הבן בחכמה חכם בבינה | פרדס רמונים שער א פרק ו

סיכום השיעור 📋

סיכום פון שיעור – ספר פרדס רמונים, פרק ו׳ (המשך) און ווייטער

—

I. דער המשך פון פרק ו׳ – „הבן בחכמה וחכם בבינה”

מען האלט אינמיטן פרק ו׳. דער ערשטער טייל וועגן „עשר ולא תשע” איז שוין פארטיג. יעצט גייט מען אריין אין דעם המשך פון דער משנה אין ספר יצירה: „הבן בחכמה וחכם בבינה, והבן דבר על בוריו והשב יוצרך על מכונו”.

—

II. דריי פירושים פון די מפרשים אויף „הבן בחכמה וחכם בבינה”

דער רמ״ק ברענגט דריי פירושים וואס מפרשים האבן געזאגט (ער זאגט נישט ווער די מפרשים זענען):

1. פירוש א׳ – ייחוד: מען דארף מייחד זיין חכמה מיט בינה, און בינה מיט חכמה. דאס איז אבער אומקלאר – וואס הייסט דאס פראקטיש?

2. פירוש ב׳ – שורש: דער שורש פון חכמה איז אין בינה, און דער שורש פון בינה איז אין חכמה. דאס איז פראבלעמאטיש – מען קען נישט זאגן אז ס׳גייט אין ביידע ריכטונגען גלייכצייטיג. וואו איז דען דער אמת׳ער שורש? אפשר מיינט מען בלויז אז זיי זענען „אינטערקאנעקטעד”, אבער דאס איז נישט קיין קלארער פשט.

3. פירוש ג׳ – המשכת שפע: ווען מען ברענגט שפע צו חכמה, זאל עס זיין אויף מנת אז עס זאל דורכגיין צו בינה – דאס איז „הבן בחכמה”. און ווען מען ברענגט שפע צו בינה, זאל מען איר געבן דעם כח פון חכמה – „וחכם בבינה”. דער דריטער פירוש איז מער פארשטאנדיג, כאטש ער איז ענליך צום ערשטן (ייחוד און המשכת שפע זענען אפשר נישט גענוי דאס זעלבע, אבער זיי זענען דומה).

[הערת אגב: עס ווערט דערמאנט די משנה אין אבות (ר׳ אלעזר בן עזריה): „אם אין חכמה אין יראה, אם אין יראה אין חכמה. אם אין בינה אין דעת, אם אין דעת אין בינה” – אלס ביישפיל פון אינטערדעפענדענץ. דער רמב״ם האט א פילאסאפישן פשט דארט. אויך דער אבן עזרא אין משלי (אויפן פסוק „אני בינה לי גבורה”) זאגט אז בינה איז תולדת החכמה – „אם אין חכמה אין בינה”. דאס איז אינטערעסאנט, ווייל ער האלט אז בינה שטאמט פון חכמה, נישט פארקערט.]

—

III. דער רמ״ק׳ס קושיות אויף אלע דריי פירושים

דער רמ״ק איז נישט מתיישב מיט קיינעם פון די פירושים, און פרעגט:

– קושיא א׳: פארוואס דערמאנט די משנה נאר חכמה און בינה? אויב מען רעדט פון ייחוד אדער המשכת שפע, דארף מען דאך אויך מייחד זיין דעת מיט תפארת, חסד מיט גבורה, גבורה מיט בינה – אלע ספירות דארפן ייחוד, נישט נאר חכמה און בינה!

– קושיא ב׳: אויב מען איז מייחד די שלש ראשונות, וואו איז כתר? ס׳פעלט כתר אינגאנצן!

– קושיא ג׳: גלייכצייטיג, אויב מען רעדט פון ייחוד, איז מען אויך מחויב צו מייחד זיין די שבע תחתונות – נישט נאר די עליונות.

[הערת אגב: ספר יצירה אליין רופט נישט די ספירות „חכמה” און „בינה”. ספר יצירה רופט די ערשטע ספירה „רוח אלקים חיים”, די צווייטע „רוח מרוח”, א.א.וו. דער באגריף „חכמה” קומט פאר אין ספר יצירה אין אנדערע קאנטעקסטן – „נתיבות פליאות חכמה”, „תמורת חכמה”, „יובלת” – אבער נישט אלס נאמען פאר א ספירה. דאס הייסט, דער פשט אז „חכמה” און „בינה” אין דער משנה מיינען די ספירות חכמה און בינה, איז נישט דער פשוט׳ער פשט פון ספר יצירה.]

—

IV. די מפרשים׳ס פירוש אויף „וחכם מהם וחקר מהם”

ספר יצירה האט נישט נאר דיסקריפּציעס, נאר אויך אינסטרוקציעס. אין דעם קאנטעקסט שטייט: „וחכם מהם וחקר מהם והעמד דבר על בוריו והשב יוצר על מכונו”. די מפרשים טייטשן דאס על פי קבלה:

– „וחכם מהם” – פון חכמה און בינה וועסטו פארשטיין אז זיי זענען דער שורש פון גדולה (חסד) וגבורה.

– „וחקר מהם” – פון גדולה וגבורה וועסטו דערגיין אז פון זיי קומען ארויס נצח והוד.

– „והעמד דבר על בוריו” – „דבר” איז מלכות (ווייל מלכות הייסט דיבור).

דער פשט פון „על בוריו”

דער אויסדרוק „דבר על בוריו” איז א לשון חז״ל (שטייט אין גמרא, מדרש תנחומא, רמב״ם). בפשטות מיינט עס: וויסן א זאך קלאר.

אבער די מפרשים האבן עס געטייטשט אנדערש, באזירט אויף דעם תרגום אונקלוס אויפן פסוק (שמות כ״א): „אם יקום והתהלך בחוץ על משענתו“. אונקלוס טייטשט „משענתו” אלס „על בורייה” – נישט אויף זיין שטעקן (כפשוטו), נאר אויף זיין אייגענע כח/בריאות – ער גייט אליין, אן הילף, ער איז אויסגעהיילט. דאס הייסט, „בוריו” = בריאות/אייגענע כח. דעריבער האבן די מפרשים געטייטשט „העמד דבר על בוריו” = שטעל אויף די מלכות (דבר) אויף איר אייגענע כח/פעסטקייט.

„והשב יוצר על מכונו”

„השיב” מיינט תשובה – וואס איז בינה. „יוצר” מיינט תפארת, און „על מכונו” – אויף זיינע שטיצן, דאס זענען נצח והוד (אזוי ווי „מכני לקיר” – א האלטער).

—

V. דער רמ״ק׳ס קריטיק אויף די מפרשים

דער רמ״ק זאגט: „עד כאן דברי המפרשים, אחת שבחרנו המבחר והסולת” – דאס איז דאס בעסטע וואס די מפרשים קענען אנבאטן, אבער ער איז נישט באאיינדרוקט. ער האט דריי טענות:

ערשטע טענה: „ודאי יושר הענין הזה מתיישב עלינו, אבל אין זה טבע לשון המחבר” – דער אינהאלט קען שטימען, אבער עס פאסט נישט מיט דער שפראך פון ספר יצירה. דער מחבר פון ספר יצירה רעדט נישט אזוי. מ׳דארף בוחן זיין דעם לשון גופא, נישט בלויז אריינלייגן ספירות-כוונות.

צווייטע טענה: „מה טובה להשמיענו אלו הענינים והחידושים הללו?” – וואס פאר א חידוש איז דא? דאס איז „דרך המתפללים לא דרך המחברים, ואין בזה שום לימוד וחידוש.” ווען א מתפלל דאוונט און ער וויל מכוון זיין ספירות – ער זאגט „מודה אני לפניך” און טראכט אז „אני” איז מלכות, „לפניך” קאנעקט צו בינה – דאס איז לעגיטים, ווייל דאס איז דרך התפילה על פי קבלה. אבער ספר יצירה איז דאך א לימוד, א ספר, ער דארף עפעס מלמד זיין, א חידוש זאגן.

[הערת אגב: לויט דעם רמ״ק׳ס אייגענעם שיטה איז ספר יצירה א „meditation book” – אבער אפילו אויב מ׳באהאנדלט עס ווי א תפילה, דארף עס דאך עפעס זאגן, עפעס מיטטיילן.]

דריטע טענה (צוגעגעבן אלס אייגענער ארגומענט): ספר יצירה האט בכלל נישט די סטרוקטור פון ספירות אזוי ווי מ׳קענט זיי שפעטער. די ווערטער „חכמה” און „בינה” זענען אין ספר יצירה נישט נעמען פון ספירות. דער רמ״ק אליין ווייסט דאס און לערנט עס שפעטער. דאס איז אפשר דער שטארקסטער ארגומענט קעגן דעם אריינלייגן פון ספירות-נעמען אין ספר יצירה.

—

VI. דער רמ״ק׳ס אייגענער פשט: חכמה מיינט קבלה מרבו

„לכן נראה לו נביאה” – דער רמ״ק גייט זאגן א בעסערע פשט, און נישט א ספירות-פשט, נאר א „דרך הלימוד” פשט: „חכמה היא קבלה והלימוד שאדם לומד מרבו, כענין מוסיף לו לשון פרקים.” חכמה מיינט דאס וואס א מענטש איז מקבל פון זיין רבי.

דאס איז רש״י׳ס באקאנטע פשט: „חכמה – מה שקיבל מרבו.” רש״י זאגט דאס ביי „חכמים ונבונים” (פרשת דברים), וואו ער מאכט א חילוק: חכמים – „שקיבלו מרבם”, נבונים – „מבינים דבר מתוך דבר.”

דער מדרש מיט אריוס און רבי יוסי

[הערת אגב: עס ווערט געברענגט א מדרש וואו אריוס (וואס איז מעגליך דער באקאנטער אריוס פון קריסטנטום – „על שמו” ווערט אנגערופן א ריכטונג אין קריסטנטום) האט געפרעגט ביי רבי יוסי: וואס איז דער חילוק צווישן חכמים און נבונים? האט רבי יוסי געענטפערט: „חכם דומה לשולחני עשיר” – א רייכער געלט-וועקסלער, ווען מ׳ברענגט אים א מטבע קען ער עס אידענטיפיצירן, אבער ער ארבעט נאר מיט וואס מ׳ברענגט אים. א „נבון” איז ווי א „שולחני תגר” – א ביזנעסמאן, ער האט געלט גייט ער, ער האט נישט, ברענגט ער אויך. דאס מיינט: חכמה איז receiving/קבלה, בינה איז הבנת דבר מתוך דבר – אליין ארויסברענגען.]

[הערת אגב: איינער האט געברענגט א תורה אז דער מדרש מיט אריוס שטימט נאר לויט א געוויסע שיטה, ווייל דער קריסטשענער (אריוס) האט געזאגט אז חכמה, בינה, דעת זענען דריי פערזאנען – די טריניטי – און ער האט געפרעגט ביי רבי יוסי וועגן דעם.]

—

VII. די פאראדאקס פון „חכמת הקבלה” – רמב״ם קעגן רש״י

דער ר׳ יהודה אריה לייב ממודינה׳ס קשיא

אין פשוט׳ן פשט פון תנ״ך זענען חכמה און בינה אפט נרדפים (סינאנימען). „איש חכם ונבון” – מיינט פשוט א קלוגער מענטש, מ׳מוז נישט מאכן צוויי באזונדערע גדרים.

דער ר׳ יהודה אריה לייב ממודינה (ר׳ לייבל) שרייבט אין זיין ספר קעגן די מקובלים, אז די מקובלים רופן זייער חכמה „חכמת הקבלה” – און ער פארשטייט נישט: „אם חכמה, לא קבלה; ואם קבלה, לא חכמה!” ווייל דער רמב״ם זאגט אסאך מאל אז חכמה מיינט ווען א מענטש פארשטייט אליינס דורך השכלה – ער ווייסט די סיבות (קאוזעס), די סברות, דאס „פארוואס”. קבלה (תקליד) מיינט ווען ער איז מקבל פון אנדערע. לויט דעם רמב״ם איז חכמה דוקא דאס פארקערטע פון קבלה! די מקובלים claim’ען צו זיין א „science” (חכמה) אבער רופן זיך „קבלה” – וואס איז א סתירה לויט דעם רמב״ם׳ס הגדרה.

דאס שטעלט א שאלה אויף רש״י׳ס פשט אז „חכמה = מה שקיבל מרבו” – ווייל לויט דעם רמב״ם מיינט חכמה דוקא אייגענע פארשטאנד, נישט קבלה.

די פאראדאקס אין דעם רמ״ק׳ס אייגענער דרך

דאס איז טאקע אן אמת׳ע פאראדאקס, ספעציעל אין דעם רמ״ק׳ס דרך פון לערנען קבלה. ווייל די מקובלים ווילן יא אז מ׳זאל פארשטיין, נישט בלויז גלייבן. דער רמ״ק אליין וויל נישט זיין א „תמימות׳דיגער איד” – ער וויל פארשטיין. אבער אין דער זעלבער צייט, ביי אנדערע מקובלים, איז מען קעגן די פילאסאפן דווקא ווייל זיי נוצן זייער אייגענעם שכל, און מ׳זאגט „מ׳דארף נישט קיין אייגענעם שכל, משה רבינו האט שוין מקבל געווען.” דאס בלייבט א פאראדאקס וואס מ׳קען נישט אזוי גרינג פארענטפערן.

דער באגריף „בדרך השגה”

ווען מקובלים זאגן „בדרך השגה” – וואס מיינט דאס? צוויי מעגלעכע פשטים:

1. „בדרך פארשטיין” – אזוי ווי דער רמב״ם׳ס „בדרך חכמה”, אבער נישט דווקא ראציאנאלע דיסקורסיווע חכמה, נאר עפעס וואס איז „סעלף-עווידענט” – מ׳טוט עס אליינס.

2. די מקובלים זאגן: „ס׳איז נישט שכל, ס׳איז נישט זאכן וואס דו האסט אליין געטראכט – ס׳איז פון הימל.” אבער חכמה איז דאך אויך פון הימל – אלזא וואס איז דער חילוק?

דער תירוץ פון איינעם פון די מתרצים

איינער פון די וואס האבן געענטפערט אויף ר׳ לייבל׳ס ספר האט געזאגט: דו ברענגסט דעם רמב״ם׳ס פשט אין חכמה – אבער ווער זאגט אז מ׳מוז גיין מיט דעם רמב״ם׳ס פשט? מ׳קען גיין מיט רש״י׳ס פשט. רש״י זאגט אז חכמה איז מה שמקבלין מרבו – חכמה ווערט יא מקבל! אויב אזוי, שטימט „חכמת הקבלה” זייער גוט. ס׳וואלט נאר געווען א פראבלעם אויב עס וואלט געהייסן „בינת הקבלה” – ווייל בינה איז דבר מתוך דבר, וואס מ׳פארשטייט אליינס. אבער חכמה לויט רש״י איז דווקא קבלה.

[הערת אגב: דער מתרץ כאפט נישט אז ר׳ לייבל וויל ארויסברענגען א פראבלעם – ער טרעפט נישט דעם עיקר פון דער קשיא, נאר ער לערנט עס ווי א סוגיא אין לומדות.]

—

VIII. דעם רמ״ק׳ס פשט אין „הבן בחכמה וחכם בבינה” – דרך הלימוד

דער רמ״ק גיט זיין אייגענעם פשט, וואס איז א „דרך הלימוד” פשט:

– חכמה איז וואס מ׳לערנט, וואס מ׳איז מקבל – אבער מקבל איז נאר ראשי פרקים. מ׳טאר דאך נישט אויסלערנען קבלה בפירוש, מ׳זאגט נאר ראשי פרקים.

– בינה איז עיון והתוספת שאדם מעיין ומוסיף מעצמו מתוך הכללים וראשי פרקים – דער תלמיד נעמט די ראשי פרקים וואס ער האט מקבל געווען, און ער איז מוסיף מדעתו, ער פארשטייט דבר מתוך דבר.

„הבן בחכמה”

מיינט: פארשטיי זייער גוט וואס דו האסט געלערנט פון דיין רבי אין חכמת המדות. בלויז מקבל זיין חכמה איז נישט גענוג – עס דארף אויך זיין בינה. ווייל דער רבי האט נאר איבערגעגעבן ראשי פרקים, „וצריך שהאדם יבין בעצמו דבר מתוך דבר” – ווי עס שטייט מפורש: „אין אומרים דבר זה אלא לחכם ומבין מדעתו.”

[הערת אגב: „חכם ומבין מדעתו” – דא זעט מען אלע דריי: חכמה, בינה, דעת. „חכם” = חכמה, „ומבין” = בינה, „מדעתו” = דעת.]

„חכם בבינה”

מיינט: נאכדעם וואס דו פארשטייסט אליין (בינה), דו מאכסט אלע דימויים – מילתא למילתא – זאלסטו מאכן פון די בינה צוריק חכמה. דאס הייסט: נאכדעם וואס דו האסט אליינס מחדש געווען, קוק צוריק אין דעם ספר (אדער אין דעם וואס דער רבי האט געזאגט) און זע אז דער ספר האט אלעס שוין געזאגט וואס דו האסט אליינס פארשטאנען. פארוואס האט דער ספר עס נישט קלאר געזאגט? ווייל ער זאגט נאר ראשי פרקים. אבער נאכדעם וואס דו ביסט מוליד געווען די בינה, זעסטו אז דער רבי האט דיר אמת געזאגט – „ותחכימנו בקבלת הרבנים ובקצת דבריהם, שנכלל ענין המוסיף עליך הן רב והן מעט.”

דער פסוק „ואל בינתך אל תשען” ווערט דא ארייגעברענגט: שטייט נישט „אל חכמתך אל תשען” נאר „אל בינתך אל תשען” – מ׳זאל נישט פארלאזן זיך נאר אויף דער אייגענער בינה, נאר מ׳זאל צוריקקומען צו דער קבלה פון רבי.

—

IX. דער עיקר חידוש: „שכל מוליד” vs. „שכל עקר”

דער רמ״ק׳ס הויפט נקודה: „שצריך האדם לדמות דבר לדבר, להוציא דבר מתוך דבר, כדי שיהיה השכל מוליד, לא שכל עקר.”

אפילו די מקובלים וואס האלטן אז עיקר החכמה איז מקבל מרבו – מ׳איז בכלל נישט יוצא מיט בלויז קבלה. מ׳מוז מוליד זיין – אויב מ׳געבט נישט „געבורט” צו דער חכמה אליינס, האט מען קיינמאל נישט דערגרייכט. און דווקא וועגן דעם האט מען נאר איבערגעגעבן ראשי פרקים – כדי דער תלמיד זאל מוזן מוליד זיין אליינס, ער זאל טראכטן.

