סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור: מיהו איש טוב? – על בחירה אמיתית, צדקות עצמית ואחריות אישית
מהלך הטיעון הכללי
השיעור בוחן את השאלה “מיהו האדם הטוב באמת?” ומגיע למסקנה שבחירה אמיתית – לא רצון, לא דעה, ולא החלטה רגעית – היא מה שהופך אדם לטוב. התהליך עובר דרך שלילת תפיסות מוטעות (צדקות עצמית, תירוצים, הימנעות מאחריות), דרך הגדרת מה בחירה איננה, ועד להגדרה חיובית של בחירה כתהליך התגבשות לאורך זמן.
—
חלק א’: הבעיה היסודית – צדקות עצמית וחוסר אחריות
הטענה המרכזית: כולנו משוכנעים שאנחנו טובים
– כל אדם מאמין באמונה עמוקה שהוא אדם טוב – תופעה אוניברסלית
– התוצאה: אין תשובה אמיתית, כי אדם שמחזיק עצמו לטוב אינו רואה צורך לשנות
“היצר הרע” כתירוץ
– כשאדם רואה שהוא לא כל כך טוב, הוא ממציא את ה”יצר הרע” כתירוץ
– הדוגמה: ילד ששבר משהו אומר מיד “היצר הרע שלי עשה”
– הביקורת: המרצה מטיל ספק אם כדאי בכלל ללמד ילדים על מושג היצר הרע כי זה הופך לתירוץ מיידי
– האמת: “אתה עשית את זה, לא היצר הרע”
הגישה החלופית: לקיחת אחריות
דברי הרבי של המרצה:
> “צריך להפסיק להאשים את היצר הרע. You take responsibility for your S-H-I-T”
– עשית דבר רע – זה היית אתה, לא “טעות”, לא “יצר הרע”
– חלק מלהיות מבוגר זה לומר “זה הייתי אני”
ביקורת על תורות חסידיות מסוימות
– התורות על “נפש הבהמית”, “שני נפשות” – “not very helpful” לפחות בשלבים מסוימים
– המרצה רואה אנשים “תקועים” בגלל גישות אלו
—
חלק ב’: פירוש “אל תהי רשע בעיני עצמך”
ההבדל בין רשע לצדיק (בעיני עצמו)
– רשע יש לו גבול – אפשר לשחד אותו, יש לו מחיר
– צדיק (בעיני עצמו) אין לו גבול – אי אפשר לדבר איתו, אי אפשר להגיע אליו
הדוגמה מראשי ישיבות
אנשים שמתנהגים כ”צדיקים” אבל בפועל:
– לא עונים לאנשים בצורה ישירה
– מתעלמים במקום לומר “לא”
– הביקורת: “תהיה ברור! תגיד מה אתה באמת רוצה!”
הפיכת היוצרות
במקום “כל העולם צדיקים ואתה רשע” – אנשים חיים הפוך: כולם סביבי טועים, רק אני צודק
—
חלק ג’: הימנעות מעימות כ”מידה טובה” מזויפת
הטענה המרכזית
רוב הבעיות בעולם נגרמות מ”יצר טוב” מזויף – אנשים עושים דברים רעים כי הם באמת מאמינים שזה הדבר הנכון לעשות.
דוגמה: רכילות לעומת דיבור ישיר
– אנשים מרגישים שלדבר ישירות עם מישהו על בעיה זו “עבירה”
– לעומת זאת, לדבר על אותו אדם עם צד שלישי (“רכילות לתועלת”) מרגיש מותר
– הפרדוקס: האדם רוצה שהמסר יגיע ליעד, אז מעביר דרך אחרים – “עד שכל העיר תדע”
– הביקורת: זו הימנעות מאחריות אישית, לא “רכילות לתועלת”
דוגמה מעשית: הזמנה לחתונה
שלוש דרכי תגובה:
1. “נראה, נראה” – הימנעות (הכי נוח)
2. “אהיה איתך במחשבה” – שקר מנומס
3. תשובה ישירה – “אני לא בא” (הכי קשה, אבל הכי ישר)
הנזק: בעל השמחה צריך לדעת מי יגיע. אף אחד לא נפגע יותר ממי שאמר שיבוא ולא הופיע.
התובנה העמוקה
> “אני חושב שהמצב הרבה יותר גרוע. אנשים לא עושים דברים עקומים כי נוח להם – אלא כי הם באמת מאמינים שצריך לעשות כך”
—
חלק ד’: מי באמת מחליט? – הביורוקרטיה הפנימית
חוסר יכולת לומר “אני לא רוצה”
– במקום “אני לא בא כי אני לא רוצה” – אומרים “אשתי לא נותנת”
– הדבר הכי מפחיד לומר: “למה לא באת? כי לא רציתי”
סיפור הרבי על רצון אמיתי
הרבי שהיה מצונן ובנו אמר לו לא ללכת לשיעור, ענה:
> “אתה חושב שאני עושה למישהו טובה? היחיד שאכפת לו שאני אגיד שיעור זה אני. אני רוצה לומר שיעור.”
התופעה בעולם החיצוני והפנימי
דוגמה: ניהול משא ומתן עם מוסד – “צריך לדבר עם הוועד” אבל אין באמת ועד. המערכת בנויה כך שלעולם לא תדבר עם מי שבאמת מחליט.
הנמשל לנפש האדם:
> “אותו דבר קורה אצל האדם עם עצמו. לעולם לא מדברים עם מי שבאמת מחליט.”
כל הזמן: “היצר הרע, היצר הטוב, הצרכים…” – אבל איך מגיעים ל”מנהל”? למי שבאמת מחליט?
סיפור החשמלאי הצדיק
חשמלאי שהפועל שלו לא הגיע – בא בעצמו ועבד כל היום.
– לרוב אנשים יש תירוץ מושלם – “הגוי לא הגיע”
– הוא הבין: “אני הבטחתי, אני אחראי”
> “הגוי הוא משל ליצר הרע. כששכרתי אותך – לא אכפת לי איזה גוי אתה שולח. יש לי עסק איתך.”
העיקרון המרכזי
– אתה מה שנשאר אחרי כל התירוצים
– גם אם יש סיבות טובות – ההחלטה הסופית היא עדיין שלך
– היצר הרע הוא “part of the reason” – אבל כשמדברים עליך, מדברים עליך אחרי הכל
—
חלק ה’: תופעת “אומר הרבה ועושה מעט”
הפרדוקס
– הצדיק: “אומר מעט ועושה הרבה”
– הבעיה: דווקא אצל אנשים “פרומים” – התכונה ההפוכה שולטת
מדוע זה קורה?
– אדם שמחזיק עצמו טוב לא יכול לומר “לא” – כי זה נתפס כ”כפירה”
– הדוגמה: שלוש בלילה, שואלים “תבוא לשחרית?” – לומר “לא” בלתי אפשרי
– התוצאה: “כל החיים זה כך – אומרים שנבוא ובפועל מפספסים”
הביטוי “אני רוצה” – סימן שלא עשית
– “I really wanna do this” – הדבר היחיד שברור הוא שאם אתה רוצה לעשות – בטוח לא עשית
– “אני צריך רק לדעת שמשהו נעשה”
—
חלק ו’: ההיתר הגדול – מותר לא לדעת
הבעיה של “קפיצת מדריגות”
– “לא לקפוץ מדריגות” הוא יסוד חשוב, אבל אנשים לא מבינים מה זה באמת
– הקפיצה הגדולה ביותר: כשאדם אומר “אני מאמין בה'” – האם הוא באמת יודע על מה מדבר?
הבעיה: “אסור להישאר עם ספק”
– העולם הזה הוא “עולם מלא ספיקות”
– אבל אצל “אנשים טובים” מקובל שאסור להישאר עם שאלה
– התוצאה: אנשים חיים בבלבול כי לא מרשים לעצמם לא לדעת
ההיתר
– מותר לומר “אני לא יודע, אני מברר”
– מותר לעשות טעויות, מותר לא לדעת את התשובה
– הבעיה היא רק לשקר – לא לומר “לא יודע”
מעשה חסידי: “אתה בכלל נורמלי”
המספר בגיל 21, מבולבל, פגש יהודי שאמר:
> “בעולם הגדול, רוב האנשים בגיל 21 אין להם מושג מה הם רוצים. אתה בכלל נורמלי. איך תדע? עוד לא ניסית!”
—
חלק ז’: ביקורת על דיסציפלינה עיוורת
הביקורת על “אנשים ממושמעים”
– הישיבות הקדישו את ה”משגיחים” – אנשים שמקיימים כל קבלה
– הווידוי האישי: “אני מאוד שמח שלא הייתי ממושמע”
– הסיבה: אילו הייתי ממושמע מגיל צעיר, הייתי נשאר “נער טוב” – בלי להתפתח
הסכנה של עקביות עיוורת
– מי שהחליט בגיל 6 להיות צדיק ונשאר עם אותה הבנה עד גיל 70
– “הוא מעולם לא גילה שיש עוד דברים”
המשל מיום כיפור
– קבלות של יום כיפור – אפילו לא צריך התרת נדרים
– למה? כי ביום כיפור כולם במצב של פנטזיה – “זה כמו נדר של שיכור”
—
חלק ח’: מהי בחירה? – שלילת תפיסות מוטעות
ארבעה דברים שבחירה איננה (מאריסטו):
1. תאווה – שתי תאוות יכולות לסתור זו את זו
2. כעס
3. דעה/אופיניון – “אני מחזיק שצריך להיות טוב”
4. רצון (wish) – “אני רוצה להיות טוב”
הבעיה של “אני מחזיק”
– “אני בפנימיות אדם טוב כי אני מחזיק שצריך להיות טוב”
– הבעיה: כאילו יש מישהו שמחזיק שצריך להיות רע?!
– להחזיק דעה אפשר גם על מישהו אחר – זה לא הופך אותך לטוב
הטעות הנפוצה: “רצון = בחירה”
– “אדם טוב הוא מי שרוצה לעשות מעשים טובים”
– אבל: “רוצה” לא מספיק
– כתוב בספרי חסידות “כל אחד רוצה להיות טוב” – זה עדיין לא הופך אותך לטוב
חידוש: בחירה לא דורשת “יכולת לעשות אחרת”
– “לא יכולתי להיות גוי” – זה לא אומר שאני לא בוחר להיות יהודי
– מה שאני = הרבה יותר מאשר מה שיכולתי להיות
עמדה אנטי-קוצקית
– קוצק: לעשות משהו כי האבא עשה = דבר רע
– המרצה: להיפך, זה דבר טוב!
– ראיה: “והרגילנו בתורתך” – מבקשים להיות מורגלים
—
חלק ט’: הגדרה חיובית – מהי בחירה?
בחירה = Preference (העדפה)
– להעדיף לעשות משהו על פני משהו אחר
– אם אין שום אלטרנטיבה – זה לא בחירה, זה רצון
בחירה היא על “איך להיות טוב”, לא “האם להיות טוב”
– אי אפשר לבחור להיות רע – אף אחד לא רוצה רע לעצמו
– הבחירה האמיתית: איזה סוג טוב? איך להגיע לטוב?
בחירה כתהליך (Process) – לא רגע
– החלטה = לא לוקחת זמן, שנייה או פחות
– בחירה = דבר שלוקח זמן, קורה בזמן
– “תפסיק לעשות החלטות, תתחיל לעבוד, תתחיל לחשוב!”
מה בחירה דורשת:
– הסתכלות / Deliberation – לעבור על המצב
– לדעת איך להתנהג במצב
– ניסיון (experience) לצדדים השונים
– להתייעץ עם מי שיש לו ניסיון
משל האמן
– אמן בוחר כל הזמן בין אפשרויות
– אבל אם אין אפשרויות, אם זה “color by number” – הוא לא בוחר
– מי שסבלני יכול לבחור טוב יותר – כי בחירה דורשת זמן
—
חלק י’: בחירה כתהליך התגבשות – הסיכום
המשל של הילד והאוכל החדש
– “איך אתה יודע שאתה לא רוצה אם לא טעמת?”
– בחירה אמיתית דורשת תהליך של ניסיון וגילוי
– “Finding out what you want” – לא מטרות, אלא מידות
מי הוא “מחויב אמיתי”?
– לא מי שאומר “אני מחזיק שצריך לבוא לשיעור”
– כן מי שכבר בא הרבה פעמים, ניסה גם שיעורים אחרים, והגיע להחלטה מושכלת
הבלבול הנפוץ
> “אנחנו מאוד עסוקים לבלבל את הדעות שלנו עם הרצונות שלנו, עם הבחירות שלנו”
– דעות נכונות חשובות, אבל לא הופכות אותך לאדם טוב במובן של מידות
– מידות = בחירה – “יש לי בחירה בסוג הזה של מידה”
תהליך ההתבגרות
– “בחור” = בוחר (מהפסוק “בחור בטוב ומאס ברע”)
– לוקח הרבה זמן לבחור איזה אדם אתה רוצה להיות – שלושים שנה
– בחור בן 17 אין לו עדיין מידות – יש לו תנועות, פרסונליות מתהווה
– טוב או רע אפשר לומר רק אחרי שיש לו מידה
מלחמת היצר – מתי מתחילה באמת?
– רק אחרי שיש בחירה מתחילה מלחמת היצר האמיתית
– “אני יודע מה אני רוצה לעשות, אבל לפעמים אני נכשל”
– לפני שיש בחירה – אין על מה לדבר על מלחמת היצר
החידושי הרי”ם: עצבות עדיפה על התלהבות מזויפת
– “להתבשל” בתפילה (התלהבות רגשית) – לא שווה כלום
– “שזה בא מדמיונות ורתיחת הדמים”
– עדיף: להתברר לעצמך שהטוב הוא טוב
—
המסקנה הסופית
> “דע לבדך לעצמך שהטוב הוא טוב” – זו בחירה
– לחשוב אולי זה לא טוב, לבדוק, ולהגיע למסקנה: כן, זה טוב
– לא הכרזה, לא רגש, לא דעה – אלא בירור פנימי אמיתי
– “All I’m doing here is describing the thing we call בחירה” – מה שנדמה כמשהו מחוץ לחיים הנורמליים הוא בעצם just part of normal human growth
—
נקודות צדדיות שעלו בשיעור
על אמונה
– רוב אנשים אין להם אמונה אמיתית כי הם מחזיקים ש”צריך להאמין”
– לכן הם אף פעם לא בודקים באמת – לא שואלים קושיות, לא חושבים
על פחד מקונפרונטציות
– תכונה נפוצה מאוד – אנשים בורחים מכל עימות
– אפילו ויכוח על פשט בפסוק גורם אי-נוחות לרוב האנשים
“מ’דארף” – הקוד לחוסר מחויבות
– כשאדם אומר “צריך לעשות” – זה בדרך כלל אומר שהוא לא יעשה
ביקורת על מערכת החינוך
– שולחים ילדים בני 14-16, הם לא יודעים כלום
– תפקיד הרבי: לעזור לברר מה הבחור יודע, מה הוא אוהב
– הישיבה אומרת “כולם צריכים לאהוב את זה” – אף אחד לא יודע באמת
תמלול מלא 📝
שיעור: ווער איז דער גוטער מענטש? – חלק א
(די אילוזיע פון צדקות און די אחריות פון יחיד)
אינהאלט:
1. די אילוזיע אז “איך בין א גוטער”
2. אחריות: עס איז נישט דער יצר הרע, עס איז דו
3. דער קאוד “מ’דארף”
4. “אל תהי רשע בפני עצמך” – דער אמת’ער פשט
5. דער חילוק צווישן א רשע און א “צדיק”
6. דער ראש ישיבה און די פחד פון קאנפראנטאציע
7. “דן לכף חובה”: די אמת’ע כוונה
—
1. די אילוזיע אז “איך בין א גוטער”
יא, זייער גוט. סאו ר’ שאול [?] וויל וויסן: ווער איז א גוטער מענטש? “מִי הָאִישׁ הֶחָפֵץ חַיִּים”? ווער איז דער גוטער איד?
אונז אלע – איך וויל נישט חס ושלום אנטוישן [disappoint] – אונז אלע זענען איינגערעדט אז אונז זענען גוטע מענטשן. נאר וואס? ס’מאכט זיך נישט, אמת? דאס איז אן אמונה, א בעיסיק אמונה [basic belief] וואס אלע אידן האבן, אלע גוים, אלע מענטשן אפשר. קיינער האלט זיך נישט פאר קיין שלעכטער, אמת? פון דעם טוט מען נישט תשובה, ווייל מען האלט זיך פאר א גוטער.
נאר וואס, דו זעסט דאך אז דו ביסט נישט אזוי גוט? מוז מען זאגן אז ס’איז דא א “יצר הרע”. יא, אונז קענען דאס, אלע קליינע קינדער. איך בין זייער מסופק צי ס’איז בכלל א גוטע זאך אויסצולערנען פאר מענטשן אז ס’איז דא א זאך א יצר הרע. איך ווייס נישט וואס שטייט אין חז”ל, מ’דארף פארשטיין וואס ס’מיינט. אבער איך זע גלייך, מ’לערנט אויס פאר קליינע אינגלעך, קליינע מיידלעך, די טיטשער זאגט: “ס’איז דא א יצר טוב און א יצר הרע”.
די ערשטע זאך: ווער האט צעבראכן די טוי [toy]?
– “מיין יצר הרע.”
העלאו, דו האסט… דיין יצר הרע האט גארנישט געטון, דו האסט עס געטון!
אה, דו האסט געפאלגט דיין יצר הרע? קען זיין. אבער דו האסט… ס’ווערט גלייך אן עקסקיוז [excuse], ס’איז גלייך א וועג וויאזוי זיך ארויסצודרייען. “נישט מיר, די יצר הרע.”
אמת’דיג בין איך גוט, און ווי ס’שטייט אין אלע חסידישע ספרים, אמת’דיג זענען אלע אידן גוט. נאר וואס? פארוואס זענען זיי נישט גוט? ס’איז דא א יצר הרע. אמת’דיג וואלט איך געוואלט, נאר איך וויל נישט, בקיצור. דו ווילסט יא און דו ווילסט נישט, אמת?
2. אחריות: עס איז נישט דער יצר הרע, עס איז דו
דאס איז פארט [part] פון מיין גאנצע מהלך, און דאס זאג איך אלעמאל, ס’איז נישט קיין חידוש פון היינט. איך בין נישט העפי [happy] מיט דעם. איך בין אסאך מער… איך האב געהאט א רבי, איינער פון מיינע רבי’ס, ער זאגט אז ס’איז נישט קיין וועג, מ’דארף אויפהערן זיך גלייבן מיט די יצר הרע.
You take responsibility for your S-H-I-T.
ס’איז נישט קיין תירוצים. דו האסט געטון א שלעכטע זאך – ס’איז געווען דו. ס’איז נישט קיין יצר הרע, ס’איז נישט קיין מיסטעיק [mistake], ס’איז נישט געווען גארנישט. דו ביסט נישט אזא גוטער מענטש ווי דו מיינסט. פארט פון זיין אן אדאלט [adult] איז צו זאגן: “ס’איז געווען מיר.”
ווילסטו וויסן וואס ס’האט אריינגעקראכן? בין איך א נפש? איז דא צוויי נפשות אדער איינס אדער פיר? איך זאג נישט אז ס’איז יא דו אדער נישט דו. אבער פראקטיקלי [practically], איך רעד מבחינת מידות, רייט [right]? מבחינת וויאזוי צו רעלעיטן [relate], ס’קען זיין אז די אלע תורות פון “צו-נישט-מאכן” [ביטול] און “ס’איז דא א יצר הרע” און “ס’איז דא א נפש הבהמית” – דאס איז אלץ not very helpful, at least אין סאם סטעידזש [some stage].
דאס איז דעתי. איך זע, איך זע ווי סטאק [stuck] אזוי אסאך מענטשן זענען, אזוי סטאק.
3. דער קאוד “מ’דארף”
איך האב דיר געזאגט, יא, ווען איינער זאגט “מ’דארף”, מיינט עס אז ער גייט עס נישט טון, יא?
וואס זאגסטו וועגן “חק און רש”י” [חוק לישראל] יעדע וואך?
– “יא, מ’דארף.”
גוט, דו גייסט עס נישט טון, רייט?
