנגען, און פראבירט שפעטער אין “שער הציון” איבערצונעמען.

מעשה נורא: דער רבי און דער פרייז

מען זאגט סיי פאר א קינד א פרייז. וואס ער גייט לערנען, זאלן זיי אים פליז געבן. ס’איז אזא הלכה וואס אונזערע חכמים האבן געפילט פאר וויכטיג צו זאגן. ווייל וואס לערנט זיך אויס? לערנט זיך אויס אז די וועלט איז פול מיט גנבים? ס’לערנט זיך אויס אז די רבי’ס געבן נישט אלעמאל זייער פרייז.

איך האב געהערט פון איינעם, איך האב איינער א גרויסער תלמיד חכם, א גרויסער בעל דעת, האט ער געזאגט אז אפשר וואלט ער נישט געווען היינט וואס ער איז ווען נישט די קינדערהייט וואס ער האט געהאט. ער האט געזאגט אז איינע פון זיינע פארמאטיוו עקספיריענסעס [formative experiences] אין לייף… די ענדע איז א קאנפארטיר [?], פארמאטיוו עקספיריענסעס אין לייף:

אז דער רבי האט צוגעזאגט, ווער ס’וועט חזר’ן די גאנצע פרק, וואס ווייס איך וואס, ער וועט אים געבן א מתנה. און ס’איז געווען א וועקעישאן, ער האט זיך געזאגט, מען דארף ארבעטן, ער האט גוט איינגעחזר’ט, די גאנצע וועקעישאן האט ער געזעצן און געחזר’ט נעבעך. און ער איז געקומען צום רבי’ן, און דער רבי האט אים געזאגט… און דער רבי האט געכאפט אז עניוואן גייט אים טעיקן אפ אויף די אפפער [take him up on the offer], ער האט געמיינט אז ס’קאסט נישט קיין געלט. ווייל דער יונגל האט עס טאקע געטון, און דער רבי האט געזאגט, “נאו פראבלעם, איך וועל דיר געבן דיין פרייז.”

אבער ער האט נישט געהאט קיין פרייז, דער רבי, ס’איז נישט געווען צוגעגרייט גארנישט. און אזוי יעדן טאג, אזוי ביז די לעצטע טאג פון חדר, ס’איז שוין געווען נאך די וועקעישאן, איז דער רבי אים געקומען אינדערהיים, און אים געגעבן עפעס א קליינע אלטע ספר וואס ער האט געטראפן ערגעץ. יענע זאך ליגט נאך היינט אויפ’ן שאנק פון דעם תלמיד חכם, די זכר, ס’שטייט איינגעשריבן שיינע רייד, “פרס לבחור היקר, תלמיד היקר,” – דער רבי האט מיר גע’הרג’עט א גאנצע זומער, פארשטייסט?

דער חידוש: פארוואס דארף די תורה אזוי פיל פרטים?

קיצור, אלץ טוט מען זיך אזוי. ס’איז געווען מיר אריינצוזאגן, איך וויל דא זאגן אזוי, אז דא איז דא א חידוש, לאמיר אריינטראכטן. איך וויל זאגן דעם חידוש און אנגעקומען צו בעל כרחך ווילסטו עס זאגן, אבער איך וועל זאגן קודם אן אנדערע וויכטיגע זאך וואס איך האב געוואלט ארויסברענגען, און דאס איז אזוי:

ס’איז דא א מענטש, נישט א מענטש, אין די וועלט זענען זיכער דא מענטשן אזוי, וואס זאגן זיי “לא תגנוב”. “לא תגנוב” איז זייער סימפל [simple], וואס איז דיינס איז דיינס, און וואס איז יענעמ’ס איז יענעמ’ס. אויב דו קומסט צו פאר יענעמ’ס, איז עס יענעמ’ס. פשוט, אמת? איינער האט א חילוק? ניין, וואס איז מיינס איז מיינס, אבער אויב איך קום צו פאר יענעמ’ס איז עס אויך פאר מיינס. ניין, ניין, אזוי טראכטן אלע שיינע אידן, אמת?

אבער ניין. דער פשוט’ער ארענטליכער “לא תגנוב” מיינט נישט דאס. האב איך געזאגט א חידוש, מען ווייסט נישט. איז פארוואס ווייסט מען נישט? ווייל די תורה האט געפילט פאר נויטיג צו זאגן “לא תעשוק ולא תגזול ולא תלין פעולת שכיר ולא ולא ולא ולא”, א גאנצע ליסטע פון וועגן וואס מען קען גנב’ענען, און די תורה האט נישט קיין איבעריגע אותיות.

דער אייבערשטער האט נישט קיין סאך צייט צו רעדן, דער אייבערשטער רעדט אן איינמאל יעדע זאך וויפיל ער קען… און אומקול [?] וועט דער אייבערשטער געפילט פאר וויכטיג צו שרייבן א גאנצע פרשה אין שופטים, און נאך א גאנצע פרשת קדושים, און נאך א גאנצע פרשה דארט אין דברים, ווי סתם די זאכן – איך געדענק נישט וועלכע פרשה.

און אזוי פיל מאל זאגן, אז איך בעט דארף אויב דו האסט אן ארבעטארער, זאלסט אים נישט [עושק’ן]. אויב דו האסט געלערנט, און די וואך שטייט עס יא, אויב ווען געקויפט עפעס פאר פופציג יאר, יעדער יאר איז ער א פופציגסטעל פון דעם מקח. “לְפִי רֹב הַשָּׁנִים תַּרְבֶּה מִקְנָתוֹ וּלְפִי מְעֹט הַשָּׁנִים תַּמְעִיט מִקְנָתוֹ” (ויקרא כה, טז). וואו קען דארף מעסט זיין – דער שרייבן פרשת בהר – דער קענסט זיין – קען נישט מעסטן פרשת בהר? דער קענסט זיך מעסט זיין? איך קענס נישט מעסטן – פאננעייעס פרענק [?], קעסט נישט קיין מעסטן. א קענסט אזוי קענסט נישט מאטעמאטיק? די קענסט נישט קיין מער.

איז… פאר סום ריזן [some reason], יעדע איינער ווייסט, קיינער האלט נישט קיין גנב, קיינער וויל נישט גנב’ענען פון אים. אבער… פאר סום ריזן, מען דארף צופיל א געוויסן דעת.

א געוויסן דעת פרוטינג [?], א געוויסן דעת טייכטן. א געוויסן רעאליטי דעת. צו כאפן, אז אויב מ’האט פארקויפט א פעלד פאר פיפציג און פערציג יאר און עס איז שוין אריבער ביז זיבן יאר, קומט אויס א זיבעלטן האט מען שוין אפגעצאלט, און ווען מען קויפט עס צוריק דארף מען נאר געבן פאר צוויי און פערציג יאר. דאס איז זייער א טיפע כאפ צו כאפן אז דאס איז אב איסיגער [?].

זייער א טיפע כאפ. די ניסטוגע [?] האט מען נישט פארשטאנען, אדער מען האט עס טעארעטיש פארשטאנען, מען האט עס עכט פארשטאנען, און די תורה האט נישט געוועיסט [wasted] געלט אין צייט און טינט. ווייסט, דו כאפסט אז ווען מען שרייבט די תורה דארפן האבן אן עכטע קעיר [care], ווייל ווייסט די סוף פון דערוועלכע האט מען זיך געמוטשעט צו שרייבן די אלע זאכן זייט אלע דורות, זייט משה רבינו, יא אז נישט סתם, איך האב נישט זאכן בטעות.

און פארוואס? ווייל מענטשן כאפן נישט. איך זאג דיר אז מענטשן כאפן נישט. וויפיל מער די גמרות מען גיט, אפשר כל ימי חייו אילע זאל מען כאפן ביי די דוגמאות צו פאלגן. יא, וואראייע [whatever], אז אסאך זאכן וואס עד היום הזה וויילסטו שטייט נישט, פונקט די דוגמא אין די תורה אדער די שכנרא [?], כאפט מען נישט אז ס’רעדט זיך פון איינס. איך האב געזאגט, איך וויל געזאגט קיין סאמטע זאך. א דוגמא, פארוואס נישט אויב איך האב מיך גערעכענט די הלכה. איך וויל נאך נאר ווייזן אז עס איז דא זאכן וואס עס איז צום זאגן דעפליקעישן [duplication] פון כלל צו פרט. איך האב א סך כלל א כלל און א פרט. פשוט. אבער איז קיינער פאר אלטערשטאנען אז ס’איז בכלל הנושא. אממ…

שיעור: לא תחמוד, חושן משפט, און די “בלינדע פלעקן” ביי ערליכע אידן

אינהאלט:

דער שיעור באהאנדלט די איסור פון “לא תחמוד” אין א מאדערנעם קאנטעקסט, ספעציפיש לגבי ריעל עסטעיט און דאס “מוטשען” מענטשן צו פארקויפן הייזער וואס זענען נישט עומד למכירה. דער רעדנער ברענגט ארויס א שטארקע מוסר השכל: וויאזוי ערליכע אידן, וואס זענען מדקדק אין קליינע חומרות, קענען אינגאנצן פארזען א דאורייתא אין חושן משפט ווייל “מ’רעדט נישט דערפון”.

—

די אפליקעישאן פון כלל צו פרט

הא? וואס איז די ראיה? די ראיה איז, אז אסאך זאכן וואס מ’זעט עד היום, ווייל ס’איז נישט פונקט די דוגמא אין די תורה אדער אין שולחן ערוך, כאפט מען נישט אז ס’רעדט זיך פון אונז.

איך וועל זאגן אן אינטערעסאנטע זאך, א דוגמא. איך ווייס נישט צו איך בין גערעכט אין די הלכה, איך וויל נאר ווייזן אז ס’איז דא זאכן וואס די סיבה איז די “אפליקעישאן” [application] פון כלל צו פרט. איך זאג דיר א כלל און א פרט, פשוט. אבער קיינעם פאלט נישט איין אז ס’איז בכלל הנושא. און ס’איז מורא’דיג פלא. איך קען זאגן נאך דוגמאות, אסאך דוגמאות וואס מ’קען טראכטן אפילו. איך האף אז דער עולם וועט גיין פארשטיין וואס איך מיין.

איך האב געלערנט שבת וועגן “לא תחמוד”. די בחורים האב איך געלערנט מיט. און מ’קומט אן – איך האב געטראכט – ס’שטייט “לא תחמוד” מיינט, אז אויב איינער האט עפעס א זאך און מ’בעט זיך ביי אים שטארקער ער זאל עס פארקויפן, איז דאס אן עבירה פון לא תחמוד. אפילו ער פארקויפט עס נאכדעם, אבער די עצם מעשה איז אן איסור. אזוי שטייט אין די גמרא, אזוי שטייט אין רמב”ם, רוב פוסקים האלטן זיכער אזוי.

אבער איך האב זיך געזעצט, איך האב זיך געמוטשעט צו טראכטן, איך האב געוואלט זען אויב מ’קען אנקומען [צו א היתר]. איך האב זיך געמוטשעט צו טראכטן: פון וואס רעדט זיך דאס? ס’קען זיך מאכן אז מ’גייט אין א סטאר [store]… ניין, ס’רעדט זיך נישט פון א סטאר, אמת. די אחרונים זאגן גוט: ס’רעדט זיך פון א זאך וואס איז נישט עומד למכירה. ער וויל עס נישט פארקויפן, און דו מוטשעסט אים. אזוי, מיין ברודער האט מיר געזאגט אז ס’שטייט אין די היינטיגע פוסקים די חילוק. ס’איז אינטערעסאנט אז ס’איז מיר נישט איינגעפאלן. מ’דארף שרייבן דאס, עפעס איז “פאני” [funny] דא.

אבער לאמיר זאגן אז דא איז אן עומד למכירה. אקעי. וועלכע זאך איז נישט עומד למכירה? זאג גוט. דו זאגסט גוט. אבער קודם לאמיר טראכטן… מ’קען באלטן. דו סקאווען איין מינוט. אבער קודם לאמיר רעדן, איך בין גערעכט, איך בין גערעכט, איך וועל אנקומען. איך וויל ארויסברענגען א נעטע פונקט, ווייל איך האלט נאך א סטעפ פארדעם. איך האלט נאך א סטעפ פארדעם. איך וויל ארויסברענגען א זייער א יסודות’דיגע זאך.

די ריעל עסטעיט דוגמא – “לא תחמוד” ביי הייזער

איך האב געטראכט, ס’זאל זיין אן עומד למכירה, מ’וועט צוקומען צו דעם אויב מ’האט צייט. איך האב געטראכט אז איך וואוין אין א נייע געגנט, א נייע געגנט פאר די אידן. איך האב באמערקט אז די אלע גוים קאמפלעינען [complain] זייער אסאך אז זיי קלאפן ביי זייער טיר ריעל עסטעיט אגענטן צו זאגן: “קענסטו פארקויפן? ווילסט פארקויפן דיין הויז?”

דו פארשטייסט וואס דו שטערסט אים? איך האב געפרעגט אפאר מענטשן, פארוואס איז נישט דא “לא תחמוד”? עס קאלט אים, ער שרייבט א פעיסבוק פאוסט ווי שלעכט ער איז. פארוואס שטערט אים? ער וויל נישט קיין געלט, ער וויל נישט קיין קויפער, ער וויל נישט פארקויפן. ער וויל נישט פארקויפן.

איין מינוט, דאס איז די שאלה פון די רמ”א. למעשה פארקויפט ער נישט. דאס איז בעיסיקלי “לא תחמוד”, פון דעם רעדט די פסוק. ענק זענען מסכים אז “לא תחמוד” איז דא?

ס’איז דא א מחבר “ספר החינוך” וואס זאגט אז א גוי איז נישט דא “לא תחמוד”. דו קענסט שרייען, “ס’איז נישט קיין פראוו [proof] ווייל ס’איז א מחבר ספר החינוך,” ווייל ער האט סיבות פארוואס. אבער דער מחבר ספר החינוך זאגט אז אפילו א גוי טאר נישט מאכן “לא תחמוד”. און די מקור איז “ולא תחנם”. די רמ”א ברענגט עס.

איך וויל דיר זאגן א זאך. ער וויל נישט א הויז אין די גאס. זייער גוט. ער וויל דוקא אין די געגנט. איך באקום טעקסטס פון מענטשן וואס ווילן פארקויפן א הויז אין די גאס, און איך זאג זיי אז איך בין נישט קיין קונה. ס’איז דא מענטשן וואס ס’שטערט זיי. איך זע דיך, דו זאגסט אז ס’איז דא מענטשן וואס ס’שטערט זיי. מיר זענען מסכים אז ס’איז דא מענטשן וואס ס’שטערט זיי. די שאלה איז נישט וואס שטערט יענעם, just to be clear, דאס איז נישט די סיבה פאר די איסור. אבער פרעג איך דיר א שאלה, מאכט עס סענס [sense], at least צוויי וועגן, אז דאס איז א בעיסיק קעיס פון “לא תחמוד” וואס שטייט אין די חושן משפט? דו ביסט נישט מסכים? ער איז נישט מסכים. אבער איך זע די אדווערטייזמענט.

דער חילוק צווישן “אפערן” און “מוטשען”

מאמר, איך האב נישט “לא תחמוד”. מאך נישט יענעם משוגע. איך זוך מענטשן וואס ווילן פארקויפן זייערע הייזער, און איך האב קונים פאר זיי. זייער גוט. דו קענסט זאגן עפעס אנדערש. דו קענסט זאגן אז דו מאכסט נישט קיין שידוך. אפשר דארפסטו א שידוך? אפשר איינמאל בעטן מעג מען, צוויי מאל נישט. קען זיין? דו קענסט זאגן, “אויב דו פלאנסט צו פארקויפן, איך האב פאר דיר א קוינע.”

איין מינוט, זייער גוט. מיר רעדן אז דו טארסט נישט. איך רעד אז דו טארסט נישט. ניין, ניין, רבי איד, איך רעד אז דו טארסט נישט. ער בעט איינמאל און זאגט, “איך וויל דו זאלסט וויסן אז אויב ס’איז דא עפעס אויף די מארקעט, איך האב פאר איינעם א קויפער.” איך ווייס, איך זע נישט אז ס’איז “לא תחמוד”. בכלל, איך ווייס שוין אז די בראקערס טארן נישט מאכן “לא תחמוד”, דאס איז אן אנדערע שאלה, ס’קען זיין א חילוק.