—

X. א נייער פשט אין חכמה – יישוב רש״י מיטן רמב״ם

דער מחלוקת צווישן רש״י און דעם רמב״ם אין חכמה איז נישט אן אמת׳ע מחלוקת, ווען מ׳פארשטייט חכמה און בינה אויף א טיפערן אופן:

– חכמה איז ווען מ׳זעט די מסקנא – דער עצם קאנצעפט, די עצם זאך. „ס׳איז אזוי.” דאס איז נישט די שקלא וטריא.

– בינה איז דער פראצעס – פון דאס צו יענעם, איין שריט נאכן אנדערן. דאס איז „דיסקורסיוו טאוט” – בינה נעמט צייט. מ׳דארף קודם לערנען, טראכטן, אפשר אזוי אפשר נישט, קשיות און תירוצים, ביז מ׳קומט אן.

– חכמה איז אידער פאר דעם פראצעס (ווען מ׳האט עס מקבל מרבו – מ׳ווייסט אז „ס׳איז אזוי” בדרך אמונה אדער השגה), אדער נאך דעם פראצעס (ווען מ׳קומט אן צו דער מסקנא).

אויב אזוי: ווען רש״י זאגט „חכמה מה שמקבלין מרבו” – מיינט ער נישט אז חכמה איז א בלינדע קבלה. ער מיינט: דער סארט זאכן וואס א רבי קען איבערגעבן איז דער תוכן, די מסקנא – נישט דער גאנצער פראצעס. ווי למשל: מ׳האט איבערגעגעבן הלכות, דינים – דאס איז חכמה. נאכדעם מאכט מען די גמרא – דאס איז בינה, דער שקלא וטריא. די גמרא איז נישט א פיקסירטע זאך – זי האט קיינמאל נישט געענדיגט, זי גייט נאך ווייטער אן. אבער משניות – דאס איז די מסקנא וואס איז געבליבן, דאס איז חכמה.

אויף דעם אופן שטימט רש״י מיטן רמב״ם: חכמה איז טאקע דער עצם אינהאלט (וואס דער רמב״ם רופט „ידיעת הסיבות”), און עס ווערט טאקע מקבל מרבו (ווי רש״י זאגט) – ווייל דער תוכן ווערט איבערגעגעבן, אבער דער פארשטיין דערפון (בינה) מוז מען טאן אליינס.

דאס שטימט אויך מיט דעם באקאנטן מושג פון סיני ועוקר הרים: „סיני” איז דער וואס האט באקומען די מסקנא (דאס רעזולטאט פון דער מסורה), און „עוקר הרים” איז דער וואס צוברעכט און אנאליזירט. דער „סיני” רעפרעזענטירט חכמה – מה שקיבל מרבו.

[הערת אגב: דער רמ״א (ר׳ משה איסרלש) שרייבט דאס אויך אין זיין הקדמה, און ר׳ חיים מוואלאזשין זאגט עס אויך – אז מען דארף מחדש זיין, אבער מחדש זיין „לפי מה שקיבל” – לויט דעם וואס מען האט באקומען. עס ענדיגט זיך אז עס איז אייגנטלעך די זעלבע זאך – דער חידוש איז נישט עפעס נייעס, נאר א טיפער פארשטאנד פון דעם וואס איז שוין דא.]

—

XI. ספר יצירה אלס „ראשי פרקים”

דער ספר יצירה איז איינער פון די ספרים וואס איז געשריבן ווי „ראשי פרקים” – ער גיט דעם סטרוקטור, אבער ער זאגט נישט עקספליציט וואס ער מיינט. דאס איז אנדערש פון דעם זוהר, וואס רעדט פריי און זאגט וואס ער האט צו זאגן. דער ספר יצירה גיט נאר די שטרוקטור – „עשר ספירות בלימה, עשר ולא אחת עשרה, עשר ולא תשע” – און דערנאך זאגט ער: „מכאן ואילך צא וחשב” – פון דא ווייטער, טראכט אליין.

[הערת אגב: עס ווערט אויפגעברענגט א וויכטיגער נקודה וועגן דער מחלוקת צווישן מקובלים – צי מען מעג אויסזאגן סודות. פון די ערשטע מקובלים זענען געווען נאר עטלעכע ראשונים וואס האבן טאקע קלאר אויסגעשריבן. דאס מיינט נישט אז זיי פארבארגן בכוונה – דער רמב״ם אליין זאגט אז ער האט געפרובט שרייבן אלעס אבער ער קען נישט. עס איז א לימיט אויף וואס מען קען אויסדריקן. דער רמ״ק שרייבט ווי א „ספר סוגיא” – ער פרובט נישט צו פארבארגן, אבער עס איז נישט אלעמאל מעגלעך צו עקספלעינען.]

דער עצם פונקט איז: מען דארף זיין „מודד” (מעסטן) אייגענע מחשבות – מען דארף אליין טראכטן מיט חכמה. עס איז נישט גענוג נאר צו באקומען (קבלה אליין); מען דארף אויך „הבנה” – אייגענע פארשטאנד. יעדע דור דארף עס מחדש „re-derive” – אפילו ס׳איז דא חילוקים צווישן דורות, זענען זיי נישט חילוקים באיכות, נאר בכמות.

—

XII. דער לשון „הבן בחכמה וחכם בבינה” – פארוואס זענען די ווערבס פארמישט?

א אינטערעסאנטע שאלה: פארוואס שטייט „חכם בבינה” און „הבן בחכמה”? פארוואס זענען די ווערבס פארמישט מיט די נאמען – „הבן” (וואס געהערט צו בינה) שטייט ביי חכמה, און „חכם” (וואס געהערט צו חכמה) שטייט ביי בינה?

צי קען מען טאקע אין לשון הקודש זאגן „חכם בבינה” אזוי ווי מען זאגט „הבן בחכמה”? מען קען טרעפן פסוקים ווי „לדעת בינה”, „ואם לבינה תקרא” – דאס הייסט, מען קען „ידע” בינה, מען קען „הבין” חכמה. אבער צי קען מען זאגן „להחכים בינה”? דאס איז א שווערערע לשון. אסאך מענטשן האבן געשריבן ספרים מיטן נאמען „הבן בחכמה” – דאס קלינגט נאטירלעך. אבער קיינער האט נישט געשריבן א ספר „חכם בבינה” – ווייל דאס קלינגט נישט נאטירלעך אין לשון הקודש.

—

XIII. ספר יצירה׳ס „אטאמישער” בליק אויף שפראך

דער ספר יצירה האט אן „אטאמישן” בליק אויף שפראך – ער קוקט אויף אותיות ווי אטאמען וואס מען קען צוזאמענשטעלן אין אלע ריכטונגען, אן צו נעמען אין באטראכט דעם קאנטעקסט. זיין יסוד איז: „א׳ עם כולם וכולם עם א׳” – יעדער אות קען זיך פארבינדן מיט יעדן אנדערן. „שני אבנים בונות” – צוויי אותיות בויען ווערטער.

אבער אין דער פראקטיק שטימט דאס נישט אינגאנצן:

– ער איז נישט גורס דעם ענין פון vowels – אין לשון הקודש זענען דא נאר נקודות, נישט vowels אלס אותיות, און ער רעדט נישט פון נקודות.

– נישט יעדע consonant גייט צוזאמען מיט יעדע אנדערע – דער מויל קען פשוט נישט אויסזאגן געוויסע צירופים אן א vowel אינצווישן.

– אין מענטשלעכער שפראך איז דא א חילוק צווישן ריכטונגען: ער האט געטראפן אז „ענג” און „נגע” זענען ביידע ווערטער – אבער „נעג” איז גארנישט. פארוואס נישט? ווייל מיר האבן פשוט נישט אזא ווארט.

[הערת אגב: עס ווערט דערמאנט א פראיעקט מיט א קאמפיוטער וואס האט דורכגעגאנגען אלע מעגלעכע דריי-אותיות צירופים אין לשון הקודש. מען האט געטראפן שרשים וואס מען האט קיינמאל נישט געוואוסט פריער. מען האט אויך געטראפן אז געוויסע צירופים וואס מען וואלט געמיינט זענען אוממעגלעך – ווי פ״צ״מ – זענען טאקע דא, ווי „פצימי” אין דער משנה. אויך „נאג” – פארוואס נישט? אונזער ידיעה פון לשון הקודש איז נישט קאמפליט.]

[הערת אגב: א שפאסיגער פארשלאג – אנשטאט דער אקאדעמיה פאר לשון עברית וואס מאכט קינסטלעכע ווערטער ווי „רב-קול” פאר טעלעפאן, זאל מען בעסער נוצן דעם ספר יצירה׳ס שיטה און מאכן נייע ווערטער פון צירופי אותיות. אפשר האט דער זוהר אזוי געארבעט – ער האט גענומען צירופים וואס מיינען „גארנישט” און זיי באנוצט.]

ספר יצירה׳ס שיטה פון אינטערטשעינדזשעבילטי

אין תנ״ך, ווען מען האט שמות נרדפים (סינאנימען) אין פסוקים, זענען זיי כמעט קיינמאל נישט אינטערטשעינדזשעבל. למשל, אויב עס שטייט „לבי סחרחר, עזבני כחי” – קען מען נישט זאגן פארקערט „לבי עזבני, כחי סחרחר”. די ווערבס מעטשן אלעמאל מיט די נאמען, און עס איז דא א פעסטע סדר.

אבער דער ספר יצירה טראכט אנדערש – ער טראכט אז אלעס איז אינטערטשעינדזשעבל. מען קען מאכן „ישוב” פון „שרק”, מען קען גיין אלע ריכטונגען. דעריבער, ווען דער ספר יצירה שרייבט „הבן בחכמה וחכם בבינה” – מישט ער בכוונה די ווערבס – איז דאס קאנסיסטענט מיט זיין שיטה. אבער דאס מיינט נישט אז „להבין” און „לחכם” מיינען ממש די זעלבע זאך – עס מיינט אז א חלק פון די ווערבס קענען גיין איינס אויף דעם אנדערן, אבער נישט אלעמאל.

דער ספר יצירה׳ס דרך איז: פארקער אלעס און זע וואס קומט ארויס. ער פרובירט צו קומען צום „סייענטיפיק בעיסיס” פון אלעס.

[הערת אגב: אפשר האבן די פייטנים, ווי רבי אלעזר הקליר, אויך געשפילט אזעלכע שפראך-שפילן. אפשר האט ער טאקע געשריבן „חכם בבינה”. אפשר איז דאס פריער ווי ספר יצירה, אפשר שפעטער – אבער עס איז א ענלעכער דרך.]

—

XIV. „בחון בהם וחקור מהם” – דער רמ״ק׳ס פירוש

דער רמ״ק לערנט דעם ספר יצירה׳ס לשון „בחון בהם וחקור מהם” מיט א וויכטיגן חילוק:

„בהם” – בחינה אין דער עצם פון די ספירות

„בהם” מיינט: אין די ספירות אליין, אין זייער עצם, אין זייער ממשות – דארט זאל מען נאר בוחן זיין, נישט חוקר. דאס הייסט: מען זאל קוקן אריין, אבער בדרך רצוא ושוב, בדרך ענוה, מיט חששות פאר כבוד הקונה (דער אייבערשטער), דער מאציל המפואר. אין דער עצם פון וואס די ספירות זענען – דארט איז נאר בחינה, נישט חקירה.

„מהם” – חקירה אין וואס קומט ארויס פון זיי

„מהם” מיינט: נישט „אין זיי” נאר „פון זיי” – דאס הייסט, פעולת המשכתן, וואס זיי טוען, וואס קומט ארויס פון זיי. דארט קען מען שוין זיין חוקר – מיט א חקירה עצמית, א ברורע ידיעה, מיט מעשה מועט און עיון גדול. די חקירה איז נישט אין וואס די ספירות זענען (מציאות הספירות), נאר אין וואס זיי טוען (פעולת המשכתן).

דער חילוק צווישן בוחן און חוקר

– בוחן – פון דער שורש ב.ח.נ. – מיינט קוקן, טעסטן, אריינזען. ווי „בזאת תבחנו חי פרעה”, „ה׳ צדיק יבחן”, „להבחין בין אור ובין חושך”. עס איז אין דעם פעלד פון זען און טעסטן.

– חוקר – מיינט זוכן עפעס וואס מען ווייסט נישט. עס איז א שם נרדף פון חיפוש, ווי „נחפשה דרכינו ונחקורה”. „לחקור את הארץ” – מיינט אויסגעפינען. עס איז אין דעם פעלד פון זוכן און אויסגעפינען.

[הערת אגב: אין קבלה זאגט מען „בחינות” און די חוקרים (פילאסאפן) זאגן „חקירות” – אפשר איז דאס פארוואס דער רמ״ק נוצט דווקא „בחינה” פאר דעם וואס מען טאר טון מיט די ספירות אליין.]

א קשיא אויפן לשון

נארמאלערווייז זאגט מען „חקור את” אדער „חקור אותם“, נישט „חקור מ-“. אבער דאס איז דער ספר יצירה׳ס אייגנארטיגער לשון. אין דעם רוקח׳ס נוסח שטייט „בחון בהם נדע, חקור בהם נפרשם” – ביי אים איז ביידע מאל „בהם”, אן דעם חילוק צווישן „בהם” און „מהם”. דאס ווייזט אז דער חילוק צווישן „מהם” און „בהם” איז אפשר בלויז א גירסא-ענין.

—

XV. דאס פראבלעם פון גירסאות אין ספר יצירה

[הערת אגב: ספר יצירה איז „נישט נחתם” – עס איז נישט פארמאכט געווארן אויף איין פינאלע נוסח. עס עקזיסטירן מינדסטנס דריי הויפט-גירסאות: גירסת הגר״א, גירסת הרמ״ק, גירסת הראב״ד. יעדער מפרש האט פראקטיש אריינגעשריבן זיין אייגענע נוסח. דער רמ״ק האט באוואוסטזיניג אריינגעשריבן „מהם” אין זיין נוסח ווייל עס האט פאר אים געמאכט סענס – ער האט געוואוסט אז עס זענען דא טויזנט גירסאות, און ער האט אנגענומען דעם נוסח וואס פאסט צו זיין פירוש.

דאס איז בכלל נישט שלעכט – ביי אלטע ספרים ווי תוספות האט אויך יעדער איבערגעשריבן. אזוי לאנג ווי א ספר איז נישט נחתם, לעבט דער נוסח נאך אפן. אויב מען וויל פאדזשן אויפ׳ן מחבר, דארף מען טרעפן א גירסא; אויב מען וויל פאדזשן אויפ׳ן פירוש, דארף מען נישט.]

—

XVI. „והעמד דבר על בוריו” – דער רמ״ק׳ס פשט

דער רמ״ק טייטשט „בוריו” ווי „תוקפו” – קלארקייט, שטארקייט, אזוי ווי „בורקא דחמה” (די קלארקייט פון דער זון). דער מיין איז: שטעל דעם ענין אויף זיין שטארקסטן, גיי אראפ אין דער טיפקייט פון דער דרשה ביז עס וועט דיר קלאר ווערן אן שום ספק.

—

XVII. „והושב יוצר על מכונו” – צוויי פשטים

פשט א – דער פשוט׳ער פשט:

„יוצר” מיינט דער באשעפער (the Former, the Shaper). „מכונו” מיינט זיין בייס, זיין פונדאמענט – ווי „מכון כסאך מאז”, „מכון לשבתך”. „הושב” איז מלשון ישיבה – זעץ אים ארויף אויף זיין שטול.

דער מיין איז: ווען דו וועסט קלאר פארשטיין ווי אזוי דער מאציל און די נאצלים זענען פארבונדן, ווי אזוי פון איינס ווערט פילע – דאס איז דער basic question פון ספר יצירה: עס זענען דא אזוי פיל זאכן און נאר איין גאט, ווי אזוי ווערקט דאס? – ווען דו פארשטייסט דאס, איז עס אזוי ווי דו האסט דעם יוצר ארויפגעזעצט אויף זיין כסא. אין דיין קאפ איז יעצט דער „מלך יושב על כסא” – דער מאציל זיצט אויף זיינע כלים, אויף זיין וועלט. ביז יעצט איז נישט געווען א „כסא שלם” – דער עולם האט נישט פארשטאנען דעם קאנעקשאן.

דער רמ״ק ציטירט: „כי הוא יוצר, הוא בורא לבדו ואין זולתו.”

פשט ב – על פי קבלה:

„דבר” מיינט מלכות, „בריה” מיינט יסוד. „שלא להפרידם” – מען זאל נישט זאגן אז עס זענען נאר תשע ספירות (אזוי ווי מען האט פריער געזאגט אז מלכות איז „עקסטרא”, נישט פון דער צאל). „והושב יוצר על מכונו” מיינט פארקערט – מען זאל נישט רעכענען דעם מאציל אלס איינע פון די צען. דער מאציל איז ווי א מלך אויף זיין כסא – „ואדון מאציל כמלך על כסאו אינו מנין הכסאות”. דער כסא (= ספירות) איז נישט דער מלך, און דער מלך איז נישט חלק פון דער צאל פון כסאות. אבער דער רמ״ק אליין האט אנדערשוואו געזאגט אז דאס איז „נישט אזא גוטע פשט.”

—

XVIII. מסקנא פון די צוויי משניות

„עד כאן בירוש המשנה” – מען האט געלערנט צוויי משניות פון ספר יצירה. די מסקנא איז: עס זענען דא צען ספירות, נישט מער און נישט ווייניגער. „ואין בדבר הזה פקפוק חס ושלום, אלא האמונה בלב כל המקובלים” – אלע מקובלים גלייבן דאס.

—

XIX. דער אריז״ל און די צאל פון ספירות

[הערת אגב: רבי אשלג האט געטענה׳ט אז עס איז געווען התנגדות אויף דעם אריז״ל, און ער האט מחדש געווען אז די התנגדות איז געווען ווייל דער אריז״ל האט „געשפילט ארום” מיט די נומערן – ער האט גערעדט פון פינף ספירות (כתר-חכמה-בינה-תפארת-מלכות, אדער די פינף פרצופים). אבער אין אמת׳ן ברענגט דער אריז״ל אויך „עשר ולא תשע” אסאך מאל, סאו עס איז נישט אזוי פשוט.

די התנגדות אויף דעם אריז״ל איז היסטאריש אמת – עס איז געווען מתנגדים – אבער די חכמי צפת האבן אסאך ארבעט געטון עס צו פארמאכן. מיר ווייסן דערפון פון רב מדינה׳ס ספר. אין ר׳ שלמה׳לע׳ס אגרות און שבחים זענען דא מעשיות וואו מענטשן האבן זיך אפגעלייגט פון דעם אריז״ל׳ס דרך.]