סאו “מ’דארף” איז א קאוד [code] פאר “איך האלט נישט דערביי”.
– “ניין, ס’מיינט אז איך האלט אז מ’דארף, איך האלט יא דערביי.”
אבער בקיצור, דו ווייסט ווער… איך האב זיך אויסגעלערנט דעם.
4. “אל תהי רשע בפני עצמך” – דער אמת’ער פשט
מענטשן, איך האב זיך געפרעגט, דו ווייסט אז מ’זאגט מענטשן זענען רשעים אסאך מאל? זיי זאגן ניין, זיי זאגן… ס’איז אזוי פיל שקר, אזוי פיל רשעות קומט ארויס פון דעם וואס מענטשן זענען זיך “צדיקים בעיני עצמם”.
יא, ס’שטייט “אל תהי רשע”, וויאזוי שטייט? “אפילו כל העולם כולו אומרים לך צדיק אתה, היה בעיניך כרשע” – אל תהי רשע בעיניך [?].
איך האב געטראכט וואס איז די פשט? איך מיין אז ס’איז זייער פשוט. וואס מיינט א צדיק? איך וועל דיר זאגן.
איך וועל דיר זאגן א משל – שיינע האנט… ניין, ס’איז נישט אזא שיינע האנט, איך וועל עס אפשר ארויסנעמען פון די ווידעא אויך. אבער למשל, דו האסט אלע אונזערע שיינע אידן וואס זיי זענען “ממונה” [?] אויף אנדערע מענטשן somehow, ער איז איבער אלע שיינע אידן. ער זאגט קיינמאל נישט אז “איך האלט אז דו זאלסט…”
– “יא, איך ווייס אז דו דארפסט א ישיבה… איך האלט אז דו זאלסט גיין צו אלע רוחות… איך האב מיט דיר גארנישט אריינגעלייגט.”
– “איך דארף א… איך האב עפעס א געוויסע ביזנעס צו פירן, איך וויל עפעס א געוויסע זאך, איך ווייס נישט, יא.”
ניין, ס’איז גראדע די… נישט די מציאות איז נאר איין טייערע זאך, נאר איין זאך. די “נישט מציאות” איז – ווייסט איינער וועלכע נישט מציאות ער דארף? ער דארף עס נישט טון. און… ער גייט זיך זיין דרך, און מ’קאלט אים אן, ער זאגט: “קוקסטו דא איז א דרך, דארט איז אן ענין, ס’איז א…”
בקיצור, דו ביסט נישט ביי מיר, דו ביסט ביי מיר בקצה דקצה. יעדער איינער ווייסט אז ס’איז שקר.
5. דער חילוק צווישן א רשע און א “צדיק”
אבער ווען דו האסט געזאגט קלאר… ווייל מ’קען דילן [deal] מיט דיר, מ’קען דיך דילן מיט א מענטש וואס איז גראד. דו רופסט דיך א שלעכטער? יעדער שלעכטער, ווי דו האסט געזאגט, יעדער שלעכטער האט א גבול, יא? קיינער איז נישט שלעכט אן א גבול. א שלעכטער אן א גבול האט איינס – ער איז געשטארבן, ער האט נישט געקענט לעבן, רייט? א שלעכטער האט א גבול.
דאס הייסט, דער רשע – איך ווייס, דער רוסישער גוי דארטן וואס איז געקומען צו ר’ נחמן, און נאך פיר מאל גייט ער אוועק. מ’געט אים גענוג שוחד. פאר גענוג שוחד קען מען יעדן איינעם קויפן. מ’האט אים נישט געפירט. אקעי, ס’איז דא א גבול.
אבער א “צדיק” האט נישט קיין גבול. מיט איינער וואס האלט זיך א צדיק, קען מען נישט מיט אים רעדן. ס’איז נישטא קיין גוטע מושג. ס’איז נישטא קיין גוטע מושג.
איך האב סתם געוואלט זאגן פאר פרויען צו פארשטיין. דו גייסט צו אן ארעסט [?]. איך האב נישט קיין שום פראבלעם מיט איינער וואס זאגט: “איך בין א נארמאלער מענטש, איך דארף מיין ישיבה זאל געלונגען, און איך האב א געוויסע פלאן.”
זאג, ווייסט וואס, זאג עס קלאר. איך האב די ישיבה פלאן אויך נישט. דו מאכסט זיך נאריש. ס’זאל זיך פארשטיין. ס’פעלט נישט אויס די גאנצע פורים.
דו ווייסט, האסט שוין געוואוסט פון לכתחילה אז מיין זיידע האט זיך נישט פארטראגן מיט דיין זיידע. א גוטן טאג. זיי קלאר. שרייב ארויף: “אונז זענען די ישיבה וואס נעמען די מענטשן וואס זייערע זיידעס האבן זיך פארטראגן מיט מיין זיידע.” א גוטן טאג. איך ווייס פונקטליך.
אה, אין אונזער ישיבה דארף מען גיין א געוויסע סארט היט. נאר פארוואס מאכסטו זיך אנטון די היט? ס’מאכט דיך נאריש. ניין, ער גייט דיך כאפן. דו פארשטייסט? דו מיינסט ס’איז אזוי שווער צו טוישן א היט פאר די פארהער? מארגן די ישיבה וועט מען זיך געקומען. ניין. דו פארשטייסט?
קיצור, דו נערסט אויס די גאנצע וועלט בשם “דעם צדיק אתה”, בשם “היום אני הוא הצדיק”. יעדער איינער איז פארקערט: “כל העולם כולו אינם אלא רשעים [חרושעתא], ועתה אני הוא הצדיק”. דו פארשטייסט? סאו ס’איז זייער א פאני [funny] זאך.
6. דער ראש ישיבה און די פחד פון קאנפראנטאציע
וואס איז די גראדע ווארטשפיל? יא, אבער איך פיל אז… ניין, איך מיין איך וויל ארויסברענגען עפעס ערנסט. איך וויל נישט סתם חוזק מאכן פון אנדערע מענטשן’ס נסיונות, ס’איז נישט קיין חכמה. רייט. איך וויל ארויסברענגען עפעס ערנסט. דאס קומט פון א גוטע זאך.
דאס הייסט, איך מיין אז אמת’דיג, רוב מענטשן… איך רעד יעצט פון מיר, און באלד וועלן מיר אריינגיין אינעווייניג וויאזוי צו שטייט [straight] צו מאכן די זאכן. מיר וועלן היינט רעדן אביסל מיט דרך למעשה.
רוב מענטשן, לפי דעתי, ס’קומט פון א גוטע זאך. ס’איז דא אזוי ווי א איסור. למשל, דו ווייסט וואס דער רב האט געזאגט אסאך מאל: פארוואס רוב מענטשן האבן נישט קיין אמונה? ווייל זיי האלטן אז מ’דארף האבן אמונה. יא? ממילא טאר מען קיינמאל נישט טראכטן צי ס’איז יא אזוי, צי ס’איז נישט אזוי, צי איך פארשטיי אזוי, צי איך האלט אזוי, יא, צי איך פארשטיי אזוי, צי איך פארשטיי נישט. איך קען טרעפן א קשיא. סאו א גאנץ לעבן אנטלויפט מען.
און נישט נאר אנטלויפן פון די קשיא, דאס איז א פשוט’ע וועג אפילו. איך וועל זאגן אפילו מער קאמפליצירט פון דעם. דאס איז נישט די בעסטע עקזעמפל, ווייל עס האט נישט קיין פראבלעם. אבער די זעלבע זאך איז ברוגז על חברו.
יא, איך וואלט געדארפט מאכן מער הכנסת אורחים טאקע. איך קען נישט ליידן אז ס’זאל קומען עפעס איינער וואס איז נישט מיין בעסט פרענד צו מיין טיש. סאו למעשה רוף איך נישט קיינעם נישט. און ווען איינער קאלט מיר: “אפשר קענסטו ארייננעמען יענעם, אזוי דיך צו זיין?” גראדע איך האב א פראבלעם, ווייל איך האב מיידלעך, און איך האב א שאלה פון צניעות, ס’דרייט שוין א קאפ, אקעי? איך וועל זיך אן עצה געבן. דאס איז נישט די פראבלעם.
די… “נאו פראבלעם” [no problem], קען זיין דו ביסט אפילו גערעכט, קען זיין דו דארפסט נישט יענעם, דו דארפסט נישט יעדן איינעם ארייננעמען, יעדער… עווערטינג [everything] מ’קען דזשאדזשן [judge] וואס וואלט געדארפט זיין. אבער א מענטש ווייסט קיינמאל נישט ווער ער איז, און ער ווערט נישט בעסער, און ער ווערט נישט ערגער, ער טוישט זיך נישט – ווייל ער האט א גוטע ריזן [reason], ער מיינט אמת’דיג אז ער…
לאמיר טראכטן, לאמיר פרעגן דעם ראש ישיבה: פארוואס ענטפערסטו נישט מענטשן נארמאל? פארוואס זאגסטו נישט זיין… לאמיר זיין צווישן… ער זאגט דאך, כאפסטו דאך, יא? ער גייט דאך, ער וויל נישט מען זאל ווייזן קיינמאל נישט, חס ושלום, יום תוכחה. ער וויל נישט אז מ’זאל ארומגיין די בחורים’לעך, די אינגעלייט, און זאגן: “ער איז פון די נישט אנגענומענע”, רייט? חס ושלום, מ’זאגט נישט קיינמאל אז ער איז נישט אנגענומען. מ’איגנארירט זיי, זיי זענען פאראן, כל זמן ס’איז… איז ער א גרעסערע אדער א קלענערע ראש ישיבה, וועלכע איז ער?
און קענסט… אמת, דו קענסט זאגן… דו זאגסט א שלעכטע דוגמא, א דוגמא אויף חובה, איך וויל דאס ארויסברענגען. דו זאגסט א דוגמא אויף חובה. ס’איז אים שווער צו קאלן דעם אינגערמאן און זאגן: “קום מער, איך האלט אז ס’איז נישט קיין גוטע שידוך, איך וועל זוכן א צווייטע שידוך.” ער דארף אפילו נישט געבן קיין ריזן, רייט? ער איז דאך דער בעל הבית. ער דארף נישט פילן אז ער דארף געבן אן הצדקה, רייט? ער קען זאגן: “לאו בא לי [איך וויל נישט], איך בין נישט אינטערעסירט, איך האב שוין אנגעפילט מיין קלאס, טו דיר עפעס.”
יא, אבער יעצט, קענסט זאגן איין וועג קענסטו זאגן: ער דינט זיך אליינס, יא? איך דארף נישט… דו זאגסט נישט קיין חילוקים צו רעדן פאר אנדערע מענטשן אין די נסיונות, אבער איין זאך וואס ער קען זאגן: “איך בין נישט קאמפארטעבל [comfortable], מיר איז שווער צו זיין אין אן אנקאמפארטעבל סיטואציע, צו קאלן א מענטש און זאגן ניין, איך וויל נישט… איך וויל נישט גיין אויף די נעקסטע דעיט מיט דיר.”
האט אים דער אייבערשטער געשיקט א שדכן, א שדכנ’טע, זיי זאלן טון די דזשאב פאר מענטשן, יא? אקעי, אזוי איז איינגעפירט אז ס’גייט א שבח, זאל זיין אזוי.
7. “דן לכף חובה”: די אמת’ע כוונה
אבער דאס איז איין חולשה. דעמאלטס זאגסטו אז ער מאכט זיך כאילו, מ’זאגט כאילו ער איז א צדיק, ער איז נייס [nice], ער איז נישט קיין רשע, נישט קיין שלעכטער.
א שלעכטער וואלט דיר געקאלט און געזאגט: “איך האלט אז דו דארפסט טרעפן… איך מיין אז דו באלאנגסט אין ‘חוץ’ [?] דארט, וואס מיינסטו?”
ער איז נאך א שלעכטער אז ער קאלט דיך נישט, ער לאזט דיך אליינס פאנטאזירן אז דו באלאנגסט אין חוש. דעמאלטס ווען ער איז נאך א צדיק, קען מען אים זאגן: “ניין, ער איז נישט קיין צדיק, ער האט פשוט מורא פון קאנפראנטעישנס [confrontations].”
איינע פון די מידות וואס זענען זייער נפוץ ביי רוב מענטשן איז זיי זענען afraid of confrontations. האסטו באמערקט דאס? מענטשן וועלן לויפן משוגענערהייט אוועק פון א וויכוח אפילו, יא? איך האב נישט געוואוסט דאס, איך בין געווען א בחור וואס האט געמיינט אז מענטשן האבן ליב זיך צו דינגען. די צוויי קלוגע בחורים אין די קלאס האבן ליב זיך צו דינגען. רוב מענטשן האבן זייער פיינט, דו פילסט very bad אפילו ווען מ’דינגט זיך אויף א פשט אין פסוק. רעדסטו נישט אז מ’דינגט זיך אויף אזא דעסיזשען [decision] אין וועלכע שידוך צו מאכן. “ניין, פארוואס זאגסטו דאס? איך האב דיר געזאגט א ווארט, זאג איך שטיי פאר ווייטער.” יא? מענטשן האבן זייער נישט ליב.
סאו, דאס איז איין פשט. סאו, דאס איז “דן לכף חובה” פשט וואס איך וויל ארויסברענגען. דאס איז דן לכף חובה. דו זאגסט אז ער מאכט זיך ווי א צדיק. איך זאג, דו דינגסט זיך אליין, דו טוסט וואס איז גרינגער פאר דיר, און פארקערט, ס’איז ערגער פאר יענעם, ווייל יענער פאנטאזירט תורות לאקשן. וואס דו האסט מיר געזאגט, גלייך, מ’האט דיר געקענט גלייבן דיינע עוולות, וואלט געווען אסאך גרינגער פאר יעדן. דאס איז דן לכף חובה. דאס איז נאך גרינג זיך עצה צו געבן. מיט דן לכף חובה איז גרינג זיך עצה צו געבן. מ’קען מעשים בכל יום זען, מ’קען יעדער איינער וויסן ווען איך עוואויד [avoid] א זאך וואס איז מיר נישט קאמפארטעבל, און ס’קען זיין איך זאג פאר אנדערע די תירוץ אז ס’פאסט נישט, איך וויל זיין נייס.
I’m not nice, I’m nice to myself, I’m not nice to him.
נו, דאס איז פשוט. אמת.
איך מיין אבער, unfortunately, איך זאג דיר ווייל איך מיין, ווייל איך טראכט פון זיך, אפשר בין איך מדמה, אבער איך מיין אז ס’איז אסאך ערגער די מצב. איך מיין אז מענטשן טוען מער צוקריגט נישט ווייל ער האט זיך צו זיין קאמפארטעבל ביי זיך אליין, דאס וואלט געווען גרינג, נאר ווייל ער האלט טאקע אז מ’דארף אזוי טון. ס’איז אמת’דיג די יצר טוב וואס מאכט רוב פראבלעמען אין די וועלט, נישט די יצר הרע. די סארט פראבלעמען. דאס איז וואס איך מיין ארויסצוברענגען. אז ס’איז דאך אמת’דיג אן עבירה צו טשעפען יענעם, טאר מען דאך נישט זאגן יענעם וואס מ’האלט אמת’דיג וועגן אים. אמת, דו דארפסט רעדן צו א דריטער מענטש, מעג מען. א שאלה פון רכילות, אבער ס’איז דער מנהג, און מ’איז מקיל, יא?
דאָס איז דער צווייטער טייל פונעם שיעור, פראפעסיאנעל פאָרמאַטירט און רעדאַגירט. דער טעקסט איז געבליבן געטריי צום אָריגינעלן אינהאַלט, מיט תיקונים פאר אויסלייג, גראַמאַטיק און קלאָרקייט.
—
חלק ב’: דער “יצר טוב” וואס איז באמת א יצר הרע
די פאלשע “נייסנעס” (Niceness)
מיט דעם מהלך וועט דאָך גרינג זיין זיך אַן עצה צו געבן. מען קען זיך מיישב זיין, מען קען מודה זיין בנפשו ווען איך avoid [פארמייד] סתם די זאַך ווייל ס’איז מיר נישט comfortable [באקוועם], און ס’קען זיין איך זאָג פאַר אַנדערע די תורה אַז “ס’פּאַסט נישט”, אַז “איך וויל זיין nice”.
I’m not nice, I’m nice to myself, I’m not nice to him. יאָ, דאָס איז פּשוט.
איך מיין אָבער, איך זאָג דאָס ווייל איך טראַכט פון זיך, אפשר בין איך מיט דמיונות, ווייל איך מיין אַז ס’איז אַסאַך ערגער די מצב. איך מיין אַז מענטשן טוען מאַכן די ערגערע זאַכן, ווען מען ווערט מער צוקריגט, נישט ווייל ער האט זיך צו זיין comfortable ביי זיך אַליין – ס’איז נישט געווען גרינג – נאָר ווייל ער האַלט טאַקע אַז מען דאַרף אַזוי טון.
ס’איז אַן אמת’דיגער “יצר טוב” וואָס מאַכט רוב פּראָבלעמען אין די וועלט, נישט דער יצר הרע. די סאָרט פּראָבלעמען.
דער פּאַראַדאָקס פון רכילות און תוכחה
וואָס מיין איך אַרויסצוברענגען? אַז ס’איז דאָך אַן אמת’דיגע עבירה צו טשעפּען יענעם. דו זאָלסט דאָך נישט זאָגן יענעם וואָס דו האַלטסט אמת’דיג וועגן אים. אמת? דו דאַרפסט רעדן צו אַ דריטער מענטש – מעג מען. ס’איז אַ שאלה פון רכילות, אָבער ס’איז דאָ אַ היתר, מ’איז מקיל, יאָ?
אָבער צו רעדן דירעקט צו אַ מענטש און זאָגן די פּראָבלעם וואָס איך האָב מיט אים – דאָס איז דאָך אַן עבירה. ס’איז דאָך עפּעס וואָס bad, bad people do that. איך פיל אַז איך בין אַ רשע ווען איך טו עס.
ווען איך רעד צו אַ צווייטן, פיל איך נישט קיין רשע. יאָ, ס’איז אמת, רכילות, “רכילות לתועלת”, יאָ. איך וויל דאָך אָנקומען צו יענעם. דו כאַפּסט די “רכילות לתועלת”? איך וויל אַז יענער זאָל זאָגן פאַר יענעם, זאָל זאָגן פאַר אַ דריטן, ביז ס’וועט אָנקומען צו דעם. ביז דערווייל וועט די גאַנצע שטאָט וויסן, אָבער וואָס איז די געווענליכע רכילות לתועלת, פאַרשטייסט? ס’איז נישט קיין רכילות לתועלת.
און איך וויל נישט זאָגן אַז איך האַלט אַז איך טו עס for a good reason. ווייל אַזוי טראַכטן אמת’דיג מענטשן, everyday, די שיינע אידן. און ער טראַכט אמת’דיג, אָבער אַז ס’איז עפּעס שלעכט פון אים צו זאָגן דירעקט – ס’איז עפּעס שלעכט. ס’איז די “מידה טובה” וואָס איז געבויט אויף די idea אַז “איך בין אַ גוטער מענטש און איך טו גוטע זאַכן”.
דאָס איז לפי דעתי אַ מידה טובה? איך מיין אַז ס’איז נישט קיין מידה טובה בכלל. אָבער מענטשן, for some reason, מענטשן טראַכטן אמת’דיג אַז דאָס איז אַ מידה טובה. אַזוי זעט מיר אויס. און נישט נאָר ווייל ער איז איינגערעדט און זיין נגיעות מאַכט אים מאַכן אַז ס’איז אַ מידה טובה; ס’זעט מיר אויס אמת’דיג אַזאַ שיטה אַז ס’איז אַ מידה טובה זיך אַזוי צו פירן.
—
די נסיון פון “שיינע” ליגנטס: חתונות און שמחות
איך רעד יעצט פון די נושא פון די וואונד [wound/pain], אָבער ס’איז נאָך אַסאַך נסיונות וואָס ס’איז דאָך נישט די מידה טובה. למשל, איך וועל דיר זאָגן אַן אַנדערע משל, right?