אבער לאמיר זען אז ס’איז דא מענטשן וואס מ’מוטשעט זיי. למעשה שוין, ס’מאכט זיך. ווייסטו אז ס’איז דא מענטשן וואס מ’מוטשעט זיי? יא. “אז איך וויל די הויז, ס’איז נעבן די בית המדרש, נעבן די ריכטיגע לאקעישן, איך וויל דעי הויז.”

מאכט דעמאלטס, וואס איז די מעשה? אז דאס איז לויט “לא תחמוד” די גאנצע רייזע, לכאורה? קענסטו זוכן א היתר? מסתמא האסטו, אויף יעדע זאך האבן די רבנים א היתר. אבער עס איז לכאורה מער דער פסוק גערעדט. ווייל אויב נישט, פון וואס אין די יארע רעדט דער פסוק? האסט נישט קיין תירוץ ריכטיג.

וואס דער דוד האט מיר מסביר געווען, עס איז א סערטען [certain] הויז, וואס… איך דארף פארזארגן די טענאנטס, עס איז נישט א רעיז [raise], אבער דו זאגסט, איך לייג דעם פסוק אין דער זייט. איך רעד פון די “לא תחמוד” קעיס! עס איז obvious וואס דו זאגסט, קען זיין אז מען אפערט נאר, מען מוטשעט נישט, נישט קיין עוולה. לאמיר זאגן מ’האט געמוטשעט יא. מענטשן מוטשעט מען, עס איז אסור בעיסיקלי. מען מוטשעט גאנצע טעג. יא. נישט גערעכט, מ’וויל צאלן. אבער ער לייזט “לא תחמוד” אפילו מ’צאלט, אזוי פסק’נט דער רמב”ם און דער שולחן ערוך. תוספות איז נישט מסכים. אבער… יא… ווייזט אויס. אמת.

ווייזט אויס, איך ווייס וואס ס’איז געווען. עפעס א שיעור. וואס? ווייל ער לאזט עס נישט אריין, מען קען נישט דארט דאווענען. ס’איז דא א צווייטע זייט, און דא א ענין פון “ועשית הישר והטוב”, און פון די אנדערע מענטשן. עס איז נישט אזוי סימפל. דו ווייסט, עס איז דא א צייט שוין אפשר עס איז נישט עומד למכירה, אבער די אנדערע מענטשן זאגן אז מ’איז א רשע, און מ’קויפט נישט פאר די נעדער. עס איז נישט אזוי סימפל.

על כל פנים… אפשר קען מען זיך מחלק זיין, איך וויל דא ארויסברענגען אן אנדערע פוינט. איך האב געזען אזוי ארומגיין אין מיין געגנט, וואס דעיס איז מער ווייניגער די האלט פון די מענטשן: זיי ווילן נישט פארקויפן זייערע הייזער. איך בין געקומען צו מענטשן וואס עס איז געזאגט, און דארף מיר פלעין אויסגלייכן. נישט, און מ’רעדט פון אזעלכע ליטווישער, איך האב געזען ערנסטע, ערנסטע מענטשן. זאג, דו האסט דאך חשק אויף די ווילע, וואס אפשר גייט עס נישט אן און מילא קומט אויס… וויילא, how else are you supposed to buy the house?

ברענג איינס אויף די מארקעט. איינס אויף די מארקעט. איך האב נישט אויף די מארקעט? איך האב גערעדט וועגן איינער וואס זאגט אז דו מוזט מיר פארקויפן דאס הויז ווייל איך דארף עס. דו מוזט מיר געבן די שיעור, שווי המקח. הייבט זיך נישט אן א שאלה. ס’איז זייער גוט, איך האב געוואוסט אז איך האב נישט געטראפן די שיעור. ס’איז זיכער גענוג. עקזעקטלי. זעסט אז די מענטשן קאמפלעינען.

די בלינדשאפט ביי ערליכע אידן

ניין, מיין חידוש איז עפעס אנדערש. מיין חידוש איז, אז איך רעד דאך פון אידן וואס זייער גאנצע לעבן איז אזא “תחת ברכת השם”, און דאך פרומע, און מ’טרעפט אזא חומרא אין אלע מיני זאכן. ווען איך קום צו די זעלבע מענטשן – איך וויל דיר פארציילן, איך האב געזאגט דאס, איך האב נישט געכאפט אז ער האט פונקט צו זיין הויז האט ער געשיקט אן “עין זלזול” [עין הרע]. איך האב נישט געוואוסט, איך האב נישט געטשעקט. אבער ער האט מיר געזאגט, און ער האט געזאגט ממש לשון “עין הרע”.

עקזעקטלי די סארט מענטשן. ס’איז א חילוק, ס’איז א איד. נישט נאר א איד, די עקזעקט מענטשן פונקט. איך רעד דיר פונקט, איך האב נישט געגאנגען צו זיין אויף א ליידיגגייער. ס’איז נישט אינטערעסאנט. איך רעד דיר פון די ערנסטע מענטשן וואס קומען צו מיר מיט אזעלכע הייליגע מעשיות, א מלך. א הלכה שאלה סאמטיים [sometime], און איך לייג אים אויס. שפעטער טרעפט ער אן אומגליק.

ס’איז טאקע מחלוקת הפוסקים, אבער שוין, איך זאג דיר, ס’איז נישט קיין פוסקים. אבער אונז פאלט אים בכלל נישט איין אז ס’איז עפעס ראנג. דאס איז מיין פוינט, דאס איז מיין חידוש. דאס איז בעסיקלי פון וואס איך רעד. אגעין, איך זאג נישט אז ס’איז נישט מותר אדער אסור, איך האב נישט קיין אנונג. מ’דארף דאך זייער גוט מדייק זיין צו וואס מ’טוט אדער נישט. אבער ס’זעט נישט אויס אז דא איז עפעס א חוסר ראיה, עפעס א בלינדשאפט. ס’איז דא געוויסע זאכן.

פארוואס, חלילה, פארוואס טאקע טראכט ער אז ס’איז נישט אזוי חמור? ווייל מ’איז נישט צוגעוואוינט אז מ’רעדט וועגן דעם. מ’רעדט פון סתם דברים אין ישיבה, און מ’רעדט פון אסאך חומרות. אבער פון חומרות אין “לא תחמוד” רעדט מען נישט.

די דוגמא פון מקוה געלט

וויאזוי ווייס איך? איך בין געווען אין ישיבה. איך זאג דיר, איך געדענק איינמאל זענען מיר געווען אין ישיבה, האבן מיר געלערנט מסכת בבא קמא, און דער מגיד שיעור יא, ער האט מסביר געווען אז לכאורה אויב מ’גייט אין מקוה און מ’צאלט נישט, איז מען עובר אויף “בל תלין פעולת שכיר”. גערעכט. איך בין געגאנגען צוויי וואכן דארט אין מקוה אן צאלן פאר די מקוה. נישט ווייל מען דארף גניבה איז א קלענערע פראבלעם. ניין, קיינער גייט נישט, קיינער גייט נישט טון, מ’גייט ענדערש צאלן נאך שבת, אפילו דער… ווייל “תלין”, עס שטייט אין פשט אז אפילו מ’סוכם אויף א זאך איז… אזוי איז די הלכה.

אבער רוב מענטשן טראכטן נישט אזעלכע זאכן, אזוי… אונז איז נישט איינגעפירט, פאר סאם ריזן [some reason], חושן משפט רעדט נישט קיין סאך צו מקווה אידן. איך בין נישט… איך זע אז מענטשן וואס זענען פאר זיך, ווען ס’קומט צו זיי, זיי זענען דאס מודה. פארשטייט איר? זיי זענען מודה, אפילו אמאל אזוי…

די פסיכאלאגיע פון “זען” און “מיין הויז”

אקעי, דאס איז די פשט, איך רעד נישט פון דער… איך מיין אז אפילו וואס איר כאפט ער נישט. אז ער כאפט ער… מיינט אז ער איז טאקע ברוגז. אקעי, ברוגז קען ער דאך זיין, איך ווייס, איך רעד נישט פון דער אז ער כאפט נישט אזא שאלה. ס’איז דאך דא… ווען מ’לערנט אביסל און מ’קוקט אריין אין די זאכן, זעט מען, ס’איז גאנץ קלאר ווער ס’לערנט. ס’טראכט אריין אביסל און עס פארשטייט.

ס’טראכט אריין אין די מיינד [mind] פון דעם איד, דעם מענטש וואס מען קומט און מ’זאגט ער האט א הויז, ער וואוינט שוין דא פופציג יאר, “היער בנה וזרע אכל” [דא האט ער געבויט און דא געגעסן], און אזוי ווייטער. מען זאגט אים פארקויף עס. ס’איז עקלדיג. פארוואס איז עס עקלדיג? דו ווילסט נישט מאכן געלט? ס’איז אן עולה וואס דו פארקויפסט א הונדערטער… ס’האט נישט מיט סענטימענטלס, מאכט עס טשיפ [cheap]. ס’איז נישט… אלעס איז עובד על פי מחיר.

ס’איז מיין הויז. פארוואס ווילסט עס צונעמען? פארוואס ווילסט עס צונעמען? ניין. ניין, ס’איז א סארט פון גזילה. דו ווילסט אוועקנעמען מיין הויז. איך ווייס אז דו ווילסט מיר צאלן, אבער דו ווילסט אוועקנעמען מיין הויז. ס’איז מיין הויז! עס זענען ביי רוב מענטשן, אפשר נישט ביי אלע מענטשן, אבער זייער אסאך מענטשן האבן א קאנעקשן מיט זייער הויז וואס איז טיפער פון געלט.

פאקט, וויאזוי ווייס איך? ווייל איך וועל זאגן אזוי, ער זאגט דיך, דו ווילסט האבן צו קויפן די neighborhood, יא. דאס הייסט, עס געלט איז געלט. ניין, עס זענען דא זאכן וואס זענען נישט געלט. און פארוואס אסאך אידן וואס זעט מיר אויס אז זיי כאפן די וואס איך האבן נישט. Somehow, דער איז א דיסקאנעקט [disconnect], און דאס איז נאר א אייניגעמען. איך קען זאגן, איך צען טויזנטע גמרא’ס. דאס גייט אריינגעלאזן. וואס פאר סאמע ריזן… דאס זענען גלות אידן. איך זאג אזוי, איך קען דיר זאגן נאך אסאך די גמרא’ס, אבער all of די גמרא’ס, ער גייט מיר זאגן “too political”, און ער גייט מיר טעקן אוועק די פוינט. וואס איך וויל זאגן איז אזוי, איך וויל צוריקגיין צו וואס מיר האבן געלערנט אסאך יארן צוריק.

שיעור פרשת משפטים – חלק ד’

נושא: מוסר אלס “שכל מעשי” און די נויטווענדיגקייט פון “מאראלישע ברילן”

מוסר: די פראקטישע וויסנשאפט פון “זען”

מען קען זאגן אסאך תירוצים פארוואס. איך מיין אז – איך נוץ גראדע אידישע דוגמאות, אבער איך מיין אז די תירוץ וואס איז זייער באליבט צו זאגן, אז אידן האבן די פראבלעם, איז נישט די תירוץ. ס’איז א מענטשליכע פראבלעם. מיר זענען גלות אידן.

מוסר, הנהגה טובה, הייבט זיך אן פון שכל. א גרויסע חידוש וואס איך זאג אלעמאל: דער עולם מיינט אלעמאל אז מוסר איז “טו דיך לערנען און זיין אן ערנסטער מענטש”. איך זאג דיר אלעמאל, אז אוודאי דארף מען זיין אן ערנסטער מענטש, אבער איך וויל דיר זאגן אז מוסר באשטייט פון – וויאזוי רופט עס אריסטו? שכל מעשי. א געוויסע פראקטישע וויסנשאפט.

איז וואס הייסט פראקטישע וויסנשאפט? “חכמה תצילנו מאיזה רע” [קהלת ז, יב: החכמה תחיה בעליה]. פראקטיש איז נישט וויסנשאפט, און וויסנשאפט איז נישט פראקטיש. דער תירוץ איז, אז ס’איז געוויסע ברילן, געוויסע לענזעס [lenses], געוויסע משקפיים – איך ווייס נישט אין וויפיל שפראכן איך זאל זאגן די זעלבע זאך. ס’איז דא צו זען די רעלעוואנטע, די מאראלישע אויסזען פון א זאך, דארף מען האבן געוויסע גלעזער.

ווען איך זע… עס קען זיין אסאך מאל די נגיעות מאכן די גלעזער, אבער איך מיין אז ס’איז אסאך טיפער פון דעם, אסאך מער בעיסיק [basic] פון דעם. איך קען וויסן זייער גוט באופן שכלי מופשט, באופן כללי – דאס איז נישט שייך צו מוסר, דאס איז שכל מופשט. האסטו אן ענין פון עושק? וויאזוי איז דיין משכנתא? וויאזוי איז דיין רענט? האסטו אלעס סיינס [signs]?

די “לא תחמוד” ברילן אין ריעל עסטעיט

אבער די ריאליטי [reality] פון די וועלט איז, אז מען פארקויפט הייזער, מען כאפט אהער, מען כאפט אהין. און מען דארף קויפן א געוויסע ברילן וואס לייגט ארויף אויף דעם אזא פילטער וואס ווייזט “לא תחמוד”.

חמדה, פארגעס נישט, הייסט דאס מותר. אסאך מאל “לא תחמוד” איז דאך מותר [לויט די טרוקענע הלכה]. חמדה, די קאנצעפט חמדה איז א קאנצעפט, יא? א נייע קאנצעפט. ס’איז נישט די זעלבע קאנצעפט ווי גזל, רייט [right]? ס’איז אביסל אנדערש. ס’איז אפשר אן ענף פון גזל אדער אן ענף פון עפעס אן אנדערע זאך, אבער ס’איז נישט די זעלבע זאך.

עס איז דא עפעס א ראיה, ס’פעלט דא עפעס אן “אפענינג יור אייז” [opening your eyes]. ביי די וועי, סאמטיים [sometime] ווען מענטשן זענען אויף די אנדערע זייט פון אזעלכע זאכן, זיי זאגן סאמטיים זאכן אזויווי דאס: ס’איז נישט פשט איך האב געהאט נגיעות א גאנץ לעבן, און יעצט פון די אנדערע זייט כאפ איך. ניין, ס’האט מיר געעפנט די אויגן. יעצט כאפ איך אז די מעשה… איך האב נישט געזען די מעשה גוט ביז יעצט. איך האב נישט גוט פארשטאנען די ריאליטי.

איך האב נישט געזען, איך האב געמיינט אז ס’איז סתם “ער קויפט א הויז”. ביז איך האב געהאט א הויז אין א געוויסע געגנט וואס איך האב ליב געהאט, און מ’האט מיר געקומען זאגן [אז מ’וויל עס אפקויפן], האב איך געכאפט אז דאס איז א קוועסטשענעבל [questionable] זאך. איך האב געכאפט אז דא איז דא פשוט א זאך וואס איז נוגע להלכה, ס’איז נוגע צו מאראל, ס’איז דא פשוט א נושא, ס’איז דא פשוט א שאלה. דו קענסט נישט וויסן וואס די תשובה איז.

דאס איז א זאך וואס מ’דארף זיך אויסלערנען צו זען. און נאטורליך מענטשן זעען עס נישט, אפילו ווען זיי זענען גאר פרומע און זיי ווייסן אז זיי זענען זייער דעדיקעיטעד [dedicated] אינעם ענין פון “ונשמרתם מאוד לנפשותיכם”. אויף פשוט’ע זאכן – ער זעט עס נישט. ער זעט די מציאות מיט אנדערע ברילן. ער זעט נישט בכלל די… כדי צו זען, כדי צו קענען בכלל טון אן איסור אדער א מצוה, דארף מען זען קודם אז דאס איז א “דבר האסור” אדער א “דבר המותר” אדער א “דבר הרע”. ער זעט בכלל נישט די נושא פון טוב ורע דא, ער זעט סתם ביזנעס. מ’דארף זיך קויפן געוויסע גלעזער – ס’איז אמאל פון עקספיריענס [experience], אדער אמאל מ’לערנט די תורה זעט מען עס, און מ’הייבט אן צו זען אז ס’איז דא דא בכלל א נושא.