—

XX. פרק ז׳ – די שיטה פון דרייצן ספירות

אין פרק ז׳ האט דער רמ״ק גערעדט אז עס איז דא א שיטה (שיטת הגאון) וואס זאגט אז עס זענען דא דרייצן ספירות – די רעגולערע צען פלוס דריי שרשים (שלושה שרשים), וואס ער האט אזוי גערופן. דער רמ״ק איז מפרש יענע שיטה, און ער נוצט עס שפעטער פאר א גרויסע חידוש אין זיין קבלה. אבער ביז אהער האט ער געברענגט דעם ספר יצירה בעיקר כדי צו באווייזן אז עס איז „עשר ולא תשע, עשר ולא אחד עשר” – צען, נישט מער, נישט ווייניגער.

—

XXI. מחלוקת אין מנין הספירות – פארשידענע שיטות

דער רמ״ק באנוצט דעם יסוד פון „עשר ולא תשע, עשר ולא אחת עשרה” אלס א פונדאמענטאלע אמונה-פרינציפ. ער ברענגט ראיות מערסטנס פון ספר יצירה און אביסל פון זוהר.

א „ספר השרשים” (דערמאנט אין די הערות אין בעק פון דעם ספר, זייט תתס״ח) האט באריכטעט אז עס איז דא א מחלוקת אין די מנינים פון ספירות. די פארשידענע דעות זענען:

– ניין ספירות – ניין ספירות-כלים מיט דעם אין סוף (סיבה ראשונה איז נישט א ספירה)

– צען ספירות – די סטאנדארד שיטה

– דרייצן ספירות – שיטת רב האי גאון

– דרייסיג ספירות – באזירט אויף דעם אז עס שטייט אין זוהר אז עס זענען דא בריאה און יצירה (צען ספירות אין יעדע עולם)

– **

– הונדערט, דריי הונדערט, אדער דריי הונדערט און צען — נאך שיטות

דער „ספר שורשי הקבלה” פון אבן וקאר

רבי שלמה אלקבץ ברענגט דעם ספר „שורשי הקבלה” פון אבן וקאר — א פילאסאף וואס איז געווען „א שטיקל אפיקורס.” אלקבץ איז ברוגז אויף אים און רופט אים „ראה זה פוקח.” יענער האט געטענה׳ט אז עס קען נישט זיין מער אדער ווייניגער ווי צען ספירות.

דער כולל פון רבי שלמה אלקבץ

די ספרים אין דעם בעק פון דעם ספר זענען בעצם די נאטיצן פון דעם כולל פון רבי שלמה אלקבץ, וואו מ׳האט געלערנט אלע דאזיגע סוגיות פאר דער רמ״ק האט פארמולירט זיין אייגענע שיטה אין פרדס רמונים. דער רמ״ק רופט זיך בפירוש א תלמיד פון רבי שלמה אלקבץ. מ׳קען זען אז ער רעאגירט אויף דיזעלבע פראבלעמען וואס זענען דארט אויפגעברענגט געווארן, און געוויסע שטיקלעך פרדס זענען דירעקט באזירט אויף יענע דיסקוסיעס.

—

XXII. די גרויסע קשיא: פארוואס איז „עשר ולא תשע” אזא גרויסע זאך?

דער רמ״ק באהאנדלט „עשר ולא תשע, עשר ולא אחת עשרה” ווי אן עיקר-אמונה. אבער וואס איז אזוי שלעכט אויב איינער זאגט אז עס זענען דא מער אדער ווייניגער ספירות? יעדע איינצלנע סוגיא — די שאלה פון די שרשים, די שאלה פון כתר, די שאלה פון מלכות — איז פארשטענדלעך אין זיך אליין. אבער פארוואס דער רמ״ק שטעלט זיי אלע אריין אונטער דעם דאך פון „עשר ולא” — דאס בלייבט א מיסטעריע.

למשל: אויב איינער זאגט אז ספירת הוד עקזיסטירט נישט, נאר נצח — וואס איז דער רמ״ק׳ס תירוץ? מ׳קען דאך פרעגן: פארוואס דארף מען נצח אדער יסוד? חסד, גבורה, תפארת, מלכות זאל גענוג זיין! דער רמ״ק מאכט דערפון אן „איסור” — מ׳טאר נישט זאגן אנדערע נומערן — אבער דער תירוץ איז נישט קלאר.

—

XXIII. צוויי מקורות פאר דעם נומער צען

עס ווערן אידענטיפיצירט צוויי היסטארישע מקורות פאר דעם נומער צען:

1. פיטאגאריש-פילאסאפישער מקור

דער נומער-סיסטעם באזירט אויף פיטאגאראס, וואו די „דעקאדע” (צען) איז פונדאמענטאל וויכטיג.

2. די גלגלים (ספערן) פון דער אסטראנאמיע

– זיבן פלאנעטן (כוכבי לכת)

– אכטער גלגל פאר אלע פיקסירטע שטערן

– ניינטער גלגל פאר דעם טעגלעכן דרייונג (daily revolution)

דאס גיט ניין גלגלים לויט אלע דעות, „עט מאוסט.” דער רמב״ם אליין זאגט אז מ׳ווייסט נישט גענוי וויפיל גלגלים עס זענען דא, ווייל עס קענען זיין מער באוועגונגען אדער מער שטערן וואס רוקן זיך, און עס קען זיין 54.

אבן עזרא׳ס טעאריע האט צוגעלייגט א צענטן — א „שכל” (אינטעלעקט) — און דאס איז ווי מ׳קומט צום נומער צען.

דער קאנפליקט צווישן ניין און צען

אויב דער רמ״ק האט געוואלט קאנעקטן קבלה מיט פילאסאפיע (וואס ער האט טאקע געוואלט), דאן ווערט דער אונטערשיד צווישן ניין גלגלים און צען ספירות א גרויסע קשיא. אין דער פיזישער וועלט זענען דא בלויז ניין גלגלים (עט מאוסט), מאנכמאל נאר אכט. צו דעם קומט צו די פילאסאפישע קשיא צי עס איז בכלל דא אן אין סוף. אזוי ווערט „עשר ולא תשע” א פראבלעם וואס דארף א לעזונג.

[הערת אגב: אין אונזער צייט, וואס מיר גלייבן נישט מער אין גלגלים אויף דעם אופן, קען מען „קאלעפסן” אלעס אנדערש — פלאנעטן, שטערן, זון — און ענדיגן מיט נאר דריי אדער פיר זאכן, וואס מאכט דעם גאנצן נומער-פראבלעם נאך שווערער.]

—

XXIV. די פארבינדונג צווישן צען ספירות און אריסטאטל׳ס צען קאטעגאריעס

פילע האבן געמאכט א פארבינדונג צווישן די צען ספירות און אריסטאטל׳ס צען קאטעגאריעס (categories of being). דאס איז נישט סתם, ווייל די צען קאטעגאריעס זענען „the greatest kinds” — ווען מ׳מאכט קלאר די העכסטע קלאסיפיקאציעס פון אלץ וואס עקזיסטירט, קומט מען אויס מיט צען. לויט דעם אנדערן שיטה (פלאטאנישע?) קומט מען אויס מיט פינף — און דאס איז די מחלוקת.

דער ערשטער וואס האט געמאכט דעם קאנעקשן איז רב סעדיה גאון, אין זיין פירוש אויף ספר יצירה. דער בעקער רעמין (Bacher Remond?) האט א לאנגע אריכות וועגן דעם.

—

XXV. די חשיבות פון דער צאל צען אין תורה

צען איז א זייער וויכטיגע צאל אין תורה: עשרה מאמרות, עשרה נסים, עשר מכות, עשרת הדברות, א מנין איז צען אידן. אין מדרש זוכט מען כסדר „עשר לשונות” — צען אויסדרוקן פאר יעדע זאך. און ס׳טרעפט זיך אז ס׳ווערקט — זיי געפינען טאקע צען. ס׳איז אינטערעסאנט אז זיי האבן געהאט א „קפידה” צו זוכן דווקא צען, און זיי האבן טאקע געטראפן צען. אפשר איז דא עפעס אמת׳עס דערין.

אבער צען איז א „round number” — ס׳איז נאטירלעך אז מ׳זאל ענדיגן ביי צען. און אין דער תורה אליין איז זיבן פיל מער פארשפרייט ווי צען.

[הערת אגב: עס ווערט אויפגעברענגט א שמועס צי אידן האבן אן „unlucky number.” לכאורה איז עלף (11) אן אומגליקלעכע צאל: שמחת תורה איז עשרת הדברות, המן איז דער עלפטער, חלבנה (דער שלעכטער ריח אין קטורת) איז אויך פארבונדן מיט עלף. אבער ס׳ווערט שארף אפגעשטעלט: „לא תנחשו ולא תעוננו” — אידן האבן ניט קיין אומגליקלעכע צאלן. א צאל קען דיר ניט שאטן. ס׳איז דא צאלן וואס האבן א ספעציעלע חשיבות — פסח איז זיבן טעג, שבת איז דער זיבעטער טאג — אבער דאס איז ווייל ס׳דערמאנט אן אידן אין שבת און אין אייבערשטן, ניט ווייל די צאל 7 איז א מיסטישע זאך וואס קען דיר העלפן אדער שאטן.]

[הערת אגב: די פיטאגאריער האבן אויך געהאט „שלעכטע צאלן” — גלייכע צאלן (even numbers) זענען שלעכט ביי זיי. דאס האט א שייכות צום ענין פון „זוגות” אין גמרא, וואס מיינט פירוד (טרענונג). אומגלייכע צאלן (odd) זענען פארבונדן.]

—

XXVI. די פראבלעם פון צאל די גלגלים און ספירות — פראקטישע שוועריגקייטן

דער רמ״ק רעכנט די הימלישע גלגלים אויף א באשטימטע אופן — ניט די זון און לבנה אליין, נאר פלוס דער „טאג” (דער כללות׳דיגער גלגל), און אזוי קומט מען אויס צו ניין, ניין פלוס איינס. אבער ס׳בלייבט א שווערע שאלה: ווי קען דער רמ״ק זאגן אז ס׳איז דא פינף (אין א באשטימטן קאנטעקסט)? די תשובה איז ווייל מ׳האט אויפגעהערט צו גלייבן אין דעם גלגלים-סיסטעם. מ׳קען צונויפלייגן אויף אן אנדער אופן: ס׳איז דא פלאנעטן, ס׳איז דא שטערן, ס׳איז דא די זון — און מ׳קען אלע דריי צונויפנעמען אין איין קאטעגאריע.

—

XXVII. צי האבן די מקובלים געוואוסט פון קאפערניקוס?

די מסקנא איז אז דער אריז״ל האט ניט געוואוסט פון קאפערניקוס׳עס סיסטעם. דער רמ״א (ר׳ משה איסרלש) ברענגט ערגעץ דעם נייעם אסטראנאמישן סיסטעם, אבער ער איגנארירט עס. אויך ר׳ חיים ויטאל, אין איינעם פון זיינע ספרים וועגן אסטראנאמיע, ציטירט עס — אבער זיי גייען ניט אריין אין דעם.

—

XXVIII. דער הפלאה׳ס תשובה: גלגלים איז ניט קבלה

איינער האט געפרעגט ביים הפלאה (בעל ההפלאה): וואס איז דער פשט אז אלע מקובלים רעדן פון גלגלים, און די סייענטיסטן זאגן אז ס׳איז ניטא? האט דער הפלאה געענטפערט: דאס שטיקל וואס שטייט אין עץ חיים וועגן גלגלים איז ניט קבלה — דאס האבן די מקובלים גענומען פון דער וויסנשאפט פון זייער צייט, און די אייגנטלעכע קבלה הייבט זיך אן נאכדעם. דאס זעלבע ברענגט מען פון נאך א צדיק אין דער אוקריינער געגנט.

אבער — מ׳קען ניט אינגאנצן אפטיילן, ווייל ס׳איז דא א פארבינדונג צווישן דעם פיזישן בילד פון דער וועלט און דער קבלה. מ׳דארף אויסארבעטן וואס איז ביי זיי אייגנטלעכע קבלה-אידעען, און וואס איז בלויז פאקטישע דעטאלן וואס זיי האבן גענומען פון דער וויסנשאפט פון זייער צייט.

—

XXIX. עולם קטן vs. עולם גדול — וואס בלייבט גילטיק

דער מיקראקאזם-סיסטעם (אדם קטן / עולם קטן) — דער מענטשלעכער גוף מיט זיינע אברים — איז נאך אלץ גילטיק, ווייל א מענטש האט נאך אלץ בערך די זעלבע אברים ווי די מקובלים האבן געטראכט. אבער דער מאקראקאזם (עולם גדול) — ווי דער גרויסער וועלט שפיגלט אפ די ספירות — בלייבט א גרויסע קשיא, ווייל דאס איז געווען געבויט אויף דעם אלטן גלגלים-סיסטעם.

—

XXX. צי קען זיין מער ווי צען ספירות?

עס ווערט אויפגעווארפן א ראדיקאלע שאלה: אפשר איז טאקע דא מער ווי צען ספירות, און די מקובלים האבן נאר געוואוסט פון צען? אפשר איז דער ספר הצורה ריכטיגער, אז ס׳איז דא מיליאנען? און די צען איז בלויז א באזע, א יסוד, ניט דער גאנצער בילד?

—

XXXI. סיכום פון די הויפט-נקודות

דער שיעור האט דורכגעגאנגען א ברייטע סוגיא אין פרדס רמונים, מיט עטלעכע הויפט-טעמעס:

1. דער רמ״ק׳ס קריטיק אויף פריערדיגע מפרשים פון ספר יצירה, וואס האבן אריינגעלייגט ספירות-כוונות אין יעדן ווארט — ער האלט אז דאס איז „דרך המתפללים”, נישט „דרך המחברים”.

2. דער רמ״ק׳ס אייגענער פשט: „הבן בחכמה וחכם בבינה” מיינט א דרך הלימוד — חכמה איז וואס מ׳איז מקבל מרבו (ראשי פרקים), בינה איז וואס מ׳איז מוסיף מדעתו (דבר מתוך דבר), און דער שכל דארף זיין מוליד, נישט עקר.

3. דער יישוב צווישן רש״י און דעם רמב״ם אין דער הגדרה פון חכמה — ביידע מיינען דעם עצם אינהאלט/מסקנא, נאר רש״י קוקט אויף ווי מ׳באקומט עס (מרבו), און דער רמב״ם קוקט אויף וואס עס איז (ידיעת הסיבות).

4. דער חילוק צווישן בוחן און חוקר — אין דער עצם פון די ספירות טאר מען נאר בוחן זיין (בדרך ענוה), אבער אין זייערע פעולות קען מען חוקר זיין.

5. דער יסוד פון „עשר ולא תשע, עשר ולא אחת עשרה” — דער רמ״ק מאכט דערפון אן עיקר-אמונה, כאטש עס בלייבט א קשיא פארוואס דווקא צען, ספעציעל אין ליכט פון דעם אלטן גלגלים-סיסטעם וואס איז שוין נישט גילטיג.

6. ספר יצירה׳ס אייגנארטיגער בליק אויף שפראך — אן „אטאמישער” בליק וואו אלעס איז אינטערטשעינדזשעבל, וואס דערקלערט דעם אומגעוויינלעכן לשון „חכם בבינה”.

7. דאס פראבלעם פון גירסאות אין ספר יצירה — דער ספר איז „נישט נחתם”, און יעדער מפרש האט פראקטיש זיין אייגענע נוסח.

8. די שאלה פון וויסנשאפט און קבלה — דער הפלאה׳ס תשובה אז די גלגלים-דעטאלן זענען נישט קבלה, נאר וויסנשאפט פון יענער צייט, אבער מ׳קען נישט אינגאנצן אפטיילן.

תמלול מלא 📝

פרדס רמונים, פרק ו׳ – “הבן בחכמה וחכם בבינה”

מקום אין לערנונג

מגיד שיעור:

אקעי, מיר האלטן אינמיטן פרק ו׳. אונז האבן שוין געלערנט וועגן “עשר ולא תשע”, האבן מיר עס געענדיגט מער ווייניגער. יעצט גייען מיר לערנען וועגן די רעסט פון די משנה, וואס שטייט “הבן בחכמה וחכם בבינה”. וואס זאגסטו?

תלמיד:

“וחכם”. איך האב באמת נישט געזען א פלאץ וואס שטייט “וחכם”.

מגיד שיעור:

ווער?

תלמיד:

“וחכם”.

מגיד שיעור:

איין מינוט. ווער קלערט אז ס׳איז דא אזא ווארט? “חכם בבינה”. אקעי. וויאזוי איז ער איינגעפאלן צו זאגן דאס ווארט? ווייסן זיי זיך אליין אויך נישט. דאס איז אין די משנה, רייט? “עשר ולא תשע, הבן בחכמה וחכם בבינה, והבן דבר על בוריו והשב יוצרך על מכונו”. דאס זאגט ער אפאר מאל, אמת? דאס איז די… אה, דאס זאגט ער, און ער גייט נישט מאריך זיין מיט די פשט. ער איז מאריך עפעס. ער ברענגט די פשט. לאמיר זען.

די מפרשים׳ס פירושים אויף “הבן בחכמה וחכם בבינה”

מגיד שיעור:

אקעי, איז די מפרשים, זאגט ער, האבן געזאגט – ער זאגט נישט ווער די מפרשים זענען, דער מענטש דארף אים ציינען, איך ווייס נישט פארוואס – אז די ענין איז אז מ׳דארף מייחד זיין חכמה מיט בינה, און בינה מיט חכמה. וואס דאס מיינט נישט קיין זאך. איך בין מסכים, נו פראבלעם.

נאך א פירוש, אז מ׳דארף וויסן אז די שורש פון חכמה איז אין בינה, און די שורש… איך פארשטיי נישט וואס דו זאגסט. די צווייטע פירוש איז אז די שורש פון חכמה איז אין בינה, און די שורש פון בינה איז אין חכמה. דאס ווארקט נישט. דו קענסט נישט זאגן אז ס׳גייט ביידע וועגן. וואו איז די שורש? זאג מיר. אקעי.

די דריטע פירוש… די דריטע פירוש קען איך פארשטיין. אויך איז עס קאנעקטעד, אלע זענען קאנעקטעד, אבער ער האט געטרייט צו זאגן א בעסערע פשט, און אפשר איז זיין פשט בעסער. “כשתמשיך שפע לחכמה יהיה על מנת שיעבור לבינה, הבן בחכמה”. אדער… איך ווייס נישט. יא, ווען דו טראכסט פון חכמה, דו ברענגסט שפע צו חכמה, דארפסטו געדענקען אז ס׳זאל אנקומען צו בינה. “וכשתמשיכו לבינה, תתן לה כח החכמה”. אקעי, אוודאי, אויב די חכמה׳ס שפע קומט צו בינה, איז עס…

דאס איז נישט די ערשטע פשט, ניין? איך ווייס נישט, “ליחד”, אפשר “ליחד” און “להמשיך שפע” איז נישט די זעלבע זאך. איך ווייס נישט צו ס׳איז די זעלבע זאך. ס׳איז סתם געטראכט, דאס איז אפשר א רעשטער. ס׳איז סתם ענליך, יא. אבער די שורש פארשטיי איך נישט. וואס איז די פשט “שורש החכמה בבינה ושורש הבינה בחכמה”? וואס איז דאס סופאוסד צו מינען? אז ביידע זענען אינטערקאנעקטעד?