אַ איד לאַדענט דיך צו זיין חתונה, יאָ? ער מאַכט אַ חתונה, אַ איד לאַדענט דיך צו זיין חתונה מאָרגן. וואָס איז די ריכטיגע וועג צו ענטפערן? אָקעי, יעצט, ס’איז דאָ חתונות וואָס מ’דאַרף גיין, no problem. איינער וואָס מ’האָט אַ בחירה, יאָ? ס’איז דאָ געוויסע חתונות וואָס מ’האָט אַ בחירה צו גיין צו זיין שמחה אָדער נישט, אמת?
און יעצט, וואָס איז די שיינע וועג? וואָס איז די ריכטיגע וועג צו ענטפערן?
איך וועל דיר זאָגן, איך ווייס… אפשר זאָל איך גאָרנישט זאָגן? איך ווייס אַלעמאל די… איך ווייס אַלעמאל די ריכטיגע וועג. קוק, ס’איז נישט אַלעמאל אַ שאלה, אָבער איך מיין… איך מיין… לאָמיר טראַכטן. ס’איז דאָ דריי וועגן, ס’איז דאָ דריי זאַכן וואָס מ’קען טון, אָקעי?
דריי וועגן ווי אַזוי צו רעאַגירן
קודם כל, איך וועל זאָגן וואָס איך טו, אָקעי?
איך זאָג: “מזל טוב, ס’זאָל זיין אַ גרויסע שמחה”. איך זאָג קיינמאל נישט אַז איך גיי קומען. אויב ער פרעגט מיר צו איך גיי קומען, זאָג איך “ניין”. דאָס איז מיר.
מיין מאַמע רופט מיר יעדע וואָך, איך האָב אַ קאַזין פאַר אַ חתונה. איך גיי נישט צו קאַזין חתונות. טו מיר אַ טובה. דער קאַזין וויל איך זאָל קומען? זאָל ער מיר רופן, וועל איך אים זאָגן אַז איך קום נישט. אויב איך קען אים, איך בין גרייט צו טון חסד, איך בין גרייט צו זיין אַ חתן [משמח זיין], וועל איך גיין. אָבער סתם ווייל ער איז מיין קאַזין? איך האָב נישט די שכל.
אָבער דאָס איז שוין מיין רשעות. שייע פירט זיך נישט אַזוי, ער גייט צו אַלע חתונות. ער האַלט אַז מ’דאַרף. אַנדערע דרך.
איך וועל אָבער אַרויסברענגען עפּעס. וואָס איז די ריכטיגע זאַך? לאָמיר טראַכטן, וואָס איז די ריכטיגע זאַך? איך ווייס אַז רוב מענטשן האַלטן [וואָס] איז די ריכטיגע זאַך. נישט וואָס זיי האַלטן – ס’איז מער קאָמפאָרטעבל. ס’איז זיכער אַז ס’איז מער קאָמפאָרטעבל צו זאָגן: “מ’וועט שוין זען, מ’וועט נישט זען.” האַק נישט קיין קאָפּ אַריין.
דער ליגנט פון “איך בין מיט דיר במחשבה”
דערנאָך איז דאָ נאָך אַ שקר וואָס מענטשן האָבן ליב צו זאָגן: “איך קען נישט קומען, און איך וועל זיין ביי דיר במחשבה.”
האַק נישט קיין קאָפּ. דו גייסט טראַכטן פון מיר קיין פערטל סעקונדע ביז דו לייגסט דיר שלאָפן? אויף אַ דאָל? ניין.
ס’איז דאָ אַמאָל וואָס גייט זיין. אויב מיין ברודער… איך וועל דיר זאָגן, ניין, ס’איז נישט אמת. אויב מיין ברודער מאַכט אַ שלום זכר און ער וואוינט אין אַן אַנדערע שטאָט, איך קען נישט פאָרן צו זיין שלום זכר – איך גיי טראַכטן יאָ וועגן זיין שלום זכר. איך וועל זיך משתתף זיין. איך וועל זיך אפילו דערמאַנען ביים סעודה, עסן עפּעס אַן אַרבעס. אויב ס’מאַכט אַן עפעקט מינוט, נאָך אַן עפעקט מינוט.
איך וואָלט דיר געקענט, אָבער איך האַלט נישט… אַזוי ווייט האַלט איך נישט… וואָלט דאָס געווען זיין ערשטע זון, נאָך 20 יאָר האָט ער געפאָרן אויף שבת, יעצט האָסטו דעם פינפטן זון נאָך פינף יאָר – ער קען עס מאַכן אַליינס, ער מוז זיך נישט אַרויפשלעפּן. ער מוז זיך נישט מודיע זיין פאַר יענעם אַז ס’איז שוין דאָס פינפטע קינד… No problem.
ניין, איך וויל נאָר אַרויסברענגען די צוויי שקרים וואָס מענטשן זאָגן און זיי האַלטן אַז ס’איז אַ מצוה צו זאָגן דעם שקר, somehow אַ מצוה.
די פּראַקטישע טובה פון זאָגן דעם אמת
איך רעד נישט נאָר פון דעם וואָס ס’איז אבידות [געלט שאדן] און ס’איז שוין… איך ווייס נישט, איך ווייס שוין מען דאַרף עניוועי זאָגן איך האַלט נישט ביים קומען. ס’איז דאָ מענטשן וואָס פרעגן. עס וואָלט בדרך אגב רוב בעלי שמחה ווילן וויסן ווער ס’גייט קומען, ער גרייט זיך פּאָרציעס, ס’איז אַמאָל נוגע אפילו פּראַקטיש, וויפיל בענקלעך עס זאָל זיין. אַנשטאָט ער זאָל צוגרייטן בענקלעך, זאָל ער [דער גאסט] צוגרייטן צו זאָגן “איך קען נישט קומען” – ס’איז אַ סאַך אַ גרעסערע טובה פאַר אים.
קיינער איז נאָך נישט נפגע געוואָרן… ס’איז זיכער… לאָמיר פאַרשטיין אַזוי.
איך וויל נישט… ניין, ניין, זיי איידל. דאָס לאָמיר זיין קלוג. ס’איז נאָך קיינער נישט נפגע געוואָרן מער פון איינער וואָס האָט געזאָגט ליגנס ווי ער גייט קומען און נישט show-up [באוויזן], ווי איינער וואָס זאָגט ליגנס ווי ער גייט קומען. יאָ? איך… לאָמיר נישט…
—
זיין אַן “איש אמת” אָדער זיין אַ מענטש?
איך האָב דעם גאַנצן געהערט די שיעור נישט מער ווי אַן הקדמה צו זאָגן אַז מענטשן מיינען גוט, אָבער… איך האָב געהאַט דעם וואָך… exactly נעכטן… מאָנטאָג נאַכט… ניין, דינסטאָג נאַכט איז געזעסן ביי מיר אַ איד שפּעט ביינאַכט, למעשה איך אַרבעט מיט… ממש אַ איד, אַ בעל-הבית’ישער איד, און ער האָט געוויינט צו מיר.
איך האָב מיך מסכים געווען, פאַרוואָס בין איך אַזוי קראַנק? פאַרוואָס זאָג איך אים אייביג אין פּנים וואָס איז אמת?
איך זאָג אים: “וואָס ווילסטו? די אַלע אַנדערע מענטשן… איך בין דיין שותף, איך האָב געזאָגט איך האָב נישט קיין ברירה, איך זאָג דיר דעם אמת. וואָס זאָל איך זאָגן? ליגנט?”
איך האָב געטראַכט פון די פופצן… ממש אַ צרה געמאַכט. ס’איז ממש מאַכן שלעכט.
די מעשה מיט די צוויי חתונות
נעכטן נאַכט האָט אַ גוטער חבר אַ חתונה געמאַכט. אמת, איך האָב אויך בטעות געמאַכט אַ שיעור, ס’איז אַ שיעור וואָס איך האָב שוין לאַנג געשטעלט, און ס’איז אויך אַ קאַזינס חתונה נעכטן נאַכט. איך האָב נישט געוואוסט וואָס צו טון.
ווייסן וואָס איך האָב געזאָגט פאַר מיין חבר? “אַ קאַזינס חתונה קען איך פאַרזוימען, אָבער איך ווייס אַזוי ווי איך מאַך שוין ביי אַ צווייטן אין מיין הויז, ביטע…” איך האָב נישט געפילט… מיין חבר האָט נישט געקוקט אין מיין קאַלענדער און ער האָט געמאַכט אַ חתונה. וואָס?! ס’איז מיר נישט געוואוסט וואָס צו טון.
so איך האָב אים געזאָגט אַז איך האָב אַ קאַזינס חתונה. איך האָב אַהין געגאַנגען פרי, איך בין נאָכדעם געזאָגט איך מאַך אַ שיעור, מיין מעשה די שיעור איז אַלס אים הינעם שפּעט. איך בין צוריקגעקומען צו זיין חתונה צוועלף דרייסיג ביינאַכט. און איך בין געזעסן דאָרט אַזוי ביז נאָך די חתונה אָדער וואָס, און איך בין געזעסן מיט אים.
איך האָב אים דעמאָלטס פאַרציילט, איך האָב געמאַכט אַן escape [אַנטלויף/שינוי] דעמאָלטס. איך האָב נישט געוואוסט, איך האָב געדאַרפט זאָגן אים, “יעצט גיי איך נישט זיין דאָ”, אָדער איך בין געגאַנגען נאָך אַ האַלבער שעה געווען ביי אַ חופה. איך האָב נישט געוואוסט וואָס צו טון אפילו, און איך האָב דעם מענטש געזען אַזוי אַ גאַנצע נאַכט פריער, און איך האָב אים געזאָגט אַז איך זוך פאַר יענעם, איך גיי צו יענעם.
נאָכדעם זע איך, איך בין געקומען שפּעטער, איך בין שוין געווען דאָרטן, איך ווייס נישט, איך בין געזעסן ביז ביינאַכט. אָקעי, maybe… איך ווייס נישט, איך גיי נישט מאַכן כללים אויף יעדע סיטואַציע. איך זאָג אַז דאָ איז אַ גרויסע avoidance, עבודה וואָס מען קען נישט זאָגן פאַר מענטשן. יכול להיות, יכול להיות. איך קוק אַלע דרשות וואָס איך זאָג, אַלע דרשות וואָס איך זאָג איז נאָר צו שטופּן די רעדל אַן אַנדערע וועג. איך קען נישט זאָגן הלכה למעשה וואָס יעדער איינער זאָל טון מיט זיין חבר פּונקטליך מיט זיין סיטואַציע.
אמת מוז מען נישט זאָגן, ליגנט טאָר מען נישט זאָגן
אויב ס’איז דאָ ליגן – ליגן טאָר מען נישט זאָגן, און אמת מוז מען נישט זאָגן. אמת מוז מען נישט זאָגן. יאָ, דאָס איז די שאלה. דאָס איז די ענטפער: אמת מוז מען נישט זאָגן.
ניין, איך בין נישט געקומען יעצט צו רעדן בשם די אמת, איך בין נישט קיין “איש אמת”. איש אמת, ווי מען פלעגט זאָגן, איש אמת איז צוזאַמען מיט אַ חטא. אָקעי, איך בין נישט געקומען דאָ זיין… מלך בידערמאַן פלעגט דאָס זאָגן, פלעגט גיין צו מלך בידערמאַן’ס חבורה, ס’איז געווען אַלעמאל אַזעלכע בחורים וואָס זאָגן די אמת, שטייט “אַך חטא” לעזאזל חוצה… ער זאָגט איש אמת איז צוזאַמען מיט אַ חטא, אָקעי. יעצט זיין אַ מענטש.
ניין, איך מיין נישט די נקודה פון זיין אַ איש אמת, דאָס איז נישט די וואָרט. איך מיין נישט קיין איש אמת געווענליך אַלס אַן excuse פאַר זיין אַ רשע, איך מיין נישט דאָס. איך מיין עפּעס אַנדערש, איך מיין די נקודה פון being able to be an adult און צו זיין responsible פאַר…
יאָ, ווי דו זאָגסט, מענטשן זענען זייער צוגעוואוינט, אפילו ווען ער זאָגט “לאָמיר זאָגן איך האַלט נישט ביים קומען”, זאָגט ער “מיין ווייב לאָזט נישט”.
ניין, דיין ווייב לאָזט… דו ווילסט נישט קומען! איך קום נישט! פאַרוואָס נישט? ווייל איך וויל נישט, ווייל איך האָב מחליט געווען נישט צו קומען.
מענטשן ווייסן אַז ער האָט אַ כלל, אָבער איך האָב נישט קיין כלל. איך האָב גראַדע אַ כלל צו מאַכן changes [ענדערונגען] אין מיין לעבן, איך מאַך דעם decision יעדע מאָל עקסטער. איך האָב נישט קיין כלל.
“איך האַלט נישט דערביי”
איך האַלט נאָר נישט דערביי. איך וויל נישט. און דאָס איז די מערסטע שרעקעדיגסטע זאַך.
“פאַרוואָס ביסטו נישט געווען?”
“איך האָב נישט געוואָלט.”
“ניין, איך האָב געהאַט עפּעס אַ…”
דו האָסט נישט געהאַט גאָרנישט. דו האָסט געהאַט – יעדער האָט אַלעמאל עפּעס אַנדערש וואָס צו טון מיט די צייט. דאָס איז נישט די נושא, די נושא איז נאָר אַז דו ביסט נישט געקומען, right?
ניין, אַוודאי איז נישט די זעלבע זאַך, איך האָב אַ שיעור, יאָ? און זיי האָבן געזאָגט, דאָס איז נאָך אביסל אַן אַנדערע נקודה, דעי וואָס איז מיט די תירוצים, right?
איך בין דאָך אַלעמאל צוגעפאָרן, איך געדענק איך בין געווען ביי מיין רבי אַמאָל מוצאי שבת, ער האָט געזאָגט אַ שיעור מוצאי שבת, ער האָט פאָרגעלערנט עפּעס, און ער איז געווען אביסל פאַרקילט, ער האָט זיך נישט געפילט גוט. ס’איז נישט קיין חילוק, און ס’איז נישט קיין חילוק, און ס’איז נישט קיין חילוק.
און זיין זון, דער גבאי, האָט אים געזאָגט: “דו קענסט נישט גיין, דער רבי איז פאַרקילט, דער רבי דאַרף נישט גיין צום שיעור.”
האָט ער געזאָגט: “דו מיינסט אַז איך טו איינעם אַ טובה ווען איך גיי צום שיעור? דער איינציגסטער וואָס קערט [cares] אַז איך זאָל זאָגן אַ שיעור איז מיר. איך וויל זאָגן אַ שיעור. ס’קומען דריי מענטשן צום שיעור, ס’איז נישט קיין גרויסע זאַך, ס’איז נישט פאַרפּאַסט גאָרנישט צו נישט קומען.”
ס’איז נישט “איך האָב אַ תירוץ, איך בין קראַנק”. ס’איז אַ גוטע תירוץ. אויף וועמען גיי איך זאָגן די תירוץ? און דאָס איז די זעלבע זאַך פאַר דעם friend. אַזוי ווי איך האָב געזאָגט, איינער זאָגט מ’דאַרף קומען, ער האַלט נישט דערביי. און איך פיל, איך זאָג די דרשה פאַר זיך, איך האָף ס’העלפט. איך האָב עס געזאָגט פאַר אַ פּאָר מענטשן, זיי האָבן אָנגעהויבן צו וויינען אביסל מער מענטשן.
ניין, די גאַנצע דרשה, אַזוי ווי דו זאָגסט יענער זאָגט: “ווען איך וואָלט געווען לעצטע וואָך, איך וואָלט געדאַרפט קומען צו מיין שיעור,” ס’איז נישט אמת.
אָבער ער לעבט זיין גאַנצע לעבן ווייל ער פילט, ער פילט אַז ריכטיג איז – איך גיי אָנקומען באַלד מיט אינעווייניג צו אריסטו וואָס ער זאָגט דאָרט – ריכטיג איז צו וועלן גיין צו יצחק’ס שיעור. ס’איז דאָך אַ גוטע שיעור, ער האַלט זיך אַ חכם, און ער האָט אַ שיעור פון חכמה, און ס’פּאַסט פאַר אים צו גיין, ס’איז ריכטיג, ס’איז אַ מצוה אפילו, ס’איז גוט.
so ער איז זיך קיינמאל נישט מודה אַז ער האַלט נישט ביים גיין צו די שיעור. ער איז זיך קיינמאל נישט מודה ווען ער איז פאַר זיך אַליינס. נישט ווייל ער איז אַ רשע, ווייל ער וויל מיר אַריינרעדן, ער האָט נישט קיין סאַך פון מיר חן פון מיר, אפשר אביסל, אָבער ער האָט נישט קיין סאַך חן פון מיר אַז ער זאָל מיינען אַז ער איז מיין friend, און ער וואָלט געקומען ווען נישט אַז ער האָט עפּעס אַ כולל ביינאַכט.
ער טראַכט אמת’דיג אַזוי. אַ גאַנצע טאָג, ווען ער טראַכט, ווען ס’קומט אַרויף אין מחשבה פון דעם זאַך, זאָגט ער: “יאָ, מ’דאַרף גיין.” מ’דאַרף מיינט, אָבער ס’פאַלט אים נישט קיין מאָל איין.
so, אַ מענטש’ס החלטה איז דאָך געבויט פון די אַלע וואָס איך פאַרשטיי. ווען דו זאָגסט “איך בין מחליט צו קומען”, ס’איז שוין נאָך די אַלע חשבונות, right? החלטה איז נישט פאַר דו האָסט discovered אַז דו האָסט אַ ווייב אינדערהיים, און דו האָסט אַ כולל דאָ, און דו האָסט אַ חבורה לששי דאָרטן. דאָס איז אַלץ part פון די החלטה. נאָכדעם האָסטו געריבן די אַלע זאַכן מיט טראַכטן, זאָגסטו: “זיי גוט, ווען איך וואָלט נישט… גראַדע האָסטו איינער דאָ אַן חבר וואָס איך האָב, וואָלט איך געוואָלט קומען פון אַ שיעור, אָבער גראַדע איך האָב אַן אַנדערע שיעור, און איך האַלט אַז ס’איז וויכטיגער.” ער איז נישט קיין נאָכגעלאָפענער.
דאָס איז דער דריטער טייל פון דעם שמועס, איבערגעארבעט און פאָרמאַטירט לויט די אָריגינעלע רעקאָרדירונג.
—
חלק ג’: די אמת’ע החלטה און די פסיכאלאגיע פון אחריות
די החלטה קומט נאָך די חשבונות
סאָ (So), א מענטש’ס החלטה, ס’איז דאָך געבויט פון די… לאמיר דיך פאַרשטיין. ווען דו זאָגסט “איך בין מחליט צו קומען”, ס’איז שוין נאָך די אַלע חשבונות, רייט (Right)? “החלטה” איז נישט פאַר דעם. פאַר דעם האָסטו דיסקאַווערד (discovered) אַז דו האָסט אַ ווייב אינדערהיים, און דו האָסט אַ כולל דאָ, און דו האָסט אַ חברה’לע, אַ שיעור דאָרט. דאָס איז אַלץ פּאַרט (part) פון די החלטה.
נאָכדעם וואָס דו האָסט געריבן די אַלע זאַכן, באַטראַכט, זאָגסטו: “זייער גוט”. ווען איך וואָלט נישט… גראַדע איז דאָ איינער דאָ, אַ חבר וואָס איך האָב, וואָס ער וואָלט געקומען צו די שיעור, אָבער גראַדע האָט ער אַן אַנדערע שיעור, און ער האַלט דאָס וויכטיגער. ער איז נישט קיין בעל דמיון, ער איז אַ נאָרמאַלער מענטש. ער האָט זיין שיעור. סאָ וואָס האָט ער געמאַכט אַ חשבון? קיינער. ס’וואָלט נישט געווען קיין שום אַנדערע זאַך צו טון, וועלכע נאַכט וואָלט ער געקומען? ביזווייל איז ער יאָ דאָ. און טאַקע, אַמאָל מאַכט זיך אַז ער האָט ווייניגער גוט… ניין, ניין, איך פאַרדריי מיך קיינמול נישט. אָבער איך זאָג אַז דער צווייטער מענטש, ער איז גערעכט. ער איז אַ נאָרמאַלער מענטש. גראַדע ווען ס’מאַכט זיך אַמאָל אַזוי טאַקע נישט וואָס צו טון, קומט ער יאָ. נישט קיין געלעגט.