דוגמא ב’: הטרדות און סאציאלע גרעניצן

איך קען דיר זאגן אן אנדערע עקזעמפל? אויך, ס’קען זיין ס’איז נישט א שיינע עקזעמפל. ס’איז דא זייער אסאך זאכן וואס מענטשן רעדן וועגן, וואס מענטשן קאמפלעינען [complain] זייער שטארק, אקעי? נשים האבן א מנהג בזמנינו צו קאמפלעינען זייער שטארק וועגן… וויאזוי רופט מען עס? הטרדות. וויאזוי הייסט דאס אויף אידיש? וואס? נישט “אסאלט” [assault] חס ושלום. האראסמענט [harassment], טשעפען.

און זיי זאגן אז ס’איז א פאני [funny] זאך, אז מ’בעט… איינער זאגט דאך א שיינע זאך, ער זאגט אפשר – מ’רעדט נישט חס ושלום אז איינער רעדט עפעס נישט שיין. אז מענטשן קאמפלעינען אסאך, ס’איז דא אזא קאמפלעין אז מענער האבן אזא מנהג צו רודפ’ן.

זיי זענען די “מציאות’דיגע שדכנים”. ניין, זיי זאלן רעדן שדכנות. זיי רעדן שדכנות, און ס’איז דא פרויען וואס ווילן נישט. אקעי? ס’איז דא א נייעס, די מנהגים וואס איך פלעג זאגן זייער אסאך וועגן דעם.

יעצט, איך וויל דיר זאגן עפעס. ס’קען זיין א ישיבה בחור, אדער איך וויל נישט נאר א ישיבה בחור, ס’קען זיין א מאן פאר טויזנט יאר, און ס’איז דא וואס זענען… וואס דארפן חתונה האבן, מען דארף זיי רעדן שדכנות. פשוט, אמת, אפילו אמת. און ס’איז דא פרויען וואס ווילן דאס נישט.

(איך האב דיך שוין פארשטאנען? קוק אין די טעקסט. יעצט, איך האב דיך נישט געוואלט מסביר זיין).

יעצט, מ’קען זיין א מאן פאר… ווען ס’איז פלערטינג [flirting] הייסט עס אזוי, ווען ס’איז נישט הייסט עס אן אנדערע נאמען. דאס איז די גאנצע חילוק. יא, איך קען זיך דיקן [מדקדק זיין] מיט דיר. און מ’קען זיין א מאן פאר טויזנט יאר און זאגן: “איך הער? דו ביסט אפסעט [upset]. איך ווייס נישט פארוואס דו ביסט אפסעט. איך הער בעסער. איך וועל נישט טון, איך וועל מאכן א גדר, איך וועל נישט רעדן צו איר, מיט מענער זאל מען נישט רעדן.”

די פעלנדע “סענסיטיוויטי”

און ס’נעמט עפעס… איך קען נישט זאגן סענסיטיוויטי [sensitivity], סענסיטיוויטי סאונדס טאמבלער. איך וואלט געזאגט אז ס’איז אסאך מער באזירט אויף א מידה. איך רעד פון א שכל. מ’דארף אויב אמאל א מענטש… איך ווייס נישט וויאזוי, אבער סאמטיים איז א מענטש זאגט אז זיי האבן א טאכטער, כאפן זיי עס. ווייל ער קוקט, מיט אמאל איז ער אויף די זייט פון די מיידל. אדער זיין אייגענע ווייב – לאו דווקא ס’העלפט.

אדער איז א מענטש, און עפעס א… איך האב אן אנדערע עצה וויאזוי דאס צו כאפן. מ’דארף גיין צו אזא פלאץ ווי מ’פירט זיך יא די מנהג פון “כוסף כסבי דאידך” [לשון מושאל: באגערן יענעמס זאך/מצב], און ס’איז צו זען אז ס’איז קראפט [corrupt] אביסל. אמאל איז עס גוט, נא פראבלעם [no problem]. מ’דארף אויספרעגן יעצט: וויאזוי? וועמען? וועמען מאך איך העפי [happy]? פארגעס א קאמפלימענט? זייער גוט. צופיל קאמפלימענטס הייבט שוין אן צו זיין א פראבלעם. אדער די קאמפלימענטס פון די נישט-ריכטיגע מענטש, אדער נישט-ריכטיגע אופן.

און דאס איז א פארט – איך רעד נישט יעצט אז דאס איז מותר אדער אסור, דאס איז א מצוה, דאס איז אן עבירה, אדער איז א פאר אידן, אדער איז א פאר גוים. איך זאג נאר א פשוט’ע זאך, און דאס זע איך פון פארשידענע זאכן, אז ס’איז נישט א שכל. דו קענסט זיך נישט… ס’איז נישט קיין שכל. ס’איז דא א שכל אוודאי, אבער דו דארפסט קענען סאמהאו [somehow] זיך פארשטעלן אויף יענע זייט.

אבער ס’איז אויך זייער שווער צו פארשטיין. וואס הייסט? וואס מ’פרעגט אסאך מאל די קשיא: “וואס הייסט איך וויל דיר נישט? וואס האסטו א טענה? אז דו ווילסט נישט, גיי ווייטער.”

ניין, דו דארפסט א בעיה. ס’איז עפעס א בבא גבולי [א גבול], עפעס דו לייגסט זיך. ס’איז עפעס א בחינת “ווידיבער” [ווידער-ווילן / רודף], עפעס א בחינת… עפעס איז עפעס א פראלן.

און מע דארף… דעיס איז א זאך וואס… איך זאג נישט אז מע דארף זיין אויף יענע זייט צו זען, אבער מען דארף עפעס אן עקספיריענס. עפעס דו דארף זיך ערגעץ קויפן אזא… ס’איז די ברילן צו קענען כאפן: “איך לאנד [land], ס’איז א פראבלעם.”

ס’קען זיין פאר דעם, אסאך מאל, ס’איז א מענטשן וואס כאפט נישט, האט מען אסאך מאל זאגט מען: “ער האט געוואוינט אין א געוויסע קאלדשער [culture], ער וועט נישט כאפן.” עס איז אמת. ווייל דו האסט נישט די ברילן, דו קענסט נישט זען און קענען קוקן אויף די זעלבע מעשה. און די זאך ווי דו זעסט איז אנדערש. דו זעסט א אנדערע זאך, דיין פירוש. אונז זעהן דיך נישט מיט די אויגן, אונז זעהן דיך מיט אונזערע פירושים וואס אונז האבן אין אונזער קאפ, וואס דאס טיילט אויף וואס עס איז געווען. און דו זעסט דא א אנדערע זאך.

איינער קען זען: “וואס? א מענטש גייט צו דער מענטש און ער וויל אים פארקויפן זיין הויז?”

א צווייטער זעט: “איינער רויבט דארט א צווייטן.”

וויאזוי כאפט מען דאס א זאך וואס מען דארף קענען זען? און קען שטיין מיט פארוואס איך רעד. איך האב [געפילט] אז עס איז גענוג די דוגמאות.

צוריק צו די הייליגע תורה: “מ’לערנט נישט די תורה”

ער [קער] צוריק צו די הייליגע תורה. ווען אונז זעען די תורה, אונז זעען אונז, און מ’דארף זייער שטארק מתחזק זיין מיט דעם. אונז זען, אז דא איז סיגנא וואס נישט גענוג. איך וויל נישט גענוג. ווייל פאר סאם ריזון [some reason]… נישט פאר סאם ריזון. אונז פארשטייט וויאזוי די וועלט ארבעט, ערשט אז ס’איז מחוור, כאילו עס איז פשוט, צו עס וויסן אדער צו גלייבן אדער צו זיין אפילו קאמיטעד [committed].

איך בין אן ערנסטער מענטש. אונז זענען ווייזן אז די זאך איז לויט סיגנא וועל איך עס קיינמאל נישט טון. איך גיי האבן מסירת נפש, אבער מ’דארף די החלטות אז עס איז געוועגן אין די גאנצע געלט. איך געב נישט, איך קען עס קיינמאל נישט טון. אבער מיין פראבלעם איז נישט… און נישט אין די זעהן, נישט אין די פלייכלעך מופשט, און איך פארשטיי וואס מיינע סיגנאוועט. און אויך נישט אין מיין וואס מע רופט מיין דעדיקעישאן [dedication], אדער מיין – ווי זיי רופט מען עס דעמאלטס – סעלף קאנטראל [self control]. איך האב הונדערט פראצענט סעלף קאנטראל.

ס’פעלט מיר עפעס אנדערש. ס’פעלט מיר א אויג… דו דזאמפסט [jump] ארום דעם. ס’פעלט מיר א אויג… זעהסט, איך כאפ דאס. דו ליגסט, טראכטסט ארום די קייס, טראכטסט רעיטער. א גאנצע זאך, ס’פעלט מיר א אויג צו זעהן, אז דא איז דאס א נושא וואס איז בכלל נוגע צו טראכטן אז עס איז דא א טוב ורע אין דעם.

ווי איך זעה אזויפיל קעיסעס [cases], און יעדע זאך קען זאגן נאך די גמרות וואס איז נוגע. מען קען זעהן אז מענטשן וועגן זענען א געוויסע פאזישאן [position], אויף ווייל זיי האבן א געוויסע חינוך? אויף ווייל זיי האבן נישט געכאפט געוויסע זאכן?

אדער ווייל איך מיין אז מ’לערנט נישט די תורה. איך מיין אז מ’לערנט נישט די תורה. איך מיין אז מ’לערנט נישט די תורה.

“כל אלמנה ויתום לא תענון”

דו ווייסט אז אין די תורה שטייט אסאך מאל “כל אלמנה ויתום לא תענון” [שמות כב, כא], און אויב יא איז דא שארפע קללות, יא? וואס גייט דא פאר? וואס האסטו געמיינט, אז מ’מעג טשעפענען א יתום? מ’מעג נישט טשעפענען קיינעם נישט, עניוועי [anyway]. דו ווייסט נישט אז א יתום איז א ביסל סענסיטיוו? דו קענסט נישט קיין יתומים מיט אלמנות? דו ווייסט נישט אז זיי זענען סענסיטיוו?

“יא, שוין. היינטיגע צייטן איז מען זייער שיין צו יתומים מיט אלמנות. ס’איז זיכער אז די לעצטע יארן איז עס געווארן אסאך בעסער.”

ס’איז נישט אמת. איך האב נייעס פאר דיר, ס’איז נישט אמת. די פלעין [plain] איז נישט אמת. אונז זענען אזוי…

“דו זאגסט עס סארקאסטיקלי [sarcastically] אדער נישט, אז מ’איז שיין צו זיי?”

איך זאג עס סארקאסטיקלי. איך האב דיר געמיינט צו זאגן אז מ’לערנט נישט די תורה, און איך וויל עס ארויסברענגען. איך וויל נישט זיין סארקאסטיקלי, איך וויל זיין אקטועלי [actually].

איך האב דיר געמיינט צו זאגן אז די תורה שטייט אסאך מאל… איך בין נישט מסכים מיט דאס וואס דו זאגסט, איך וויל נישט אריינגיין אין דעם. איך פיל אז יענץ איז אן עקסקיוז [excuse] וואס מיר האבן ליב זיך צו זאגן אליינס, כדי נישט אנטון די ברילן וואס די תורה וויל אונז אנטון.

די רמב”ם זאגט, ווען די רמב”ם ברענגט די דין פון די ענוי פון יתומים, זאגט די רמב”ם [הלכות דעות פ”ו ה”י]: “אל תאמר שהיא גבירה, מה אכפת לי שאין לה בעל?” קמשמע לן, אפילו אלמנה גבירה [א רייכע] דארף מען אויך נישט טשעפענען. מ’קען ברענגען א ראיה פון למשל עומר אדער פאה אז די אלמנות האבן אלעמאל נישט געהאט קיין געלט, אמת. וואס איך מיין ארויסצוברענגען איז, די תורה זאגט א דבר פשוט, יעדער איינער ווייסט עס, ס’איז דאך גארנישט… ס’איז אביעס [obvious], there’s nothing new here, right? There’s nothing new. די גאנצע ענין פון נישט אפענדן [offend] א יתום און אן אלמנה שטייט נישט גארנישט ניי. מ’טאר נישט אפענדן קיינעם נישט. מ’טאר נישט ברענגען אן עבירה פאר קיינעם נישט. קמשמע לן אז מ’דארף מאכן אן הנחה, אויסנאם מיט געלט, מיט ביזנעס, מ’דארף אויסנאם מאכן פאר אזא מענטש.

פיר מאל דארף די תורה שטיין: אויך נישט א גר, און אויך נישט א יתום, און אויך נישט אן אלמנה, און אויך נישט אן עבד עברי, און נאך אסאך זאכן. העלאו? וואס גייט דא פאר?

און איך קוק ארום אין די וועלט, און ס’איז מיר א פלא, און דו זאגסט… איך ווייס נישט וויאזוי דאס ארויסצוברענגען, אדער אן צופיל לשון הרע ווייס איך נישט וויאזוי דאס ארויסצוברענגען, אבער איך זע אז ס’זענען דא אלע מיני גאר פיינע אידן, זיי זענען זייער קאנווינסד [convinced] אז זיי זענען גוטע מענטשן. ס’איז אפילו נישט דאס וואס מיר האבן גערעדט לעצטע וואך אביסל, אבער איך וויל ארויסברענגען א נייע המשך אויף דעם. זיי זענען זייער קאנווינסד. דאס הייסט, אז דו זאגסט אים אז ער איז עובר אויף “לא תלך רכיל בעמך”, וואס א חידוש וואס ר’ חיים וויטאל האט מחדש געווען, קען מען מדייק זיין. דארף מען פשוט שמועסן, מ’דארף ארויסנעמען מענטשן, מ’דארף מאכן א חילוק וואס מ’דארף נישט מאכן קיין חילוק, נאר אזא רעיון. אקעי? דאס איז א ספק. אבער א פסוק אין די תורה, א פסוק וואס איז נאר מענטשן!

דאס איז דער פינפטער טייל פונעם שיעור. דער רעדנער גייט אריין אין דער טיפערער באדייט פון די מצוות וואס זענען נוגע בין אדם לחברו, ספעציפיש די אזהרה פון “כל אלמנה ויתום לא תענון”, און וויאזוי די געזעלשאפט איז דורכגעפאלן אין דעם ענין טראץ די פילע ארגאניזאציעס.

—

פרק ה’: די אמת’ע כוונה פון “לא תענון” – ווער פייניגט דעם יתום?

די תורה רעדט נישט צו פסיכאפאטן

צו דעם וואס איז אנגערעדט לעצטע וואך אביסל, אבער איך פיל ארויסברענגען א נייע המשך אויף דעם. זיי זענען זייער “קאנווינסד” [איבערצייגט]. וואס הייסט? א פסוק. דו זאגסט אים אז ער איז עובר אויף “פצוע דכא”, וואס א חכם האט מיט חכמה געזען. דא קען מען דן זיין, דארף מען דאס שמועסן, וואס ער האט מיט דעם מענטש, מען דארף מכבד זיין פאר חכמת אדם, וואס מען דארף נישט מכבד זיין, עובד אלילים, אוקעי? דאס איז דער מציאות.

אבער א פסוק אין די תורה, א “בעיסיק” זאך, אבער מען ווייסט נישט פון דעם פסוק. איך קאל א מענטש, אפילו א גוי וועל איך טון – איך קען נישט שבע מצוות בני נח, איך ווייס נישט – א פסוק אין די תורה: נישט פייניגן א יתום און אן אלמנה. ס’שטייט הונדערט מאל אין די תורה, פרשת משפטים, א גאנצע “באנטש” מאל.