הערה: די משנה אין אבות וועגן אינטערדעפענדענץ

מגיד שיעור:

אינטערקאנעקטעד פארשטיי איך. ס׳איז דא א משנה, “אם אין דעת אין בינה, אם אין בינה אין דעת”. געדענקסטו די משנה? דער רמב״ם האט א פשט אין יענע משנה, עפעס א פילאסאפישע פשט. וואס שטייט אין די משנה? וואס מיינט עס? ס׳איז נישט חכמה און בינה. דו מיינסט נישט חכמה און בינה, ס׳מיינט עפעס אנדערש. וואס שטייט אין די משנה? איך ווייס וואס די משנה זאגט. יא, מ׳קען נישט… וואס קען מען נישט? פארוואס איז נישט א סיקרעט? זאגסטו נישט אויס? אה, איך קען נישט זאגן. איך קען נישט זאגן.

וואס שטייט אין די משנה? די משנה שטייט נישט אבער חכמה און בינה. ס׳איז דא א משנה? וואס שטייט דארט חכמה בינה? ניין, “אם אין יראה אין חכמה”. די משנה שטייט אזוי, רבי אלעזר בן עזריה… רבי אלעזר בן עזריה… רבי אלעזר בן עזריה… נישט רבי אלעזר בן עזריה. רבי אלעזר בן עזריה אומר, “אם אין תורה אין דרך ארץ, אם אין דרך ארץ אין תורה. אם אין חכמה אין יראה, אם אין יראה אין חכמה. אם אין בינה אין דעת, אם אין דעת אין בינה. אם אין תורה אין קמח, אם אין קמח אין תורה.” ס׳גיבט נישט די אריין דעמאלטס. ס׳שטייט נאר בינה, פארוואס דארף עס זיין דעת?

דער אבן עזרא אין משלי

מגיד שיעור:

דער רמב״ם האט עפעס א פשט וואס איך פארשטיי נישט געהעריג, מ׳דארף לערנען וואס ער פילט מיט פילאסאפיע. אין אבן עזרא אין משלי שטייט, “אני בינה לי גבורה”, שבינה היא תולדת החכמה, “אם אין חכמה אין בינה”. ער האט זיך ארויסגעהאלטן אז בינה איז תולדת החכמה. אינטערעסאנט.

דער רמ״ק׳ס קושיות אויף די מפרשים

מגיד שיעור:

אקעי, מ׳גייט לערנען וואס ער זאגט. “ועל פי הדברים האלה וכיוצא בהם פירשו המפרשים.” אזעלכע סארט פירושים זאגן די מפרשים. נו. “ואינו פירוש מתיישב.” ער איז נישט מתיישב, די פירוש. פארוואס? “כי למה יזכרנו אותו בעניני מעלה בבינה ובחכמה ולא בשאר הספירות?” וואס קודם כל, מייחד דארף מען אויך דעת און תפארת, וואטעווער, וואס עפעס חכמה און בינה? איז איין קושיא. “וכי ודאי כמו שאנו חייבים לייחד שלש ראשונות, כן חייבים עלינו ייחוד השבע שלמטה.” מ׳דארף דאך מייחד זיין אויך חסד מיט גבורה, און גבורה מיט חסד, און גבורה מיט בינה, בקיצור, אלע זאכן. אויב מ׳רעדט פון ייחוד און שפע, אלע זאכן וואס… קומט נישט דא אריין. “ועוד, למה נכנס בענין ייחוד הכתר הזה?” הכתר הזה? זאגט ער, תעשה עם פירושים? איך ווייס נישט וואס ער זאגט. ס׳פעלט כתר? כאילו דאס איז זיין קושיא. וואס הייסט דא נאר חכמה און בינה?

ספר יצירה׳ס נעמען פאר די ספירות

מגיד שיעור:

אף קורס, דאס איז… דא גייט דער רמ״ק שוין זאגן א גוטע פשט. וואו איז מיין ספר יצירה וואס איך האב גענוצט צו זען וואס גייט דארט פאר? ס׳איז נישטא קיין ספר יצירה דא? מ׳וועט עס צונויפנעמען. ספר יצירה. ווי אזוי זאגט מען, ס׳שטייט אין ספר יצירה די זעלבע זאך? דאס איז די צווייטע משנה? עשר ולא תשע, הבן בחכמה וחכם בבינה. ס׳שטייט נאכאמאל עפעס וועגן חכמה און בינה אין די ספר יצירה? וואו איז מיין טעקסט פון ספר יצירה?

דאס איז ער גערעכט אז ס׳קומט נישט אן א חכמה ובינה. און לאמיר זאגן, חכמה ובינה זענען די ערשטע פון צוויי ספירות. הגם די ספר יצירה זאגט נישט אזוי. ביי די וועי, דאס אז חכמה ובינה זענען די נעמען פון ספירות סתם, איז נישט די שיטה פון ספר יצירה. ווייל די ספר יצירה רופט די ערשטע ספירה רוח אלקים חיים, און די צווייטע ספירה רוח מרוח, און סאו אן. און ער האט נעמען, ער האט נעמען נאכגעגעבן נעמען, ער רופט עס טאקע פליאת נתיבות חכמה. נתיבות פליאת חכמה. דאס seems to be something. אבער למשל חכמה, ווערן שפעטער איז דא תמורת חכמה און יובלת, און די סבר כפולות. But that’s all the talks about חכמה. סאו בכלל, די פשט אז חכמה בינה אין צען ספירות איז נישט קיין גוטע פשט פון די ספר יצירה. ס׳איז נישט איינגעקומען פון די רמ״ק. די ספר יצירה האט נישט געוואוסט פון די ספירה וואס הייסט חכמה. די ספר זאגט אין טייל, איך ווייס נישט. ער האט געוואוסט פון די ספירה, ער האט עס גערופן רוח אלקים חיים, אדער ס׳שטייט כתר, וואטשעווער. סאו דאס איז דאס, און דא מיין איך איז רמ״ק. אקעי, לאמיר זען ווייטער.

די אינסטראקציעס אין ספר יצירה – “וחכם מהם וחקר מהם”

מגיד שיעור:

דאס איז seems to be פארט אוו לייק די ספר יצירה האט אינסטראקשענס, רייט? ער האט אזוי דיסקריפשענס, און ער האט אינסטראקשענס, און מיר רעדן וועגן דעם. סאו די פארט איז עפעס אינסטראקשענס. ס׳איז דא דאס, אבער זאלסטו עס פארשטיין אויף די אופן, אז דו זאלסט טון אויף די אופן, עפעס אזא סארט זאך. און נאכדעם, די ענד פון די לעצטע שטיקל דמייזשטע שטייט, “וחכם מהם וחקר מהם והעמד דבר על בוריו והשב יוצר על מכונו”. דאס איז די לשון. און די מפרשים זאגן אויך פשטים על פי דרך קבלה. “וחכם מהם” – וועסטו וויסן אז די חכמה ובינה זענען די שרשה פון גדולה וגבורה. “וחקר מהם” – און פונדערש וועסטו פארשטיין אז פון די גדולה וגבורה איז דא נאך צוויי וואס הייסט נצח והוד וואס קומט ארויס פון זיי. “והעמד דבר על בוריו” – דבר איז מלכות. “בוריו” כמו “משענתו”.

דער לשון “דבר על בוריו”

מגיד שיעור:

כמו משענתו? היינט ער איז א לשון חכמים אזוי ווי… יא, “דבר על בוריו” איז נישט קיין לשון חכמים. סתם איז עס. “דבר על בוריו”. ניין, געדענקסט אזא לשון אין עולם הזה? אין די רמב״ם שטייט, “עד שיודע דבר על בוריו”. אדער רמב״ם, ווי נאכדעם, עס איז פיר צו יעצט, עס איז דא סתם. “עד שמעמידים דבר על בוריו”. שטייט אין מדרש תנחומא. אה, עס זאלסטו לעטער אין מדרש. “על בוריו”. שטייט יא, “שולחו תייצו” אין די גמרא. אקעי, גער, איך ווייס נישט. “תייצו והעמידו הדבר על בוריו”. ס׳איז א לשון פון די גמרא, א שיין. “דבר על בוריו”. דער “על בוריו”, בפשיטות, מיינט וויסן קלאר, ניין? קלארע לשון קלאר, ניין? סאו, דאס שטייט שוין אין די גמרא די לשון, ס׳איז נישט די ספר צו ער האט אויסגעגרייט די לשון. סאו, אקעי.

דער תרגום אונקלוס אויף “על משענתו”

מגיד שיעור:

אבער זיי האבן געטייטשט אזוי, דער דבר מיינט די מלכות, מלכות הייסט דיבור, איז פשוט “על בריאו”, ס׳זאל זיך אנהייבן היילן אויף בריאו. ווייל ער האט געדארפט, ס׳שטייט… נו, לאמיר זען וואס ס׳שטייט משענתו. זיי האבן געהאט עפעס א פאני פשט. משענתו, וואו שטייט דער פסוק משענתו? שמות כ״א, “אם יקום והתהלך בחוץ על משענתו”. זאגט דער הייליגער אונקלוס, משענתו מיינט א שטעקן, רייט? אבער דער תרגום זאגט, וואו איז עס גייט דא פאר? “אם יקום ויהלך על בורייה”. וואס איז טאקע פשט? וואס איז טאקע די פשט פון די תרגום? וואס מיינט ס׳”על בורייה”? וואס איז ער טייטשט? בריאות? געזונט? “על משענתו”? דאס הייסט, ער לערנט לא כפשוטו, נישט “על משענתו” אויף זיין שטעקן. ער מיינט פארקערט, בעצמו, נישט מיט א שטעקן.

תלמיד:

ער גייט אליין, ס׳איז אן אויסדרוק. מ׳דריקט זיך אויס אזוי, אז ער איז שוין אויסגעהיילט.

מגיד שיעור:

רייט. איך זע אזוי טייטשט די ענגליש אויך, “on his own power”. וואס פאר אן ענגלישע כח איז דא? אה, ער טייטשט די בריאות. ער טייטשט די דייטש פון די ענגליש. אהא.

סאו, נאו, סאו דיס פיפל אר… זיי זענען געווען קאנפיוזד, ווייל די ענגליש זאגט נישט אז בריאות מיינט משענת. די ענגליש טייטשט אז דער פסוק… ניין, איך האב געמאכט א מיסטעיק, מאך נישט אזוי. די ענגליש טייטשט אז דער פסוק… ניין, דער רמ״ק האט זיך געדינגען מיט די פריצים. און דער רמ״ק האט נישט געהאט די ענגלישע וואס זאל אים זאגן וואס דא שטייט. סאו זיי האבן געמאכט א טעות און געמיינט אז… איי לייק דיס קיינד אוו חקירות. האבן זיי געמיינט אז…

תלמיד:

דו קענסט פארענטפערן, קענסטו זאגן אזוי. אבער עצם דער פסוק זאגט אז ער גייט ארויס מיט זיין אייגענע כח, רופט ער אן משענתו.

דער רמ״ק׳ס קריטיק אויף די מפרשים פון ספר יצירה, און זיין אייגענער פשט

דער רמ״ק איז נישט איבערגעצייגט פון די מפרשים׳ס פירוש

מגיד שיעור:

אז ער איז נאכנישט אינגאנצן געזונט, אבער ער קען זיך טרעפן די כח אין זיך, זיך צו גיין אליין. דאס וועט אנרופן בוריה, די כח וואס א מענטש… איי געט איט.

פשוט, אינקלוס לערנט די פסוק שלא כפשוטו. ס׳איז דאך א אימעדזש. ניין, ניין, נישט שלא כפשוטו. ס׳איז יא כפשוטו, אבער… רייט, אזוי ווי שבט מיינט א שטעקן. ס׳מיינט נישט א שטעקן, ス’מיינט א לידער. ס׳מיינט, יא, “ליקם שבט מיושפרו”, מיינט, ס׳איז דאך די אינקלוס, מלך, וואס איז דאס איז א אימעדזש, ס׳איז א דומי די פסוק. די זעלבע זאך מיינט, ס׳איז דאך אונזער. ס׳שטייט אינקלוס, ס׳מיינט אז ער קען גיין אליין. זייער גוט. בוריה מיינט טאקע קענען גיין אליינס, אבער ס׳מיינט נישט קענען זיך אנלאנען אויף עפעס. ס׳איז פארקערט, ס׳מיינט… פארשטייסט איך זאג?

איך קען טייטשן בכלל “דבר על בוריה” מיינט אז די מלכות זאל זיין קלאר. קען עס זאגן אזוי, “דבר על בוריה” זאל ווייזן קלאר, וויאזוי ווערט די מלכות? איך קען זאגן אזעלכע תורות. אבער די מפרשים האבן געמיינט אנדערש אז ס׳האט זיך אמאל געמאכט א תענוג. איי דין נאו וואס די מפרשים האבן זיך געמאכט, אבער די מפרשים האבן זיך גענומען אויף זיי.

עניוועי, ס׳איז געווען שוין אפילו ווער דער צדיק איז. דער דבר האט בקיצור, ס׳איז נאר קארעקט, דער טייטש אין געמינקלערס, איי עם סארי. “ואשר יוצר על מכונו”, האבן זיי געטייטשט, “השיב”, אה, מ׳זאל תשובה טון. ס׳איז זייער זיס. “ואשר יוצר על מכונו”, ברענג די תשובה זאל תשובה טון. די תשובה הייסט, יעדער ווייסט אז תשובה הייסט די בינה. איז “השר יוצר על מכונו”, ברענג די תשובה זאל… זאל באגעגענען כח השפע אין תפארת, און ער הייסט יוצר. פארוואס די תפארת הייסט יוצר? I’m not sure. ער איז “על מכונו”, אויף זיין, אזויווי “מכני לקיר”, אויף די האלטער זיינע וואס זיי זענען די נצח והוד.

זאגט דער רמ״ק:

> עד כאן דברי המפרשים, אחת שבחרנו המבחר והסולת.

דאס איז די בעסטע וואס די מפרשים קענען דא, and he’s not very impressed.

דריי טענות קעגן דעם פירוש

ערשטע טענה: ס׳פאסט נישט מיט די לשון פון ספר יצירה

זאגט דער רמ״ק, און דו זעסט אז ער גייט זאגן א בעסערע פשט, מער קרוב למאן דבעי פשטא. איך האב שוין געלערנט אין רמ״ק, סאו איך בין biased.

> ודאי יושר הענין זה מתיישב עלינו, ס׳זעט נאך נישט אויס, אבל אין זה טבע לשון המחבר.

ס׳איז not the nature of the language, it doesn’t seem to say this. ער מיינט צו זאגן, וואס מיינט ער צו זאגן, “אין זה טבע לשון המחבר”? פון עני מחבר אדער פון ספר יצירה?

סאו האט ער געמוזט פריער לערנען פשוט פשט אין ספר יצירה, ער דארף נישט listen צו מיר, איך האב געזאגט אז מ׳דארף בוחן זיין, בוחן בהם, איינער זאל זען אז פון זיי איז א שיינע טייטש, איך האב עס נישט געטון.

צווייטע טענה: דאס איז דרך המתפללים, נישט דרך המחברים

> ועוד, נאך א זאך, כי מה טובה להשמיענו אלו הענינים והחידושים הללו?

ער פרעגט נאך דעם רבי ר׳ אלקבץ, וואס קומט עס דא אריין?

> כי זה דרך המתפללים לא דרך המחברים, ואין בזה שום לימוד וחידוש.

ער זאגט, מילא ווען א מענטש דאוונט און ער וויל מכוון זיין די ספירות, ער זאגט “מודה אני לפניך”, ער טראכט, “אני” מיינט די מלכות, “לפניך”, ס׳קאנעקט זיך די מלכות צו די בינה, וואטעווער. פארשטיי איך, ווייל ער וויל מתפלל זיין מיט די כוונות. אבער די זאך איז דאך נישט קיין סידור, ס׳איז דאך א לימוד, ער דארף דאך עפעס זאגן. מילא ווען מ׳דאוונט, דארף מען שוין קיין חידוש, נישט יעדע שטיקל דאווענען דארף זיין א חידוש, מ׳דארף נאר טרעפן וואו ס׳איז מרומז די ספירות, ווייל דאס איז די דרך התפילה על פי קבלה. אבער ס׳איז נישט די… פארשטייסט? ס׳איז זייער אינטערעסאנט.

סאו ער איז assuming אז ווען דו מאכסט כוונות אין תפילה, איז עס נישט חידושים, איז עס דרך המתפללים, ס׳איז צו קאנעקטן וואס זיי טראכטן אין די לשון פון תפילה. אבער לויט דעם וואס ער לערנט, איז ספר יצירה יא א meditation book. אויב ס׳איז א תפילה, דעמאלטס שטימט עס נישט.

נו, ס׳איז still, even if ס׳איז א תפילה, ער איז trying to say something. ווען מ׳דאוונט, ווען מ׳איז מתפלל, פארוואס דארף מען מאכן אזעלכע פארנעמענישן מיט דאווענען? ווייל מ׳איז מתפלל מיט די נסתרות שטענדיג. ווען מ׳מוז אריינלייגן אין א פשט. אקעי, יא. But דער ס׳איז א תפילה, ער דארף עס יעדן טאג מאכן נאכאמאל חבר זיין. אקעי, יא. But דער ס׳איז א תפילה, ער דארף עס יעדן טאג מאכן וואס ער ווי ווי ווי. ער וויל נישט מאכן אזא קאלד. און אזוי ווייסטו עס יעצט, מ׳גייט יעצט מחנן קשיא זיין, מ׳האט געלערנט געווען ספירות, און מ׳גייט מאכן אזא קיבל. קוד בי, קוד בי.

דריטע טענה: ספר יצירה האט נישט די סטרוקטור פון ספירות

אבער איך וואלט געהאט א דריטע ארגומענט, א גאנצע ארגומענט, אז ס׳איז נישט מיט די לשון פון ספר יצירה. ספר יצירה, קודם כל, האט נישט די סטראקטשער פון די ספירות. רמ״ק דאז טינקט אז ס׳קען נישט שטימען, באט ער האט נישט די ווערטער חכמה בינה ביי אים זענען נישט נעמען פון ספירות, אבער עליסט נישט אין די ספר יצירה. עגען, ס׳קען זיין אז די מחבר פון ספר יצירה האט געווען. ער שטייט נישט, ער האט נעמען.