און איך זאָג נישט אַז ער דאַרף קומען, איך זאָג נישט גאָרנישט. איך זאָג נאָר אַז דער מענטש, איך זאָג אַזוי אמת, ער איז נישט איינגערעדט אַז ער דאַרף זיין אַ “גוטער” און זאָגן “מען דאַרף קומען”… אָקעי, ס’איז אמת, ס’איז טאַקע אַ גוטע עקסקיוז (excuse), ווייל ס’איז טאַקע האָסט אַן אַנדערע זאַך וואָס איז אים וויכטיג. אָבער ס’איז אַסאַך מער, די רעספּאָנסיביליטי (responsibility). And it’s not more understood that you – וואָס באַלאַנגט צו דיר – איז נאָך די אַלע עקסקיוזעס. נאָך די אַלע עקסקיוזעס, וואָס זענען פאַקטן. ס’איז דאָ דאָס, ס’איז דאָ יענץ, אָבער דו ביסט מחליט מיט די אַלע חשבונות. So, איך האָב מחליט געווען אַז אין דיין סיטואַציע (situation) גיי איך נישט צו די חתונה.
אחריות (Ownership) קעגן דעם “יצר הרע”
סאָ נאָך אַ נקודה, מענטשן ווילן עס ליב האָנעסטי (honesty), מיין מעשה. So, די מענטשן פאַר וועמען דו פאַרענטפערסט דיך, דו ווייסט זייער גוט. סאָ וואָרט, דאָס זענען אַמפּערן, דאָס זענען פּינאַטס (peanuts), נישט קיין… און פאַר דיר אַליינס, יאָ? וואָס מען זאָגט, פיל ביי האָבן איבער סמאַרט (smart), אַזוי מען כאַפּט זיך, כאַפּט זיך, כאַפּט זיך.
אויב, איך רעד נישט אַזוי שטאַרק פון די האָנעסטי אמת. דאָס איז אַן אַנדערע שמועס. איך מיין, קען זיין אַז דאָס מיינט ער, דער “מדבר שקר תרחק”, קען מען לערנען אַן אַנדערע שמועס. דאָס איז דאָ אַ ספק דאָ ווען מען רעדט פון אמת. איך מיין נאָר די נקודה פון רעספּאָנסיביליטי (responsibility), how do you want to call it? פון רעספּאָנסיביליטי, עידזשענסי (agency), אָדער ווי יעניגער זאָגט… יאָ, איך האָב געזאָגט, דו האָסט געזען די לשון, די אַנדערע רבי, וואָס איך זאָג דאָרט: “יאָ, תקבלה אחריות, אל תתלה בהרע”. נעמען אחריות, זאָג נישט אַז דו האָסט אַ יצר הרע.
יאָ גוט, דו האָסט… לאמיר… ס’מיינט נישט צו זאָגן אַז ס’איז נישטאָ קיין יצר הרע, יאָ? מ’קען עס קענען זאָגן אַזוי ווי זיי זאָגן יעצט. ס’איז דאָ יצר הרע, אָבער נאָכדעם וואָס דו האָסט אַ יצר הרע, וואָס טוסטו? דו גייסט פאַרגינען דעם יצר הרע מער וויניגער, יאָ? ס’איז נישט דער יצר הרע איז שולדיג; די אמת איז דער יצר הרע איז part of the reason (טייל פון די סיבה) פאַרוואָס דו טוסט עס, ווייל אויב דו וואָלסט געווען אַ מענטש אָן אַ יצר הרע, וואָלסטו נישט געטון די אַלע זאַכן, וואָלסט געזאָגט מאָרגן. אָבער ווען מ’רעדט פון דיר, רעדט מען פון דיר נאָך די גאַנצע זאַך. ער האָט מיר געזאָגט פאַרוואָס, “בנוגע לך…”, קענסט באַלד מיך קענען רעדן ווי אַן “ועצמותיו יחליץ” (ישעיהו נח, יא)? “בנוגע לך…” איז שטענדיג אַ מענטש וואָס איז אַזוי…
די מגיפה פון “אומר הרבה ועושה מעט”
קודם כל, איך זאָג דיר אַ כלל, יאָ? ס’איז דאָ אַן אינטערעסאַנטע זאַך. אַה, וואָס איז די מידה פון אַ צדיק? יאָ, “אומר מעט ועושה הרבה” (בבא מציעא פז.), right? ס’איז זייער אינטערעסאַנט. איך האָב אַמאָל געפרעגט אַ פרומער, דו כאַפּסט? איך האָב באַמערקט אַז די “אומר הרבה ועושה מעט” איז אַ תכונה פון די פרומע אידן, נישט פון די שקצים, right?
ווייל אַ גוטער מענטש – איך מיין אַ פרומער, איך מיין אַ גוטער מענטש, אַ מענטש וואָס האַלט זיך גוט – ער זאָגט אַ גאַנצע צייט צו. פאַר’ן אייבערשטן זאָגט ער צו, פאַר זיינע חברים זאָגט ער צו: “איך גיי קומען, איך גיי לערנען”. פאַר זיך אַליין זאָגט ער צו. ער האַלט אין איין צוזאָגן און נישט טון. פאַרוואָס? ווייל צו זאָגן “ניין” איז כמעט ווי כפירה.
איך וועל דיר זאָגן, אַה, דאָס איז נישט קיין פורים קאָל (call). דו גייסט קומען צו שחרית מאָרגן? יעצט, ס’איז דריי אַזייגער, מיר זיצן ביידע פאַרברענגען. דו גייסט קומען צו שחרית מאָרגן? “איך גיי נישט קומען. איך וועל נישט קומען. איך קען זיך נישט אויפשטעלן, איך גיי נישט קומען. איך וועל נישט קומען.” ניין! דאָס איז אַ כפירה, דאָס איז פריקת עול! מ’דאַרף זאָגן: “איך גיי קומען”, און למעשה פאַרשלאָפט מען. די גאַנצע לעבן איז אַזאַ זאַך: מ’גייט קומען און מ’פאַרשלאָפט למעשה.
וואָס קענסטו זאָגן, “איך גיי נישט קומען”? אַה, דו ווילסט יאָ קומען? דו דאַרפסט קומען עלף אַזייגער? דו גייסט אַהיים גיין פאַרברענגען? ס’איז נישטאָ קיין… איך זאָג נישט אַז מ’קען מאַכן אַ יוצא מדרך הטבע און גיין נאָכדעם, אָבער דאָס איז די ריאַליטי (reality), right?
מעשה פונעם עלעקטרישן: וואָס הייסט אַ “צדיק”
איך קוק אָן אַסאַך מער די נושא מיט די נקודה פון “who are you?” (ווער ביסטו?), מיט וועם רעד איך, right? ווען איך רעד מיט אַ מענטש, ווען איך רעד מיט אַ מענטש, איך זאָג דיר, ס’איז זייער רעפרעשינג (refreshing) צו טרעפן אַזעלכע מענטשן. ס’איז דאָ אַזעלכע מענטשן. מיט וועם רעד איך?
איך וועל דיר פאַרציילן אַ מעשה. ס’איז דאָ אַן אינגערמאַן וואָס איך האָב אים געהייערט (hired) צו מאַכן עלעקטריק, איך האָב אים געהייערט צו פיקסן די פּענעל (panel) אין מיין הויז. איך וועל דיר פאַרציילן די מעשה שיין. איך וועל דיר נישט אינטערברעכן. איך האַלט דאָס איז אַ סיפורי צדיקים, מ’דאַרף פאַרציילן די אמת’ע מעשיות פון אַ צדיק. ס’איז דאָ אַ צדיק, פלוני, “הולך תמים ופועל צדק ודובר אמת בלבבו” (תהלים טו, ב). אַזוי ווי ס’שטייט אין תהלים.
איך האָב אים געדינגען צו טון, איך האָב אים געקאָלט, איך ווייס נישט, ער האָט געהאַט… ער האָט נישט קיין נאָרמאַלע ביזנעס, זיין ווייב מאַכט די סקעדזשועל (schedule), און וואָטעווער (whatever), און ער קומט מיטוואָך, ער גייט טוישן די פּענעל, פיקסן. און ס’קומט מיטוואָך אינדערפרי, און ער קאָלט מיר: ס’איז אַ פּראָבלעם, ער ווייסט נישט, ער האָט אַ גוי וואָס טוט די עקטשועל (actual) אַרבעט פאַרשטייט זיך, און דער גוי איז פאַרשיכור’ט, ער איז נישט אָנגעקומען היינט, איך ווייס נישט, וואָטעווער. ער קאָלט מיר צוריק אפשר שפּעטער.
ער קומט. ער זאָגט, ער האָט מיר צוגעזאָגט “איך קום מיטוואָך”, דער גוי קען נישט קומען – קומט ער אַליינס. ער האָט געשטאַנען אַ גאַנצן טאָג, ער האָט אַליינס געלייגט מיט מיר די גאַנצע זאַך. איך קען אים אויך, ער איז נישט נאָר… דער גוי קען טון פּשוט’ע וואָרק (work), און ער האָט עס געמאַכט.
דאָס איז אַ צדיק, אמת? ווייל רוב מענטשן זאָגן: “ער האָט אַ תירוץ, ער האָט אַ תירוץ”. איך רעד נישט פון ביזנעס, ס’איז גראַדע אויך גוט ביזנעס, ווייל איך ווייס אַז ער איז אַ רילייעבל (reliable) עלעקטרישן, איך וועל אים דאַרפן, וועל איך אים קאָלן. אָבער חוץ פון ביזנעס, עטיש גערעדט, ס’איז נישט אַזאַ גרויסע ביזנעס פאַר מיר אַז ער זאָל כאַפּן אַז ס’איז גוט פאַר ביזנעס. ס’איז נאָר אַ נאָרמאַלער מענטש, ער האָט צוגעזאָגט אַז ער גייט קומען, ער האָט אַ גוטן תירוץ, אַ הונדערט פּראָצענט גוטן תירוץ: דער גוי, דער אַרבעטער וואָס ער דאַרף האָבן איז נישטאָ היינט. וואָס ווילסטו ער זאָל טון? מאָרגן וועט ער קומען, וועט ער דאַרפן הייערן (hire) אַ נייעם גוי, וואָטעווער. ניין! ער האָט צוגעזאָגט. ווער איז רעספּאָנסיבל (responsible) פאַר עס טון? ער!
דער גוי אלס משל צום יצר הרע
ווייל דו דאַרפסט פאַרשטיין, דער גוי איז דאָך נאָר אַ משל פאַר די יצר הרע, יאָ? ווען איך האָב אים געדינגען, איך קער (care) וועלכע גוי ער שיקט? איך קער נישט אויב ס’איז אַ כינעזער, אַ מעקסיקאַנער, אַ גוי, אַן אַפריקאַנער, איך קער נישט וועלכע גוי ער שיקט. איך האָב אים געהייערט, נישט דעם גוי, רייט? און ווען ער קומט אין זיין האַלבע מינוט קאָל (call), זאָגט ער: “דער גוי איז נישט געקומען”. איך קער נישט אַז דו האָסט אַ גוי בכלל! ס’איז נישט מיין נושא, איך האָב נישט קיין דיעל (deal) מיט דעם גוי, איך האָב אַ דיעל מיט דיר, יאָ?
אָבער רוב מענטשן זענען אַזוי, ער גיבט דיר וואָס ער טראַכט, רייט? “איך האָב אַ פּראָבלעם מיט דעם גוי, ממילא דו קענסט מיר מוחל זיין”. ס’איז אַ גוטער תירוץ, אָבער ס’איז נישט שייך ביי מיר. איך רעד מיט דיר, דו ביסט רעספּאָנסיבל נאָך די גאַנצע גוי. איך זאָג נישט אַזאַ אונס, אַזאַ אונס, אַזאַ אונס… דו ביסט נאָך די גאַנצע גוי, דיין דזשאַב (job) איז אַז ס’זאָל געשען דער דזשאַב. דאָס הייסט אַ צדיק, אמת? דאָס איז אַ מענטש וואָס מ’קען דיעלן מיט.
און דער זעלבער מענטש, ווען דער טאָג וואָס ער דאַרף פאַרשטיין, דער זעלבער מענטש, ווען דער טאָג וואָס ער קען נישט קומען, ער האָט טאַקע נישט געקענט גאָרנישט, ער האָט נישט געקענט אַליינס קומען, וואָטעווער, ער זאָגט דיר: “איך קום נישט”. ער זאָגט דיר: “קאָל אַ צווייטן, איך קען נישט קומען”. דער אַנדערער מענטש איז אויך טאַקע געווען… ס’איז אַ שאלה וועלכע איז בעסער פאַר ביזנעס. מ’זאָגט צו אַסאַך זאַכן וואָס מ’קומט אָן צו דריי פערטל פון זיי, אָדער מ’זאָגט נאָר צו וואָס מ’קען? אַ מחלוקת. באמת איך ווייס נישט. וואָס האַלטן די ביזנעס לייט? איך ווייס נישט. איך זע אַזוי, אַזעלכע מענטשן, אַלעמאָל זאָגט ער: “יאָ, איך גיי עס טון. ס’איז שוין היינט צו געבן.” די מעשה איז, אַ פערטל פון די זאַכן געשעען היינט, די אַנדערע דריי פערטל געשעען נישט. אָבער ס’איז דאָ אַן אַנדערער וואָס ער זאָגט: “איי, איך האָב אַזויפיל, איך קען דיך אַריינשטופן, איך קען דיך נישט אַריינשטופן.”
וואָס איז די חילוק פון די גאַנצע מעשה? איך בין זייער אינטערעסירט אין די נקודה. איז עס ווייל ער איז נישט אמת’דיג? איז עס ווייל ער איז נישט אמת’דיג? פון זיין? איך האָב דיר געזאָגט פאַרוואָס. איך וויל אַלעמאָל… איך האָב שוין גערעדט אַמאָל דאָ וועגן ביוראָקראַטיע. ביוראָקראַטיע איז אויך אינטערנעל (internal). איך וויל אַלעמאָל רעדן מיט דעם מענטש וואָס איז מחליט. דו ווייסט דאָך ווי ס’גייט, יאָ? זאָל איך צוריקגיין צו מיין ישיבה משל אָדער עני (any) משל? יאָ, יאָ, איך האַלט אַ משל אויף די נפש, אָבער אַלעמאָל גייט עס דיך אַזוי אַריין.
די ביוראָקראַטיע פון “דער ועד”
איך געדענק, איך האָב געהאַט צו טון מיט איינעם פאַר געלט, וואו מ’דאַרף צאָלן די טואישן (tuition), וואָטעווער, און ס’איז ממש אַזוי געווען די מעשה. איך גיי נישט זאָגן ווער, דאָנט וואָרי (don’t worry). ממש אַזוי געווען די מעשה. איך האָב זיך געדונגען מיט אים וויפיל געלט איך דאַרף אים צאָלן, און איך קאָל אָן דעם מנהל, און ער זאָגט מיר: “מיר וועלן זען.” ס’שטייט מיר נישט “זען”. אָקעי, ווער דאַרף זען? “מ’דאַרף רעדן מיט די ועד.” אַ גרויסע ליגנט, ס’איז נישטאָ קיין ועד. דער ועד איז ער, וואָס ער רעדט מיט זיין ווייב און מיט זיין חבר. עניוועיס (anyways).
בקיצור, צוויי וואָכן שפּעטער, וואָס איז געשען? איך קאָל די סעקרעטערי. איך זאָג אים: “מ’דאַרף אַזוי.”
“דו ביסט מחליט דאָ?”
“ניין.”
“איך וויל נישט רעדן מיט דיר. די סעקרעטערי קען מיר שיקן דעם טשעק אָדער נישט דעם טשעק. איך וויל רעדן מיט דעם וואָס איז מחליט.”
“אַה, ס’איז דאָ אַ ועד.”
“האָסטו שוין גערעדט?”
“אַה, דער ועד קען מען נישט צוקומען.”
“סאָ איך דאַרף רעדן מיט דיר.”
ס’איז אויסגעשטעלט די סיסטעם אַז מ’זאָל קיינמאָל נישט רעדן מיט דעם עקטשועל (actual) מענטש וואָס איז רעספּאָנסיבל.
ווען מ’קאָלט דעם ועד – איך האָב גערודפ’ט פאַר דריי וואָכן – איך וויל זאָגן אַז דער נומער פון דעם ועד איז נישט געווען קיין ועד. ער האָט פּונקט געטראָפן אַ חבר זיינעם וואָס האָט מסכים געווען צו זיין דער וואָלונטיר צו זיין דער ועד, און יענער האָט זיך געפילט סטאָק (stuck), האָט ער געדאַרפט ענטפערן. אָקעי. אָבער דו פאַרשטייסט די געים (game)? ס’איז דאָ אַ ועד. וואָס איז די ועד? וואָס איז דאָ אַ ועד? אַז דו זאָלסט וויסן אַז ס’איז נישטאָ קיין שום ועד אין די וועלט. איך ווייס נישט, איך מיין אַז כמעט אַלעמאָל איז אַלעמאָל דאָ איין מענטש וואָס איז טאַקע די ועד, רייט?
וואָס איז די טאַקטיק פון די ועד? איך האָב געהאַט אַ קרוב מיינער איז געווען אויף די ועד פון עפעס אַ סקול (school), און איין טאָג האָט ער געהאַט אַ הרהור תשובה, ער האָט זיך געשלאָגן מיט זיך, אַז ער איז נישט פוגע אין מענטשן, ס’איז אַ גרויסע שאלה, ווייסטו. איז ער געגאַנגען צו זיין רבי’ן און פרעגן צי ער זאָל אַרויסגיין פון די ועד. האָט דער רבי אים געגעבן אַן ענטפער און געזאָגט: “הער זיך איין, דיין דזשאַב איז נישט צו מאַכן החלטות. דו מיינסט טאַקע אַז דו זאָגסט פאַר די מנהל המוסדות וועמען אַריינצונעמען? דיין דזשאַב איז איין דזשאַב: אַז מ’זאָל האָבן טענות אויף דיר אָנשטאָט אויף אים. אויב ס’פעלט דיר אויס, ער צאָלט דיר נישט גענוג פאַר דעם, לאָז דיך אָפּ פון די גאַנצע מעשה. ס’איז נישט קיין שום מצוה. דו מיינסט אַז ס’איז אַ מצוה, מ’דאַרף איינער זאָל מסנן זיין, איינער זאָל פילטערן. דאָס טוסטו נישט, דאָס טוט ער. דיין דזשאַב איז נאָר צו מאַכן זיכער אַז קיינער זאָל נישט רעדן מיט דער וואָס איז עכט מחליט, און ס’איז אַלץ אַ געים, אַ שפּיל, וועלכע שפּיל.”
די אינערליכע ביוראָקראַטיע
דאָס זעלבע זאַך געשעט זיך ביי די מענטש אינדרינען, ביי מענטשן האָבן מיט זיך אַליינס, רייט? מ’רעדט קיינמאָל נישט מיט דער וואָס איז עכט מחליט. אַ גאַנצע צייט: אַה, די יצר הרע, די יצר הטוב, די עוונות, די צורך, די ניד (need). ווי קומט מען אָן צו די מענעדזשער (manager)? די מענעדזשער’ס מענעדזשער? וויאַזוי קען מען זיך טרענספערן (transfer) צו די מענעדזשער איינמול? אפשר איז נאָר צייטליך, אפשר גייט עס איבערגיין.
מענטשן זענען אַזוי צוגעוואוינט אַזוי צו טראַכטן, אַז מענטשן… ס’ווערט אַזוי, מ’פאַרשטייט אַזוי צו טראַכטן, מ’כאַפּט אפילו נישט, מ’לעבט אין אַזאַ פעיק (fake) וועלט פאַר זיך. איך ווייס נישט, אַ מענטש האָט מיר געשריבן אַ מעסעדזש היינט, איך האָב געקוקט די ווערטער: “I really wanna do this” (איך וויל דאָס טאַקע טון). איך האָב נישט געענטפערט. יענער שרייבט מיר נאָכאַמול: “Why aren’t you responding? I really wanna do this” (פאַרוואָס ענטפערסטו נישט? איך וויל דאָס טאַקע טון). האָב איך אים צוריקגעשריבן: “The only thing I know is that if you wanna do this, you definitely didn’t do it” (די איינציגסטע זאַך וואָס איך ווייס איז, אַז אויב דו “ווילסט” דאָס טון, האָסטו עס זיכער נישט געטון). דאָס האָב איך געשריבן. דער מענטש האָט מיר געשריבן אַ “sad face” (טרויעריג פּנים) אַזוי.