און דו פרעגסט אים: “האסטו אמאל געפייניגט יתומים?” ער וועט מאכן אין זיין קאפ א פאנטאזיע. וואס ווען דאס וואלט געווען די נושא פון די תורה, וואלט מען נישט געדארפט שרייבן. ס’איז דא א פסיכאפאט וואס ער גייט ארום גנב’ענען פון די יתומים, פון די אלמנות. ס’איז נישטא אזא מענטש! אה, ס’איז דא אזעלכע מענטשן? נישט פאר אים האט מען געשריבן. יענער איז סתם א גנב. ס’איז דא גנבים, ס’איז דא גנבים. וויאזוי זיי טרעפן איינער וואלנעראבל [שוואך/אויסגעשטעלט], ניצן זיי אים אויס, באגנב’ענען אים. יא? שכוח.

פאר אים האט מען נישט געשריבן דעם פסוק. יענער – העלפט נישט דער פסוק. יענער איז סתם א “ליסטים מזוין” [א באוואפנטער רויבער]. פאר אים רעדט שוין דער פסוק “לא תגנוב”, “לא תרצח”. מיט אים דארף מען נישט א ספעציעלע פסוק “גר יתום ואלמנה” מיט די אלע פסוקים. די “גר יתום ואלמנה” איז געשריבן פאר די מענטשן וואס זענען נישט מקיים “לא תגנוב” [ביי אנדערע פעלער]. נישט פאר יענער וואס האט געטראפן דא אן “אפארטוניטי” [געלעגנהייט].

וואס העלפט עס אז איך געב נאך אן אזהרה? דער פראבלעם איז “אפארטוניטי”. ס’איז שווער צו באגנב’ענען א גביר, אבער איינער וואס האט א גרויסע “היי-קלעס”, פאר די לאקאלע מענטשן איז גרינגער צו באגנב’ענען. העלפט גארנישט אז איך זאג דיר דאס. אמת, אפשר וועט עס העלפן, אז ער וועט האבן א “ביליף” [גלויבונג], איך ווייס נישט, אבער צו זאגן וועט עס גארנישט העלפן. וואו זעט מען אז ס’איז דא עפעס וואס העלפט צו זאגן? דערווייל וועט עס העלפן צו זאגן.

די עקספלויטאציע פון יתומים דורך “חסד”

פארוואס דארף עס העלפן? ווייל איך וויל דיר פארציילן עפעס. דו כאפסט נישט בכלל, דו האסט נישט געכאפט, אז דעם מענטש אין דיין ישיבה, דעם בחור, דעם נעבעך, דעם יתום אדער די אלמנה… און דאס איז נאך אן אינטערעסאנטע זאך, ס’איז דא א סאך… ווען ס’וואלט געשטאנען אין תורה “גרוש וגרושה”, וואלטן די גרוש וגרושה געהאט אסאך מער “העלפ” [הילף]. True story [אמת’ע מעשה]. איך רעד נישט, די ארגאניזאציעס פון אלמנות זענען אליין די וואס זענען מקיים די “ענו יתום ואלמנה”. דאס איז איין פראבלעם.

אבער… נישט טשעפעט. נישט טשעפעט. יא, טשעפעט. זייער תפקיד איז צו נעמען “advantage” [אויסנוצן] פון די יתומים און אלמנות.

פארוואס איך זאג דאס? ווייל איך זאג דאס, ווייל איך ווייס. דו ווייסט נישט. איך ווייס פארקערט. שייע, איך ווייס. זיי העלפן צו אזא “extent” [מאס]. דו זאגסט זיי העלפן? איך ווייס זיי העלפן יא. איך ווייס, איך ווייס, איך ווייס. ליידער טוען זיי דאס.

“קרן יתומים” טוט נישט גענוג. “קרן יתומים” טוט צו פיל. פרעג שייע וואס איך מיין, אקעי? איך קען דיר קומען אדרעסן אויב דו ווילסט דוקא וויסן וואס איך מיין.

יא. אבער איך וויל דיר זאגן, איך וויל דיר זאגן פארוואס זיי זאלן נישט קומען. אוודאי נישט, ווייל דיינע קינדער וואלטן נישט געקומען, ווייל זיי זענען נישט קיין יתומים. ווייל מיין טאטע זאל זאגן: “גיי נישט צו די נארישע מענטשן וואס טאנצן מיט ענק”. א יתום’ל האט נעבעך נישט קיין טאטע, ער גייט אהין, ער ווערט גע’גנב’עט דארט.

איי, דו וועסט זאגן: “ביי מיינע קינדער גיי איך זאגן, איך וועל זיי מחזק זיין, ס’איז זייער שווער, איך וועל זיי אויפרישן, איך וועל זיי געבן אז זיי זאלן לעבן פאר דיר”. אקעי. דאס טוט ער די גאנצע טאג מיט זיין הבל [?]. זעסטו?

הרב, איך קען נישט אריינגיין אין דעם. איך וועל דיר זאגן, זיי געבן יעדע יום טוב, זיי שטעלן צו גאנצע סעודות, און זיי שטעלן צו אלע מצוות, מיט אלע מצות, מיט לולבים, מיט סוכות, מיט מנורות. הער אויס, הער אויס, איך וויל דיר עפעס ארויסברענגען, אקעי?

און זיי זענען נישט דא. דאס איז not true [נישט אמת]. יעצט ווילן מיר… ווי ווילסטו זיי זאלן דא זיין? זיי זענען נצרכים. איך פארשטיי נישט. “תומכי שבת”, איך בין דאך אזוי “קאנפיוזד” [צומישט]. תומכי שבת געבט פאר יעדער איינער וואס האט חתונה, אינגעלייט. ניין, זיי געבן נישט קיין… פאר א יתום געבן זיי נישט, מ’דארף גיין צו א ספעציעלע יתום ארגאניזאציע. זיי געבן נישט. זיי געבן דיר עקסטער. וואס דארף ער עקסטער? ער האט דאך סיי ווי סיי. פיר וואכן האבן זיי דיר געגעבן מיט א סעודה. גיי דארט, איך ווייס נישט וואס דו גייסט דארט. נו?

עקזעקטלי [פונקט אזוי], מ’נוצט דאס וואס מ’דארף נישט. מ’נוצט דאס וואס מ’דארף נישט, מ’נוצט דאס וואס איך וויל.

די פארגעסענע גרושות

הער אויס, הער אויס, הער אויס, איך זאג אזא וויכטיגע זאך. אקעי, דאס איז נישט א שאלה הלכה למעשה, דאס איז צו עפענען די אויגן, איך פרוביר דיר דאס ארויסצוברענגען. איך האב נאר געזאגט אן אנדערע זאך, אז ס’איז דא אסאך גרושות און אזעלכע מענטשן וואס דארפן אסאך מער “העלפ” [הילף] ווי א חתן כלה אמאל. אבער ס’איז דא א פסוק, ס’איז נישט קיין גילוי, ס’איז נישט קיין שום רב וואס האט געזאגט אז מ’וויל א שידוך זאל מען חתונה מאכן א גרושה. ס’שטייט אזוי, מ’זאל חתונה מאכן א יתום און א יתומה, אבער [גרושות]… דאס איז א גרויסע גילוי. אבער חתונה מאכן א גרושה, דאס טוט נישט קיינער, ווייל ס’שטייט נישט אין די תורה. פארקערט, גרושה, זיי קוקן עס אינגאנצן נישט אן.

סאו, אבער קוק וואס איך שטעל דיר אראפ די “פוינט”. דער חילוק איז טאקע אמת. ס’איז נישטא אפילו קיין ארגאניזאציע וואס קעירט פאר זיי. ניין, מ’ארבעט דערויף. אבער יעצט… ניין, ס’איז דאך א פשוט’ע זאך, איך וויל דיר נאר… איך וויל נישט, איך בין נישט געקומען דא צו האקן אויף קיינעם, חס ושלום, אלע אידן זענען גוט, און ר’ מאיר’קע, ר’ מאטל’ע בן ר’ ישעי’לע איז געווען א גוטער איד, און מאיר זאל האבן גוטע עצמות, אלעס איז וואס איינער. אבער וואס איך וויל זאגן עפעס אנדערש, איך וויל עפעס ארויסברענגען. איך האב געזאגט אז די תורה איז גארנישט ווערד, און מ’דארף אביסל עפענען די אויגן, און איך קען נישט טון, ווייל דאס צו זיין א מענטש איז זייער שווער, אבער כאטש פארשטיין. אז מ’פארשטייט, טוט מען נישט, ער גייט צו זיין. אמת, אמת, איך מיין אזוי, אבער ס’איז זייער אביסל א זאך ארבעט.

דער טיפער לימוד פון “לא תענון”

איך וויל דיר נאר זאגן אזוי, אז איך וויל דיר דא ארויסברענגען עפעס, אז די תורה וואלט נישט געזאגט די אלע פסוקים, און מ’דארף דאך אלעס, נישט תורה וואלט מען דארפט לערנען [דרך ארץ קדמה לתורה]. דא דארפסטו א לימוד, פונקט אזוי ווי ס’איז דא א טיפע לימוד צו לערנען וואס דער חילוק פון “אשר יחמוד” און “אשר יסוך” [שבועת היסת?], פארוואס איז א טועה כפרה על הכל הסתה פון א שבועה? נאר מודה מודה מקצת חייב שבועה. ס’איז א גרויסע לימוד ווער ס’לערנט חו”מ [חושן משפט] און טוט אנאליזירן דעם חילוק, ער איז מודה מקצת, פארוואס ער ארבעט נישט די זעלבע זאך דא.

ס’איז א טיפע לימוד, נישט א שטח’דיגע לימוד, ס’שטייט הונדערט מאל. א טיפע לימוד צו פארשטיין, צו זען, אנהייבן צו זען אז דא איז דא א זאך ווי א יתום און אן אלמנה, און מ’דארף עפעס טון וועגן דעם, מ’דארף זיין נזהר אין דעם, מ’דארף אים נישט פייניגן.

אנדערע ווערטער: ביי דיפאלט פייניגט מען זיי. דאס דארף מען פארשטיין. דעם נישט די מענטשן, די שקצים, די “לא תגנוב” מענטשן, די גאר פרימיטיווע, די אויסערגעווענליכע שם רע על הסולם לא תגנוב. יענער, ער פייניגט יתומים יעדן טאג, דאס וואס ער טוט.

סיסטעמאטישע פייניגונג: ישיבה פאסטנס און שידוכים

איך גיי דיר זאגן וויאזוי. איך גיי דיר זאגן וויאזוי. איך גיי דיר זאגן וויאזוי. איך וויל עס זאגן. קודם כל, מ’טאנצט מיט א בלוטיגן רשע מרושע. איך רעד שוין נישט פון יענעם רשע, ער איז סתם א מאדנע בריאה. איך רעד נישט אפילו פון אים. איך האב נישט קיין האב מיט צו טון מיט אזא רשע. איך רעד פון אן אנדערע זאך. איך גיי דיר זאגן פון וואס איך רעד.

ווען מ’טיילט פאסטנס אין ישיבה, וועם נעמט מען אויף די ערשטע? די יתום? וועלכע פאסטנס טיילט מען? משגיח, משגיח קטן ביינאכט, א נאכט רבי. וועם נעמט מען אויף? קיינער קערט נישט אז ער לעבט צו נישט. אה, מ’קערט נישט אז ער לעבט צו נישט? ווען איינער הייראט מיר, פרעגט מען צו זיין טאטע לעבט. דו ווערסט נישט קיין יתום, סטאפ איט. דו פארגעסט אז א יתום איז נאר ווי לאנג ער דארף א טאטע. א רבי אויך נישט. א דרייסיג יעריגער מאן איז נישט קיין יתום. א רבי אויך נישט. א ניין? חס ושלום, ניין. מ’פרעגט יא. נישט נאר מ’פרעגט צו זיין טאטע לעבט, מ’פרעגט אויך ווער איז זיין טאטע. ס’קען אפילו זיין אז ער דארף נישט קיין טאטע. טראכט אריין, ס’איז נישט שייך קיין יתום.

דו כאפסט ווי בלינד מיר זענען, רחמנא ליצלן, צו די זאך? אויב זיין טאטע איז נישט קיין שיינע איד, רעדט מען נישט פון דיר. שטעל דיר פאר אז איינער האט נישט קיין טאטע בכלל, חס ושלום. דו ווילסט מיר איינרעדן אז ס’מאכט נישט אויס? זייער גוט. ס’איז דא מוסדות. ס’איז דא מוסדות. ס’איז דא ווייל דו רעדסט. איך האב נישט געוואלט רעדן ממש פון הלכה למעשה פון היינט און פון נעכטן, אבער ס’איז אמת פאר דעם אויך.

פאר וועמען גיבט מען א דזשאב? איך האב נישט ענק רעדן, ענק לעבן אין די וועלט. וועמען רעדט מען א שידוך? פאר די יתומים? יא, ס’איז דא א ווייל שדכני יתומים, וואס זיי מסדר זיין אלע נעבעכ’ס. זיי האבן קיינמאל נישט ארויסגעגאנגען פון זייער נעבעכ’שאפט, ווייל זיי דארפן חתונה האבן מיט נאך א נעבעך. א גרויסע מצוה איז דאס. דו כאפסט וואס איך רעד? וואס דו דארפסט נישט? א בערנער קען רעדן פון מלס, אה, ס’איז אן “אישו” [פראבלעם].

איך גיי זאגן אז מ’הענגט אריין א יתום אין ישיבה, און געווענליך קומט עס מיט… אה, זייער גוט. הלואי אמרת תורה כל עמך ישראל יהיו צדיקים. טאקע וועגן דעם האט די תורה געמיינט. מ’האט נישט קיין “בעקגראונד” [הינטערגרונט], מ’האט נישט קיין בעקגראונד, דארף מען נישט שרייבן מפי השמועה. מ’האט נישט קיין בעקגראונד. דו כאפסט אז ס’איז דא א בעיה. איך זאג נישט וואס דער תירוץ איז.

די “היתרים” פון די סיסטעם

האסט א היתר פון רבי יחזקאל ראטה, אז דו דארפסט זיך נישט זארגן פאר די מצוה פון פריה ורביה. “נאו פראבלעם”. רבי יחזקאל ראטה האט געהאט א היתר פאר אלעס. סארי, זיי זענען זייער געווען… איך מיין נישט דעם. דו זעסט אז ס’איז א שלחן ערוך, פראבלעם, דארפסט זיך פארגעסן. אה, האט א היתר. יעדע הלכה איז דא א היתר. דו דארפסט זיך קענען דיך אלס “אסטראנאט”, דו דארפסט זיך מייקן אז דו ביסט אן אפיקורס, נו פראבלעם, איך קען דיר געבן א היתר.

דו ווייסט אז די ערשטע הלכה וואס די רבנים האבן געגעבן א היתר אויף, ס’שטייט נישט אין חנוכה, דו ווייסט וועלכע? “לא תסור מן הדבר”. ס’שטייט נישט אין חנוכה אז די רבנים האבן שוין אויסגעפונען. מעג יא מורא [?]. דו וואס שטייט… ס’לחצה! ס’שטייט נישט אין חנוכה. מעג מורא. ס’שטייט נישט א וועג ארויס. מען דארפסט נישט נעמען… מען מען נישט אנגענעמען דורלך התחילה. דעמאלסט איז מ’פוטר פון די גאנצע פראוועלער. ער פרעגט… יעדער בעסטבין פרעגט ווער ביסטו? און טאר מעג איז די אנדערע זייט. וואס ביז ס’איז דאס? ס’שייט נישט נאך אז דער פארהעטער מיט ארבי’ס. ס’סיריסני, רייט? ס’זעסט די תורה געמיינט? אז ווער האט צונעם תקוואל אלעם זאל אפילו נישט בעסט אננעמען זיין דעם תורה. דער איז אז דער פסוק איגער מיינט זאל נישט שטלית הגורי פון עשו. קענסטו איך זאג נישט? זייער גוט. מיר מיינער געווען א… א… וויאזוי דיכטער דער זוהר, א… א… שליחת רבנים [שלטון הרבנים?], ער זאל זיין נאכטעם אזא גמא’ס הגושי ער וואו דו דאמען נאך דער “סיטושעישן”, פארשטייסט? ליסן… דו פארשטייסט… יא, קיצור, מאקיאוועלי’ס בעיסיק סאלושן פאר די “פרינץ”, רייט? רימעמבער?