This is like, that’s why I’m not buying all these פירושים, ווייל this איז פער צו זאגן איז נאט א הארד ספר צו פיגור אן. ס׳איז דא זאכן וואס זענען, ווי אזוי זאגט מען, אנביגעגעויס, ער ווייסט נישט וואס ער זאגט, אבער זיין סטראקטשער, וואס זענען זיינע ספירות, איז נישט קיין ספק. דער רמ״ק ווייסט וועגן דעם, ער האט געלערנט שפעטער. So, that’s a better argument.

דער רמ״ק׳ס אייגענער פשט: חכמה מיינט קבלה מרבו

> לכן נראה לו נביאה

זאגט דער רמ״ק א בעסערע פשט. און מער נישט א ספירת פשט, נאר א דרך הלימוד פשט. און דאס איז די זאך.

> חכמה היא קבלה והלימוד שאדם לומד מרבו, כענין מוסיף לו לשון פרקים.

סאו דאס איז רש״י׳ס פשט אין חכמה, right? און remember, רש״י זאגט אז חכמה, געדענקט וואו זאגט רש״י אזוי?

תלמיד:

איך ווייס נישט. חכמה מה שקיבל מרבו. וואס איז דברים?

מגיד שיעור:

דא, די וואך איז חכמה סכומה ונתקדין?

תלמיד:

ניין. וואס שטייט אין רש״י אז חכמה איז מה שקיבל מרבו?

מגיד שיעור:

חכמים ונבונים, וועגן דעם שקיבל מרבו.

תלמיד:

אה, יא?

מגיד שיעור:

איך וועל נאך סטרעצן, ביי די סטרעצן. איי מ׳עקטועל קוריוס ביי דאס, איך וועל זאגן אזוי, איך האב עפעס א חידוש וועגן דעם. חכמה משקיבל מרבו. אה, ביי חכמים ונבונים, זאגט רש״י אזוי?

תלמיד:

וועגן חכמה אנשים חכמים ונבונים, וועגן דעם שקיבל מרבו. פרשת דברים, last week.

מגיד שיעור:

איך האב נישט געלערנט קיין רש״י נאכנישט, אבער וועגן דעם ווייס איך נישט. פורים.

תלמיד:

זאגט רש״י. רש״י זאגט אזוי, מיר זענען חכם מנבונים. אויך ביי יוסף, ערשט נאכדעם ווען חכם. רש״י זאגט פלעצער.

מגיד שיעור:

אקעי, זאגט רש״י. זאגט רש״י הקדוש. חכמים ונבונים, אויף נבונים וועלן חכמים זאגט ער נישט. נבונים מבינים דבר מתוך דבר.

דער מדרש מיט אריוס און רבי יוסי

מגיד שיעור:

אה, ס׳איז דא, זושא שאול האט איבערגעזאגט א ספרדי. זושא שאול, אריוס את רבותינו. Who was אריוס, right? אריוס, apparently, was the ארי אין קריסטשענס אין על שמו.

תלמיד:

וואס? ווער? ער רעדט וועגן דעם?

מגיד שיעור:

ס׳שטימט נישט?

תלמיד:

אקעי, די מדרש האט נישט געוואוסט וואס די יארן זענען. קען נאך אלץ האבן געוויינט יענער.

מגיד שיעור:

אקעי, ס׳איז געווען א צוויי טעאריעס, אפשר געדענק איך. אה, איך געדענק אז איינער אנדערש האט א ראיה פון דעם, ער האט עפעס א ראיה. איינער אויף דעם ראש האט מיר איינער געזאגט עפעס א תורה, פארוואס דאס שטימט נאר לויט די שיטה פון… אה, ווייל דער קריסטשענשטער האט געזאגט אז חכמה ובינה זענען דריי פערסאנס אויף די טריניטי, חכמה ובינה און דעת. אבער ער האט געפרעגט פאר רבי יוסי, דער גרויסער ווייז געווען?

תלמיד:

ניין, עס איז א פשוט׳ע פשט, עפעס אזוי, עפעס אזוי די ליובאוויטשער רבי׳ס.

מגיד שיעור:

עניוועיס, ער ברענגט וועגן, ער ברענגט נאך פלעצער די אריות. סאו אריות האט געפרעגט פאר רבי יוסי, וואס איז דער חילוק פון חכמים ונבונים? האט ער געזאגט אזוי: חכם דומה לשולחני עשיר. אן עושר, דאס הייסט ער האט, אויב מען ברענגט אים דינר זעט ער, אנדערש האט ער נישט. א נבון איז אזוי שולחני תגר, בקיצור, א איד איז א נבון, ער איז א ביזנעסמאן, ער האט געלט איז גוט, ער האט נישט קיין געלט, ברענגט ער.

So, this is like the idea that חכמה איז like receiving, what do we receive? And then בינה איז הבנת דבר מתוך דבר.

קשיא אויף דעם באקאנטן חילוק חכמה/בינה

מגיד שיעור:

Why are you not happy with this? I’ll tell you why. איך האב געזען אז די… די… דא זאגט עס… רש״י זאגט עס נאך פלעצער. וועגן דעם א שמועסט עס מיינט דאקע דאס?

תלמיד:

איינער רעדט וועגן דעם? דא? וואס איז? מה יחכמה ובינה? דאס איז דא די גלוייטע פשט פון חכמה ובינה. איך מיין וואס.

מגיד שיעור:

ניין, איך מיין ס׳איז נישטא. אלע דרוש ספרים זאגן נאך די זאך אז חכמה מה שקיבל מרבו, און ס׳איז נישטא קיינער וואס… איי, דאס איז אזוי ווי די בייסיק, דאס איז חכמה ובינה. איי טינק, באראמט… פארוואס טראכסטו? פארוואס האלט איך אז ס׳איז ראנג? איך וועל דיר זאגן פארוואס.

ערשטנס: אין פשוט׳ן פשט זענען חכמה ובינה נרדפים

אממ, לאמיר נאך זען דא. ווי שטייט חכמה און בינה? אממ, קודם כל, פארשטייט זיך אז ס׳איז דא נרדפים. אין פשוט׳ן פשט מוז נישט זיין קיין חילוק, רייט? דאס איז קודם כל, רייט? “איש חכם נבון וחכם”, “איש חכם ונבון”. איך ווייס נישט. פארשטענדליך, ער איז א קלוגער. וואס מוז זיין אז ס׳איז דאך אלע גדרים? אין פשוט׳ן פשט מוז נישט זיין, רייט?

צווייטנס: דער רמב״ם׳ס חילוק צווישן חכמה און קבלה

אבער מער פון דעם, איך האב געהאט אזא זאך. איך האב געזען אז דער רבי יהודה אריה לייב ממודינה – מ׳קען אים רופן ר׳ לייבל, וועסטו אים מאכן מער היימיש – אין זיין ספר קעגן די מקובלים זאגט ער אז די מקובלים רופן זיך “חכמת הקבלה”. און ער זאגט, ער פארשטייט נישט: “אם חכמה, לא קבלה; ואם קבלה, לא חכמה”.

ווייל דער רמב״ם זאגט אסאך מאל אז ס׳איז דא א חילוק פון חכמה און תורה. דער רמב״ם מאכט אן אנדערע חילוק: אז חכמה איז ווען מ׳פארשטייט, אז א מענטש האט השכלה, ער פארשטייט אליינס. תורה איז ווען ער איז מקבל, הייסט עס “תקליד”, ווען ער איז מקבל. און ער זאגט אז די מקובלים, זיי claim’ען צו זיין א science, “חכמת הקבלה”.

דער פאראדאקס פון “חכמת הקבלה” און דער רמ״ק׳ס יישוב

די קשיא פון ר׳ לייבל פון דער מדינה אויף די מקובלים

אין זיין ספר קעגן די מקובלים זאגט ער אז די מקובלים רופן זיך “חכמת הקבלה”. ער זאגט, ער פארשטייט נישט: “אם חכמה לא קבלה, ואם קבלה לא חכמה”. ווייל דער רמב״ם זאגט אסאך מאל אז ס׳איז דא א חילוק פון חכמה און תורה. דער רמב״ם מאכט אן אנדערע חילוק, אז חכמה איז ווען מ׳פארשטייט, ווען א מענטש האט א השכלה, ער פארשטייט אליינס. תורה איז ווען ער איז מקבל, הייסט עס “תקליד”, ווען ער איז מקבל.

אויף דעם זאגט ער אז קבלה, דאס קלעימט צו זיין א סייענס. חכמה מיינט א סייענס. דער אויבערשטער האט נאר געזאגט, סייענס מיינט ווען מ׳ווייסט די פארוואס, די סברות, די ריזענס, די קאוזעס. אויף דעם האט מען געקאלט חכמה. אויב דו ווייסט נישט די קאוזעס, דעמאלטס איז עס קבלה טאקע, וואס איז נישט חכמה. און זיי ווילן זאגן אז ס׳איז דא א חכמת הקבלה — דאס מאכט נישט קיין סענס. פון איין האנט, זיי קלעימען קבלה, מ׳דארף עס גלייבן, מ׳דארף עס וויסן, מ׳קען עס וויסן מיט מסורה. אבער אויב מ׳ווייסט עס נאר מיט מסורה, איז עס נישט קיין ידיעה.

איך מיין אז דאס איז אן אמת׳ע פאראדאקס אין קבלה, זיכער אין די רמ״ק׳ס וועג פון לערנען קבלה, ווייל די מקובלים ווילן דיך יא פארשטיין. די גאנצע זאך איז ער זאגט פארשטיין, ער וויל נישט זיין קיין תמימות׳דיגער איד. ביי טשיינע, זיי זענען קעגן די פילאסאפן, ווייל די פילאסאפן פארשטייען צו נוצן זייער אייגענעם שכל, און זיי זאגן, “אה, מ׳דארף נישט קיין אייגענעם שכל, משה רבינו האט שוין מקבל געווען,” איך ווייס נישט. אבער ס׳איז אזוי ווי א פאראדאקס. מ׳קען עס נישט פארענטפערן די פאראדאקס, זאג נישט. ס׳איז א גוטע קשיא.

תלמיד: סאו, דו ביסט מסכים אז ס׳איז נישט קיין עכטע קשיא?

מגיד שיעור: אה, דאס איז יא אן עכטע קשיא.

דער באגריף “בדרך חכמה” און “בדרך השגה”

“בדרך חכמה”. נו, וואס מיינט “בדרך השגה”? “בדרך השגה” איז אויך, ווען מענטשן זאגן “בדרך השגה”, איך ווייס נאך אלץ נישט וואס דאס מיינט. דו ווייסט “בדרך”… איך האב צוויי פשטים. ס׳קען מיינען “בדרך פארשטיין”, דאס הייסט אזוי ווי עפעס וואס דער רמב״ם וויל פארשטיין “בדרך חכמה”. ס׳מוז נישט זיין ראציאנאלע חכמה אדער “דיסקורסיוו טאוט” וואס איז נישט דא אין די פרטים. אבער ס׳מוז זיין עפעס א זאך וואס מ׳טוט אליינס, ס׳איז “סעלף-מעיד”.

און די מקובלים האבן עפעס קעגן דעם אין א געוויסן זינען. מיר קענען אריינגיין טיפער אין דעם צו פארענטפערן, אבער איך האב נישט יעצט קיין נערוון. אבער בקיצור, זיי האבן עפעס קעגן דעם, און זיי זאגן “השגה”. זיי זאגן, “ניין, ס׳איז נישט שכל, ס׳איז נישט זאכן וואס דו האסט געטראכט, ס׳איז פון הימל.” אוקיי. חכמה איז אויך פון הימל, ביי די וועי, איך פארשטיי נישט. סאו איך בין נאט שור וואס דאס מיינט.

סאו, ס׳איז טרו. בקיצור, דאס איז דער… איך האלט אז מ׳קען, וואס איך בין פול. אוקיי, איך האלט אז רוב מענטשן וועלן זאגן אז מ׳קען עס מיינען, אוקיי, יא? איך מיין אז מ׳קען זאגן. ווער ס׳זאגט אז מ׳קען עס מיינען, אדער מ׳טוט נישט מיינען? ניין, איך בין נישט מסכים. ווער ס׳זאגט אז אלע פולער מענטשן.

דער תירוץ פון איינעם פון די מתרצים

יעצט, לאמיר צוריקגיין צו דעם. סאו, איך האב געזען אז רבי… וויאזוי הייסט ער האט געשריבן א תשובה פאר זיין ספר, רבי אייזיק חבר מיינעך? איינע פון די ענטפערערס. וואס איז געהייסן? די מגנוצינא? וואס איך האב געשריבן? One of these people that wrote it, אדער די עם זאג, וואס איז, one of the people that answered to the רבי לייבל, די מדינה, האט געזאגט אז ער ווייסט נישט וואס ער וויל אין דעם פרק.

ס׳איז זייער פאני ווען דער מענטשן וואס שרייבן תשובות, כאילו ס׳איז א סוגיא אין לומדות, זיי כאפן נישט אז ער וויינט ארויסברענגען א פראבלעם. דו קענסט טרייען צו סאלוון די פראבלעם, באט די נאנטע פון דעם רעדטער די פראבלעם וואס ער רעדט.

זאגט ער, זיי זאגן אזוי, נו, דו ברענגסט די רמב״ם׳ס פשט אין חכמה. נו, נו, ווער זאגט אז די קבלות וועלן גיין מיט די רמב״ם׳ס פשט? זיי קענען גיין מיט רש״י׳ס פשט. רש״י זאגט אז חכמה ווערט יא מקבלין מרבו. סאו, ס׳איז נישט קיין סתירה.

אה, ס׳הייסט נישט בינת הקבלה? אויב ס׳וואלט געהייסן בינה, וואלט געווען א פראבלעם טאקע. אבער ס׳הייסט חכמה ווערט קבלה, שטימט דאך זייער גוט, ווייל רש״י זאגט אז חכמה איז מקבלין מרבו. לויט ערב יוסי פון די ספרי סטאמט עס אזוי. א רש״י זעט דאס שטיקל טייערע. ס׳איז פעיק, רייט? ס׳איז נישט דאס געווען די פראבלעם אז ס׳איז נישט די ראנג ווארט. אבער איך האב יא.

אה, סאו איך האב א תירוץ. איך האב א מתיישב זיין, יישב שניהם. באט, לאטס צו ווי פרעסט בויט די מארק זאגס. איך האב עפעס אן איידיע וואס ווען מ׳קען עס פארענטפערן. וואס זאל איך דיר זאגן באלד? האו איי טינג אויף חכם, און ווער אייר, איר דאנט ליסט מיין זוהר שיעור אין ספירת עומר, וואס מ׳איז געווען אזוי איך פארשטיי עס.

דער רמ״ק׳ס פשט אין “הבן בחכמה וחכם בבינה”

עניוועי, דער רמ״ק זאגט אזוי, אז חכמה איז וואס מ׳לערנט, דאס הייסט מ׳איז מקבל, און מקבל איז נאר ראשי פרקים, און מ׳טאר דאך נישט אויסלערנען קבלה, אדער מ׳זאגט נאר ראשי פרקים.

> בינה הוא עיון והתוספת שאדם מעיין ומוסיף מעצמו מתוך הכללים וראשי פרקים הנמסרים לו.

דאס הייסט בינה. אוקיי, דאס איז רש״י׳ס פשט, בעסיקלי, און רבי יוסי׳ס פשט.

> ועתה על זה כיוון באומרו “הבן בחכמה”.

דאס איז די טייטש “הבן בחכמה”. “הבן בחכמה” איז טייטש:

> הבן היטב מה שלמדת מרבך בחכמת המדות.

פארשטיי זייער גוט, דארפסט אסאך, אז טאקע מקבל זיין חכמה איז נישט גענוג. עס דארף נישט זיין קיין חכמה סתמא, עס דארף אויך זיין א בינה סתמא. פארוואס? ווייל דער רבי האט דאך נישט אויסגעלערנט נאר ראשי פרקים:

> וצריך שהאדם יבין בעצמו דבר מתוך דבר

אזוי ווי עס שטייט מפורש. זייער גוט.

> אין אומרים דבר זה אלא לחכם ומבין מדעתו.

By the way, דאס איז very cute. “חכם ומבין מדעתו” זענען די אלע דריי זאכן: חכמה, בינה, דעת. חכם ומבין מדעתו. פון דעם זעט מען אז עס איז נישט די אנדערע זאך, ווייל עס איז מבין מדעתו. But anyway, על פי קבלה, זיי האבן נישט דעם פראבלעם.

די חשיבות פון “שכל מוליד”

סאו, וויבאלד אז מען דארף יא מבין זיין מדעתו, איז:

> צריך האדם לדמות דבר לדבר, להוציא דבר מתוך דבר, כדי שיהיה השכל מוליד, לא שכל עקר.

סאו, דאס איז very important. דער רמ״ק זאגט, אפילו די מקובלים האלטן אז עיקר החכמה איז מקבל מרבו, אבער מען איז בכלל נישט יוצא אזוי. מען דארף מוליד זיין. If you don’t give birth to the חכמה by yourself, you never got anywhere. און עס האט געדארפט זיין אזוי, און וועגן דעם האט מען נאר געגעבן ראשי פרקים, אז דו זאלסט דארפן מוליד זיין אליינס. That’s his… מ׳זאל טראכטן.

“הבן בחכמה” און “חכם בבינה”

סאו, דאס איז די טייטש פון “הבן בחכמה”. עס האט גארנישט מיט ספירת החכמה. איך מיין, עס קען זיין ספירת החכמה האט עפעס מיט דעם, but it basically means פארשטיי וואס דו האסט געלערנט.

און “חכם בבינה” מיינט, פירוש:

> שאתה מוליד ומדמה זה לזה.

מיינט, נאכדעם וואס דו פארשטייסט אליין, דו מאכסט די אלע דימויים מילתא למילתא, און בינה איז דבר מתוך דבר:

> תראה שתחכימנו.

זאלסטו מאכן פון די בינה חכמה. פארוואס?

> ותחכימנו בקבלת הרבנים ובקצת דבריהם, שנכלל ענין המוסיף עליך הן רב והן מעט, ואל בינתך אל תשען.

שטייט “אל בינתך אל תשען”. שטייט נישט “אל חכמתך אל תשען”. יא? וויאזוי שטייט דארט “אל בינתך אל תשען”? דאס איז די ענד פון א משנה וואס עס שטייט… יא? “שחבריך יקיימו בידך, ואל בינתך אל תשען”, עפעס אזוי?

תלמיד: It means אז you should learn with other people, מען זאל… דאס איז טאקע וואס עס מיינט אין די מקור.