איך ווייס, איך כאַפּ אַסאַך מאָל וואָס מענטשן רעדן אַזעלכע זאַכן: “איך וויל”, “ווען איך קען”, “איך וואָלט געוואָלט”. ס’איז דאָך גענוג אַז ס’איז געטון, נישט? איך וויל נאָר וויסן פּלעין אַז ס’איז געטון געוואָרן. איך דאַרף נאָר וויסן אַז עפעס איז געטון געוואָרן. איך פיל אַסאַך מאָל פאַר זיך אַליינס, מ’וויל וויסן, איינער זאָגט: “ביסטו שוין גרייט פאַר שבת?” “איך דאַרף נאָך גיין צו די מקוה”. איך ווייס, אַסאַך זאַכן מען וויל און מען טראַכט און מען כאַפּט אַ טרער צום… און מען כאַפּט נישט איינזען. איך האָב נישט קיין טענות און נישט. איך וויל טראַכטן פאַר אים, וויסן: איז מען גרייט פאַר שבת? איז מען נישט? מיר דאַרפן נאָך דריי זאַכן, צוויי זאַכן. ס’מאַכט אַ ביסל משוגע, אַ ביסל ווייטער. מ’קען כאַפּן אפילו נישט וואו מ’איז.
יאָ, יאָ, true (אמת).
יאָ, ownership (בעלות/אחריות).
דאס איז דער פערטער טייל פון דעם שיעור. אין דעם טייל רעדט דער רעדנער איבער דעם פראבלעם פון “מענעדזשמענט” אין לעבן וואו קיינער נעמט נישט קיין אחריות, די סכנה פון “שפרינגען מדריגות” אין אמונה, און די וויכטיגקייט פון ערלויבן זיך צו האבן ספיקות און “נישט וויסן” כדי צו קענען מאכן אן אמת’ע בחירה.
—
טייל 4: די “מענעדזשער” קולטור און די היתר פון “איך ווייס נישט”
די פעלער פון עכטע אחריות (“The Buck Stops Here”)
איך פיל אסאך מאל פאר זיך אליינס, מען וויל וויסן איין זאך: ביסטו שוין גרייט פאר שבת? דו דארפסט נישט גיין צו די מקוה, דו דארפסט נישט דעיס טון… איך ווייס אסאך זאכן וואס מען וויל און מען טראכט, און מען כאפט א “טעראר” [שרעק/פאניק]… און מען כאפט נישט קיין זאכן.
איך האב נישט קיין טענות צו “נישט”. איך וויל נאר וויסן: איז מען גרייט פאר שבת? איז מען נישט? מען דארף נאר דריי זאכן, צוויי זאכן. ס’קען זיין אז ס’מאכט א ביסל משוגע א ביסל ווייטער, און מען כאפט אפילו נישט וואו מען איז.
יא, יא. True [אמת]. Take ownership [נעם אחריות/בעלות], און מען זאגט “יא, ownership”. יא. עס איז נאך זאכן.
איך וויל דא זאגן איין זאך. ס’איז אויך גאר א וויכטיגע זאך צו זאגן, ווייל… וואס איז איין ריזן [סיבה] פאר די סארט דמיונות אז מען קען נישט קאנטראלירן? ס’איז אלעמאל א מענעדזשער [מנהל] וואס נעמט קעיר פון די צווייטע מענעדזשער; מען קען קיינמאל נישט רעדן מיט די עקטשועל [ממשות’דיגע] מחליט. דער עיקר, ווען אן עקטשועל קאמפעני איז דא, איז Literally nobody to decide [ממש קיינער נישטא צו מחליט זיין].
ס’איז נישט פשט אז ס’איז דעיס – מען האט עס אויסגעשטעלט אזוי. ס’איז עקטשועלי נישט דא קיינער וואס איז responsible [אחראי] פאר anything [עפעס].
דו ווייסט, רעדער, דו געדענקסט אז טרומאן [Harry Truman] האט געהאט א טעטל וואס שטייט: “The buck stops here”. דא איז דא עקטשועלי… Nothing stops here. ער שיקט עס צוריק צום “ווייד”, און דער “ווייד” צוריק צום רעדן, און ס’דרייט זיך א רעדל.
שפרינגען מדריגות און די פראבלעם מיט “אמונה”
ס’איז דא א ריזן [סיבה] פאר דאס, מיין איך, אדער איינע פון די זאכן – Which is [וואס איז], דו וועסט מיר זאגן אז ס’קומט פון א גוטע פלאץ, פון א געוויסע טוב, און איך מיין אז ס’קומט פון…
אין אלע חסידישע ספרים רעדט מען פון “נישט דזשאמפן [שפרינגען] מדריגות”. איך האלט אז די ענין פון נישט דזשאמפן מדריגות איז א משוגע’דיג וויכטיגער יסוד. מען ווייסט נישט וואס ס’מיינט. יא, לתלות מעלות המזבח, ווי ס’שטייט אין די וואכיגע סדרה, שטייט אין די עגל, “תולעת שני”, ספרים, אן ענין פון מדריגות, משה רבינו, און אזוי ווייטער. אבער וואס מיינט דעיס?
וואס איז די גרעסטע דזשאמפ פון מדריגות וואס מענטשן טוען? איך גיי צוריקגיין צו רעדן וועגן אמונה, ווייל איך האלט איך דארף צו רעדן דערוועגן. וואס איז די גרעסטע דזשאמפ? דו זאגסט: “איך גלייב אין דער אייבערשטער”. דו ווייסט וואס דו רעדסט? אויב ווילסטו וויסן, יענער ווייסט, ווייל ער האט געלערנט פשט אין פרשת נח זייער גוט. אבער פארדעם האט ער נישט געוואוסט, אמת? און ס’איז בעיסיקלי די זעלבע דזשאמפ.
דער חילוק צווישן א שיעור עיון און א שיעור חסידות
אזויווי מ’טאר נישט… האסט אמאל געטראכט, דאס איז דער חילוק פון דעם שיעור אדער אן עכטע… דאס איז דער חילוק פון א שיעור חסידות/תורה און א שיעור עיון.
* ביי א שיעור חסידות/תורה לערנט מען נישט גארנישט, סתם אזוי.
* ביי א שיעור עיון מאכט זיך אמאל אז מען לערנט יא.
אבער דאס איז דער חילוק. ס’איז דא איין עכטע חילוק: ביי א שיעור עיון קען זיך ענדיגן די שיעור מיט א קשיא. ס’קען זיך אויך ענדיגן ביי די שקלא וטריא פון א שיעור חסידות/תורה. אבער אפילו ביי די שיעור יומי, ס’איז מער קען זיין אז מ’האט עפעס געוואויר געווארן, מ’האט געמאכט אביסל פראגרעס – אבער ס’איז געבליבן עפעס שווער. ס’איז געבליבן עפעס שווער.
די פחד פון ספיקות און די מעשה מיטן אפיקורס
און דאס איז דאס באמערקן, דאס איז ביים לערנען נגלה. רוב מענטשן – נישט אלע מענטשן – רוב מענטשן האלטן אז מ’מעג בלייבן מיט א קשיא. ס’איז אויך נישט קלאר, ווייל די תורה האט דאך… די נגלה האט אויך דריי פשטים, און פארוואס אויף נגלה מעג מען בלייבן מיט א קשיא און נישט אויף נסתר ווייס איך נישט.
אבער על כל פנים, אויב מ’רעדט פון אן ענין פון אן עכטע ענין, אויב דו רעדסט פון אן ענין פון אמונה אדער אן ענין פון אידישקייט, פון something real [עפעס עכט], רוב מענטשן האלטן אז ס’איז אן עבירה צו בלייבן מיט א קשיא. דאס איז “ליבעראל תורה” איז דאך דאס.
איר קענט דאך די מעשה פון די איד וואס איז געווארן אן אפיקורס, וואס האט געלערנט אברבנאל און געלערנט מורה נבוכים, און ער האט געלערנט די קשיות און ער איז נישט אנגעקומען צו די תירוצים. יא, וואס?
יא, ס’איז דאך אן אידישע מיתוס [Myth] וואס געבט זייער גוט ארויס די… איך מיין אז די מיתוס איז ממש… וואס טאנצטו מיט די רייד? אפשר דו פארשטייסט, ס’איז אמת’דיג, ס’איז א פראבלעם טאקע אז די קשיא איז אסאך מאל אסאך גרינגער צו פארשטיין ווי די תירוץ. אקעי, וואלט מען געקענט זאגן אז די תירוץ איז אן די קשיא? וואלט מען געקענט זאגן אז די תירוץ איז אן די קשיא?
ס’איז דאך אן עבירה חמורה צו בלייבן מיט די קשיא. א חומרא צו ווערן א גוי איז אויך אזא דזשאמפ. האסט דאך נישט קיין תירוץ! די תירוץ איז דאך געווען אז נישט. ממילא, אויב דו האסט נישט קיין תירוץ אז נישט, האסטו א ספק. א ספק צו מאכן עפעס שווער.
יעצט, דאס איז די זאך מיט’ן לערנען אמונה אדער אזעלכע סארט זאכן. ס’איז די זעלבע זאך, אדער דו ווילסט וויסן וועגן צו חבר’ן ביים גיין צו די חתונה. רוב מענטשן, איך מיין אז א גרויסע ריזען [סיבה] פארוואס מ’לעבט אין אזא צעמישעניש איז ווייל מ’טאר נישט האבן קיין ספיקות.
איך ווייס אז די עולם הזה איז אן עולם מלא ספיקות, אבער ביי גוטע מענטשן איז אנגענומען אז מ’טאר נישט האבן קיין ספק. מ’טאר נישט בלייבן מיט א שאלה. דאס הייסט, אויב איך בין גרייט פאר שבת – איך האב נישט קיין אהנונג. איך גיי טרייען אלע מיני זאכן צו זען אויב איך בין גרייט. איך ווייס נישט.
דיסציפלין קעגן אמת’ע וואוקס
אדער אן עקזעמפל וואס איך ווייס, וועלכע שיעור גייט מען מאכן? מ’גייט לערנען… יא, מענטשן מאכן אזעלכע קבלות. איך גיי… מען גייט לערנען דף היומי. רוב מענטשן הייבן אן און זיי ענדיגן אינמיטן מסכת שבת עמוד א’. וואס… איך וויל דא זאגן אז ס’איז א שלעכטע זאך, רייט? ווייל ער האט זיך איינגערעדט, ער האט נישט עכט געוואלט. איך וויל אויך זאגן אז ס’איז א נארמאלע זאך. ס’איז א נארמאלע זאך.
ווייל מיר דארפן פארשטיין, איך פלעג אלעמאל טראכטן אז ס’איז דא צוויי סארט מענטשן. ס’איז דא אזעלכע מענטשן וואס זיי פאלגן אלעס וואס זיי זענען מקבל. אלעס איז זייער… וויאזוי רופט מען עס? און די ישיבות האבן זיי געהייליגט ווי יענע סארט מענטשן, יא? די משגיחים. וואס? פון זיך אליין אויך. ער איז א בחור, ער האט צוגעזאגט אז דעם זמן גייט ער לערנען די גאנצע מסכת פסחים, און ער האט געלערנט. וואס? נישט “מימות’דיג”, אזוי ווי ערליך, סיריעס [ערנסט]. נישט נאר ערליך – ערליך איז נישט גענוג. Discipline [דיסציפלין]. יא, דיסציפלין איז א גוטע ווארט. ער איז א disciplined מענטש. ער האט געמאכט דעם ביזנעס, ער האט עס אויסגעפירט. ער האט געמאכט דעם פלאן, ער האט עס אויסגעפירט, יא?
איך בין זייער העפי [צופרידן] אז איך בין רוב פון מיין לעבן – איך בין שוין אביסל גרויס – אבער איך בין ברוך השם, איך בין נישט געווען disciplined. איך בין זייער צופרידן מיט דעם. פארוואס? ווייל איך טראכט אסאך מאל: שטעל דיך פאר איך וואלט געווען disciplined פון די פערטע [קלאס/יאר]. איך וואלט געווען א וואוילער נער, אמת? וואס וואלט געווען דעמאלטס?
איך האב געמאכט גרויסע קבלות. איך האב געהאט פלענער, יא, איך בין אויך געווען א קליינער בחור. איך האב געהאט פלענער: “איך גיי לערנען גאנץ משניות”. שטעל דיך פאר איך וואלט געבליבן ביי דעם, און איך האב געלערנט אונטער איין מאל משניות. וואלט איך געבליבן עפעס איינער… איך קען דאך אזעלכע, ס’איז דאך דא אזעלכע מענטשן אין לעבן, רייט? ער איז נעבעך מקיים יעדע קבלה וואס ער האט געמאכט אלס בחור. ער האט נישט קיין מאל אויסגעפונען אז ס’איז דא נאך זאכן.
איך בין מסכים. א פארט [חלק] פון לערנען וואס איז really [באמת] גוט, וואס דו really needest [באמת דארפסט] צו טון, וואס דו really ווילסט טון, וואס איז ריכטיג צו טון, איז צו זען אז אויב איינער האט אמאל געמאכט דעם פלאן פאר זיין גאנץ לעבן, רייט? “What are you going to be when you are bigger?” [וואס גייסטו זיין ווען דו ביסט גרעסער?] – “איך גיי זיין א תלמיד חכם.” אקעי, סאו, וואספארא סארט תלמיד חכם גייסטו זיין?
איך האלט אז אסאך גרויסע צדיקים, ווען זיי זענען געווען קליינע בעיביס, האבן זיי אלע געוואלט זיין צדיקים. און ער איז געבליבן, ער האט געמאכט א קבלה ווען ער איז געווען זעקס יאר אלט אז ער גייט זיין א צדיק. וואס פארשטייט א זעקס יעריג אינגל וועגן זיין א צדיק? בעיסיקלי דאס וואס דו זעסט יענער ביי די זיבעציג. זאגן אז ער איז א נאר, ווייל ער האלט אויך אז ס’איז א מצוה צו זיין א נאר. ווייל ער דארף זיך מקריב זיין, “איך בין א Consistent [קאנסיסטענט/עקביות’דיגער] מענטש, איך האב Consistency”, רייט? ער איז קאנסיסטענט! ער קומט יעדן טאג צו פסק’ענען [לערנען הלכה/פסיקתא], ס’איז נישט קיין שטותים, ער דארף לערנען פסק’ענען. ער קומט יעדן טאג. אפשר דארף מען נישט קומען פסק’ענען? אפשר דארף מען קומען שפעטער? אפשר דארף מען פארקערט?
די היתר פון “נישט וויסן” אלס תנאי פאר בחירה
וואס איך וויל אנקומען איז, איך מיין אז איינע פון די זאכן, אויב מ’וויל זיין אזא אמת, אויב מ’וויל אויפהערן זיך צו נארן, אויב מ’וויל זאגן אז איך קען זאגן “איך האב מחליט געווען” – דארף מען קענען אויך מתיר זיין. אויב איך בין מחליט דאס, איינע פון די זאכן דארף מען מתיר זיין – יעדע זאך וואס איז מחייב קומט מיט א היתר, יא? – דארף מען מתיר זיין צו זייער אסאך זאכן טון אן actually [טאקע] וויסן צו מ’וויל זיי טון. דאס איז די גרויסע היתר.
די גרויסע היתר איז צו פראקטיש. איך האב נישט קיין מקור, אויף די ערשטע שטיקל האב איך א מקור, אבער איך מיין אז אין חסידישע ספרים קען מען טרעפן מקורות, אפשר נישט אין פריערדיגע ספרים. עקשעלי, איך האב יא. אבער דו פארשטייסט וואס איך וויל זאגן? ווייל ווען איך וויל זאגן… דו האסט פארשטאנען וואס איך האב געזאגט פריער? דאס איז א זייער וויכטיגע יסוד.
אז ווען איך זאג אז דו ביסט דער וואס מאכט מיר צו גיין צו די חתונה, זאג איך נישט דו מאכסט מיר פאר דו האסט געוואוסט אלע צדדים, פאר דו האסט געוואוסט אז ס’איז שווער און ס’איז ווייט און ס’איז נאנט, און ס’איז דאון-קארן [?], און יענע צייט איז שיינער, יענע איז שפעטער גראדע… בקיצור, יא? נישט פארדעם, איך האב גערעדט נאכדעם, רייט?
די פשט איז, כדי צו זאגן אז דו נעמסט Responsibility [אחריות], דאס איז די זאך וואס מ’רופט בחירה, רייט? Just so you should know what I’m talking about [נאר כדי איר זאלט וויסן פון וואס איך רעד]. די responsibility הייסט בחירה. דאס איז א זאך וואס מוז זיין, כדי צו זיין נארמאל, כדי צו זיין מענטשלעך.
א מענטש קען מאכן א בחירה, ער קען זיין אזא עקשן: “איך האב מחליט געווען ביי די 17, און איך האב מיין גאנצע לעבן געקיינמאל נישט געטראכט פון דעם, און ס’האט נישט געמאכט קיין סענס, קאפ אין וואנט.” דאס איז נישט קיין בחירה. דאס איז, איך מיין, ס’איז א בחירה, אבער ס’איז א בחירה טיפשית. מיר רופן דאס מער נישט קיין בחירה, דאס איז א החלטה, אבער ס’איז נישט קיין בחירה. א בחירה איז: איך נעם אין באטראכט אז איך האב א יצר הרע און איך האב א יצר הטוב.
דער משל פון יום כיפור קבלות
איך וועל דיר געבן א משל, איך מיין, דורך הגהה: אויב איינער מאכט א קבלה יום כיפור, דארף מען אפילו נישט קיין התרת נדרים. ווייל יום כיפור איז יעדער איינער אין אזא מצב וואו ער פאנטאזירט, ס’איז נישט חל. ס’איז אזויווי איינער מאכט א נדר ווען ער איז שיכור. ס’איז חל די נדר? מ’דארף פרעגן א הלכה.
איך זע נישט פארוואס דער רבונו של עולם… אויב דו וואלסט געלערנט א גאנץ יאר מיט די רעגולער חגאות, איז אויך נישט סתם. אויב דו וואלסט געלערנט א גאנץ יאר יום כיפור, וואלסטו זיך אויך עפעס געשטיגן אביסל כאטש פון איין יום כיפור צום צווייטן, און דו וואלסט פארשטאנען אביסל בעסער ווי דו פארשטייסט דעמאלטס. ס’קען דאך נישט זיין, קל וחומר אז ס’איז אפילו קלענער, אז ס’איז אן אנדערע מציאות פאר א גאנץ יאר.
ס’קען דאך נישט זיין אז אויב איך וויל זאגן אז שלימות איז א געוויסע בעיסיק חשיבות פון שלימות, א בעיסיק condition [תנאי] פון זייענדיג א real human being [עכטער מענטש], איז צו וויסן אלע סיטואציעס, וויסן סיי די internals [אינערליכע כוחות], ווי וואס איז מיין פריינט, וויפיל זיץ-פלייש האב איך, און כדומה, און כדומה. איז אויך כמעט א פאקט, ס’איז א געוויסע מידה, דו קענסט עס רופן, דו קענסט עס נישט זען, אבער זיץ-פלייש איז א real [עכטע] זאך.
ער איז זיך מקבל געווען א שטארקע החלטה אז ער גייט לערנען זיבן שעה א טאג. אה, דו האסט נישט, דו האסט נישט די gift [מתנה], דו האסט נישט… אפשר קענסטו, מ’האט גערעדט פון בחירה, דו קענסט, ביז דערווייל האסטו עס נישט, ס’וועט זיין א ברכה לבטלה. אבער וויאזוי גייסטו עס אויסגעפינען? וויאזוי גייסטו עפעס וויסן וואס צו נעמען אין באטראכט, וואס איז אמת די גוט, וואס דו קענסט, נאך די אלע… דאס דארף איך אויסלערנען דאס.