“נאו” [יעצט], וואס איך וויל ארויסברענגען איז, איך וויל דיר זאגן דא א שארפע זאך, איך מיין נישט צו זאגן מוסר, איך מיין נישט צו זאגן מוסר, איך וויל נישט קיין מוסר זאגן, איך האב נישט קיין רשות צו זאגן מוסר, איך בין משוגע ואיברא. איך וויל דיר זאגן א סייכל. איך האלט דיך פאר א ישר’דיגער בעל דעת, און איך האלט דיך פאר א איד וואס קען זען זאכן וואס נישט אנדערע מענטשן זעען אלעמאל. און איך כאפ דא טאקע די אלע פראבלעמס, דו ביסט גערעכט, דו האסט נאכדעם…

דא איז דער אויסגעבעסערטער און פראפעסיאנעל-פארמירטער טראנסקריפט פונעם זעקסטן טייל פונעם שיעור.

באמערקונג: דער טעקסט איז גערייניגט געווארן פון גרייזן אין די טראנסקריפציע (ווי למשל “ווייבער שטארבן” וואס איז געטוישט געווארן צו “אויבערשטן”, און “סיגנא ובראשו” צו “משכמו ומעלה”), אבער דער גאנצער אינהאלט און דער אייגנארטיגער שפראך-סטיל פונעם רעדנער זענען געהיטן געווארן.

—

פרשת משפטים – חלק ו’: דער ראציאנאלער “בליעל” און די ריאליטעט פונעם יתום

שכל, נישט מוסר

סאו, דו פארשטייסט? יא, בקיצור, מאקיאוועלי [Machiavelli] איז די בעיסיק סאלושן [basic solution] פאר די “פרינץ” [The Prince], רייט? רימעמבער? נאו.

וואס איך וויל ארויסברענגען איז: איך זאג דיר א שטיקל… איך מיין נישט צו זאגן מוסר, איך מיין צו זאגן די שכל. איך בין נישט קיין מוסר זאגער, חס ושלום איך זאל זאגן מוסר, משוגע געווארן. איך וויל דיר זאגן שכל. איך האלט אז איך האב יא א שטיקל בר דעת. איך האלט אז איך בין יא א איד וואס קען זען זאכן וואס נישט אנדערע מענטשן זעען אלעמאל.

ווייל איך כאפ דא, טאקע די אלע פראבלעמען – דו ביסט גערעכט. יא, דו האסט נאך זעקס קינדער אין דערהיים, וואס גייסטו טון מיט דעם איין איבריג? דו האסט נאך צוואנציג בחורים אין ישיבה, וואס גייסטו טון מיט דעם איין איבריג? זייער גוט!

טאקע וועגן דעם קומט די תורה און זאגט דיר: וויסן זאלסטו, דא איז דא אן ערנסטע חשש. אויף דעם תירוץ… “זכור רחמיך…” – נעם עס אין באטראכט. איך זאג נישט וואס דו זאלסט טון. דו האסט אן עצה? איך זאג דיר נישט, עס קען זיין אז דו זאלסט נישט טון. נעם נאר אין באטראכט: “וְהָיָה כִּי יִצְעַק אֵלַי וְשָׁמַעְתִּי כִּי חַנּוּן אָנִי” (שמות כב, כו). נעם עס אין באטראכט.

ווייל דעריבער זאגט דיר די תורה, יא, די תורה איז נישט סתם מגזים. די תורה איז נישט סתם “ניגש פנחס”, כאפט זיך צו פייער און הייבט אן צו שעלטן. דער אייבערשטער איז נישט געווען דער צאנזער רב, אקעי? דער אייבערשטער… א מורא’דיגע פאטש אין נאז האבן זיי געגעבן דעם אייבערשטן כביכול. אבער דער צאנזער רב איז געשאלטן געווארן ווי א ריזן, געווענליך. אבער, מ’דארף נישט פאר דעם תשובה טון; מ’דארף גלייבן אז ביז אינדערפרי האט ער תשובה געטון. תהיו עם חכמים.

יא, איך וויל זאגן, יא, די תורה זאגט סך הכל: נעם אין באטראכט אז דאס איז א דעינדזשער [danger] זאך, יא? ס’איז סאמטינג ווערי ריעל היער [something very real here].

דער “בליעל”: דער מענטש מיט די ראציאנאלע חשבונות

אבער דו ביסט גערעכט, מ’דארף דאך פאר די “שלמת בגד אלמנה”, יא? מ’דארף דאך בארגן א קלייד. אבער די… וואס הייסט? ס’איז א משכון? איך גיי בארגן אן א משכון?

אויף דעם שטייט דאך די שארפסטע זאך אין דעם פסוק אויך דארט אין דברים, יא? “קָרְבָה שְׁנַת הַשֶּׁבַע שְׁנַת הַשְּׁמִטָּה, וְרָעָה עֵינְךָ בְּאָחִיךָ הָאֶבְיוֹן” (דברים טו, ט). דו ווייסט, ער איז א “בליעל”. נישט אסאך מענטשן זענען זוכה פאר דעם טיטל אין דער תורה. איך מיין אז ס’איז די איינציגסטע. איז נאך איינער? איך מיין אז די תורה איז… “יָצְאוּ אֲנָשִׁים בְּנֵי בְלִיַּעַל מִקִּרְבֶּךָ” (דברים יג, יד) – זייער גוט. צוויי, צוויי. די מדיחי עיר הנדחת.

די מדיחי עיר הנדחת איז נאך איינער וואס איז זוכה צו זיין א “בליעל”. דו ווייסט ווער? איינער וואס מאכט א ראציאנאלע, נארמאלע, ריכטיגע חשבון. ער זאגט: “קום אהער, איך האב דרייסיג בחורים אין א ישיבה, איך קען נישט אריינעמען דעם יתום.” זייער שיין. “דו ווייסט אז דער האט שוין געהאט א סמארטפאון? וואס גיי איך אים נעמען? ווייל די סאטמארער רבי האט דאך געזאגט, נישט יא? איך כאפ נישט, איך פארשטיי נישט.”

זאגט אים די תורה: איך זאג דיר, וויסן זאלסטו, א תלמיד חכם איז נישט גערעכט. יא, גערעכט, מיר פאסט דער בעסטער ווארט [חשבון]. ס’איז נישט הונדערט פראצענט אמת. הונדערט פראצענט אמת איז נאר… יעצט. דארף מען אלע מוסדות אנרופן און זאגן אז דו ווייסט אז עס איז א יתום און דאס דארפסטו אננעמען? “The order gonna be considered…” יא. דעפיניטלי. יא. יא. אקעי. דאס איז די עובדא.

יעצט… דו ביסט מוסדות? איך האב נישט קיין כעס חלילה וחס. איך זאג דיר אז ס’העלפט נישט. און אויב עס פונקט נישט די… און אויב עס איז א העלפט… און אויב עס איז א העלפט – העלפט איז נאך ערגער. איך וויל נישט אריינגיין אין דעם.

יעצט, ליסען [listen]. מיין [חבר] איז א מנהל. שוין פילע יאר. איך קען נישט… איך רעד נישט חלילה קיין טענות אויף קיין אידן. וואס דאס מיר דארף… ער אליין איז א צדיק. איך וויל דיר ארויסברענגען א… איך גיב דיר אבער א שטארפע פוינט, אן אמת’יגע פוינט, אבער עס איז זייער בעיסיק. פון דעם האט מען גערעדט.

די סכנה פון “רחמנות” און די פאלשע טרייסט

דערנאך די אלע תירוצים… ווייל טאקע מענטשן כאפן נישט אז דא איז דא א מערכה און א שאלה. דא איז דא א נושא. פארוואס? ווייל ער איז א נעבעך. און דער אייבערשטער… אזוי שטייט אין די תורה? קענען דאס מסביר זיין, אויב וועלן האבן נישט ליב מיט אמונה, קענען דאס מסביר זיין מיט סוציאלאגיע.

אין די תורה שטייט, אז דער אייבערשטער האט ליב דעם נעבעך, און ווען יענער וואס האט נישט געצאלט זיין חוב שרייבט [שרייט], ביינאכט הערט דער אייבערשטער דער וואס עס איז שולדיג געלט. אזוי שטייט אין די תורה. נאכדעם וואס דו האסט די אלע תירוצים, איז עס צו טראכטן וואס דו דארפסט מורא האבן אפשר פארן אויבערשטן. די יתום ואלמנה, טראכט וועגן דעם. That’s all. All you’re supposed to do. און עס שטייט נישט וואס זאלסט טון.

איך האב גענוג גערעדט און מען זאל וויסן אז עס האט נישט קיין “הלכות יתום ואלמנה”. איך האב עס נישט. איך האב [מורה] אז קיינער גייט נישט ארויסגעבן קיין “דריי בענדער אוצר יתום ואלמנה” און עס פארקויפן נאכדעם פאר די הצעות שמירות און די מוסד יתום ואלמנה, און ווען עס קומט א נייע יתום ברוך השם וואס עס איז צופרידן, דארף מען עס נישט. דארף א איד שטארבן? יא, איך וויל נאר… איך ווער א סיניקעל [cynical] צו רענטן [rant]. איך גיב ארויף די ריאליטי צייט.

איך בין ענקשעס [anxious] צו רענטן. איך גיי נישט ארויס אין גאס זאגן, די מענטשן זענען גאנץ גוט. איך גיי ארויס אלע מענטשן זענען גוט? חס ושלום. און דער אישו איז, איך זאג צדיק, איך זאג אז מענטשן זענען שלעכט. איך זאג אז מענטשן… איך האב א מחלוקת מיט סאך אידן. וואס איז בעסער? זאגן אז איינער איז שלעכט אדער אז ער איז סטוּפּיד? איך האלט אז אלע מענטשן זענען סטוּפּיד און נישט שלעכט. איך האב געזאגט א מיטליין גאנצן, אז די שלעכט זענען יעצט מיט א ערנסטן… ס’איז נישט, איך וויל נישט אראפגיין. איך קען נישט דארף אלעס אפפרעגן. איך האב ליגוט [absolute] נישט רעכט. איך מיין נישט דאס. סתם אז דו רעדסט פון די רעדסט. איך רעד פון וואס איך רעד, ער האט געענטפערט אלע קשיות. איך רעד פון ארענטליכע צדיקים.

זי סעט [She said]… ניין. על פי רוב? איך וועל דאס זאגן, וואס טראכטן דאך, אז ער נעבעך טראכט אפילו… They don’t do [זיי טוען נישט] פאר דעם, כדי טראכטן דעם טראכטן מיט פוסט פאר זיי. “וְלֹא לְךָ” – זאגט די תורה – אז עס איז געסייעט! וואס דאס זיי דאונט [don’t] שטארק, אז עס איז גערעכט און פאר דעם טראכטן אפילו. ווייל ער איז א נעבעך, וואס עס איז גערעכט אז די נעמען טון פאר זיין שטארק. וואס טויגט אין די אינטבעך [handbag/context?] זענען פּול סטרינגס [pull strings].

“וואס טראכט איבער עס בני בליעל? נעמען ער שרייט נאך!” די אלע פסוקים זענען אונז בקיאים, בודאי רב, זיי דעיס וואס דער פסוק רעדט פון, דער אפאזיט [opposite]. אקעי?

די פערזענליכע עקספיריענס: עמפאטיע העלפט נישט

ביי דעפאלט [By default], איך רעד פון מיך, איך רעד נישט פון עס אייגריגט [aggregate?] צייטקען אויף עפעס א עסקי. איך רעד פון מיך, אקעי? איך בין איך, יצחק, כל צומחי יתום, ביי דעפאלט, בין איך נישט אזוי שיין צו דיר ווי איך בין שיין צו דיך. דו ביסט א שיין איד, ברוך השם, האסט פרנסה מיט אלעס, און איך בין שענער צו דיר ווי צו די יתום. און דאס דער פאקט, אז דאס איז דא א רחמנות: גר, יתום, אלמנה, די אלע קעיסעס מיט דער גרוש ווי גרושה.

איך! איך רעד נישט פון מיך! איך קען אויך זאגן, ווען איך הערן אליינס אהין – עס העלפט נישט. איך זאג אז עס העלפט נישט. עס ווערן עס וואיבן [wounds?] בעסער נישט. עס העלפט נישט, נאר עס מאכט ערגער. “אה, דו ביסט אויך… דו האסט אויך געליטן? איך בין געווען נעבעך ווי דיר? דו האסט געהאט א גרעסערע פראבלעם? אבער דו האסט געליטן איבער… איך האב דיך געשוינט… און עס האט דיר גארנישט…”.

עס העלפט נישט. עס מאכט נישט עמפאטי ווען מ’גייט און מ’לייענט סטאריס. עס מאכט ערגער, געווענליך. ווערן א בעסערע מענטש דארף מען ווערן א בעסערע מענטש. ס’איז נישט דא קיין טריק. איך ווייס, מען קען יעדע זאך נוצן. מען קען נוצן דאס, דאס, דאס, וואס נישט קען מען נוצן. אבער ס’איז דא די אלע אריכות, די אלע זאכן, איז כדאי צו עפענען די אויגן, כדאי צו כאפן פון וועלכע קעיס רעדט זיך דאס. איך בין גאנץ זיכער, און דער יתום איז נישט אזא גוטע עקזעמפל, ס’איז גראדע יא א גוטע עקזעמפל פאר ווער ס’ווייסט, אבער רוב מענטשן כאפן נישט.

ווער מאכט די דעמעדזש?

איך האב, איך האב שוין גערעדט, איך האב שוין דערמאנט: אין מיין כתה אין חדר איז געווען איין יתום, אין ישיבה איז געווען נאך איינס, און איך ווינטש נישט פאר קיין איין איד דעם לעבן וואס דער אינגערמאן האט, אקעי? און ס’איז נישט ווייל זיין טאטע איז געווען א מצליח’דיגער מענטש. איך קען זיין טאטע, ביידע פון די מענטשן, זייער טאטעס זענען געווען מצליחים, זייערע פעמיליס פעלט זיי גארנישט, זיי האבן איין חסרון: אז זיי זענען יתומים, אקעי?

און זאל מען נישט דערציילן די מעלות פון די יתומים מיט אלע ארגעניזעישאנס [organizations], נישט ווייל ער איז א נעבעך, ווייל ער איז נישט גארנישט משוגע פון ווערן א יתום. אויב ער איז געווען משוגע פון פריער, אויב ער איז געווען קלוג פון פריער, ס’האט נישט גארנישט צו טון. די ריאליטי איז אז צו זיין א יתום, איך רעד פון א יתום וואס האט פארלוירן זיין טאטע ווען ער איז געווען א אינגל – א זאך, ס’איז א זאך.

און ווער מאכט די דעמעדזש [damage]? די אנדערע מענטשן. ס’איז נישט קיין… די טבע מאכט עס נישט. א חלק, איך ווייס, ס’איז סעד [sad], די פסיכאלאגיע, ער האט נישט קיין טאטע, ער גייט נישט אהיים שבת צופרי, ער ווארט ביז נאכט אויף דעם. אבער רוב דעמעדזש מאכן די אנדערע אידן.

דער מלמד אין חדר מאכט עס – נישט דער שלעכטער מלמד, דער גוטער צדיק. און דער גראסערי מאן וואס גיבט אים א רחמנות, און די קרעדיט קארד קאמפאניס – זיי מאכן די דעמעדזש. דאס איז די פאקט. איך ווייס נישט פארוואס, קוק ארום, טראכט, דו קענסט מענטשן וואס האבן געהאט אזעלכע סיטואציעס, זיי האבן א גוט לעבן? זייער ווייניג. על פי רוב בלייבן זיי נעבעך ליידער, און ער ליידט נישט פון זיך אליין. זיין עבודה איז דא, עבודה איז דא, עבודה איז דא, וואס ער האט איז דא, עבודה איז דא, עבודה איז דא, עבודה איז דא. אבער זיי זענען דאך אלץ די געקנייגטע נאך, וואס ליידן, און זיי ליידן פון אנדערע מענטשן.