מגיד שיעור: דאס הייסט, דאס איז א פסוק באמת, אבער אין די פסוק שטייט “בטח אל ה׳ בכל לבך ואל בינתך אל תשען”. און אין די משנה שטייט עס ערגעץ אנדערש, רייט? אין פרקי אבות שטייט… הבה גדולה ונוראה ואל תאמר שיטבעו אחריך, ובעל נורא אומר, יא? דו געדענקסט? דו געדענקסט נישט. ואל תאמר שיטבעו אחריך שחבריך יקיימוה בידך, ואל בינתך אל תשען. זייער גוט.

סאו, נאכדעם וואס מ׳לערנט אליין, דארף מען קוקן צוריק אין דעם ספר און זען, אה, דער ספר האט אלעס געזאגט וואס איך האב פארשטאנען. פארוואס האסטו נישט געקענט זאגן קלאר? ווייל ער זאגט די ראשי פרקים. אבער די קדושה זאגט גארנישט, דאס שטייט נישט. הגם איך האב אליינס מחדש געווען אלעס. דאס איז די רמ״ק׳ס, און איך טינק עס א נייע פשט למעשה.

א נייער פשט אין חכמה און בינה — יישוב שניהם

אבער אויב מען פארשטייט אזוי, טראכט איך אז מען קען אויך פארשטיין אז די מחלוקת פון די מדינה מיט די רמב״ם מיט די רש״י איז נישט עכטע מחלוקת. ווייל איך טינק אויף חכמה בינה און א ליטל דיפערענטלי. און איך מיין אז ס׳איז קאנעקטעד מיט דאס, אבער ס׳שטימט אויך מיט אן אנדערע פשט. ווייל איך קוק עס אן אזוי:

חכמה איז ווען מ׳זעט די מסקנא, אזוי ווי די עצם קאנצעפט, די עצם זאך וואס מ׳זעט, יו געט עס אז ס׳איז אזוי. חכמה איז אז ס׳איז אזוי. דאס איז נישט די שקלא וטריא.

בינה איז, ווען זאגט דאס איז אזוי, פון דאס, וואן סטעפ איז די נעקסטע סטעפ, דאס איז וואס מיר קאלן דיסקורסיוו טארט, ס׳נעמט בינה, איך זאג אז בינה נעמט צייט, right? בינה איז סאמטינג וואס טעקסט טיים. מ׳דארף קודם לערנען, טראכטן, אפשר אזוי, אפשר נישט אזוי, ביז מ׳קומט אן, ס׳איז דא קשיות ותירוצים, און סאו אין.

חכמה איז, אידער בעפאר, סאו די צוויי חכמות, דאס איז דא פאר דעם, סאו אויב איינער האט אמונה מקבל מרבו, ער דאזנט האט אמונה. יעדן דארט טוינג מעשה ומתן, עס איז דארט טוינג נישט נאקל ווי טראר. באט ער האט די זאך איז אזוי. יעס, ער טוט אין בדרך אמונה, אדער ער האט עפעס א השגה, ער ווייסט אז ס׳איז אזוי.

דען די בינה איז, ווער זאגט אז ס׳איז אזוי, וויאזוי ווייסט עס? און וואס פיילן? וואס פיילן איז פאר מיר שפארן? און די הול, די הול שטיקל תורה. But that point is not to stand in the שקלא וטריא. די מענטשן מיינען אז אויב מ׳לערנט פילוסאפיע אדער סאמטינג, די point איז to always be מעיין. די point איז, but דו ווילסט דאך עפעס פארשטיין, right? דו פארשטייסט עפעס. די עפעס, דאס איז די חכמה. In the end, א מסקנא איז אז ער געבט די חכמה. And then it’s what a good rabbi that told you the truth, and I guess it’s back to what you ever said.

חכמה איז מה שמקבלין מרבו — א חידוש

סאו דאס הייסט אז חכמה איז מה שקיבל מרבו, איך וויל מאכן א חידוש. ווען רש״י זאגט אז חכמה איז מה שקיבל מרבו, מיינט ער נישט אז חכמה איז קבלה, איז א מין אומפי קבלה. וואס ער מיינט איז, די קיינד אויף טינגס וואס א רבי קען דאך נישט לערנען בינה. איך מיין אז א רבי קען זיין א רבי, די תלמיד, ער קען טיטשן וויאזוי, ער קען טיטשן וויאזוי, ער קען טוט דארט אויס. אבער משקלו, די תוכן, איז אויל גאנען בין. וויאזוי ווייס איך? דאס גייט זיין, פארשטייסטו זיך אזוי?

תלמיד: ניין, דאס איז רש״י׳ס פשט, מ׳האט איבערגעגעבן הלכות, מ׳האט איבערגעגעבן דינים, און סאו דאס הייבט זיך אן חכמות.

מגיד שיעור: דו גלייבסט אזוי? נאכדעם מאכט מען די גמרא, פארוואס? מ׳שמועסט עס אויס, נאכדעם געבט מען עס נישט איבער ווייטער, די גמרא איז געבליבן בעל פה. ווייל דארט זיצט מען און מען לערנט עס, און מען האט נאכנישט געווען די ענטשעלי, אבער עווענטשועלי געבט מען איבער נאר די ענטשועל חכמה אויף. יא, מען האט נישט איבערגעבן די גאנצע שקלא וטריא, ס׳איז נעבער גיין אן ענד. אזוי ווי די ראנאמען, מען קען נישט לערנען די גמרא גאנץ לעבן. ס׳איז א ליטיגע טינג, ס׳איז נישט קיין פיקסטע טינג. די גמרא האט קיינמאל נישט געענדיגט. דאס איז, די גמרא גייט נאך ווייטער אן.

תלמיד: יא, ס׳גייט טאקע ווייטער אן.

מגיד שיעור: יא, סאו… משניות קען מען זאגן. אזוי איז געבליבן די מסקנא אזא הלכה. סאו דאס איז חכמה. Right, very good. וויאזוי טוט מען אז חכמה מיינט משניות? דאס איז ווער רש״י איז א קאנצעפט, און רש״י זאגט אזוי? חכמה איז א סדר קדוש?

תלמיד: ניין, דער ענטפערסטערפון. דער ענטפערסטער רש״י, חכמה מה שקבל מרבו?

מגיד שיעור: איך האב א סיסטעם. נו, וואס האט די סיסטעם? נו, איך וועל עס צוזאמשטעלן מיט קיצור. איך וועל עס צוזאמשטעלן. חכמה, ער ברענגט נישט. פארוואס ברענגט ער נישט? ער קען פרעגן די עי-איי אפשר ער וועט טרעפן ביי עספעט. איך האב נישט קיין רבי׳ס נעמען צו לאנג צו טרעפן חכמה. חכמה.

חכמה, בינה, ודעת – דער חילוק צווישן קבלה און הבנה

דער רש״י׳ס הגדרה פון חכמה: “מה שקיבל מרבו”

מגיד שיעור:

ניין, דאס איז נישט די פראגע. דאס איז די וואס זאגט אז שמועות… קולטות… שמועות קולטות.

דער אינטערעסאנטסטער פון רש״י: “חכמה – מה שקיבל מרבו”. איך האב א סיסטעם. נו, וואס האט די סיסטעם? נו, איך וועל עס צוזאמשטעלן מיט קיצור. איך וועל עס צוזאמשטעלן. חכמה – ער ברענגט נישט. פארוואס ברענגט ער נישט? איך קען פרעגן די עיר, אפשר טרעפן די ספר? איך האב נישט קיין רבי׳ס נעמען צו לאנג צו טרעפן זאכן.

סיני ועוקר הרים – יא, ס׳איז די זאך פון דבר משום של מי רבו. סיני ועוקר הרים איז א ווערע ניס אימעדזש. די סיני האט באקומען די מסקנא דאס, אבער די עוקר הרים צוברעכט די סיני, רייט? מה שקיבל מרבו – ווי שטייט דאס? פארוואס ברענגט ער עס? וואס טרעפט ער עס נישט? מה שקיבל מרבו.

איך דארף נישט מסכים זיין פשט, אז רש״י איז ווען דער מענטש האט – דאס הייסט דער רב חבר, ווער ער האט פארענטפערט זיין זיין זיין – אזוי ווי דער ענק אדער אנדערע האב איך געזען זאגט אז, מעבי סאמען האלטס, אז if you read a book, then it’s a really good book, דען קודם מ׳ליינט נישט, מ׳פארשטייט נישט וואס איז טייל, נאכדעם מ׳דינגט זיך, און נאכדעם קומט מען צו – אויב דו ווילסט צוריקקומען און זען, אה, ס׳איז פשוט׳ע פשט. האב איך שוין גארנישט צוגעלייגט.

און אין אבריקל וויל די גאנצע וועלט איז אזוי, וואטעווער, דאס איז שוין… דען דעס ווער ער געבט פשוט, איז ספירת החכמה און בינה. און דאס איז פשט ספירת החכמה, אויב די חכמה און בינה, און נישט דאס וואס דו האסט געזאגט פון די שירה, אז דער אייבערשטער איז פשוט, און ער האט געמאכט די גאנצע וועלט.

דאס איז אזוי ווי דער אייבערשטער האט געזעצט לערנען גמרא – דער אייבערשטער איז געווען משנה קודם, ער האט געלערנט גמרא, ער האט געזאגט, א מבול נישט א מבול, וינחם לבו, נישט ינחם לבו. נאכדעם, משיח קומט דעם שבועות, די מתן דורות, אה, למעשה איז אלעס גליבן לה׳ אחד. ס׳איז געווען געבוירן, האט ער א מבול. און נאך שטייטער טוטס. רייט?

איך האב געזאגט אז ס׳איז דא – איז דא – איז דא דער רמ״א מאכט עס דא אביסל מער פשוט, כאילו דער רמ״א מאכט בתור הדרכה פון קבלה. איך מיין אז ער שרייבט דאס אויך אין זיין אנהער אויב איך געדענק עפעס, אדער עפעס ענליך, אדער דער אנדערער רבי חיים מוואלאזשין זאגט עס נאך אזוי ווי – סתירה, מ׳דארף לערנען קבלה אדער מ׳דארף פארשטיין. דער תירוץ איז, מ׳דארף מחדש זיין. אבער מ׳דארף מחדש זיין לפי מה שקיבל עליון בחכמים בחכמים וחכמים ובקיצור. But it’s not like a מצוה, it really ends up being the same thing.

אור, סאמטעמאל דער רבי האט נישט פארשטאנען, but דער רבי איז רבי, ווען דער רבי איז רבי, ווען דער רבי׳ס רבי׳ס – דער רבי מיינט נישט וואס דער רבי האט געזאגט, מיינט דאך וואס די איידיע איז. יא, אוקיי, סאו דעטס איז אייער גוטע פשט.

דער ספר יצירה און די שיטה פון ראשי פרקים

מגיד שיעור:

סאו דער – סאו דער – סאו וואס דארף קוקן די פסוקים? מ׳האט די ביסטע פסוקים, מ׳האט די ביסטע פסוקים, מ׳האט די ביסטע פסוקים. די פשט איז א גוטע פשט. ס׳איז דא אמאל א חכמתך אל תשעון. איך דארף האבן די איזי וועי צו סוירטשן, איך דארף האבן די אנדערע קאמפיוטער וואס האט די באטי ליינט. איך ווייס נישט ווי איז געגאנגען די באטי ליינט אין די קאמפיוטער.

חכמה, בינה, ודעת. און די סידור?

תלמיד:

ניין, די סידור שטייט נישט חכמה, בינה, דעת, נאר אין נוסח ספרד. קנה חכמה, קנה בינה.

מגיד שיעור:

אסאך מאל איז עס יא אזוי ווי שם נרדפים. קען מען נישט – ס׳איז דא א חילוק. שם נרדפים מיינט נישט נישט קיין חילוק. ס׳מיינט אז ס׳איז ערליכע זאכן, קען מען עס זאגן צוזאמען, אבער ס׳איז סאם דיפערענטס. אוקיי.

תלמיד:

ניין, איך בין אין די ספר יצירה, ער איז טרייענג צו סעי, פארשטיי גוט.

מגיד שיעור:

אוקיי, באט ס׳קען נאך אלץ זיין אז ער מיינט דאס. איך האב געפלאנטשט ספר יצירה, ער זאגט “אלה תשר”, און ער האט געגעבן די קאנסטראקשן. ער זאגט, ווייל די ספר יצירה איז ווער קלער די ראשי פרקים. אויב ס׳איז דא א ספר, ס׳איז דא א ספר, די זוהר, למשל, ער האט נישט מקריב געקענט מיט אים אינמיטן צו זאגן נאך ראשי פרקים. ער זאגט, וואטעווער ער האט געהאט צו זאגן.

מקובלים און דער גילוי פון סודות

בכלל, די מקובלים – איך האב בכלל געוואלט וואס טינקען ווייסט רעסענטלי, איך האב געכאפט אז ס׳קען זיין די גאנצע מחלוקת המקובלים און נישט מקובלים, וואס צו מען מעג אויסזאגן די סודות, און אז פון די פירסט דער, די נעבער וואנט מקובל דארטן זאגן עווייטער טו זאגן. ס׳איז געווען ממש אפאר פון ראשונים הקבלים וואס דער עקשלי דאונט ספיק קלערלי. דאס איז אויב ער טריי צו – אפשר קען ער נישט, אפשר איז די לימיט אויף די סטינקעט סעלס, מעיבי איז לימיט אויס. ווי דער רמב״ם זאגט אויך, איך האב געטרייעט צו שרייבן אלעס, אה, ס׳קען איך נישט. אוקיי.

תלמיד:

תיבה ענין הזה מייביש, אזוי ווי דער רמב״ם זאגט דא.

מגיד שיעור:

But they’re not trying to hide anything. די מלעגלי פיפל איז just hiding it. That’s why we don’t know what they think. באט איך זאג, דער ספר יצירה איז נישט דא, דער רמ״ק שרייבט אזוי ווי יני אחרון שרייבט, און יני סוגיא, he’s not trying to hide anything. איז עס פאסיבל צו עקספלעינען?

תלמיד:

אוקיי, אין די גמרא איז אויך נישט פאסיבל צו עקספלעינען, ביי די וועלכע, איך גלייב מ׳פארשטייט נישט קיין עגלה ערוכה.

מגיד שיעור:

די עקספלענעישן איז אז מ׳דארף זיין דאווען בחכמה. If you’re not מודד, you’re own thoughts, אויסצוליינען נאמבערס, you’re not going to understand. ס׳איז נישט אז קבלות איז גענוג אין די סאמער. עני הבנה, that’s interesting. איך וויל נישט ליינען, that’s a telephone book. You’re going to have to be independently re-derived every generation.

ס׳איז דא חילוקים, באט נישט בכמות, נישט באיכות. פארשטייסט וואס איך זאג? ס׳איז דא חילוקים, באט נישט עכטע חילוקים. איך מיין אז… איך מיין אז דער עולם גלייבט נישט ווי א גרויסע סוף די הלכה איז, צו מיינען אז די הלכה פארשטייעט מען. עניוועי, באט… איך וויל דאס איז ווי ס׳איז געווען צו טשעינדזשן די הויל פערספעקטיוול.

תלמיד:

אה, קען זיין. אבער ס׳איז אבן מאר עדווענסט.

מגיד שיעור:

פסידער. ס׳איז אבן מאר ריעל. 10 מיליאן טיימס מאר עדווענסט. ס׳איז אבן מאר עדווענסט.

דער ספר יצירה׳ס שטרוקטור און לשון

סאו, אה, סאו, like, די אלע, ווייל ספרים, וואס איז עקשטלי ריטן, like, עזראי שפרקים. די ספר יצירה איז איינע פון די ספרים. ער זאגט, אזוי ווי איך זאג, דו קענסט וויסן זיין סטראקטשער וואס ער פארציילט, but what he means, he’s obviously not telling you. און די אלע, like, שטיקלעך, און, like, יא, יא, איך האב דיר יעצט געזאגט, ס׳איז דא צען נישט, עלף, עלף, צען נישט, ניין. יעצט, מ׳קען וויילעך. סאו, דו כאפסט אויף וואס איך זאג?

ס׳קומט אויס אז די אלע אינסטראקשענס פון ספר יצירה אין די ענד. והשיב, מכאן ואילך צא וחשב, אלע מיר אזעלכע לשונות. זאגט ער, ער זאגט אין די ענד, זיי זענען ווערן עקספליזיטלי זייענג, איך האב דיר געזאגט, רבי, איך בין ברוקים, יעצט טראכט דו אליינס.

סאו, צו די טייטש פון הבן בחכמה וחכם בבינה, איך ווייס נישט וואס מ׳זאגט עס, חכם? חכם? חכם? אפשר אויף הבן בחכמה, וחכם בבינה. איך קען נישט ווי חסידישע העברים מאכן, ארבעט עס נישט. חכם בבינה? חכם. חכם.

בקיצור, די שטיקל, צו ער מיינט דא די עלעקטריק, קען זיין אז יא קען זיין נישט, אבער ער מיינט זיכער צו זאגן, טרעכט גוט אריין וואס איך האב דיר געזאגט, ווייל איך האב דיר נישט געזאגט בעסער. יא, דאס מיינט ער, ער מיינט ער נוצט דא אזא לשון. בקיצור, ער האט נישט אנגעכאפט קיין לשון וואס שטימט נישט. He’s going back and forth, but that may be part of it, like all idea of the world.

ס׳איז דא צוויי לשונות וואס אונז טרעפן מיר, וואס מיינט אויביסלי, אזא וועג, אזוי ווי, אזוי ווי, אזוי ווי, איך האב געזאגט, חכמה חמבינה, יו האסטו מיקס אפ עוויטינג, יו האסטו, יו נאו, ס׳איז א גוט מעין. יא, מ׳וועט זיין אריין, אבער כאילו, ער מיינט צו עמפערסייזן דאס אין א סענס. יא, יא, יא, נישט אין קינגל, ווייל ס׳איז דאס פועלת.

שם נרדפים אין פסוקים – דער חילוק צווישן תנ״ך און ספר יצירה

איך וועל דיר זאגן פאר וואס… אה, לאמיר טייל יא וואטע, לאמיר סעי זאגן סאמטינג אלעס. איר פילט לאו שמות נרדפים אין די פסוקים, געווענליך, די דארט איז דארט אינטערטשעינדזשעבל, עקשלי. סאו, וואטעווער, מ׳קען אים מאכן א קירות צו זאלן מיר האבן אורידזשינעלי א דיפענט מיניעק, אדער דיפענט קאניטעישאנס, אדער מ׳זאגט עס אויף אנדערע זאכן, אבער ס׳איז נישט אמת׳דיג די זעלבע קאנצעפט. אבער כמעט נישט דא קיין… אין די פסוק, you could never do it backwards. In other words, there’s even an order of the שם נרדפים, usually, that they don’t change, or sometimes they do. אבער מ׳קען נישט… פארשטייסטו וואס איך מיין?