די פראקטישע הדרכה: זאג “איך ווייס נישט”
סאו, איך מיין, אז כדי צו קענען דאס געשען, מוז זיין מוותר פאר א סאך צייט צו נישט וויסן וואס מ’וויל. אויב ער פרעגט דיך, אין דיין משל פון גיין צו די חתונה, אויב ער פרעגט דיך צו דו ווילסט גיין צו די חתונה, זאג: “איך ווייס נישט”.
און דאס איז די אנדערע זאך וואס מענטשן זענען זייער קעגן: ס’איז אויך אן עבירה צו זאגן “איך ווייס נישט”. דו דארפסט זאגן “איך וויל”. אפשר וויל איך יא, אפשר וויל איך נישט. איך וויל, ווען איך זאג איך וויל, מיין איך, איך זאג דיר נאר די חלק אז איך וויל – אין אן אידעאלע וועלט וואלט נישט געווען עפעס אנדערש בכלל אויף די וועלט, וואלט איך געוואלט. זייער גוט, דאס איז איין נתון, איין data point [פונקט פון אינפארמאציע] וואס מ’דארף אריינלייגן ווען מ’גייט זיך רעכענען.
יעצט, איך ווייס נישט, ס’איז אן ענין פון גיין, ס’איז אן ענין פון נישט גיין, ס’איז אן ענין פון שלישיות, ס’איז נישט נאר מציאות, מ’דארף דאך… חלק פון די מציאות איז דאך מ’דארף לעבן. איך בין שוין געגאנגען צו אסאך חתונות, איך האב שוין געזען, איך האב געטראכט, איך בין געגאנגען צו אסאך חתונות, איך האב געזען אז מ’דארף מיך נישט דארט, און ממילא האב איך אויפגעהערט צו גיין.
שטעל דיר פאר איך וואלט געמאכט א החלטה פארדעם, און איך האלט ביי די החלטה: “איך גיי יא”, “איך גיי נישט”. ס’וואלט נישט געווען א שכל’דיגע החלטה. א פארט פון די החלטה מיינט: עי, ס’פעלט טאקע אויס, דא האסטו א משפחה וואס ס’פעלט אויס, at least [לכל הפחות] די באבע. אקעי, איך ווייס, ס’איז דא איין באבע וואס איר טוט מען א טובה ווען מ’קומט. זייער גוט, ס’איז א מצוה צו גיין לכבוד די… זייער גוט, מ’דארף נאר גיין צו די באבע וואס זאגט מזל טוב און גיין אהיים גיין. מ’דארף שוין זאגן פאר די חתן, ער גייט נישט געדענקען אזוי איז עס געקומען.
וכדומה. איך זאג, איך געב דיר נאר די זאכן וואס מען דארף וויסן. די זעלבע זאך, דו ביסט גרייט פאר שבת? איך האלט ביים קומען צו די שיעור. איך ווייס, איך האב עס אויסגעטרייט, ס’מוז זיין א זאך פון אויסטרייען. כדי די סארט responsibility וואס איך רעד וועגן זאל מאכן סענס, מוז זיין א…
בס”ד
שיעור: ווער איז דער “גוטער מענטש”? – חלק ה’
נושא: די היתר פון “אויסטרייען” און די הגדרה פון בחירה
—
די היתר פון “אויסטרייען” (Trying)
ס’איז דאך דיין משפחה. וואס פעלט אויס? At least די באבע? אקעי, איך ווייס. ס’איז דא איין באבע וואס איר טוט מען א טובה ווען מען קומט. זייער גוט. ס’איז א מצווה צו גיין לכבודה. זייער גוט. מען דארף נאר גיין צו די באבע און זאגן “מזל טוב” און קענען אהיימגיין. מען דארף נישט פארזארגן פאר די חתן, ווייל ער גייט נישט געדענקען אז דו ביסט געקומען.
וכדומה. איך זאג, איך געב דאך נאר [א דוגמא]… די זאך מוז וואס מ’דארף וויסן, די זעלבע זאך: ביסט גרייט פאר שבת? איך זאג איך בין גרייט פאר שבת, איך האלט ביים קומען צו די שיעור. איך ווייס, איך גיי עס אויסטרייען. ס’מוז זיין א זאך פון “אויסטרייען”. כדי אז די סארט responsibility [אחריות] וואס איך רעד וועגן זאל מאכן סענס, מוז זיין א גרויסע היתר פון “אויסטרייען”.
און נישט… ס’איז זייער פאני. “טרייען” מיינט בלשון “try”, אז ס’קען זיין אז ס’גייט ארבעטן און ס’קען זיין נישט. און די אנדערע זייט, אין די יענץ טו איך אן א strong commitment [שטארקע מחייבות]. ס’הייסט, איך בין committed צו טרייען, און איך גיי נישט פארלירן דאס.
סאו, איך דארף שטענדיג זאגן, אן וויסן די תירוץ פון די שאלה וואס איך האלט ביים טון. ס’איז א גוטע זאך פאר די אנדערע צו זאגן: “איך ווייס נישט, מיר פרובירן, מיר וועלן זען.” דו קענסט נישט זיין קליער [קלאר], ס’איז זייער שווער. ווען איך זאג א “היתר”, מיינט עס אז ס’איז קלאר אז בשעת מעשה מיין איך אז איך גיי עס טון. איך טריי אויס דעם לימוד, איך טריי אויס דעם, איך טריי אויס די מאשין, איך טריי אויס די חברה. איך טריי אויס די זאך.
איך טראכט נישט, “אקעי, דאס איז א טעסט”. איך מיין, אמאל טראכטן מענטשן דאס. באמת, tests קענען זיין fake. “איך ווייס נישט, איך בין ביי די פערטע [דייט], איך ווייס נישט צו איך קען לערנען.” מ’געפינט נישט אויס וואס דער מענטש האלט ביים דעיט. מ’געפינט אויס, אקעי, ס’איז א פראבלעם. איך ווייס נישט, מ’קען אויסטרייען חתונה צו האבן… אבער מ’געפינט אויס אין די reality. ס’מוז זיין real. אבער ס’מוז אויך זיין… איך מיין אז דאס איז… אפשר דארף מען דאס מיט תשובה, איך ווייס נישט. ס’מוז זיין אז ס’זאל זיין מותר צו מאכן mistakes. ס’מוז זיין מותר צו נישט וויסן די תירוץ.
“איך וויל נישט” vs “איך טו נישט גענוג”
איך מיין אז אפשר איינע פון די ווייטאגן וואס מענטשן האבן איז, זיי מיינען אז זיי טוען נישט גענוג. זיי האבן א מחייב.
ניין, איך האב נישט.
פארוואס נישט?
איך וויל נישט. איך האלט נישט דערביי.
איך זאג גראדע א reason [א סיבה], נישט סתם א “חה”. איך וויל נישט. דו ווילסט קומען? דו ווילסט מאכן? דו ווילסט קויפן? דו ווילסט קומען צו דעם שיעור? ס’איז נישט אזוי פאני. יא?
דו ווילסט לערנען רמב”ם? יא.
דו ווילסט לערנען זוהר? יא.
דו ווילסט לערנען משניות? יא.
דו ווילסט לערנען חומש רש”י? יא.
דו ווילסט לערנען זוהר? דו ווילסט לערנען תנ”ך? יא.
אקעי, וויאזוי האסטו צייט פאר אלע זאכן? ניין, עס האט מיר גערעדט, right? פארוואס? ווייל איך האב געטראכט איך וויל נישט לערנען, אבער איך וויל יא. זייער גוט. איך האב געוואלט. אבער דאס איז נישט [גענוג].
זייער גוט. יעצט, וויאזוי ווייס איך, וויאזוי קען איך decide’ן וואס איך וויל טאקע? Because דאס איז א condition [תנאי] פאר being able to say “איך וויל טון דאס”. There needs to be… דאס איז וואס הייסט deliberation [יישוב הדעת/איבערטראכטן].
There’s nothing wrong, exactly. There’s something wrong with lying, but there’s nothing wrong with saying “I don’t know. I’m figuring it out.” יא, אפילו איך זאג איך וויל נישט, אבער איך בין נאך נישט מחליט אז איך וויל נישט. לאז עס אפן די question.
מעשה: “דו ביסט דאך א נארמאלער מענטש”
איך געדענק, איך געדענק, איך בין געווען… איך וועל דיר דערציילן אן אינטערעסאנטע חסידישע מעשה. איך געדענק איך בין געווען… How old? How old was I? איך בין געווען like 21, איך ווייס נישט, and 22, and איך בין געווען עפעס מורא’דיג צעמישט מיט אלע מיני פלענער. And איך האב בתוך די סארט פרומקייט, איך האב געמיינט אז איך ווייס זיכער זייער גוט וואס איך וויל, אבער איך ווייס נישט.
And there was… I’m not saying the story well, אפשר וועסטו וויסן וויאזוי צו דערציילן א מעשה וואס מאכט סענס. But איך האב געזען איין… איך האב געטראפן עפעס א איד, און איך האב געזאגט, איך האב געהאט א שמועס מיט יענעם, פאר געלט, אזוי ווי דער מנהג איז. און יענער האט מיר געזאגט איין זאך, ס’איז מורא’דיג געווען.
ער האט געזאגט: “ווי אלט ביסטו?”
איך בין ממש געווען אפשר אפילו 21, איך געדענק נישט.
ער זאגט: “אה, דו ווייסט אז…” איך בין געווען אזא זייער תמימות’דיג, “דו ווייסט אז אין די גרויסע וועלט, אין די גרויסע וועלט ווי איך קום פון, רוב מענטשן ביי 21 האבן נישט קיין מושג וואס זיי ווילן פון זייער לעבן? דו ווייסט? דו ביסט דאך בכלל א נארמאלער מענטש. דו ווייסט נישט? וויאזוי זאלסטו וויסן? דו האסט שוין געטרייט? דו דארפסט טרייען. גיי, דריי דיך דא.”
אקעי, מ’קען קריטיקירן יענע וועלט וואס איז, ביז 45 ווייסט איינער נישט אויב ער וויל חתונה האבן, no problem. אבער ס’איז זייער א נארמאלע זאך. אקעי, דו האסט יא שוין חתונה געהאט. דו ווייסט נאך אלץ נישט וואס דו ווילסט פון דיין לעבן. ס’איז דא אזא expectation, נישט אן expectation פון די סיסטעם, פון די מענטשן אליין: “איך בין שוין א אינגערמאן, איך האב שוין חתונה געהאט, איך האב שוין צוויי קינדער, יעצט ווייס איך שוין וואס איך וויל טון.”
דו ווייסט נישט! ווי זאלסטו וויסן? האסט געטרייט איינס און א האלב זאך אין דיין לעבן. האסט געלערנט משניות און גמרא, געוואלדיג. יעצט ווייסטו וואס דו ווילסט? האסט געטרייט אפילו א צוויי און א האלב ביזנעס איידיעס? האסט שוין גערעדט מיט דאך א פרישע אז מען קען מאכן אזא ביזנעס? דו ווייסט נישט וואס דו ווילסט.
פראטאטייפן (Prototyping) און די ישיבה סיסטעם
עס איז דא אזא זאך וואס הייסט “פראטאטייפן”. יא, [איך] האב ליב פראטאטייפן, און דאס דארף מען טעסטן. איך האב די פראטאטייפן געשוין, ווייל דו ווייסט שוין אז דאס איז נאר א טעסט. איך רעד, דו ווייסט נישט וועלכע דזשאב האב איך ליב, וועלכע דזשאב קען איך טון. לאמיר שטיין מיט די גמרא. דו לערנסט פינף יאר צו זען צו עס גייט, צו זען און אויסגעפינען צו דו האלטסט ביי די ענינים, צו עס איז פאר דיר. דאס איז א very normal thing.
איך קוק אן אז א פארט פון דעם “נישט וויסן” – עס איז א גאנצע תורה צו זאגן די ריכטיגע תורה, אבער וואס מען ווייסט נישט איז האט צו טון מיט דעם נישט לאזן “נישט וויסן”. עס איז אויף קליינע זאכן, אויף גרויסע זאכן. עס איז אויף די אלע דוגמאות וואס איך האב געגעבן.
און if you think about it, like I explained to you, this is necessary. ווייל פארט פון זיין א בעל בחירה, צו האבן בחירה – בחירה מיינט נישט החלטה. אז דו וועסט אים זאגן א גאנצע תורה פון החלטה, “איך האב מחליט געווען, איך האב מחליט געווען”… וויאזוי האט די story געגאנגען? איך האב נישט געזאגט אז די דרייסטע קענען מחליט זיין צו לערנען תורה לשמה זייער גאנצע לעבן? איך האף אז עס איז נישט אמת די מעשה. איך מיין אז ר’ בנימין זאגט אז עס איז נישט אמת, עס איז א טעות. איך מיין אז עס איז נישט אמת. עס קען זיין אמת, אבער נאכדעם האט ער… עס זענען דא אסאך steps אינצווישן. עס קען דאך נישט זיין! וויאזוי קען עס זיין? דו ווייסט ווען אדרבה, יעדע יונגל ווייסט אז ער וויל לערנען תורה. וויאזוי קען עס זיין?
איך האב אזוי פאני, אונזער וועג פון שיקן קינדער. איך זאג דאס א גאנצע צייט פאר די בחורים, פאר די רבי, פאר די מנהל קען איך נישט רעדן, ווייל ער איז… זיין דזשאב איז צו נאר understand דאס. אבער דו כאפסט אז דו ביסט דרייסיג יאר אלט, און דו רעדסט מיט קליינע בעיביס, פערצן, זעכצן. ער ווייסט נישט, ער ווייסט נישט. ער איז אן עם הארץ גמור. ער לערנט פאר צען יאר, ער האט אן השערה צו זיין א תלמיד חכם. אפילו די גוטע בחור, איך רעד נישט פון די שלעכטע בחור. “איך האב געמיינט איך גיי זיין א תלמיד חכם, איך בין געווען א גוטע בחור, איך האב געלערנט דרייסיג גאנצע בלאט מיט מפרשים.” אבער דו ווייסט נישט, דו האסט נישט אפילו אן השערה.
די דזשאב פון דער רבי איז זיך אביסל צעפויבן זיין, יענץ, עס אויסצופינען וואס דו ווייסט, וואס דו האסט ליב. ער האט ליב מער הלכה, מער בקיאות, מער עיון. ער ווייסט נישט. די ישיבה זאגט: “איך ווייס נישט, יעדער איינער האט ליב דאס, דאס דארף מען ליב האבן.” קיינער ווייסט נישט.
ווי אלט איז ער געווען ווען ער איז געווארן א רבי? דרייסיג? איך ווייס נישט, ער איז זיכער נישט געווען ביי די פופציג, יא? איך ווייס נישט, ער האט געלערנט, אבער ס’איז זיכער אז ער האט זיך נישט געהאלטן ביי די פופציג. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. ער האט געלערנט, אבער ס’איז זיכער אז מ’האט זיך נישט געהאלטן ביי דרייסיג אין אמורות. מ’קען דאס זען אויף זיין נאטור, אויף זיין תורת הרמב”ם, איך ווייס נישט. די חתם סופר האט נישט געשטימט צו יונג, און דאס שטימט ערנסט, דו פארשטייסט? ס’איז נישט שלעכט, ס’איז פשוט נישט ערנסט, ס’איז נישט אויסגעבאקן, ס’איז פסיכאלאגישע רמאות וואס ער האט געטון, דו פארשטייסט? איך ווייס נישט וואס איז געווען, קען זיין א חלק פון זיי האט ער שפעטער אויסגעארבעט איז געווארן עפעס, אבער דו קענסט נישט נעמען ערנסט, יא? ס’איז פשוט, דער רבי איז געווען דרייסיג, איז ער שוין געווען רבי. כמעט קיינער איז נישט מצליח ווען ער איז דרייסיג, פערציג, פופציג, צוואנציג, וכו’.
פארוואס זאג איך דאס? דאס איז נאך אן אנדערע פוינט פון זאגן אז וויבאלד בחירה מיינט פארשטיין, מיינט פארשטיין אלע צדדים. איך האב נישט געזאגט אז מ’דארף מאכן די ארומיגע שפרינגען צו אויסגעפינען וויאזוי צו זיין, ס’וואלט גראדע געהאלפן, אבער איך זאג נישט דאס. איך זאג נאר אז ס’דארף קומען מיט עפעס א צדדים, א בחירה.
חזרה: וואס איז בחירה? (טעכניש vs. חסידיש)
און מיר האבן גערעדט יעצט, ס’איז א זייער אינטערעסאנטע זאך וואס איך זאג יעצט. אלעס וואס איך זאג יעצט איז געווען אלעס פריער פאר א שיעור וואס איך האב געפלאנט צו זאגן מער technically, איך האב עס נאר געזאגט מער חסידיש, צו זיין happy. אבער צו פארשטיין, מיר האבן גערעדט, דער ערשטער חלק פון די שיעור איז הונדערט פראצענט וואס איך האב געוואלט רעדן, נאר איך האב געפלאנט צו רעדן technically, איך האב געזוכט א וועג וויאזוי צו מאכן מער געשמאק. דאס האט צו טון מיט דעם, איך וועל דיר זאגן די language וואס איך האב געוואלט זאגן.
מיר האבן גערעדט אז… וויפיל צייט האב איך? מיר האבן גערעדט אז… ווען דארף איך ענדיגן די שיעור? 9:30? אקעי, איך וועל אייך זאגן בקיצור.
מיר האבן גערעדט אז מיר זוכן עפעס א זאך וואס הייסט “בחירה”, ווייל אן דעם איז די מעלות, די מדות וואס מ’האט, איז נישט “מסייע חסדיך”, ס’זאגט נישט גארנישט פון גדלות בתור מענטש. דאס איז די נקודה וואס מיר זוכן ווען מיר זאגן די ווארט בחירה, right? מיר זוכן נישט דאס, מיר זוכן נישט דאס. ולהיפך, כוונות איז זיכער נישט בחירה אין די סענס אז דו ביסט נישט געצוואונגען, נישט determined מיט שרודות שבו בער שטות, עס איז נישט אין דעם זין. עס איז די זאך וואס מאכט עס דיינע מעשים, דיינע מידות.
און מ’האט געזאגט וועלכע זאך מאכט עס דיינע מעשים? נישט דאס וואס עס איז פלוצלינג, אזוי ווי מיין משל לעצטע וואך פון די זאלץ-מעסערל [?], צוויי וואכן צוריק, נאר די זאך וואס זאגט מיר וועלכע מענטש דו ביסט. שטימט? אזוי איז געזאגט געווארן.
יעצט, וואס עס האט אונז געפעלט, און עס פעלט אונז נאך אלץ אביסל, אבער היינט האב איך אויסגעזאגט אביסל בדרך משל, וואס האט אונז געפעלט איז: אקעי, so וואס איז די זאך וואס אונז רופן בחירה? דו ווייסט שוין וואס עס איז נישט, און דו ווייסט וואס עס דארף זיין, און דו קענסט זען אז דא זענען פארהאן א סך טעותים וואס קענען זיין.
אריסטו’ס ליסטע: וואס איז נישט קיין בחירה?
למשל, איין טעות וואס מ’האט גערעדט פריער איז אז עס איז א “רצון”. זייער א וויכטיגע זאך, עס גייט צוריק all the way צו אנהייב פונעם שיעור. מענטשן זאלן האבן געזאגט, יא א גוטער מענטש… די זאך וואס מ’רופט בחירה איז וואס מאכט א גוטע מענטש, פארשטייט זיך מ’קען אויך טון גוטע מעשים ביי מקרה, בטעות, באונס, באכרח וכו’. א גוטער מענטש איז איינער וואס… מ’זאגט אסאך מאל ער וויל טון גוטע מעשים.
וואס איז נישט גענוג נאר צו זאגן אז ער וויל… ער האט ליב, עס איז א ביסל בעסער צו זאגן ווי ער וויל. אבער ווען ער זאגט ער וויל, אסאך מאל דער מענטש טועה, אזוי ווי “איך וויל לערנען שאך”, אדער אזוי ווי איך וויל… שטייט אין חסידות ספרים יעדער איינער וויל זיין גוט. דאס מאכט דיך נאך נישט גוט. דאס איז נאך נישט קיין פראבלעם.