דער יתום איז דער לעצטער אויף דער ליסטע

ער איז דער לעצטער אויף יעדער ליסט. לאמיר זיין ריעל [real], ער איז די לעצטע אפילו אויף די ליסט פונעם יתומים ואלמנות לעטערהעד [letterhead], אקעי? עס איז דא אזא השפעה: יתום ואלמנה, יתום ואלמנה, יתום ואלמנה. וואס די ליסט פונעם יתומים ואלמנות לעטערהעד, איז ער דער לעצטער.

ביי די וועי, עס מאכט הארט צו זיין די לעצטע אויף די ליסט. I know how you make the list [איך ווייס וויאזוי מען מאכט די ליסט]. מען מאכט די ליסט, פונקט אזוי ווי די הילף וועג, מען מאכט די ליסט פון וועמען אריינצונעמען אין ישיבה. Based on… [באזירט אויף…] יא, based on whatever everything else is based on. איך האלט נישט אז איך בין מער מצליח, איך ווייס נישט. פלאן מיט א יונגערמאן, עיקר בנה עולם מלכות וואס מען האט זיך נישט געגעבן קיין ענקסט [angst] צו זיין אויף די ליסט. איך פארשטיי נישט.

אוי… וואס זאלסטו? וואס זאלסטו פארשטיין? ווען מען מאכט די ליסט, שיק מיר די ליסט. איך וויל די ליסט. געווענליך, ווער קען זיך פלאדערן זיין? איך קען ווערן א שדכן מלכות. די שדכנים האבן די ליסט. ער גוט, סאמיר וואס זאלסטו פארשטיין.

די ערפינדונג, וואס איז דא גאנצע טראבלערס, אייער קעסט דארט. איך קען נישט רעדן צדיקים. שטעל דיך פאר כאילו איך וואלט דא פלאדער געשטאנען. איך האלט נישט אז אליין. איך קען נישט רעדן צדיקים. ס’איז דא דארט זיין. ס’איז דא. די שדכנים נוצן עס. ס’איז דא דארט דעטעבעיסעס מיט זאכן.

איך קען נישט רעדן צדיקים. איך קען נישט רעדן צדיקים. איך וואלט נאר ארויסגעברענגט א פשוט’ע זאך. איז דא עפעס א רוח, עפעס א הסתכלות וואס מען דארף פונעם צו זען. ווען דו זעסט דעם יונגערמאן, דארפסטו ביי דיפאלט ביז די ראש וואס פאניקט אים. ביי וועלכע ראש וואס דו? נישט אלע “משכמו ומעלה”. אז די “משכמו ומעלה” איז קיינער נישט. איך חוץ פון ממש עפעס ביל געיטס איז אלע “משכמו ומעלה”. חוץ פון אים איז זייער שווער צו זיין.

אבער דעם ענין יתום וואס אין די תורה שטייט אזוי פיל מאל, דארף מען אנצונעמען אז ווען עס קומט דעם יתום, פון אים רעדט מען. און דרך אגב, דו ווייסט וואס שטייט אינעם רמב”ם? “שלבם…” יא, “שפלות לשונם” – יא, איך געדענק – זייער הארץ אפילו ווען עס שיינט אים, דו כאפסט? דער רמב”ם זאגט אז ווען איינער איז א מלמד פון א יתום… דער רמב”ם, איך קען עס נישט פון קיינעם זיין דאס. דער רמב”ם זאגט אז איינער… איך זאג עס נאר, איך וויל אפשר רעדן צום חילוק, נאר נישט. דער רמב”ם זאגט אז איינער איז א יתום, אפילו ער איז געקומען צו קיין בית דין…

דא איז דער טראנסקריפט פונעם זיבעטן טייל פונעם שיעור, איבערגעארבעט און פראפעסיאנעל פארמירט.

שיעור פרשת משפטים – חלק ז’

נושאים: זהירות מיט א יתום • דער נביא מיכה און “חושבי און” • סענסיטיוויטעט צו יענעמס געפילן • שומר שכר אין טעגליכן לעבן

—

די ספעציעלע רגישות צו א יתום

און דא, דו ווייסט דאך וואס שטייט אין רמב”ם. “שליבם” [שבור], יא, איך געדענק נישט פונקטליך די לשון, זיין הארץ… אפילו ווען ס’שיינט צוריק. דו כאפסט? דער רמב”ם זאגט אז ווען איינער איז א מלמד פון א יתום – ס’שטייט אין רמב”ם, איך קען עס נישט מקיים זיין דאס, דער רמב”ם זאגט אז איינער… אה, איך זוך עס נאר, אפשר וועסטו מיר העלפן, איך ווייס נישט.

דער רמב”ם זאגט אז [ווען] איינער איז א יתום, אפילו ס’קומט זיך אים פאטשן, זאל מען אים נישט געבן אזעלכע פאטשן ווי ס’קומט זיך אים. יא, א מלמד, דער רמב”ם רעדט פון א מלמד. יא, וואס מיינט דאס? איין פאטש איז שוין אפשר פאר א צווייטן אן ערגערע פאטש.

ווייטער, אבער וואס זאגט ער דא? ער זאגט אז ווען – לאמיר פארשטיין – ווען מ’דארף קאלן פאר דעם מנהל איינמאל זאל ארייננעמען דעם יתום, האלט מען שוין לאנג נאך דעם עינוי. שטימט? דו זאגסט אז ס’איז זייער גרינג צו קאלן דעם מנהל. דו ווייסט אז פאר דעם רבי’נס זון דארף מען נישט קאלן, און נישט נאר פאר דעם רבי’נס זון, פאר רוב בעלי בתים דארף מען נישט קאלן; בערך פופציג פראצענט דארף מען נישט קאלן. און דער יתום, וואס מ’דארף קאלן, מ’דארף בעטן.

פופציג? דו ביסט אין די לאוער פופציג פראצענט.

נאו פראבלעם.

דו אויך, איך האב נישט קיין ספק.

איך אויך, נאו פראבלעם. איך האב נישט קיין חילוק. איך בין א צווייטע קנייטש, איך בין נאכנישט קיין נגיד, אזוי כאפ איך נישט, אזוי דארף איך בעטן אז מ’זאל מיך ארייננעמען. איך האב נאך א גאוה צו אלע מעלות.

יעצט, אבער, לאמיר זיין ריאליסטיק, וואס זאגט ער דא? [ווען עס] איז א יתום: דו קענסט, דו ביסט ברוך השם בסדר, דו ווייסט אז דו ביסט אין די לאוער פופציג פראצענט, קענסטו אריינצו… דו סורווייווסט (survive). דו ווערסט נישט צושטערט דערפון, דו ווערסט נישט… איך קען באשטיין נישט צו זיין [דארט], אבער דו קענסט עס איבערלעבן. דו ווייסט, יא, איך בין מיט מיינע אלע חברים אין די זעלבע בלאטע, און מ’שטיפט עס דורך, בסופו של דבר וועט זיין א שידוך, בסופו של דבר וועט זיין א ישיבה, איך וועל זיך דארפן מוטשען נאך א חודש, אקעי. דאס איז דו.

דער יתום איז נישט אזוי. דער יתום, אים וואס ס’נעמט נאך איין מינוט, ער איז נישט אויף די טאפ פון די ליסט, אים שטערט עס מער. אזוי ער זאגט. און אים האלט מען שוין ביי די זיבעציגסטע פאטש, מען האלט שוין ביי “יוסיף”, “פלא יועץ”, פון איבעראל, ככל הנראה. אים האלט מען שוין דארט. אזוי איז דער פאקט. מען דארף נישט קיין ראנדלען, פאר דעם איז דער פאקט. ער איז דער רחמנא ליצלן… ער איז ארויסגעווארפן. יא?

און אזוי פירט מען זיך? דו קענסט איינער וואס פירט זיך אזוי? וואס ער כאפט אמאל… האט איך געדארפט אזוי פירן? איך רעד נישט פון מיין פירן אזוי, עס איז שווער. עס איז שווער. איך כאפ… א ליסט דא. איך כאפ אזוי. עס איז אויך זייער שווער נישט כאפן קיין מחשבות זרות.

שורש עבודה זרה און טבע האדם

ביי יעדן האנטער רעדט מען פון דעם, מען זאגט “תשב”ר”, נעקסטע יאר האט מען נישט האבן קיין חשיבות דורות. אקעי, מען האט אמאל געהערט איינער וואס זאגט “תשב”ר” נעקסטע יאר? דער יתום גייט זיין די ערשטע. ער האט נאך פארוואס געזאגט קיין “תשב”ר”. איך האב נישט געכאפט, נישט ווייל מען איז א שלעכטער. ווייל מען האט עס געלערנט אין חומש. מען לערנט עס כולו, חומש איז אן עדות פאר אלע מצוות וואס אונז טוען שוין. עס כאפט נישט. אלעס וואס שפרייט אין חומש [זענען] זאכן וואס [מען] טוט נאכנישט.

ענק גלייבן מיר נישט. ענק מיינען ס’איז אראבער. מען זאגט דא זאכן וואס מען האט שוין אויפגעהערט די שטותים. עס שטייט אין פירוש הנרבוני [אויף מורה נבוכים], און עס איז געווען א ראדיקאל אימפארשט מיט די רמב״ם, און ער זאגט – איך קען מיך נישט עס אריין, איך זאג עס נאר פון געדענקען – די רמב”ם זאגט אז דער קבלה איז נאר וועגן די עבודה זרה. ער זאגט: יא, און ענק מיינען טאקע אז עס איז נישטא קיין עבודה זרה? א קליינע טאקע נעלעך. עס רעגנט דאך א קשיא. ענק פרעגן דאך א קשיא: ווי איז עס געווען? ביי וואס דער דור ראשון איז געווען א עבודה זרה? עס איז געווען א עבודה זרה אויף דער דור ראשון. פארוואס איז דא עבודה זרה?

זיי זענען נאטורליכע זאכן, א “דרייוו” (drive) וואס מענטשן האבן, מענטשן – ווי איך וועל עס מסביר זיין – יא, מענטשן כאפן זיך אן – פארעווער. יא. אבער עבודה זרה איז דא. און דו מיינסט אז אונז האבן מיר עס מברר געווען? עס שטייט אמאל – אמאל, אמאל איז געווען יצר אין עולם, איך לייז [לייען]. איך זאג דיר, איך וויל דיר זאגן: ווען ס’וועט נישט זיין קיין עולם, גייט קומען א מלך, עס וועט אויסמעקן דעם פאסקן פון אלע חטאים. עס טייטש נישט אז עס איז נישט קיין שלעכטער. דער אייבערשטער קען נישט שיקן א מלך וואס מעקט אויס פון אלע תולדות ווען מצוות וואס מ’דארף מער נישט? דו ביי וועסט דא קומען אין… אין… דער אייבערשטער קען.

“הוי חושבי און” – די נבואה פון מיכה

ס’איז רעלעווענט, ס’איז גאנץ גוט רעלעווענט פאר דיר. איך זאג דיר, איך האב נאך שוין געטראפן, ס’איז דא זאכן וואס איך דארף פארשטיין ווי דאס איז רעלעווענט. אבער די אלע פסוקים וואס איז א גאנץ גוט רעלעווענט, און די אלע נביאות שעצט זיך אזוי, אזוי, אזוי… די אלעס ווי זיכער האט געוואלט האנדלען אין די מסחר.

עס שטייט “וחמדו שדות וגזלו”, און עס שטייט אזוי, הער א פסוק וואס דער רמב״ם און די מדרשים ברענגען אויף די מסחר. יא? ער שטייט אז איך וועל דיר זאגן, ווי איז די שיינע אידן וואס טוען אזא זאך? אזוי זאגט דער הייליגער נביא. וועלכער נביא? דער הייליגער נביא מיכה, איינער פון די ערשטע נביאים. ער זאגט אזוי: “הוֹי חֹשְׁבֵי אָוֶן וּפֹעֲלֵי רָע עַל מִשְׁכְּבוֹתָם”. איך ווייס וואס צו טון די שיינע אידן, זיי גייען אריין שלאפן ביינאכט צו טראכטן וואס זיי גייען נישט ארייננעמען אין ישיבה אינדערפרי. “בְּאוֹר הַבֹּקֶר יַעֲשׂוּהָ כִּי יֶשׁ לְאֵל יָדָם”. אינדערפרי שטייט ער אויף און ער טוט עס, “כִּי יֶשׁ לְאֵל יָדָם”, ווייל ער קען. “וְחָמְדוּ שָׂדוֹת וְגָזָלוּ”, עס געפעלט אים צו נעמען א פעלד, און ער נעמט עס. “וּבָתִּים וְנָשָׂאוּ, וְעָשְׁקוּ גֶּבֶר וּבֵיתוֹ וְאִישׁ וְנַחֲלָתוֹ”.

די גמרא זאגט אויף דעם פסוק – איך ברענג דעם פסוק אין גיטין, אבער איך געדענק אז דאס איז איינער פון די סיבות פון די חורבן, א געוויסע דורכאויס די חורבן.

דאס איז וואס מענטשן טוען. דו מיינסט אז דאס איז א זאך וואס דו גייסט נישט טון? דו מיינסט איך טו עס נישט? איך טו עס יא. דאס איז וואס איך וויל ארויסברענגען: נישט אז איך טו עס צוליב א שלעכטס, איך טו עס צוליב הנאה. איך כאפ נישט אז איך דיעל מיט מענטשן. איך דארף אויך טראכטן, נעבעך, ברוך השם, אויף מיר אליינס. און איך כאפ נישט… יא, אויף מיר אליינס אויך. רבי נחמן האט געזאגט אז די עיקר רחמנות איז אויף זיך אליינס. און איך כאפ נישט… ניין, איך קום רעדן יעצט סיריעסלי (seriously).

דאס איז א זאך וואס דו דארפסט כאפן, יא? איך… יעדער טאטע, זיינע קינדער זענען נעבעך וועלט’ס צו אים, ווייל דו קענסט מיט אים טון וואס דו ווילסט. דו ווייסט, יא? דו ביסט א טאטע? דו האסט קינדער אינדערהיים? קליינע קינדער? אויב דו ווילסט, קענסטו אים געהעריג טון מאכן אויס. נישט ברוחניות, ברוך השם. בגשמיות קען מען אויך, אבער דעמאלטס קומען די פאליציי געווענליך. אבער בנפש קען מען גאנץ גרינג. מען קען עס טון יעדן טאג פאר אפאר יאר סטרייט. אמת? די ערשטע טאג איז שוין נישטא, שוין די מציאות איז זייער גרינג.

סענסיטיוויטעט און די “סאפער” משל

און מיין פראבלעם איז נישט אז דו ביסט א רשע. מיר זאגן אז דו ביסט נישט סענסיטיוו. וואס מיינט דאס? מיר דארפן זיין מער סענסיטיוו. דאס איז א מידה. סוף כל סוף, מיר דארפן זיין ווייניגער נערנים, אקעי? דו כאפסט אז איך בין א נער? דו כאפסט אז איך בין א נער? דו כאפסט אז…

און איך גיי צוריקגיין צו די משל. דו כאפסט אז די ערשטע מאל וואס ער זאגט אז “ויהי ערב”, מ’דארף שוין פיילן די דיווארס? ווען דו זאגסט שכוח פאר די סאפער מיט די נישט זייערע נחת רוח, האסטו זיך שוין גוט פארשטאנען אז מ’דארף נישט מאכן קיינמאל מער די סאפער? דו וועסט זיך גערעדט גיין צען יאר פארן געבוירן ווערן. כאפסט? ניין, דו דארפסט נישט כאפן. איך בין א בחור, איך האב נישט קיין שלום בית, איך האב נישט קיין שלום בית. אקעי, האסטו שוין געכאפט כאטש פאר פערצן יאר? האסטו שוין געזען? איך וועל דיר זאגן יעדן טאג אז עס ארבעט אזוי, אמת? דו כאפסט אלץ נישט, דו פארגעסט.