למשל, אויב ס׳שטייט… נו? איך וועל מאכן עפעס א שם נרדפים אין די פסוק. איך וועל עס זאגן, יעצט איך, יא? נו? איי ניד עפעס א גוטע עקזעמפל צו עקספלעינען, צו וויסן וואס איך מיין. איך האב נישט קיין גוטע עקזעמפל ווייל די סיימנסעס דארטן זענען ווירד. אבער…

אז ס׳איז דא א פסוק לייק “לבי סחרחר עזבני כחי”, איך ווייס נישט וואס. לאמיר זאגן ס׳מיינט בערך די זעלבע זאך צוויי מאל. מ׳קען נישט זאגן פארקערט, “לבי עזבני וכחי סחרחר”. יו׳ל נאטיס אז די ווערבס אלעמאל מעטשן מיט די נאונס. און ס׳איז דא א סוירטן… א חוקה שטייט לפי יסודה, אלמאוסט אלעמאל. אמאל איז דא א יוצא מן הכלל, אבער כמעט אלעמאל מ׳קען נישט זאגן ביידע וועגן. מ׳קען נישט צוריקדרייען די רעדל, ווייל דעטס טאקע וויי איטס דיפרענט, ווייל ס׳ארבעט. דעי ארבעט מיט דעי, מ׳קען עס אין איינס, מ׳קען עס אין איינס, און ס׳מיינט אמת׳דיג ביידע. איי׳ם נאט סעיאינג אז עווער טיים ס׳מיינט נאר ספעציפיש, אבער אלמאוסט אלעמאל ס׳איז נעווער אינטערטשעינדזשעבל.

דער ספר יצירה איז דואינג סאמטינג וואס מעטשט מיט זיין וועי אוו טינקינג אבאוט לענגווידזש, אבער ס׳דאזנט מעטש ווי לענגווידזש עקטשועלי ווארקס. ווייל דער ספר יצירה אלעמאל טינקט אז אלעס איז אינטערטשעינדזשעבל. מ׳קען מאכן ישוב, מ׳קען מאכן… אויב מ׳קען גיין אלע וועגן, קען מען זאגן מ׳מאכט א שרק. ניין, ס׳גייט אלעמאל אויסגעשריגן. אבער ער אלעמאל טינקט אז מ׳קען אינטערטשעינדזשן זאכן.

סאו איי וואוד טינק, למשל, אויב דו פרעגסט מיר, דעטס וויי איי׳ם קיפינג אן געטינג סטאק אין דעם “חכם בבינה”. איך מיין אז “להבין בחכמה” מאכט סענס. איך האב נישט קיין ראיה. איך קען טון די קאנקארדענציע, איך קען טרייען צו פיינדן. ס׳איז דא זאכן, “דעי חכמה לנפשך” שטייט אין א פסוק. סאו דיז אר אלע די ווערבס וואס מיינען עפעס וויזדאם, נאלידזש, אנדערסטענדינג, איך ווייס, לאמיר זאגן ענליכע זאכן. א חלק פון זיי קענען גיין איינס אויף די צווייטע.

ספר יצירה׳ס שפראך-שיטה: “פליפ עווריטינג און זע” – און דער רמ״ק׳ס חילוק צווישן “בחון בהם” און “חקור מהם”

דער ענין פון “הבן בחכמה וחכם בבינה” – א לשון-אנאליז

מגיד שיעור:

להבין בחכמה. איי, מיר טרייען צו טראכטן, אויב דאס איז אין די פסוק, אויב דאס איז דא. הקשיבו לדעת בינה, למשל שטייט א פסוק, לדעת בינה, איך ווייס. “ואם לבינה תקרא”. לדעת בינה. יע, לדעת בינה. לדעת בינה. לדעת בינה. מ׳קען יודע זיין חכמה, סאו, רייט? אבער חכמה איז א פסוק? סאו, אין מיין קאפ מאכט עס סענס צו זאגן הבן בחכמה, צו פארשטיין חכמה, אזוי ווי מ׳קען זאגן דעת חכמה, מ׳קען זאגן פארשטיין חכמה. I’m not sure that there’s such a פסוק, but maybe there is. But I don’t think that according to the way that the language works to you, you can actually say להחכים בינה. האסטו דאך געזאגט? חכם לבך, מ׳קען זאגן חכם, maybe that’s also by the way of a verb, right? חכם לבך. דיין הארץ איז קלוג.

דו כאפסט אז איך בין משוגע אז איך ווער סטאק אויף די ווארט חכם. נישט ווייל איך קען נישט קיין עברית, ס׳איז נישט קיין ווארט וואס דו זאגסט. איך טרעף מיך ערגעץ אנדערש, אזא לשון. ניין, ס׳איז סטאק. הבן בחכמה. אסאך מענטשן האבן געשריבן ספרים “הבן בחכמה”, אוקיי? קיינער האט נאך נישט געשריבן ספר “חכם בבינה”. חכם בבינה. אה, דאס איז וואס איך וואלט געזאגט.

ספר יצירה׳ס “אטאמישער” בליק אויף שפראך

דער ספר יצירה seems to have more… like an atomic view of language, doesn’t take the context into account. ווייל ער טראכט אז אלעמאל קען זיין א׳ מיט כולם, וכולם מיט א׳. יא, דאס איז זיין understanding. And he understands language as being based on language on the world, which we understand by language and so on. So, he seems to understand like his games do work like this, like reversing things. אויב מ׳קען מאכן א׳ מיט ב׳, פארוואס קען מען נישט מאכן ב׳ מיט א׳? אונז קענען נישט, אבער א מקובל קען יא, פארשטייסט? Like, all this, he has this idea of like language coming from צירופי אותיות, right? שני אבנים בונות, דאס איז וואס איך האב געוויזן אים אן.

And then, if you look, you’ll notice that you can’t actually take any צירוף and make it into a word. Firstly, he forgot a whole… ער איז יא אביסל גורס, אבער ער איז נישט גורס געהעריג די נושא פון vowels, און נישט יעדע consonant גייט צוזאמען מיט יעדע אנדערע. So, the problem, literally, your mouth can’t say them, אדער ס׳דארף זיין אלעמאל א vowel אינצווישן. ער איז נישט גורס דאס. אוקיי, ער איז נישט גורס ווייל אין לשון הקודש איז נישטא קיין vowels, ס׳איז דא נאר נקודות, און ער רעדט נישט פון די נקודות.

But also, he’s not גורס like the fact that in human language at least, there is a difference. ס׳איז דא זאכן וואס גייען דעם וועג און נישט יענעם וועג. ער האט געטראפן אז “ענג” און “נגע” זענען די זעלבע זאך. אבער, again, “ענג” is actually something, but “נעג” איז גארנישט. Why not? Like, because we don’t, סוף כל סוף, we don’t have a word for that, so I think… because some certain words that you would think are bizarre…

א קאמפיוטער-פראיעקט: אלע מעגלעכע צירופים

I’m going to take my computer to make a list of all the three-letter צירופים possible in the world, and find out if there’s a pattern, which ones are actually… There’s for sure a pattern. The computer is going to take whatever is and going to make a pattern.

תלמיד:

But מ׳האט געטראפן, די computer האט זיך אפגעמוטשעט, יא? האט מען געטראפן נאך שרשים וואס מ׳האט קיינמאל נישט געוואוסט.

מגיד שיעור:

און מ׳האט געטראפן אז certain ווערטער פון לשון הקודש וואס מ׳האט נישט געוואוסט אפילו אז ס׳איז א שורש, now we understand it’s a שורש because… like, in other words, אונזער knowledge פון לשון הקודש איז נישט complete. We don’t know every word. I guess that’s true. In certain, certain צירופים that you would think that are definitely not possible, I don’t know, פ׳ צ׳ מ׳… man, who would make such a… But actually, ס׳איז דא אין די משנה “פצימי” something, יא. There’s some weird… וואלטסטו געטראכט?

נאר ס׳איז דא זאכן וואס מ׳האט געמיינט מאכט sense. Actually, “נאג” איז א… Why not? Like, it could be, it’s a… it could be. און די התחדשות איז דאך א חידוש, ס׳איז א חידוש.

א פארשלאג: נוצן די ספר יצירה׳ס שיטה פאר נייע ווערטער

סאו די ספר יצירה איז… סאו מעיבי איך זאל טעלן מיין קאמפיוטער זאל טון סאמטינג בעטער. איך זאל טעלן מיין קאמפיוטער צו מאכן די ווארדס וואס ס׳זאל זיין, און איך גיי עס אננעמען צו נוצן. ווייל ס׳איז דאך דא א פראבלעם, אין לשון הקודש האט מען נישט קיין ווערטער אויף אסאך זאכן, רייט? סאו די אקאדעמיה, זיי מאכן עפעס אזוי, א טעלעפאן איז א “רב-קול”, איך ווייס וואס. ניין, לאמיר מאכן עפעס א צירוף. די ספר יצירה…

But maybe די זוהר, that’s how it worked. ער האט געוואוסט אז די זוהר איז אלע די ווערטער וואס מיינען גארנישט. Maybe ער האט געקוקט וויאזוי די ווערטער דארפן זיין based on… יא, איך זאג, מ׳קען מאכן ווערטער. ניין, אויב איז למשל א נ׳ ווייזט אויף דאס, און א ג׳ ווייזט אויף יענץ, סאו א נ״ג דארף זיין א… איך ווייס נישט, אן עי-איי, איך ווייס נישט. ווייל כורסו בידא אל קמצייא תלקין. פארשטייסט, ס׳קען נאר זיין עפעס אדער נגע אדער ענג. וואס איז מיט א נ״ג? אפשר דאס איז א דריטע סארט זאך, ס׳איז נישט קיין נגע, ס׳איז נישט קיין ענג, ס׳איז א דריטע סארט זאך.

דער ספר יצירה׳ס שיטה: “פליפ עווריטינג און זע”

Anyway, I’m just saying that this kind of word game… נו, you know, אוקיי, די פייטנים might have done things, games like this, right? מ׳דארף קוקן, זיי האבן… זיי פאלגן נישט די rules. But you could imagine אז רבי אלעזר הקליר האט געהאט א רעיון, “חכם בבינה”. אפשר האט ער עס טאקע געשריבן. Maybe it was the same game וואס ער האט געשריבן דאס. Maybe it was earlier than ספר יצירה. But in any case, ס׳איז similar.

איך זאג, that’s why… He seems… No, I’m saying, ער איז דוקא doing this, ווייל דאס איז זיין וועג פון טראכטן, like, let’s flip everything and see. ווייל ער פרובירט צו get to the scientific basis for everything, right? און אזוי זאגט ער, אין אונזער לענגוועדזש, מענטשן האבן פונקט פארגעסן. אבער אין די ריאליטי, פארוואס זאל נישט זיין פארקערט?

אזוי ווי מ׳קען לייגן א טיש אויף א בענקל נעבן א טיש, קען מען נאך לייגן א טיש נעבן א טיש, קען מען נאך לייגן א טיש נעבן א טיש, פארוואס א מענטש גייט א פוס אלעמאל אונטן און די קאפ אויבן? אפשר פרובירט עס צו מאכן פארקערט, זע צו ס׳ארבעט. Anyways, flip everything and see. פליפ עווריטינג, זע וואס געשעט. אוקיי, הבן בחכמה וחכם בבינה.

“בחון בהם וחקור מהם” – דער רמ״ק׳ס פירוש

שוין, מיר ווערן ווייטער. ובחון בהם. וואס מיינט ובחון בהם? סאו דער רמ״ק האט, די earlier, די previous person טייטשט, whatever, קוק אז פון דעם קומט ארויס אויך א זאך.

> ער זאגט אזוי: “בחינת ‘בהם׳ מצות לומר, בעצם הספירות עצמן”

אז ער מאכט אזא חילוק, אז ס׳איז דא בוחן און חוקר.

“בהם” – בחינה אין דער עצם פון די ספירות

“בהם”, בעצם הספירות בעצמן, אין די essence וואס זיי זענען, בממשותן, right, ער מיינט די essence:

> “יהא בחינה לבד, בדרך רצוא ושוב, בדרך ענוה, ולחוש לכבוד הקונה”

הקונה מיינט ער God, right, הקונה הכל:

> “קודם המאציל המפואר, זה ‘בהם׳”

בהם, if you want to know what they are, should, I don’t know why בחינה ער טראכט איז less for some reason. נישט קיין חקירה, נאר בחינה. אה, ווייל אין קבלה זאגן זיי בחינות, און די חוקרים זאגן חקירות. I think. בחינה איז אזוי ווי… I don’t know what בחינה means. I don’t even know what this word means.

תלמיד:

טעסטינג אויף אידיש?

מגיד שיעור:

ניין. דער אייבערשטער איז בוחן כליות וחוקר כליות. ס׳איז די זעלבע זאך. וואו וואלטסטו געזען בחינה? “בזאת תבחנו חי פרעה”. דאס איז די ערשטע מאל. “ה׳ צדיק יבחן”. ס׳שטייט… It means like looking. I would think it means looking well. להבחין, אזוי ווי “להבחין בין אור ובין חושך”, אזוינס, יא?

חוקר איז actually not a word in תנ״ך כמעט. אין תנ״ך שטייט נאר אין… אוקיי, איך גיי נישט זאגן א זאך וואס איך ווייס נישט. Let’s try to check. “ודרשת וחקרת”. יא, I’m right אז ס׳איז less.

חוקר, I would say די opposite. חוקר means like you don’t know something, you’re looking for it. איך מיין אז חוקר איז א שם נרדף פון חיפוש, אזוי ווי ס׳שטייט א פסוק “נחפשה דרכינו ונחקורה”. I think אז חוקר איז אין די field of searching. בוחן איז אין די field of like seeing, testing.

סאו, I don’t know, I don’t know what that is. פשט איז… איז matching with how I think די ווארט איז אין חומש. חוקר האט איוב געזאגט אסאך מאל די ווארט חוקר. “לחקור את הארץ”, right? “לחקור” means like… finding out. I guess “בחינה” אויך means like finding out. So I don’t know. איך בין נישט אזוי אין חקירה. בקיצור, ס׳שטייט דאך אין חקירה.

סאו מ׳קען נישט חוקר זיין, אבער מ׳קען בוחן זיין. סאו וואס בוחן זיין קען מען יא? Anyway, און דאס הייסט “בהם”.

“מהם” – חקירה אין פעולת המשכתן

און נאכדעם “מהם”:

> “אמנם פעולת המשכתן מהם”

דאס הייסט “מהם” means not “in them” but “from them”. That’s probably a good דיוק, “בחון בהם וחקור מהם”.

> “יהיה ענין מחקירה עצמית וידיעה ברורה במעשה מועט ועיון גדול”

Right? סאו די חקירה is not in what they are, but in what they do.

> “פעולת המשכתן, לא במציאות הספירות, אלא מהם”

דאס איז די פשט אויף “בחון בהם וחקור מהם”.

תלמיד:

וואס?

מגיד שיעור:

“בחון בהם וחקור מהם”. I guess that’s true. “בחון בהם” means check into them, קוק אריין אין זיי. דער רמ״ק זאגט, נישט אזוי גוט, נאר ווייל מ׳קען נישט אינגאנצן וויסן. “וחקור מהם” – און זיין חוקר פון זיי. דאס הייסט, see what follows from them, right? What they do, what comes out of them.

איך כאפ נישט די לשון סתם אזוי. וואס הייסט “וחקור מהם”? מ׳זאגט נישט “חקור מ-“, מ׳זאגט “חקור את”, “חקור אותם”.

תלמיד:

דו פרעגסט א קשיא?

מגיד שיעור:

דו זאלסט וויסן ספר יצירה׳ס language.

תלמיד:

דו פרעגסט, דו זאגסט אז ער האט נישט קיין language.

מגיד שיעור:

איך קען נישט. קען אלעמאל זיין א גירסא.

דיוק אין לשון “חקור מהם” און די פראבלעם פון גירסאות אין ספר יצירה

דער לשון-קשיא: “חקור מהם” אדער “בחון בהם”?

דאס הייסט, see what follows from them, right? וואס זיי טוען, וואס קומט ארויס פון זיי.

איך כאפ נישט די לשון סתם אזוי. וואס הייסט “חקור מהם”? מ׳זאגט נישט “חקור מהם”, מ׳זאגט “חקור את”, “חקור אותם”. דו פרעגסט א קשיא, איך האב דיר געזאגט, דו דארפסט וויסן די לענגווידזש. דו האסט פריער געזאגט אז דו דארפסט נאר די לענגווידזש. נו, איך ווייס נישט. “בחון בהם”? איך פארשטיי נישט בכלל די לשון.

ס׳קען אלעמאל זיין א גירסא. איך ווייס נישט, אפשר אין די אנדערע גירסא שטייט אויך “בהם”, “מהם”. ס׳איז אזא חילוק וואס קען גרינג ווערן געפליפט, right? דא שטייט אויך “בחון בהם וחקור מהם”. You can be “חקור מהם”? אין פסוק איז “חקור את”, “חקור אותם”. “חקור את”. אקעי, but “את” איז נישט… “מ” means “from”. Maybe it’s like missing a word, “חקור את שבהם”, דאס וואס דער רמ״ק טייטשט עס. בקיצור, as if there’s a word missing. ס׳קוקט אויס ווי דו פרעגסט זיי. אויב דו פרעגסט זיי, that would be “חקור אותם”. מאך זיי א חקירה.

אקעי, “והבן דבר על בוריו”, אקעי, האבן מיר געענדיגט. אבער בקיצור, “בחון בהם” איז נישט אזוי קלאר אין דעם, but איך זע אז ער זאגט אויך די זעלבע פשט אין רוקח. בקיצור, לאמיר עס גוט פארשטיין. “ואל תעמיק בספירות לאופן ראשית ראשיתם ואחרית אחריתם, אף על פי כן בחון בהם נדע, חקור בהם נפרשם”. “בחון בהם, חקור בהם”. ער האט אויך, ער איז ביי ביידע “בהם”, זעסטו? ער האט נישט די חילוק. מאכט טאקע נישט קיין סענס די לשון “חקור מהם”. It’s funny צו מאכן אזא דיוק ווען ס׳איז אן אות וואס קען גרינג ווערן געטוישט. ס׳איז א חילוק, לאמיר שרייבן אזוי.

די פראבלעם פון גירסאות אין ספר יצירה

אין ספר יצירה איז אזוי שטארק “חכמה והבן בחכמה”, אז דו דארפסט אליין שרייבן אויכעט. איך ווייס נישט. אלע ספרים, like everyone that wrote, they made a petition, also wrote the source, the text, ווייל ס׳איז דא אזוי פיל גירסאות אז מ׳קען מאכן אליינס וועלכע נוסח איך וויל. און ס׳איז נישטא קיין וועג צו solve-ן די problem. ער וועט טרעפן די ערשטע כתב יד, ער וועט דאווענען אליינס, וואס גייסטו טון?