נישט נאר עס איז נישט קיין פראבלעם, עס איז אפילו נישט קיין conflict מיט דיין יצר הרע. דיין יצר הרע שלעפט זיך מיט דעם רצון, ער שלעפט זיך מיט עפעס אנדערש. זאלסטו מערקן, וועסטו אריינקוקן וועסטו זען. דאס איז נישט אפילו… עס איז אן אנדערע זאך. פארוואס? מ’קען אריינגיין דא מער אינעם technical, איך האב נישט קיין כח, איך האב נישט קיין צייט, איך וויל קיינעם נישט איינשלעפן נאך מער.
אבער איינע פון די וויכטיגע זאכן דא וואס מ’האט געזאגט למשל, איז דא א ליסטע. אריסטו האט א ליסטע פון זאכן וואס זענען נישט בחירה. זיין ליסטע איז:
1. תאוה
2. כעס
3. דעה (Opinion)
4. רצון (Wish)
די אלע פיר זאכן זענען נישט בחירה. עס זענען אלע שיינע זאכן, אבער קיין איינע פון זיי זענען נישט בחירה.
די נושא פון תאוה, איך דענק שוין מ’זאל האבן גערעדט דא צו מסביר זיין פארוואס צו וועלן, צו בוחר זיין עפעס, איז נישט די זעלבע זאך ווי האבן א תאוה פאר עס. איך דענק שוין מ’זאל האבן גערעדט דא וועגן אז עס איז א סתירה, וועגן וואס תאוה טוט נאכדעם. אבער ניין, איך האב נישט גערעדט וועגן אז עס איז א סתירה, אז צוויי תאוות קענען זיך נישט אויסהאלטן צוזאמען.
בחירת היסודות. האט ער דאס מסביר געווען? ערגעץ? איך געדענק נישט. דאס איז איין זאך. איך וועל עס מסביר זיין א צווייטע מאל.
נאך א זאך איז די וויכטיגע זאך וואס ער האט דא גערעדט, איז די נושא פון… פון וואס ער רופט “wish”, אדער וואס מיר האבן דא גערופן “רצון”. און נאך א זאך וואס האט צוטון דא, וואס איז ענליך, וואס איז מער connected אפשר, איז די נושא פון אן “opinion”, פון א דעה.
שיעור: מהות הבחירה – חלק ו’
נושאים: בחירה מול דעה (“האלטן”), בחירה כהעדפה (Preference), תהליך הבחירה מול החלטה רגעית, ותפקיד ההתייעצות.
—
הקדמה: סתירה מול בחירה
ניין, יא… וואס “ניין”? איך האב נישט גערעדט וועגן אז ס’איז א סתירה; אז ס’איז צוויי טיילן וואס קענען זיך נישט סותר זיין, און דאס איז זיך יא סותר. האט דאס נישט געווען? ניין, ערגעץ… מ’געדענקט נישט. דאס איז איין זאך. נאך, עס מוז מיין זיין א צווייטע מאל.
נאך א זאך איז די וויכטיגע זאך וואס ער האט דא גערעדט, איז די נושא פון וואס ער רופט “וויש” [wish], אדער וואס סטודענטן האבן עס דא גערופן “רצון”.
“האלטן” איז נישט “זיין” (Opinion vs. Being)
און נאך א זאך וואס האט צו טון דא, וואס איז ענליך, וואס איז מער קאנעקטעד [connected] אפשר, איז די נושא פון אן “אפיניען” [opinion], פון א דעה, פון וואס איך “האלט”.
דער מענטש זאגט: “דו פרעגסט דיך, דו ביסט א גוטער מענטש? ווייל פנימיות ביסטו א גוטער מענטש.” למעשה, קומט עס נישט ארויס. וואס מיינט פנימיות ביסטו א גוטער מענטש? אין די ריעליטי [reality], אסאך מענטשן… פארוואס? מ’זאגט דיר: “ווייל איך האלט אז מ’דארף זיין א גוטער מענטש.”
כאילו ס’איז דא איינער וואס האלט אז מ’דארף זיין א שלעכטער מענטש?! דו פארשטייסט מיר? אבער “איך האלט אז מ’דארף זיין א גוטער”, “איך האלט אז מ’דארף לערנען”, “איך האלט אז מ’דארף זיין א תלמיד חכם”. למעשה ביסטו נישט. סאו, אבער די וואס איך האלט – “האלטן” איז דאך פנימיות’דיגע זאך, פנימיות איז די עיקר. ס’איז דאך נישט וואס דו ביסט, וואס איך בין.
סאו זאגט ער דיר: “האלטן איז וואס דו ביסט.” סאו, דו האסט געקענט א וועג צו מעלדן אז פארוואס דאס וואס דו “האלטסט” מאכט נישט אויס. דאס וואס דו האלטסט איז א שיינע זאך, מ’קען האלטן ריכטיג און מ’קען האלטן נישט ריכטיג, אבער דאס איז נישט דארט בחירה.
בחירה מיינט אז איך האב בוחן געווען דאס צו טון, אז דאס איז גוט. דו האסט נאך נישט בוחן געווען. ווייל למשל, קען זיין זייער א גרינגע זאך, ווייל “האלטן” קען מען האלטן אז יענער זאל עפעס טון. ס’האט גארנישט מיט דיר איינגעלייגט. איך האלט – אפילו ווען איך האלט עס וועגן מיר, איז עס כאילו איך האלט עס וועגן יענעם. איך האלט אז יענער וואלט געדארפט אזוי טון. איך האלט אז ער דארף זיין דער פרעזידענט. אקעי, ס’מאכט דיך נישט א בעסערער אדער ערגערער מענטש. צו וועלן עפעס טון, צו טשוזן [choose] עפעס צו טון, און צו טשוזן פאר מיר עפעס צו טון – דאס איז אן אנדערע סארט זאך.
בחירה איז נישט “די מעגליכקייט צו טון אנדערש”
דאס איז די – איך זאג דיר נאר בקצרה – דאס איז וואס מיר האבן גערעדט די ערשטע האלב שיעור. די “פאר” [before] די האלב שיעור האבן מיר גערעדט, און דאס איז נאר וואס בחירה איז *נישט*. מ’קען אריינגיין מער אין איינע פון די פיר זאכן און יעדער איינער פון זיי, אבער איך האב מער ליב צו רעדן אזוי ווי דאס וואס מיר טוען היינט: נאכדעם וואס בחירה איז *יא*.
אבער לאמיר פארשטיין אז בחירה – און מיר האבן געזאגט פריער אין די לעצטע שיעור – אז בחירה איז נישט אז איך האב געקענט טון אנדערש, רייט [right]? דאס איז פארקערט. ס’איז לאו דוקא אז מיר דארפן האבן געקענט טון אנדערש. רייט, איך האב נישט געקענט זיין א גוי – דאס מיינט נאך נישט אז איך בין נישט בוחר צו זיין א איד. צוויי אנדערע זאכן.
ווייל מיר זאגן אז בחירה מיינט אז ס’זאגט מיר וועגן וואס איך בין. וואס איך בין איז אסאך מער אז איך בין א איד, ווי דאס וואלט געקענט זיין אפשר א גוי וואלט איך נישט געקענט זיין. סאו דאס איז בכלל נישט קיין פראבלעם פאר בחירה; ס’איז א פראבלעם פאר רצון, ס’איז א פראבלעם פאר דעטערמיניזם און פאר אנדערע זאכן, אבער וואס איז נוגע פאר מיין זאל האבן בחירה, איז עס בכלל נישט קיין פראבלעם. נישט נאר ס’איז נישט קיין פראבלעם, ס’איז נאך א סיעתא אויך.
אנטי-קאצק: הרגל איז א גוטע זאך
פארדעם בין איך אנטי-קאצק. ווייל די קאצקער זאגן אז מ’טוט עפעס ווייל דער טאטע האט עס געטון איז א שלעכטע זאך; איך האלט אז פארקערט, ס’איז א בעסערע זאך. ווייל ס’שטייט אויך אין חומש [אדער] אין סידור “והרגילנו בתורתך”. די קאצקער רבי אליין האט געפרעגט די קשיא: וואס שטייט “והרגילנו בתורתך”, וואס איז א שלעכטע זאך? האט ער געזאגט אזוי א תירוץ: ס’איז קלאר אז מיר בעטן אונז, ס’איז א גוטע זאך צו זיין מורגל.
יעצט, אבער אויב אזוי – איך וויל נאר ווייזן, איך גיי סטאפן נאך דעם, איך וויל נאך זאגן נאך א מעשה’לע וועגן דעם – אויב אזוי איז דאך שווער, וואס איז בחירה?
הגדרת הבחירה: Preference (העדפה)
בחירה איז טייטש – איך קען זאגן אויף ענגליש א ווארט, ער זאגט “טשויס” [choice] א גאנצע צייט – נאך א ווארט וואס מ’קען זאגן איז “פרעפערענס” [preference]. איך פרעפער דאס צו טון. “פרעפערן” צו טון עפעס מיינט אז איך פרעפער דאס צו טון איבער א צווייטע זאך. אויב ס’איז סתם נישטא אינדערהיים קיין שום סתירה, הייסט עס נישט בחירה, הייסט עס רצון. ס’קען זיין אפשר א גוטע רצון, א רצון וואס איז ריכטיג, אבער בחירה איז עס נישט.
סאו יעצט, דאס האב איך דיר מסביר געווען, אז כדי אז א מענטש זאל וויסן וואס ער וויל טון – אויב מ’וויל טעקניקלי [technically] קענסטו זאגן אז בחירה איז נישט עכט אויף זיין גוט, נאר אויף וועלכע סארט גוט צו זיין, אדער אויף ווי אזוי צו זיין גוט. ווייל ס’איז דאך פשוט אז קיינער וויל נישט זיין שלעכט, אדער קיינער וויל נישט טון וואס איז שלעכט פאר אים.
אבער אויב איך זאג אז א מענטש ער איז בוחר געווען – ער איז בוחר געווען צו זיין א חסיד’ישער איד, ער איז בוחר געווען צו זיין א ליטוואק, איך ווייס – ס’מיינט נישט אז ער איז נישט געבוירן אזוי. ס’מיינט אז ער האט זיך אויסגעטרייט אביסל, אדער אויסגעטראכט אביסל, אדער זיך מסיח דעת געווען… ער קען זיך מסיח דעת זיין פון די סיעתות [helps/advantages], ס’פעלט יא אויס א געוויסע סיעתות. לאו דוקא אין די סענס [sense] אז איך האב געקענט טון אנדערש, איך האב געקענט וועלן זיין עפעס אנדערש; מער אין די סענס אז ס’הייסט נישט אז איך זאג נישט אז דו האסט עפעס געטון, איך זאג נישט אז דו ביסט עפעס, אויב דו האסט נישט אדורך געטראכט די זאך.
אין דעי סענס איז אמת, און דאס איז וואס מענטשן וואלטן געטראכט אינטואיטיוולי [intuitively], אז איינער וואס סתם פאלגט אלעס וואס ער האט געטון זייט אלס אינגל איז נישט קיין בעל בחירה. דער סתם א “קאפי קאט” [copycat]. אבער נישט ווייל בחירה מיינט אז איך האב געקענט טון אנדערש, נאר ווייל בחירה מיינט אז איך האב גע-choose’ט די זאך.
וויאזוי ווייס איך וואס איך וויל?
און part פון choose’ן די זאך איז צו וויסן אז דאס איז וואס איך וויל. וויאזוי ווייס איך אז דאס איז וואס איך וויל? איך קען דאך נאר וויסן אז דאס איז וואס איך וויל נאר אויב איך נעם אין באטראכט אלע צדדים, אלע חלקים דערפון.
אויב איך האב מחליט געווען פאר’ן געבוירן ווערן אז איך וויל זיין גוט, דאס איז נאכנישט קיין בחירה. ס’איז א שיינע החלטה, איך ווייס שוין פונקטליך וואס ער מאכט אין הימל פאר ער קומט אן, אבער ער ווערט משביע אז ער זאל זיין א צדיק. אבער די בחירה איז די עצם ווען נאכדעם וואס ער איז געבוירן געווארן, ער זעט די יצר טוב, ער זעט די יצר הרע, ער זעט אלע סיטואציעס, און ער באטראכט וועלכע פון זיי וועט זיין גוט.
אדער קענסט אפילו זאגן ער וויל שוין זיין גערעכט, ער איז שוין יא מחליט געווען צו זיין גוט, לאמיר זאגן די רצון איז טאקע פון פאר איינער איז געבוירן געווארן, ווייל דאס איז מיין nature [טבע], ווייל קיינער וויל נישט שלעכט. אבער ער האט געזען אז ס’איז דא אנדערע וועגן פון זיין גוט, ער האט אויסגעפיגערט וועלכע איז די בעסטע וועג פאר אים, ער האט יא שואל געווען געוויסע זאכן, און יא אויסגעטרייט געוויסע זאכן, און יא זיך מתייעץ געווען מיט אנדערע…
תפקיד היועץ (Consultation)
קענסט זאגן איין נוסח פון בחירה, ווען מען externalize’ט עס, זענען ממש – ער האט דאך גערעדט מיט א צווייטן:
“היינט, איך ווייס נישט אין וועלכע שול איך וויל גיין, אבער איך מוז זאגן א תירוץ.”
“יא, וואס, ס’גייט אויך אזוי. דו מוזסט זאגן, זאג מיר שוין היינט, דו ווילסט…”
“איך ווייס נישט, איך וויל דאך רעדן מיט מיין רבי, איך וויל דאך רעדן מיט מיין ראש ישיבה, איך וויל דאך רעדן מיט איינער וואס ווייסט…”
יא, דאס איז א גרויסע חכמה, ס’איז אויך א זאך וואס רוב מענטשן ווייסן נישט, אז ס’איז דא א סטעידזש [stage] פון זיך דורכרעדן. מיר מיינען אז מען רעדט זיך דורך מיינט אז דער רבי זאל דיר געבן א פסק, ער זאל דיר זאגן. דער רבי קומט נישט זאגן. ס’איז דא אפשר אזא זאך, אבער די התייעצות… יא, א יועץ. ס’מיינט א יועץ, א גרויסע זאך. א יועץ, שטייט “ישועה ברוב יועץ”. דאס מיינט דארט.
עניוועי, ס’האט עפעס צו טון מיט יענץ. א יועץ איז איינער וואס ער קען דיר גוט העלפן זען וועלכע וועג צו טון א זאך וואס דו ווילסט שוין טון. אמת? איך קען דיר נישט מאכן וועלן טון א זאך וואס דו האסט נישט געוואלט. אבער ס’איז דא אסאך וועגן. יעדער איינער וויל זיין גוט. איך וויל א גוטע ישיבה. דאס איז מוסכם. איך וויל וויסן וועלכע איז גוט פאר מיך. איך דארף האבן עקספיריענס [experience] פאר דעם. איך דארף אריינטראכטן אין פארשידענע צדדים. איך דארף עקספיריענס פאר די צדדים. נאכדעם קען איך… איך קען פרעגן איינער וואס האט עקספיריענס.
בחירה איז נאר ווען עס זענען דא צדדים
יא, אקעי, דאס איז א דיפערענט [different] נקודה. איך רעד יעצט פון נאך א מער ראציאנאלע זאך. יא, איך ווייס דאס. די גאנצע נקודה פון מתייעץ זיין מיט אנדערע. אקעי, דאס איז אויך דעמאלטס, איך קען נישט זאגן וואס איך האב געוואלט. אבער איך רעד פון די מער ערנסטע זאך. איך ווייס וואס דער רמב”ם זאגט לעצטע מאל, איך ווייס וואס מיין גאול [goal] איז, איך ווייס נאר נישט וויאזוי אנצוקומען דערצו.
צו טשוזן צו זיין גוט איז א פשוט’ע זאך, איך קען נישט טשוזן צו זיין שלעכט. אבער צו טשוזן וויאזוי צו זיין גוט, דאס איז א נארמאלע זאך. אין די טשויס, אין די סטעידזש, נישט אין די סענס אז איך קען זיין שלעכט, אין די סענס אז איך באטראכט פארשידענע צדדים, און עס קען זיין אזוי.
אויב איז נישטא קיין שום צדדים, איז נישטא קיין בחירה. אויב איז עס אן אמת’דיגע, איך האב נישט קיין שום טעות אין די זאך, און עס איז נאר אמת’דיג, א ליבער אמת, נאר דא איין ריכטיגע וועג – אויב איז נישטא קיין שום צד, איז נישטא קיין שום חקירה, איז נישטא קיין שום דרישה, איז נישטא קיין שום זאך צו שמועסן – דעמאלטס איז דער גר”א גערעכט אז עס איז נישט שייך צו זאגן בחירה. אפשר איז שייך צו זאגן שלילת טעות, אבער בחירה איז נישט שייך. בחירה איז אמת’דיג נאר שייך ווען אין די וועלט איז כמעט אלעמאל דא מער ווי איין וועג צו זיין גוט, און די וועלט איז די עולם הבחירה. דאס איז א טיפערע זאך.
ספק און ארבעטן אויף די ספק
עניוועי, איך קען פרעגן? דו פארשטייסט וואס איך זאג? דערפאר האב איך געקנעקט און איך האב געוואלט מער פארשטיין. איך וויל וויסן צו איך האב פארשטאנען די גר”א, איך בין נישט זיכער אז איך האב עס פארשטאנען.
נישט זאגן אז איך וויל דאס טון, איך האב א קאנקריט [concrete] גאול, דאס איז סתם געווען א משל דעמאלטס. צו זאגן אז איך גיי נישט טרייען [try] צו טון, זיין נישט זיכער…
1. איינס קען מען זאגן טריי צו טון עפעס, אבער אפשר גייסטו נישט אנקומען, ביסט נישט זיכער וועגן א זאך, ביסט אפען [open] אז דו ביסט נישט זיכער.
2. צווייטנס, דו דארפסט ארבעטן ווי דו מוזט אנקומען, דו דארפסט ארבעטן צו זיין זיכער.
דאס מיינט צו זאגן אז די ספק איז די מטרה דא, אז די ספק איז די בחירה, און די ספק האט אין זיך קיום. דו דארפסט ארבעטן אויף די ספק, און נאכדעם טו געוויסע זאכן צו העלפן ארויסגיין פון די ספק. איז דאס וואס דו זאגסט, אז פשט איז אז די “זיכער זיין” האסטו בעיסיקלי [basically] סתם געהאקט אין קאפ?
בחירה איז א פראצעס (Process) vs. החלטה
אויב דו ביסט צו פרי זיכער, דעמאלטס… איך זאג אז בחירה אימפלייז [implies] סאמטינג [something] וואס העפענס [happens] אין טיים [time], עס נעמט צייט. עס נעמט צייט צו דיסיידן [decide] וואס צו טשוזן. נישט החלטה; החלטה איז א זאך וואס נעמט נישט קיין צייט. בעיסיקלי, די בחירה איז א סתירה מיט בחירה.
הער אויף צו מאכן החלטות, הייב אן צו ארבעטן, הייב אן צו טראכטן. החלטה איז א זאך וואס נעמט נישט קיין צייט. החלטה איז א סעקונדע, אדער אפילו נישט קיין סעקונדע. דאס איז נישט בחירה. די בחירה געשעט… און אויך נישט פון דיר זאגן ליגנט אז איך וויל. דאס איז נישט וועלן, דאס איז וועלן אדער חלומ’ען, און דאס איז נישט בחירה.
בחירה איז נאכדעם וואס איך וויל שוין עפעס, just to be clear. אויב איך וויל נישט גארנישט, הייבט זיך גארנישט אן. אבער בחירה איז א זאך וואס נעמט צייט. בחירה איז די זאך וואס געשעט אין די צייט נאכדעם וואס דו האסט שוין א בחירה. ווען דו זאגסט אז א מענטש האט א מידה, מיינט עס אז ער האט שוין געהאט די state [מצב], און יעצט איז עס שוין קבוע.