ווייסטו, אירעשאנעליטי (irrationality). איך פארשטיי נישט אירעשאנעליטי אז דו ביסט חילוק מיט זיך אליין. איך רעד נישט פון דעם, איך זאג נישט קיין מוסר דרשה. איך זאג א פילאסאפישע. איך זאג אז דו דאונט אנדערסטענד וואט יאר דואינג (you don’t understand what you’re doing). און איך זאג פאר דיר, די סאפער איז געווען זייער גוט. די טייטש פון דעם איז: פליז מאך עס קיינמאל מער נישט. איך וועל דיר מוחל זיין פאר דעם מאל, איך וועל דיר מוחל זיין צוליב, אבער פליז. רייט? נאר אויב דו זאגסט, “העלא, דאס האסטו געמאכט פאר א סאפער?” דאס איז שוין… האט מען שוין נאך דריי מאות זיכער. דאס איז די טייטש. דאס איז די פראבלעם ווען מען האט ריכטיגע ברילן, זעט מען דאס. איך בין אביסל מכיל מיין דיבורים, יא? עס איז כמעט אזוי.

און אקעי, איך האב פארגעסן אז דו ביסט א בחור וואס פארשטייט נישט. נאו פראבלעם. די ערשטע שלום בית’דיגע יארן וועל איך דיר מוחל זיין, פאר דעם האט דער אייבערשטער געמאכט א טבע אז די ערשטע יאר פון א רילעישאנשיפ איז מען אין לאוו (in love) און מען כאפט נישט די אלע זאכן. אבער עס זאל זיך אויסלערנען. און נאכדעם? אבער דו ביסט דאך אלץ א נאר, דו האסט נישט… איך האב נישט געזאגט אז דו האסט נישט אינטערנעלייזד עפעס א מוסר, איך רעד נישט פון דעם. דו פלעין זעסט נישט וואס דו טוסט, דו טוסט זאכן און דו כאפסט נישט וואס דו טוסט. דו זעסט נישט די ריעליטי. צו וועם זאגט די גמרא די אלע שארפע מעשיות? אפשר כולי עלמא איז דאך דא צו זען. דאס איז די נושא פון “הנאת אשתו”, דאס איז די נושא. די נושא איז נישט, איך האב אין דיר הנאה. די נושא איז אז דו ביסט אן אנטערוועלטניק וואס קומט טשעפען א רב.

שומר שכר – נישט קיין גנב, נאר אן אחראי

איך האב נישט געזאגט אז דו ביסט א רשע. ס’איז דא, אבער מיר רעדן נישט פון זיי. יענע רשעים דארפן נישט דעם פסוק. יענע רשעים איז גענוג ווען דער פסוק “לא תונה את שכר שכיר”. איך זאג דיר אז מיר רעדן נישט פון זיי. ווייל יענער, איך האב דיר געזאגט פארוואס, איך האב א פרוף. יענער פסוק שטייט אין עשרת הדברות. ער דארף נישט די גאנצע פרשת משפטים. ער גייט צוריק צו פרשת משפטים, יא? דער וואס ער… דער וואס ער [היט] אויף יענעם זאך בשכר, און ס’איז געקומען א גזלן און ער טוט עס נישט צוריק, יא? ווייסטו דאך אז ער איז א גנב, אז ער דארף היטן, אז ס’איז זיין דזשאב אז ס’זאל נישט קומען קיין גזלנים. יא? דאס רעדט מען פון איינער וואס איז נישט קיין גנב. עניוועיס, אויב וואלט ער געווען א גנב, וואלט ער עס לכתחילה גענומען. דארף נישט אנקומען צו דעם אז ער איז א שומר שכר און ער איז חייב בגניבה ואבידה. רעדט מען פון איינער וואס איז נישט קיין גנב.

זאגט דער רמב”ם, ווען דו ווייסט דאס נישט – הער אויס וואס ער זאגט – ווען דו ווייסט דאס נישט, וואלט איך נישט מגלה געווען די סוד, נישט די הלכה. די הלכה איז אזוי. דאס איז וואס ס’מיינט א שומר שכר, ס’איז נישט קיין הלכה, ס’איז א פאקט, יא? אויב ער מאכט א תנאי אנדערש, איז אנדערש, יא? ס’איז א פאקט. שומר שכר איז די טייטש אז דיין רעספאנסיביליטי דא איז – איך קען נישט רעדן פון חושן משפט, איך האב נישט קיין כח צו רעדן פון די אלע זאכן – דיין רעספאנסיביליטי איז אז מ’זאל נישט גנב’ענען יענעם זאך. דאס איז די טייטש. איך קען זיין, איך מיין אז ס’איז א מורא’דיגע רמב”ם. ס’קען זיין אז אין א נארמאלע קעיס מאכט זיך אן איינדרוק, פאר דעם איז דא א בית דין, און האפנטליך די בית דין פארשטייט. און ס’איז א נארמאלע זאך אז איך צאל יענעם.

דו ווייסט וואס מיינט א שומר שכר איז? איך וועל דיר געבן אן עקזעמפל, דאס איז נאך א זאך וואס קיינער כאפט נישט. ווער איז א שומר שכר היינט צוטאגס? יא, היינט צוטאגס. דו מיינסט אז א שומר שכר איז עפעס פון די גמרא, אמת? ס’איז אינטערעסאנט. איך געדענק נישט צו איינער באצאלט עפעס צו היטן פאר אים. ניין.

אקעי, דו האסט א קלינינג לעידי (cleaning lady) אין דיין הויז? יא. דו צאלסט איר? יא. וואס איז זי, שומר חנם? שומר שכר בכלל? זי איז א פועל. זי איז נישט קיין שומר. זי איז א פועל. זי ארבעט פאר מיר. וואס איז דא א פועל? שומר חנם אדער שומר שכר? ס’איז דא א פועל, ס’איז דאך א ריבוי, ס’איז דאך א ריבוי, איך וויל נישט אריינגיין אין דעם. זי איז דאך אין די ארבעט. מיין? זי ארבעט, און זי האט רעספאנסיביליטי אויף די זאכן וואס זי ארבעט מיט. ס’איז דא א ווייזן. דו האסט אמאל א בעיביסיטער. וואס איז א בעיביסיטער? שומר חנם אדער שומר שכר? א בעיביסיטער איז ממונה אויף די גאנצע הויז?

איך פארשטיי נישט קיין איין ווארט. דיין גאנצע ארגומענט ביז די מינוט איז אז דאס איז “השם יסכרנו”, דאס איז א זאך וואס געשעט יעדן טאג אינדערהיים. איך זאג נישט וואס די הלכה איז, איך זאג דיר דאך אין די הויז פאניע וויאזוי דו זעסט, איך בין נישט… ס’איז דא אזעלכע זאכן, אדער ס’איז א מסכת מיט א גמרא? דאס איז א מעשיות, ס’קומט נישט אריין. כסף, כסף, כסף, כסף, כסף, כסף. איך באדארף זיך נישט שעמען, אדרבה. איך באדארף.

דאס איז די אכטע טייל פון דעם שיעור. דער רעדנער באהאנדלט דא די טיפע באדייט פון “שומר שכר” דורך א פראקטישע מעשה, די אחריות פון א מלמד, די שייכות צווישן “לא תחמוד” און אנדערע עבירות, און די הארבע שאלה פון “גזל” אין מוסדות החינוך (צונעמען חפצים און פארהאלטן קינדער).

שיעור חושן משפט – חלק ח’

שומר שכר: די דעפיניציע פון אחריות

א מעשה מיט א “הויז-וואטשער”

איז שייך א שומר שכר פאר אנדערע מענטשן מיט די פראצענטן וואס זענען אין די משנה? א בעיביסיטער איז מן הסתם די גאנצע היט? איך פארשטיי נישט שוין קיין אריין? איך וויל דיר פארלייגן וואס איז געווען, וואס זאגן מיט דעם שוין. דאס איז א שומר שכר, די זאך וואס עס געשעט יעדן טאג אינדערהיים. איך זאג נישט וואס די הלכה מ’דארף… איך זאג דיר נאכדעם א פאני [funny] פאני, וויאזוי זעה נאך נישט. איך זאג דיר דאך די מושג פון די גמרא.

העלא. דאס איז א מעשה שהיה. א קינד נישט אריין… ס’הייבט זיך אן פון די… דו האסט נישט געוואוסט, אקעי?! דו דאס מיט איך זאג דיר, און א רבי, וויאזוי הייסט ער? נישט דאך די רבי אזא? רבי זרח. דא איז שעה אזוי, נישט געהעריג. רבי זרח? ליסטען [Listen], איך האב א ברודער, און דער עס וואוינט… עס גייט אזוי אויך גוט, יא? לאז מיר זאגן דאך, רבי, רבי זרח, איז די צוזאמען מיט… פוירסט פון מיין פוירסט [First of all]… ליסטען, איך זאג אזוי:

“קום אהער, איך פאר אוועק אויף שבת, איך בעט דיך, זאלסט קיינער טשעקן מיין הויז, אז זאלסט קיינער מאכן טיר א טיש מיין הויז, איך וויל אז קיינער זאל נישט קומען גנב’ענען, אקעי?”

מעשה שהיה אויך פריער? ניין.

“איך וויל דיך צאלן, אזוי גיי איך צאלן? איך האב דיר לאזן נוצן מיין געז-רענדזש [gas range].”

צאלן, געזער געזער צאלט.

דאס קומען פרייטיק צונאכט, האסטו פארגעסן צו פארמאכן די טיר? פארגעסן. עס איז א פשיעה. נישט קיין פשיעה. עס איז נישט קיין פשיעה. איך ווייס נישט. א שמירה, וואטעווער [whatever]… איך ווייס נישט! צוריק… איך וויל דיר עפעס ארויסברענגען, אקעי? האסטו פארגעסן. עס איז קעטס וואס שלעפט אריין… איך ווייס. איך ווייס. א יאר שוין. בארבאק וואס איז א פשיעה. לעיקוואוד איז נישט קיין פשיעה. מעילה וואס איז א שם? א שומר שכר דארף מאכן! אקעי? איך האב דיך באצאלט, איך קומען?!

עס איז געגנב’עט, איך האב געהאט מיין לייכטער, און דאס האסט איינגעליידן צו די סעודה, וואס האסט געטראכט אז ער גייט אהיים און מ’גייט מיט די לייכטער, אקעי? יעצט, איך קומען צו דיר, און איך זאג דיר: “רבי, איך האב דיך געצאלט, טו מיר א טובה, און קויף מיר א נייע לייכטער.”

דו גייסט מיר קוקן אז איך בין געפאלן און האבן די דארט שוי סטארי. נישט ווייל דו גיבסט אן עדות אז דו קענסט נישט קיין מציאה, נאר ווייל דו האסט נישט געכאפט וואס דו מיינסט צו זיין א שומר שכר. דאס איז וועגן דעם. איך רעד נישט פון די הלכה טעקניקלי [technically], מ’דארף וויסן אויב ס’טוט זיך די הלכה דא אין די קעיס, אדער ס’טרעפט אן אנדערע קעיס אויף די הלכה, איך קער [care] נישט יעצט. די געזעץ איז אזוי, איך גיי נישט אריין אין דעם.

דו ביסט א “פארטנער” אין די שמירה

די תורה האט זיך געדארפט שרייבן. מ’פלעגט אלעמאל כאפן, וואס דארף די תורה שרייבן? מ’קען דאך מאכן די תנאים וואס מ’וויל. דו מיינסט אויף קומען? כאפסט די תירוץ?

איך זאג דיר אזוי: צו היטן איז דיין דזשאב [job] צו מאכן זיכער אז ס’קומט נישט קיין גנבים. דאס איז דיין דזשאב. דו ביסט א פארטנער אין דיין דזשאב. דו האסט געמיינט אז דיין דזשאב איז צו טאנצן פאר געלט? ס’קומט נישט קיין גנבים? דאס האסטו געמיינט? ס’מאכט זיך יעדן טאג, דו כאפסט? יעדן טאג איז שייך. אלעס, איך צאל אינשורענס. אקעי, דארפן מיר רעדן ווער ס’דארף צאלן פאר די אינשורענס ווען ס’גייט ארויף די פרימיום. איך ווייס נישט.

און דו כאפסט נישט אז ווען איך געב דיר א קעיס פאר גניבה, מ’מיינט אז ס’זאל נישט קומען קיין גנבים. נאו פראבלעם [no problem], דו ווילסט נישט, דו קערסט [care] נישט, זאלסטו באצאלן. דאס איז די טייטש. אדער באצאלן זיי, אדער נעמט מען זיי אין תפיסה. אבער איך רעד פון די מחנה איין סטעפ [step] פריער. דו האסט געדארפט געדענקען צו היטן פון די גנבים, רייט [right]? פארוואס ביסטו חייב? דו פארשטייסט איין מינוט, דו האסט דאך טאקע פארמאכט די טיר. נישט ווייל דו ביסט א ירא שמים וואס געדענקט זיך נאר, נאר ווייל דאס איז די טייטש וואס דו האסט מיר געזאגט. איך האב דיר אפשר נישט קלאר געמאכט ווען איך האב דיר געדונגען אז דאס איז וואס ס’מיינט. איך האב דיר יא קלאר געמאכט, אבער דו האסט נישט געכאפט. You didn’t even realize. You look at it, you think שומר שכר is something in the Gemara. דו כאפסט אז דאס איז דיין דזשאב?

דו ווייסט וויפיל מענטשן, און אזעלכע זאכן, זיי כאפן נישט אז דאס איז דיין דזשאב. דאס איז די הלכה. די הלכה קומט דיר צו לערנען. דו האסט נישט געוואוסט? די הלכה קומט דיר צו לערנען. די הלכה קומט דיר צו לערנען, וויסן זאלסטו אז ווען איך דינג דיר צו וואטשן מיין הויז, מיינט עס אז ס’זאל נישט קומען קיין גנבים. מענטשן מיינען א סעקס [א דזשאוק?]. איך כאפ זיך, אין די נארמאלע קעיס, אפילו ווען ער ווייסט יא, קומט ער און זאגט: “הייסט איך בין א שומר שכר, איך קום אן א גנב?” אה, ס’איז טאקע די גמרא, ס’שטייט שוין דארט. נאו פראבלעם, איך האב דיר שוין אויסגערעכנט. ווען איינער קען מיר כאפן, איך בין נישט קיין שומר חנם, איך בין נישט קיין שומר שכר, גארנישט. פלאצן זאלסטו. נאו פראבלעם, ווייל איך האב געדענקט, ווייל איך וויל נישט האבן קיין אחריות. אבער אטאמאטיש, דאס איז דאך די טייטש.

אבער מענטשן כאפן דאס נישט. אונז לעבן א גאנץ לעבן און מ’כאפט נישט אזעלכע סארט בעיסיק [basic] זאכן. נישט ווייל אונז זענען גנבים און מ’קערט נישט פון גנבים, איך בין אפילו נישט חושד אין זייער תאוות. יענער האט גע’גנב’עט. ס’איז די זעלבע איידיע. עס איז די זעלבע זאך. איך וויל נאכדעם אויך אנקומען צו לא תגנוב, לא תרצח, לא תנאף, די עשרת הדברות. איך וויל געבן א פשוט’ע דוגמא פאר דעם דיך, פון א השמעת אוזן סתם. איך וויל דיך ארויסברענגען אז די תורה איז דא מחדש אן הסתכלות אויף די וועלט. א צייכן, אן הסתכלות מוסרית. אן הסתכלות צו וויסן וואס דו ביסט, וואס איז דיין דזשאב. איך וויל צוריקגיין צו מיין ענין פון שלום וואס איך קער עכט וועגן.

משל: דער רבי און דער מנהל

איך גיי דיר זאגן די משל. מיין טאטע האט מיר דאס דערציילט און איך פארגעס עס נישט. עס קומט א רבי און ער קומט קלאגן אז די קינדער בעהעיוון [behave] נישט אין קלאס.

זאגט אים דער מנהל: “דו ביסט אומזיסט? דיין דזשאב איז צו מאכן אז זיי זאלן בעהעיוון.”

“אה,” טענה’ט ער, “זיי בעהעיוון נישט און זיי לערנען נישט.”

“כח! פאר דעם האט מען דיך געדונגען, אז זיי זאלן יא לערנען.”

“אה, דו קענסט נישט? גיי אהיים. מ’וועט טרעפן א צווייטן וואס קען יא.”