משל האמן (Art)
מיר האבן נישט גערעדט דא, און איך מיין אז אין לעיקווד האבן מיר גערעדט מער, אז איך האב דא גערעדט וועגן די משל פון די ארט [art], right? אז ער איז כסדר בוחר. ער וועט נישט ווייניגער בוחר די צווייטע מאל ווי די ערשטע מאל. אבער כדי עס זאל הייסן א זאך וואס איז בוחר געווען, מוז האבן געווען – אדער מוז יעדע מאל דא זיין, אין די משל פון ארט – יעדע מאל choose’ט ער צווישן אפשענס [options]. אויב ס’איז נישט דא קיין אפשענס, נאר דא איין וועג צו פעינטן [paint], ס’איז color by number, דארף ער נישט זיין קיין ארטיסט, right? דעמאלט איז ער נישט קיינמאל בוחר.
דער וואס איז… דער וואס איז… דער וואס איז patient [געדולדיג] קען בעסער בוחר זיין, אוודאי, אוודאי. איך בין דיר מסביר וואס בחירה איז. איך האב עס נישט געזאגט ביז יעצט. אז וואס די בחירה איז… איך האב ביז יעצט אויך קיינמאל נישט געזאגט וואס בחירה איז. איך האב אלעמאל געזאגט וואס ס’דארף זיין, וואס ס’טוט, וואס ס’איז נישט, אסאך זאכן. אבער וואס ס’איז, איז א זאך וואס required א הסתכלות, אדער deliberation, א דורכזען די מצב, און נאכדעם וויסן וויאזוי זיך צו פירן אין די מצב, וויאזוי איך וויל זיך פירן, פירן actually למעשה.
בחירה כחלק מהגדילה (Growth)
די step [שריט] פון trying איז א חלק פון די process פון בחירה. בחירה איז א process. ס’איז נישט קיין זאך וואס געשעט אין איין מינוט. פארקערט, ס’איז א process. This is called growth. This is normal.
Just to be clear, וואס איך טו דא, all I’m doing here איז describing די זאך וואס מיר רופן בחירה, וואס מיר imagine’ען געווענליך אלס עפעס זייער outside די normal human life, אלס just part of normal human growth. ווייל דאס איז דאך די נארמאלע זאך. וואס איך האב דיר געזאגט איז די נארמאלע זאך. מענטשן try’ען צו טון זאכן, זיי געפינען אויס וואס זיי ווילן.
וואס? It’s a process of finding out what you want. But not what you want in the sense of goals, but in the sense of what you want in terms of me.
און וואס מיינען קינדער? אז די עלטערן האבן אייביג גענוג משוגעתן. וואס הייסט, פאר קינדער ווייזט מען, מען מאכט א נייע עסן, און די קינדער ווילן עס נישט. און די מאמע זאגט: “טעיסט [taste] עס!” און די קינדער זאגן: “איך וויל עס נישט!”
“וואס הייסט טעיסט עס?”
און די מאמע קוקט אן די קינדער ווי משוגעים. וואס הייסט, “יא, איך וויל דו זאלסט טעיסטן א שטיקל עשב וואס עס ליגט ביים זיידע’ס בעט.”
חלק 7: בחירה – דער פראצעס פון געפינען זיך אליין
דער פראצעס פון “געפינען וואס מען וויל”
וואס איך האב דערוויילט [selected/chose] איז די נארמאלע זאך! מענטשן טרייען א שיעור זאכן [a lot of things], זיי געפינען אויס וואס זיי ווילן. וואס? It’s a process of finding out what you want. אבער not what you want in the sense of goals, נאר in the sense of what you want אין טערמינען פון מידות.
וויאזוי “איך וויל”? א קינד… זאגט אז מ’זאגט פאר א קינד: “ווייסט, מ’מאכט א נייע עסן?” און דער קינד זאגט: “ער וויל עס נישט.”
און די מאמע זאגט: “טעיסט [taste] עס!”
און דער קינד זאגט: “איך וויל עס נישט!”
זאגט זי: “טעיסט עס!”
און די מאמע קוקט אויף די קינד ווי א משוגענער. וואס הייסט דו ווילסט עס נישט? אפשר איז עס ליבליך? אפשר איז עס מער…
ווען דער קינד זאגט “איך וויל עס נישט”, זאגט זי, ס’איז דאך א חלק פון… כדי צו קענען טעיסטן עפעס, כדי צו וויסן, צו דערוויילן עפעס [מוז מען עס פרובירן].
יא, ווייל אונז איז ער אינטערעסאנט. די יארקע קליינע קינדער זענען ווי אזוי אסאך מענטשן וואס איך רעד מיט רעדן אסאך מאל. איך האב שוין געזאגט וועגן דעם וואס איז געווען דער סאב-סטאק [Substack] אבאלד: איך וויל, ווייסט וואס דו ווילסט. כדי יעדן איינער ווייסט וואס זיי ווילן. איך ווייס וואס מען וויל, איך רעדט פון “ווילן” יעצט, פון די בחירה האלטן, און נישט פון גע-choose-ט, רייט? איך האב גע-choose-ט, chosen, included… דאך זעען די אלעס וועגן, אבער דאס טוט דעם.
און צוביסלעך געפינט מען אויס וואס מען וויל. איינער וואס האט שוין אויסגעפינען וואס ער וויל, דאס הייסט, ער האט דער מדה, ער ווייסט דער צו מאכן די choice לגבי דאס איז נושא ריכטיג.
וואס איז א “Turning Point” אין בחירה?
דאס איז די טארגעט [target] פאר די וואו איז “Turning Point” [טערנינג פוינט]. דאס איז די טארגעט. “Turning Point” איז נישט איינער וואס זאגט אז “איך דארף קומען צום שיעור”, דאס הייסט אז “איך האלט אז מ’דארף קומען צום שיעור”, אז איך האב נישט גע-choose-ט צו קומען צום שיעור.
די “Turning Point” איז איינער וואס ער איז שוין אסאך אמאל געקומען צום שיעור, און אסאך אמאל געגאנגען צו אנדערע שיעורים, ער איז געקומען צו די החלטה, צו די בחירה, אז דאס איז די בחירה. די אינטערנעל [internal] זאך איז דאס וואס ער רעדט “בחור”, און ער פארשטייט אז דאס איז די שיעור וואס איז גוט פאר אים. דאס איז וואס ער וויל טון.
נאכדעם וואס דאס טאקע טון… אן actual [עכטע] בחירה האט נישט דאס זאך געווארן צו טאקע טון. אמאל קלונגט אים נישט, אמאל עס איז טאקע אונס, דאס איז שוין טראומאס פון עולם המעשה. אבער די built internally good [די גוטסקייט וואס איז געבויט אינעווייניג] איז נישט צו חלומ’ן, נישט די opinion [מיינונג] אדער די רצון. און איז אויך internally good included, ס’איז נאר די זאך וואס מ’רופט בחירה. דאס איז א תכונת המידה, דאס איז א זאך וואס איז אינעווייניגסט.
איך האב עס ארויסגעפירט אויף יענע פריימינג [framing], אבער ס’איז נישט קיין זאך וואס מ’קען זען, דזשאסט אביסל, מ’קען עס זען לויט וויאזוי ער שווערט זיך, אבער ס’איז נישט קיין זאך וואס איז תלוי אין זיינע מעשים, און ס’איז אויך נישט תלוי אין זיינע דמיונות אדער אין זיינע חלומות און אין זיינע דעות.
בלבול צווישן דעות, רצונות און בחירות
איך מיין אז אונז זענען זייער ביזי צו קאנפיוזן [confuse] אונזערע דעות מיט אונזערע רצונות, מיט אונזערע בחירות. פארשטייסט וואס איך זאג? רייט?
“איך בין א גוטער מענטש ווייל איך האלט אז מ’דארף אזוי זיין.”
גוט, איך האלט אז א גוטער מענטש דארף האבן די ריכטיגע דעות, אבער דאס מאכט דיך נישט פאר א גוטן מענטש אין די סענס פון מידות. ס’האט גארנישט איינגעלייגט מיט מידות.
אבער מידות מיינט אויך נישט מעשה, וואס דער רמב”ם זאגט אז ס’איז נאר דא מעשה, ס’איז נישטא קיין מידות. פארוואס מיינט מידות? מידות מיינט די בחירה. אז איך האב א בחירה אין די סארט מידה. איך האב גענוג פארשטאנען וויאזוי די וועלט ארבעט, ווען מ’פרעגט זיך “יא, מ’רעגט זיך נישט, מ’רעגט זיך צו פיל און צו ווייניג” – איך בין יעצט אזא סארט מענטש וואס האלט ביים זיך רעגן די ריכטיגע אמאונט [amount]. איך וויל זיך רעגן די ריכטיגע אמאונט.
רוב מענטשן אנטלויפן פון בחירה
רוב מענטשן זענען נישט בוחר בכלל. אדער זיי מאכן זייער אומאינפארמירטע… אלע מענטשן האבן בחירות, נאר ס’איז שלעכטע. יא, די נארישע.
איך מיין צו זאגן, רוב מענטשן, לגבי אסאך זאכן – דער מענטש וואס איך האב דיסקרייבט [described] אנפאנג שיעור – ער איז נישט בוחר. איך מיין אז ער איז כמעט נישט בוחר געהעריג, ווייל ער אנטלויפט פון בוחר זיין. ער האט זייער פיינט בחירה. ער בלייבט זיך מיט זיינע דעות, און ווען ס’קומט למעשה, געשעט וואס ס’געשעט.
אבער א מענטש, יעדער איינער האט געוויסע בחירות. דאס איז וואס איך האב גערעדט ניצן די קליינע דוגמאות. ס’איז נישט, דאס איז וואס איך זאג, ס’איז נישט בחירה וואס מ’זאגט “כל דבר מושכל”. בחירה מיינט אז ס’איז שכל’דיג. אויב ס’איז געווארן א הרגל, איז עס א מידה, אבער ס’איז נישט קיין בחירה, ס’האט נישט קיין אמת’דיגע מענטשליכקייט דערין. מ’קען זאגן אין א געוויסן זין, איך האב גערעדט אביסל פון די מודה על האמת, אבער ס’קען זיין אז דער מענטש וואס איז נישט מודה על האמת האט בכלל נישט געהאט קיין בחירה. אבער אין א געוויסע זין, ס’מוז זיין עפעס נאכדעם.
ער זאגט, ס’איז דאך א גרויסע חילוק. רוב מאל מענטשן, וואס איך זאג, מענטשן וואס וואקסן אויף, at some age [ביי א געוויסע עלטער] מענטשן ווייסן שוין וואס זיי ווילן. געווענדליך ביי די זעכצן, חוץ פון גאר פרומע אידן וואס האבן נישט קיין תקנה. אבער א נארמאלער מענטש, די קענסט פרעגן אן עלטערע איד פון די זעקס און פופציג, רוב פון זיי, דער נאר רעדט זיך נישט איין “איך וויל קומען צו ערליכקייט”, איך האס עס. אבער ער וויל יא, אכט אזא “איך וויל” אין דעתק, יא, ער זאגט “איך וויל יא”. אפילו רוב, at some age, האסטו שוין בוחר געווען וואס דיין לעבן זאל זיין.
“בחור” מלשון בוחר
אבער עס נעמט צייט. א בחור הייסט א… וואס הייסט א בחור? ווייל ער איז א בוחר. יא, א בחור, עס שטייט אין די פסוק. יא, “בחר”, ווילסט דיין? יא, דא, נאר. “ובחרת בחיים” [דברים ל:יט], “בחור”, “בכור”, טוב ורע. ער טשויזט [chooses].
איך זאג אזא טשויז. איך ווייס אויב דער איז גרייט נישט פאר וואס א בחור הייסט א בחור. אבער עס איז א טייטש. ער טשויזט.
אבער עס נעמט אסאך צייט צו טשויזן וועלכע מענטש דו ווילסט זיין. עס איז דרייסיג יאר. געוויינלעך, איך זאג רוב מענטשן, אין סאם עדזש [some age] האבן שוין געטשויזט. און ער האט עס געריכט אז ער האט נישט געטשויזט אין די סענס פון אפשר ער האט נישט געמאכט די ריכטיגע טשויס. אבער ער האט א געוויסע טשויס. און אפילו נאכדעם, אמאל, טוט ער קעגן זיין טשויס.
ס’זייער וויכטיג. א מענטש קען נישט גיין קעגן זיין בחירה, אין דער סענס. א מענטש קען נישט גיין קעגן זיין הרצון, חוץ ער איז אן אונס, חוץ ער איז איינער שטופט אים אדער ער האט ממש אן אונס, אבער ער קען גיין קעגן זיין בחירה.
ווען הייבט זיך אן די מלחמת היצר?
יעצט דא, דער מחלוקת פון יצר טוב און יצר הרע וואס ער רעדט וועגן, איז נאר הייבט זיך נאר אן נאכדעם וואס מען האט א בחירה.
איך בין איך, לאמיר זיך האבן דאס געוויסטע זאכן וואס איך ווייס שוין, און איך ווייס אז דאס איז וואס איך וויל טון. אבער איך טו דאס שטאנד אמאל, אמאל האב איך זיך יא פארשמועסט אדער פארדריסט. דעמאלט הייבט זיך אן א קלעים [claim] מיט וועלכע לויבט דער מלחמת היצר. דאס איז א וויכטיגע זאך, ענעדער עס וואס מען האט נישט קיין דער מלחמת היצר.
איך בין איך, וויל עס איז געווען דער חמדות [desires], דארפט איר זאגן פאר דער מחלוקת? צייל דאך פאר, ער האט א סופר איבער דאס וועלכע דאס וועלכע דער שפעטער און פרי?
אקעי, ווער דיר אנגעניסט, פארוואס ביזט אזוי זיכער אז דו ווייסט אז דער עס איז בעסער אויפצושטיין פרי? וועסטו אויף וואס דער מחנך זאגט? איך ווייס אז א מחנך וויל, גראדע ער זאגט דאס ווייל עס גייט אים בעסער דעסייערדער אין ישיבה, ער ווייסט אויך נישט.
אבער דו ווייסט, דו האסט נישט קיין מלחמות אויף יצר, דו ווייסט נישט וואס דו ווילסט פון דיין לעבן. די רעיזן [reason] פארוואס רוב בחורים שטייען אויף שפעטער, נישט ווייל עס זאלן א מלחמות ווייל עס וועט ווען די יצר ארגומענט [argument]. ניין, ווייל ער ווייסט נישט. ער האט אמת א צייט וואס ס’איז בעסער אויפצושטיין שפעט, און גראדע איז ער גערעכט. פאר א בחור איז עס סתם, מ’טוט נישט גארנישט אויף מיט אויפשטיין פרי, חוץ אויב דער השגחה זאל זיין העפי [happy], חוץ אויב ס’איז דא איינער וואס ס’איז א דזשוי [joy] טאקע די לערנען, צו קומען צייט צום דאווענען. מ’קען משלים זיין די גאנצע לערנען ביינאכט, איך וועל דיר טרייען, ווען קיינער איז נישט דארט, און מ’פארפאסט נישט גארנישט אין די פריע ישיבה.
ניין, איך זאג סתם. איך מיין צו זאגן, we’re very afraid of acknowledging [מיר האבן זייער מורא מודה צו זיין] אז אפשר איז דער יצר הרע גערעכט אין א געוויסע זאך וואס ער רופט אן יצר הרע. אקעי, זאגסטו, מ’דארף האבן דיסציפלין. אפשר דארף מען אליין האבן א מידה טובה צו האבן דיסציפלין, no problem. אבער דאס איז נאך נישט קיין choice, דאס איז נאך נישט קיין מלחמת היצר, דאס איז אן אנדערע סטעידזש. דאס איז א צומישטער מענטש, ער האט נאך נישט קיין גדרים, ער האט נאך נישט קיין יצר. יא, ס’שטייט “יצר מחשבות לב האדם רע מנעוריו” [בראשית ח:כא], איך ווייס. איך מיין אז די ווארט יצר דארף מען אפשר מיינען איז דאס.
מידה קומט נאר נאך די בחירה
אבער וואס איך רוף אן א מידה, א מידה איז נאר נאכדעם וואס ס’איז שוין דא. א בחור, אן אינגערמאן, האט נאך נישט קיין מידות. דו ביסט א טייפ [type], דו האסט א פערסאנאליטי [personality]. דו ווייסט ווי לאנג ס’נעמט צו קורירן א פערסאנאליטי? דו האסט א פערסאנאליטי ביי די זיבעצן, דו האסט נישט קיין פערסאנאליטי. דו האסט געוויסע תנועות, אבער די תנועות, און מ’זעט אין אים, דענקט מען אז ער האט שוין לאנג א מידה. די תנועות זענען נאך נישט די מידה, די תנועות זענען נאר אן אפשרות צו באקומען די מידה.
דאס איז נאך נישט קיין מענטש, דו קענסט אים נאך נישט דזשאדזשן [judge], דו קענסט אים נאך נישט זאגן אז ער איז גוט אדער שלעכט. גוט אדער שלעכט קענסטו זאגן נאכדעם וואס ער האט א מידה. און נאכדעם וואס דו האסט א געוויסע מידה, אמאל האסטו אסאך מענטשן וואס האבן א גוטע מידה, ער האט שוין א גוטע בחירה, און אפילו הכי פארגעסט ער זיך אמאל, און אפילו הכי האט ער א מלחמת היצר. דעמאלטס האט מען נאר צו רעדן וועגן מלחמת היצר. פארדעם איז נישט דא וואס צו רעדן וועגן מלחמת היצר, ס’איז סתם.
ווי האט יענער געזאגט: “בזמן שהמחשבות אינן שלך, הן מחשבותיך.” פארשטייסט? דאס איז די גאטס קרעדיט, יא, ער האט גערעכט געהאט. ס’איז נישט דא אזא זאך ווי מחשבות זרות.
חידושי הרי”ם: בירור אנשטאט “זיך קאכן”
And by the way, if you allow yourself… איך זאג דאס ווייל ס’מאכט אסאך מאל… If you allow yourself to think אז אפשר טאקע, and you’ll find אז ס’איז טאקע אזוי אדער נישט.
דאס איז וואס דער חידושי הרי”ם האט געמיינט ווען ער האט געזאגט אז די ווארט “עצבות” איז שוין א טובה וטובה, ס’איז בעסער ווי זיך קאכן. דו געדענקסט? איך האב געזען אז מיין רבי האט נישט פארשטאנען די חידושי הרי”ם. די אייניקל, איך האב געדענקט, איך האב אמאל פארגעלערנט דעם בריוו פון חידושי הרי”ם אין ישיבה מיט א חברותא, און איך קען עס נאכקוקן, איך האב דארט פארגעלערנט א בריוו פון דער ישמח משה, א זייער פאפולערע בריוו, פארן הייליגן דרך. דער ישמח משה זאגט פאר זיין זון, פאר זיין אייניקל, איך ווייס נישט ווער עס איז געווען די letters. דער שפת אמת, נאר דער לעצטער שפת אמת האט אים געשריבן, דער שפת אמת צדיק, איינער פון זיינע אייניקלעך. און ער שרייבט אים אז… און ער פרעגט אים חיים יוסף מאן, ווי אזוי ער שרייבט.
אז דו זאלסט וויסן אז זיך קאכן ביים דאווענען איז גארנישט ווערד, שזה בא מדמיונות ורתיחת הדמים, און דאס וואס א מענטש איז זיך אביסל מברר שהטוב הוא טוב, דאס איז אסאך בעסער. עפעס אזוי.
וואס מיינט זיך מברר? אז דאס וואס איז גוט איז גוט. ער מאכט זיך קלאר. וויאזוי מאכט ער זיך קלאר? ער טראכט, אפשר גייט איינער יעצט, אפשר נישט. לאמיר זען וועלכע איז בעסער. אה, דאס איז בעסער. דארף מען זיך שוין נישט שלאגן. דאס זיך קאכן איז א געזאגעכץ, איך וויל אזוי שטארק, ס’איז אזוי ווי מען קען זיך אנצינדן. אקעי, אפשר איז עס א גוטע זאך פאר בחורים, but it’s not telling you what you really are. It’s not making you into anything. It’s just covering up.
Anyway, דאס איז די נקודה וואס אונז רעדן. ס’שטייט “דע לבדך לעצמך שהטוב הוא טוב”. דאס איז בחירה. דאס הייסט, אז די זאך וואס איז גוט איז טאקע גוט. מען האט געטראכט אפשר איז עס נישט, אפשר איז עס… יא, ס’איז גוט.
שוין, דאס איז מיין שיעור. א גוטע שיעור. קען ברוך זיין דערין.