לא תחמוד און די שרשים פון עבירות

איך ווייס נישט, איך דארף צוריקגיין צו לא תחמוד, איך דארף וואס נישט זאל זיין. איך גיי נישט, איך דארף זאגן נאך א שיעור נעקסטע וואך, איך האב נישט קיין ברירה, איך מוז אנקומען דערצו. ס’איז געווען נעכטן א שיעור פון לא תחמוד מיט אן אנדערע נקודה, און די נקודה האט זיך אנגערירט צו רעדן. אבער דאס האב איך אויפ’ן וועג געכאפט אז איך דארף דאס קודם מסביר זיין, ווייל דאס איז עובר.

יא, סאו [so], דאס, די ווארט פון לא תחמוד אין איין ווארט איז, לאמיר זאגן, לאמיר נישט קאנעקטן [connect] צו דעם, לאמיר זאגן אזוי, אקעי? וואס איז די חילוק פון לא תחמוד און לא תתאוה? איך האב שוין געזאגט נעכטן, איך וועל עס נאכאמאל זאגן אין די שיעור נעכטן. די מסקנא איז אזוי ווי איך האב געמיינט, אז לא תחמוד איז די זעלבע זאך ווי לא תתאוה. לא תחמוד האט די זעלבע רילעישאן [relation] צו לא תתאוה אזוי ווי יעדע עבירה האט צו זיין פעולה וואס מ’האט געלערנט אין שמונה פרקים ביז אהער. אדער לא תנאף, האסטו אשת רעך, האסטו בעילת רעך, בסדר, אפשר אפילו לא תענה.

דער רמב”ם זאגט, ער ברענגט א מדרש, ס’איז דא:

1. עובר לא תחמוד,

2. שפעטער איז ער עובר לא תגנוב,

3. שפעטער איז ער עובר לא תרצח, אזוי ווי אחאב מיט כרם נבות.

4. נאכדעם איז ער עובר אויף לא תנאף סאמטיים [sometime], ער וויל זיין ווייב.

5. נאכדעם סאמטיים מאכט ער עדות שקר, אזוי ווי אחאב, אזוי ווי לא תענה.

די “לא תחמוד” איז די פנימיות פון אלע אנדערע לאו’ס אין די גאנצע צווייטע דיברות, די גאנצע צווייטע גרופע דיברות. אין אנדערע ווערטער, אזוי ווי מ’האט געלערנט, אן עבירה הייבט זיך אן פון אן עבירה. דער רמב”ם זאגט אפילו אז דאס איז “לא תתאוה” ביי סטעפ 1. סטעפ 1 איז לא תחמוד. וואס איז די חילוק? איינס איז מער בלב, איינס איז שוין געוויסע געטון. און נאכדעם איז לא תגנוב, און נאכדעם איז לא תרצח. אזוי גייט די סדר געווענליך. אדער סאמטיים קומט פאר די לא תרצח די לא תענה, אויב מ’וויל זיין א פרומער איד וואס הייליגע תנאים ווען די בית דין לאזט. אזוי ווי אחאב. יא, דאס איז דער סדר.

יעצט וואס ברענג איך ארויס? ער זאגט דער רמב”ן א געוואלדיגע זאך, ער האט עס אפשר געזען אין רמב”ם. איך ווייס נישט צו דאס האט דער רמב”ם געמיינט, אבער ער וואלט עס געמיינט.

ווען ס’שטייט אין די תורה אז א שומר שכר דארף וואטשן פון גניבה ואבידה, דאס איז נישט קיין חידוש אין הלכות נזיקין. ס’איז א שאלה פאר די בית דין. די בית דין קובע זיין נאכדעם ווער ס’איז חייב גניבה, ווער ס’איז נישט חייב, און נישט צאלן צו זיין א גנב. אקעי, נאו פראבלעם. תורה וויל דיר עפעס צוזאגן וועגן וואס דו דארפסט וועלן. פאר דיין פראבלעם, ווען מ’זאל הייבן אן אין די וועלן, האבן מיר זיך געלערנט איין פארט, און נאך חלקים אין די מדות. דער ערשטער סטעפ אין די מדות איז צו זען, אזויווי אין די ראיה, די שכל המעשה, צו זען אז דאס איז בכלל א נושא.

ווער ס’לערנט נישט חושן משפט, איז ער עובר אויף חושן משפט יעדן טאג? מענטשן האבן נישט געוואוסט. איך בין געווען גערעכט. ווער ס’האט שבת תמיד נישט געהיטן שבת, ביז ער איז געווארן א בעל תשובה, האט ער נישט געוואוסט אז ער האט נישט געטארט. הער אויס מיר, הער אויס מיר. אמת, נישט איך בין געווען גערעכט, ר’ בנציון לייבוש זאל זיין געזונט, לעבן זאל ער, איך קען גיין נעמען א שווערד. ער האט עס צוגעברענגט פון די ב”ח, און דאס איז די שיטה, און איך קען נישט קיין אנדערע שיטה, און איך דינג זיך אויף יענץ. יעצט זאג איך, איך דינג זיך אויף יענץ. ניין, דו כאפסט נישט וואס איך זאג. קודם כל, מיר קענען בכלל צוריקגיין אין סאטמאר, אבער ס’העלפט נישט. מיר דארפן קומען קיין אנשי שלומינו צו פארשטיין וואס סאטמאר וויל זאגן.

גזל נפשות אין חדר

איך ווייס נישט צו ער האט א גאנצע זיין מורא צוריקגיין אין סאטמאר. ריכטיג, די עיקר, איינער פון די מטרה’ס פון די שיעור. אבער ס’איז די זעלבע גלות צוריקגיין, איך קען דיר זאגן גארבידזש [garbage]. איך האב נישט געזאגט וואס דו טוסט, איך האב קיין אנגעזאגט די גאנצע פארשטאר. אקעי, קום איינער… ניין, איך האב איך אויס א סעקונדע. אדער נישט. דארף עס נישט. איך זאג אז… אוי… וואס זאג איך?

איך האב געזאגט מיין דעם שיעור’ן, און די הדאושה האב איך אויסגעדאכט אז די ביינע [?] שטייט ביי די טירן אז די זאלסט שוין מענטשן ארויפגיין, ווייל אויבער אויף גונו ונפשות. וואס איז וואס? ס’איז א גנאקט! ס’איז א קינדערנטערט. די לאסטן שפעץ ארויס פון א שטוב. איך האב איך בלעמד [blamed] געווארן. דאס איז נישט פלעמד. אלע, דארף האט עס געזעט. דאס האסט דיר געזעט עס פאר מיינער. איז קינדענטערטינג. עס הייסט, עס פאול א’ פעזנינס. עס איז איינמאל איך האב געטראכט אויף דעם לשון “גזל נפשות”, דו האסט געמיינט אז “גזל נפשות” איז עפעס א מאדנע בריאה, עס איז גיין פון קינדער.

דו ווייסט וואס איז “גזל נפשות”? דו ביסט א רבי אין חדר, האלטסט די קינדער מער ווי נאך פינף אזייגער, דאס איז “גזל נפשות”, עס געהערט נישט פאר דיר.

וואס איז “רילי” [really]? יא, “רילי”, אלעס וואס דו טוסט איז… מען איז סטאק [stuck] אויף “רילידזשען” [religion], ניין, וואס קומט דא אריין “רילידזשען”? איז דאס “רילידזשען” אז דו ווילסט אז מען זאל נאכפאלגן אין חדר? דאס איז מענטשליכקייט! דו מעסט אלעס אין “הייפערבאלי” [hyperbole], דאס איז א קשיא, עס איז נישט קיין “הייפערבאלי”, הער אויס.

ניין! פארוואס מיין איך צו זאגן? איך האב דיר געזאגט, ווייסטו וואס? ס’איז דא א היתר! א רבי אין חדר מעג זיין א גורם אין “גזל נפשות”, ס’איז דא א היתר! “אבל רודה את הילד”… א יצא! עס שטייט אין די גמרא! יצא! “אבל רודה בנו ורב הרודה תלמידו”, ער מעג! אויב ער וויל זיין אן “אופיסער” [officer] פון די רייס, “נאו פראבלעם”, אבער געדענק אז דו דארפסט מחדש זיין אז עס איז דא א היתר אויף א געהעריגע איסור חמור פון די עשרת הדברות!

ס’איז דא אן ערנסטע שאלה… איך מאך נישט קיין ליצנות, איך מיין עס ערנסט! מעשיות שוקא! איך האב אויך… איך וויל דא פארציילן א מעשה! נאך א מעשה! אלעמאל די גזלנים… עס איז א ביסל “דוביאוס” [dubious], אז אלעמאל די גזלנים פון רבי’ס אין חדר הייבן זיך אן. איך האב קינדער אין חדר און זיי קומען מיט מעשיות.

צונעמען חפצים פון קינדער: א מחלוקת הפוסקים

מיין טאכטער איז געקומען מיט א מעשה אז זיי האבן געלערנט הלכות גזילה, און די סקול האט א מנהג אז ווער עס פאלגט נישט די תקנות, נעמען זיי צו די זאכן, און זיי האבן געפרעגט א שאלה אויב עס איז טאקע ריכטיג צו מעג… יא, און וואס האב איך געטון? איך האב געקוקט אין “אוצר החכמה” אזוי ווי עס טוט אן ערליכער איד וואס וויל וויסן די הלכה.

און איך האב געזען אז עס איז דא א מחלוקת הפוסקים, אן ערנסטע מחלוקת הפוסקים.

* הרב ר’ יעקב בלוי האט געשריבן אזא פאפולערע און “אוטאריטעט” [authoritative] בוך “חושן משפט” [פתחי חושן], און דארט שטייט אז מען טאר נישט… אלע מגידי שיעור טוען עס… ער זאגט אז אפשר בדיעבד… ער זאגט אז אפשר בדיעבד אויב מען נעמט עס נאר אויף בשעת די שיעור, וואס עס שטערט פשוט די שיעור, און מען האלט עס דארט, אז דאס קינד זאל זען אז עס איז בכלל נישט אוועקגענומען פון אים, נאר עס ליגט אויף די אנדערע זייט טיש, און מען גיט דאס גלייך נאכדעם צוריק, זאגט ר’ יעקב בלוי “מען מעג”. אזוי זאגט ר’ יעקב בלוי.

* נאכדעם איז דא א “קובץ פנינים”, דארט האבן זיך צוויי אידן צוזאמענגעשלאגן, איינער הרב הערצל הענקין, א גרויסער תלמיד חכם און א גלייכער איד, ער שרייבט א לאנגע תשובה אז עס איז איסור דאורייתא, ער שרייט אים “פרשה, פרשה, רמב”ם פרשה, גמרא”, אז “הגוזל אפילו על מנת לשלם” איז עובר אויף אן איסור דאורייתא, ווייל למעשה “על מנת לשלם” איז נישט קיין היתר.

יענער האט געזאגט אז פונקט… הערט מיין לי… יא. הער אויס, הער אויס, הער אויס.

זאגט ער: “ניין, איך דארף נישט קיין קאפ. איך דארף נישט קיין פוס. איך דארף נאר דאס מענטשעלע פון דאס געלעכטער.”

הער אויס, הער אויס, הער אויס.

זאגט ער: “ניין, איך דארף נישט קיין קאפ. איך דארף נישט קיין פוס. איך דארף נאר דאס מענטשעלע פון דאס געלעכטער.”

הער אויס, הער אויס, הער אויס.

זיי האבן געארבעט… אקעי.

הער אויס, הער אויס, הער אויס.

דאס געלעכטער זאגט ער נישט… ער האט געטראפן… א חבר האט איינגעשריבן א טשעק… און ער האט אנגעהויבן צו נעמען די תשובה… מאכן אן אשמנו פאנו…

זאגט ער, “אלע טאג חינוך… שרייבט די גמרא… דא טרעפן א ספעציעלע… מאכן שלום פאר חינוך… נישט אנגעפאנגען… דאס הייסט די גאנצע… כל התורה כולה איז פונקט אינדערמיט.”

שיעור חושן משפט – חלק ט’

[באמערקונג: דער טראנסקריפט פאר דעם חלק (Chunk 9) איז ליידיג. עס איז נישטא קיין אינהאלט צו פארמירן.]

[NOTE: The transcript provided for Chunk 9 is empty. No content available for formatting.]

סיכום חלק י’ – סיום השיעור

די הויפט נקודה פון רמב”ן – לא תחמוד vs לא תגנוב

קענסט אים קאלן? ער איז נישט אזוי מחמיר אויף מצוות [בין אדם למקום], מחמיר אויף די בריות. נאו פראבלעם [No problem]. ווייסט איר? ווייסט איר? ווייסט איר גערעכט. ווייסט איר? אקעי, אים זענען נישט אלרייט [alright]. נישט קיין חילוק. קאל דיר אמאל און זעה א טראפ העכער. אבער האסט אים געכאפט א כלל די דארטע שם קאלן?

וואס איך וויל ארויסברענגען. אבער דאס איז דער טייטש ווען דער רמב”ן זאגט אז דער איינציגסטע פשט איז נישט געקומען אויף “לא תגנוב”. “לא תגנוב” איז געקומען אויף גניבה. דאס איז געקומען אויף די פארשטאנד אנהייבן צו כאפן די היפליכע זאכן וואס דאס איז בפנימיות. ס’איז אין די אויגן, יא? אי, אכל, אסאך מאל איז עס בלב. אבער איז נישט קיין חילוק. אבער עס האט אינזעניסטע לעוו מיינט דאס דער זעהט. יא? אבער עס איז אן אמת צו זעהן אז עס איז דא אלע מיני זאכן, וואס פון דעם האט מען גערעדט אז מען געשטאט א יענעם מ’טאר נישט פייניגן.

אמת’דיג איז נאר אן עקט [act] פון “לא תרצח”, אדער עפעס א נאכט [aspect?] פון “לא תגנוב”. אבער דו האסט עס נישט געזען. עס איז נישט געזען אז ווען דו האסט א שומר אויף יענעמ’ס, עס איז דיין דזשאב [job] איז צו מאכן זיכער אז דער גנב קומט נישט. דו האסט נישט געזען די אלע זאכן. דו האסט נישט געזען אז איך האב נאכט א זאך פשוטערע זאכן. און דאס איז דער ריזיגער חידוש, און איך זעה וואס רוב כאפן נישט.

ר’ ישראל סלאנטער’ס ווארענונג וועגן לערנען חושן משפט

און מ’לערנט חושן משפט איז עס א פחד. ר’ ישראל סלאנטער האט עכט אזוי באצויגן געווען, מ’לערנט חושן משפט און מ’איז זיין א סכנה צו יענעמ’ס געלט, ווייל רוב מענטשן וואס לערנען חושן משפט פיגורן אויס [figure out] ווי עס ווערן גרעסטער גנבים.

אבער דאס איז ווייל מען לערנט עס כאילו, מיר ווייטן די טיק, מ’לערנט זיך מיט א מוסר. מוסר מיין איך צו זאגן, מ’לערנט זיך למעשה, מ’לערנט זיך פאקטן, מ’כאפט עס נישט אז מ’רעדט פון דיר.

דער כללות’דיגער מסר פון שיעור

נאך די אלע תירוצים האבן די תורה געזאגט, אמני וואס מ’איז א נישט פאר אים, פאר ווען מ’האט עס טאקע געזאגט. נאך די אלטע רוצים האט מען געשטאנען אז די השם עס איז… עס איז דער עבירה פאר נעווער-דו-וועל [ne’er-do-well / מער בענד?]. נישט פאר נעווער-דו-וועל, נישט פאר קיין גנב, ער האט יעניגע גנב’עט. דער עז איז דער תורה געקומען צו זאגן, און ממילא עס איז געווען געזאגט פאר די היינטיגע שיעור.

מען האט פארשטאנען א שטיקל רמב”ן, איך מיין אז דאס זאל א גוטע פשט אויף די רמב”ן, און יעדער איינער זאל זוכה זיין צו משיח’ן קומען, און דער מער בענד [?], וויאזוי מ’פירט אויף די שיעור. און שוין. איך ווייס נישט, שטעל זיך די מנהג עס איז אלעמאל אריין. All this…

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by gemini-3-pro-preview, Summary by Claude Opus 4

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.

📌 Related Content

🎧 Listen to Audio

📺 Watch on YouTube

🎬 Watch on Website

🌐 Hebrew Transcript