סאו, דער רמ״ק האט געקענט אריינגעשריבן אין זיינס, מיין האנט, כדי צו מרמז זיין די חילוק. יא, ער פארשטייט ער האט געהאט די גירסאות. ער האט אויך געוואוסט אז ס׳איז דא טויזנט גירסאות. ער האט עס געטאן, seriously, ער assumed that it was because it made sense to him.

איך מיין אז ס׳איז גארנישט שלעכט. איך האב געטראכט אפאר אלטע ספרים וואס איך האב געלערנט אביסל. ס׳איז גארנישט שלעכט אז מ׳דארף מאכן אן אייגענע מהדורה יעדער ווען מ׳לערנט עס. פארוואס קען איך נישט שרייבן? פארוואס איז דער ערשטער סופר וואס איז געווען אין די צייטן וואס איך ווייס נישט וואס? ער קען איבערשרייבן דעם ספר basically. לאמיר עס יעצט פארשטיין און איך קען עס. ניין, ס׳איז דער ספר. דו ווילסט פאדזשן אויף דעם מחבר, דארפסטו טרעפן א גירסא. פאדזשן אויף די פירוש? נישט טרעפן. איך קען אים זאגן אז ער דארף דאס צושרייבן. אפשר דער מחבר וואס איז נישט גוט ווערן, איך קען נישט קלאר שרייבן זיין אייגענע ספר.

אקעי, נאכאמאל, די תוספות פלעגט אזוי טון, יעדער האט איבערגעשריבן תוספות. אמאל א ספר איז נחתם, ביי די ספרים דא ווערן נחתם אמאל, ביי די ספר יצירה עדיין לא נחתם. ס׳איז דא דריי גירסאות, ס׳איז דא גירסת הגר״א, ס׳איז דא גירסת הרמ״ק, ס׳איז דא גירסת הראב״ד, דאס הייסט נישט נחתם. דאס הייסט אז יעדער מסדר לעבט עס נאך אפן.

איך האב געוואלט ארויסגעבן א ספר. הלכות מיינט משניות. הלכות איז דאך טייטש משניות, right? מאכט סענס. ס׳איז א משנה, ס׳איז טאקע נישט ארום אזוי ווי א משנה. משניות איז אויך אביסל א חסידה, אבער די ביסל קען מען טוישן, ס׳איז א גירסאות.

איך האב געטראכט וועגן אן אנדערע ספר. איך האב געלערנט דעם ספר שיעור קומה. ס׳איז נישט דא אפילו צו באקומען. איך מיין, דו דארפסט עס, ס׳איז דא, באט ס׳איז דא פיר פינף אנדערע מהדורות. איך טראכט, איך וועל מאכן מיין אייגענע, איך וועל צוזאמשטעלן. פארוואס קען איך נישט? עס זאל זיין גירסת יצחק לאו אויף דעם ספר.

“והעמד דבר על בוריו” — דער פשוט׳ער פשט

עניוועיס, שוין, דאס איז דער “בחון בהם”. “והעמד דבר על בוריו”, זאגט דער רמ״ק, דער פשוט׳ער פשט, זייער געדארפט, דער פשוט׳ער פשט.

> פירוש, העמיד הענין על תוקפו, בוריה מיינט תוקפו, מער אזוי ווי בורקא דחמה, יא? די קלארקייט, שטארקייט. וירד לעומק הדרשתא שיבורר לך בלי ספק

זאל זיין קלאר, נישט האבן קיין ספיקות. דער ספר יצירה בעט זיך ביי אונז, דו ווילסט פארשטיין, קיינער איז נישט מקיים.

“והושב יוצר על מכונו” — דער פשוט׳ער פשט

“והושב יוצר על מכונו”. אה, דאס איז אויך… אקעי, איך ווייס נישט, ער זאגט טייער אזוי:

> פירוש: כל כוונתך על כל פנים יהיה ליוצר אין סוף מלך מלכי המלכים משפיע ממכונו, שהם כסאותיו, שהם עשר ספירותיו. והכוונה הכל יהיה לענין יחוד הנאצלים מסבת המאציל והמאציל בנאצלים.

סאו “הושב יוצר על מכונו” איז like אן image. It’s saying, דער יוצר מיינט דער יוצר, right? דער creator, דער former, דער shaper, טעכניקלי. און לייג אים ארויף אויף זיין שטול, אויף זיין מכון. מכון איז נישט קיין שטול, מכון מיינט מער אזוי ווי א… “מכון כסאך מאז”, “מכון לשבתך”. מכון מיינט אזוי ווי א… א base, right? Base אים, ער דארף זיין based. Base God. דער באשעפער איז נישט based גענוג, וואס מיר דארפן פון די נעקסטע ספר יצירה, דארף מען מאכן based.

נאו, וואס דאס מיינט איז אז מענטשן פארשטייען נישט די connection פון די יוצר מיט די מכונו, ווייל ס׳איז דא… like, די basic question אין ספר יצירה וואס מ׳דארף זיין worried about איז, there’s so many things and there’s only one God. So how does this work? מ׳דארף האבן א תירוץ. מ׳קען מאכן פון איינס צוויי, און פון צוויי קען ווערן שוין פיר, און פיר ווערט שוין זעקס. דאס איז וואטעווער, אדער די צען ספירות, all these kinds of הסברים. ווען דו וועסט דאס קלאר פארשטיין, “הבן דבר מתוך דבר”, וועסטו צוריקלייגן, וועסטו ארויפזעצן… ארויפזעצן, עקזעקטלי. “מלך יושב”. איך מיין “הושב” איז אפשר מלשון ישיבה. אזוי טייטשט ער, right? “הושב”, נישט צוריקקערן, אזוי ווי פריער האט ער געזאגט תשובה. “הושב”, זעץ ארויף. “הושב” דארף מען שרייבן. “יושב כסאות למשפט”, אזוי ווי. זעץ אים ארויף אויף זיין שטול.

ס׳מאכט סענס, ווייל יעצט זיצט… אין your head, אויב דו האסט אן understanding of how די מאציל און די נאצלים, how די thing works, איז עס אזוי ווי דו האסט אים ארויפגעזעצט אויף זיין שטול. “מלך יושב על כסא” וואטעווער.

“והושב יוצר על מכונו” — דער קבלה׳דיגער פשט

דאס איז זיכער די פשוט׳ע פשט. דער יוצר מיינט זיכער דער אייבערשטער, און מכונו מיינט די וועלט, אדער די כלים, whatever you want to call it. סאו… האבן מיר דא “והושב יוצר על מכונו”. ביז יעצט איז נישט געווען א כסא שלם, דער עולם האט נישט פארשטאנען וויאזוי ס׳קאנעקט זיך איינס מיט׳ן צווייטן. איך מיין אזוי, מסתמא דאס איז אויך דארט. איך וויל עס לערנען איבער די בלאזא מיגע ארמייזעס פשט. אה, ער האלט בכלל נישט די… אט יא, “והושב יוצר על מכונו”? אה, “כי הוא יוצר”, ער האט א גאנצע נוסח.

> כי הוא יוצר, הוא בורא לבדו ואין זולתו.

וואטער רבי? מיר פארשטייען אז דער אייבערשטער ווי טראכט. אוי יעצט, נאכדעם זאגט ער אן אנדערע פשט על פי קבלה. היינו דערפעלט בריה, גיי בעק צו די פריוויעסט, ער זאגט די סעים טעגעגען, אז אה, כדי לאמיר מפרשים זאגט אז דבר מיינט די מלכות און בריה מיינט די יסוד. שלא להפרידם זאל זאגן אז ס׳איז תשע, אזוי ווי מיר זאגן פריער אז די מלכות איז עקסטער, עשר פון די מלכות. והושב יוצר על מכונו איז פארקערט, אז מ׳זאל נישט רעכענען די כסא פאר די מציל. שלא להפרידם אז די מאציל איז איינע פון די צען, און די כסא איז די מאציל. ניין, יעדעס איז די יוצר איז אויף די מכון. און ספירות זענען זיי א מכון.

> ואדון מאציל כמלך על כסאו אינו מנין הכסאו.

אקעי, קודם כל, די פשט איז די זעים טינג אז עשיו ליטער, וואלטש עס… דער רבי מלכי האט א מינוט טריט געזאגט אז ס׳איז נישט אזא גוטע פשט.

מסקנא: עד כאן בירוש המשנה

עד כאן בירוש המשנה, האט מען געלערנט צוויי משניות, ברוך השם און ספר יצירה. קומט אויס, אונז בארבעטן די פינף פרקים, די מסקנת הדברים איז אז ס׳איז דא צען ספירות, נישט מער נישט ווייניגער. ואין בדבר הזה פקפוק חס ושלום, און גארנישט חס ושלום, דאס איז חס ושלום, דאס איז דא אינדערסטענד. אלא האמונה בלב כל המקובלים. אלע מקובלים גלייבן אז ס׳איז דא צען ספירות.

ס׳איז דא אינטערעסטינג, ווייל ווארנט ער וואס האבן זעקס, וואלט שוין פיר און צוואנציק, און פונקט צען. דער רמ״ק מאכסט ענטו א האקעפידע, איך ביליוו אז ס׳מוזט זיין.

דיסקוסיע: דער אריז״ל און די צאל פון ספירות

תלמיד: ווער? דער בריטן האט דערציילט אז בעצם הקבלה מ׳האלט היינט ווייל עס נאר געפינען. יא? איך האב געוואוסט פון דעם.

מגיד שיעור: דער ריזאלט, דאטס וואס רבי ר׳ וויזער היינסטראק האט געזאגט. אבער ס׳איז מער קאמפליקירט אין דעם. אזוי ווי מ׳האט געלערנט די רמ״ק אליינס, ווען זיך האט גערעדט בכלל ובפרט, און די לעוועל, און יענע לעוועל. און דער אריז״ל האט געזאגט, דער אריז״ל האט מער אויסגעווארקט פון פיר אדער פייוו. אבער די רמ״ק אויך, די סטורסן פון דאס אין די רמ״ק, ס׳איז נישט… ס׳רעדט פון עפעס אנדערע… ס׳איז true, so someone said that…

רבי אשלג האט אויסגעטראכט א מעשה אז ס׳איז געווען התנגדות אויף די אריז״ל. ער האט אליין מחדש געווען די מעשה. אויף די מעשה האט ער אריינגעווארפן, איך בין נישט די גרעסטע AI, אבער רבי אשלג האט געזאגט אז ס׳איז געווען התנגדות אויף די אריז״ל, וואס איז true, עס איז געווען התנגדות, it was very well shut down, די חכמי צפת האבן געטון אסאך ארבעט נישט צו גורם זיין די התנגדות, אבער עס איז געווען מתנגדים. אונז ווייסן פון רב מדינה׳ס book.

און רבי אשלג זאגט אז ס׳איז דא אזעלכע מיני מעשיות, ס׳איז דא אין ר׳ שלמה׳לע אין די אגרות, אין די שבחים איז דא stories אז מענטשן האבן זיך געליינט די מרש״א, די מעשיות זענען נאר מיט די ער״ב, באט רבי אשלג האט גע׳טענה׳ט אז די התנגדות איז מסתמא געווען ווייל די אריז״ל האט געזאגט אז ס׳איז דא פינף ספירות און נישט צען. ער האט עס געזאגט אז ס׳איז דא פינף ספירות און נישט צען. ער האט עס געזאגט אז ס׳איז דא פינף ספירות און ס׳איז דא פינף ספירות, אבער בקיצור, די אריז״ל פלעיט אראונד א לאט מיט די נאמבערס, באט ס׳מיינט נישט אז די אריז״ל ברענגט אויך די עשר ולא תשע אסאך מאל. סאו ס׳איז נישט…

סאו איך דארף עס זאגן עפעס אנדערעס, ער גייט זאגן וועגן דרייצן. אין פרק ז׳ האט ער גערעדט אז ס׳איז דא א שיטה וואס זאגט אפשר אז ס׳איז דא דרייצן, און ער איז מחולק, ער איז מפרש יענע שיטה. יא. יא. יא.

תלמיד: נאטער האט עס געווען איז נאדער הול סוגיא.

מגיד שיעור: איך האב יא, אבער ס׳איז א גאנצע… די דארפן לערנען רב היגווארן און אויספרעגן ווער דער רב היגווארן איז געווען און אלע מיני זאכן. און איך טינק אז ס׳איז נאדער הול אישו, וואס איז… It’s an important issue because the רמ״ק used it for some big insight that he has later in the קבלה, וואס ער איז מפרש די שיטת הגאון אז ס׳איז דא דרייצן ספירות, מיט די דריי פריער, די שלושה שרשים, וואס ער האט געקאלט אויף דעם. אבער ביז ער האט געברענגט א ספר יצירה, mostly צו פראוון, אביסל אזוי, בפרט גענומען א ספר יצירה, אז ס׳איז עשר ולא תשע, עשר ולא אחד עשר.

מחלוקת אין מנין הספירות: פארוואס איז „עשר ולא תשע” אזא גרויסע זאך?

דער רמ״ק׳ס יסוד פון עשר ולא תשע

מגיד השיעור:

איך מיין אז ס׳איז אן אנדערע גאנצע אישו, ס׳איז אן אימפארטענט אישו, אבער איך מיין אז דער רמ״ק יוזט עס פאר א גרויסע יסוד וואס ער האט שפעטער אין קבלה, אז ער איז מפרש די שיטת רב האי גאון אז ס׳איז דא דרייצן ספירות, און די דריי פריערדיגע, די שלשה שרשים, וויאזוי ער רופט עס דארט.

אבער ער ברענגט דאך ספר יצירה מערסטנס צו פרואוון, אביסל זוהר, מפרש זיין ספר יצירה, אז ס׳איז עשר ולא תשע, עשר ולא אחת עשרה. ס׳איז אינטערעסאנט אז ער האלט אז ס׳איז אזא גרויסע זאך.

וואס זאגט ער דא למשל אין די זוהר? וואס זאגט ר׳ שלמה המקובל? איך האב געטראפן אז ביז יעצט איז דא צען ספירות נאר? אה, ער רעדט וועגן די עשר הצחצחות. דאס איז די תורות. ווארט. אה, זייער אינטערעסאנט. ער האט אסאך זאכן, נישט וועגן די מנין הספירות.

אוקיי, על פי אריז״ל קען מען זאגן אנדערע נאמבערס, אבער על כל פנים, קען מען טון אין די סענס פון… ער זאגט פשוט׳ע משל, איך בעט אים, שרייבט אים אצילות, און די אנדערע זאגט פארוואס ער דארף זאגן צען. ער האט געזאגט, הער איז דאס שטיל ספיקינג אין אמונה.

ספר השרשים און די מחלוקת אין מנינים

ס׳איז דא עפעס א ספר השרשים וואס האט א מלאכה געפטערט אז סאמען האט קליינער דא איז א מחלוקת אז ס׳איז דא אין די בעק אין פעידזש תתס״ח, ברענגט זיי אז עפעס א ספר השרשים האט געזאגט אז ס׳איז דא א מחלוקת אין די מנינים.

אה, דא רעדט ער וועגן דאס דא. אה, ער ברענגט עפעס א ספר השרשים וואס האט… איך זוך אויב ס׳איז דא איינער וואס טענה׳ט אז ס׳איז דא א מחלוקת. אה, דא אין די בעק, אין פעידזש תתס״ח, ברענגט ער אז עפעס א ספר השרשים האט געזאגט אז דא איז א מחלוקת אין די מנינים. מנין הספירות.

דאס איז די פוינט, זאגט ער. נו, ער גייט אנופאלן אלע מיני זאכן צו זאגן, קומט אויס אז ס׳איז דא פארשידענע סברות אין די סוגיא. ער זאגט אז ס׳איז געווען וואס האבן געזאגט אז סיבה ראשונה איז נישט א ספירה, און ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז יא. That’s one of the things we’re going to talk about. רייט, האבן מיר שוין געזען וועגן דעם אביסל. דער רמ״ק האט א גאנצע שער וועגן דעם שפעטער, שער י״ד, שער יסודות החכמה, יסודות הקודש, יסודות הקודש.

פארשידענע דעות אין מנין הספירות

און ס׳איז דא וואס זאגן… יא, ער ברענגט אז ס׳איז דא א מחלוקת. ס׳איז דא וואס זאגן אז ניין, אז ס׳איז נאר דא ניין ספירות כלים מיט די אין סוף. און דערנאך ברענגט ער אז ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז דא דרייצן, און ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז דא דרייסיג. דאס איז א דיפערענט שיטה. און ס׳איז דא וואס זאגן אז ס׳איז דא הונדערט, אדער דריי הונדערט, אדער דריי הונדערט און צען. בקיצור.

אבן וקאר און ספר “שורשי הקבלה”

און אזוי זאגט ער נאך פון א פילאסאף וואס האט געשריבן א ספר “שורשי הקבלה”, אבן וקאר. האסט געהערט פון דעם מענטש?

תלמיד:

וואס איז ער געווען, א שטיקל אפיקורס אזוי ווי?

מגיד השיעור:

א שטיקל, יא. רבי שלמה אלקבץ ברענגט זיין ספר, און ער איז ברוגז אויף אים. ער זאגט “ראה זה פוקח”. ער זאגט די אלע זאכן, אז ס׳קען נישט זיין אז ס׳איז דא מער ווי צען ספירות אדער ווייניגער, און because of that, הוא… ווארט, איך האב נישט גענומען… איך האב נישט גענומען די ספירות. אה, איך ווייס נישט צו ער גייט צוריק צו די שייגע סוגיא פון וויפיל ס׳איז דא.

די כולל פון רבי שלמה אלקבץ

די ספרים אין די בעק זענען בעצם די נאוטס פון די כולל פון רבי שלמה אלקבץ וואו מ׳האט געלערנט די אלע סוגיות פאר דער רמ״ק האט געמאכט זיין ספר און געזאגט זיין שיטה וועגן אלעס. So you could see what he’s reacting to.

אוקיי, דער רמ״ק איז א תלמיד פון רבי שלמה אלקבץ. יא, ער זאגט בפירוש, ער רופט זיך א תלמיד דארט. און דו קענסט זען דא די אלע כתבים, למשל חוץ פון רבי שלמה אלקבץ, אז ער איז talking about אלע די זעלבע פראבלעמען וואס ער האט. דאס הייסט, אפילו געוויסע שטיקלעך פרדס וועסטו זען אז ס׳איז based אויף דאס. אדער אין די שאלה, וועלן מיר זען אז אין די שאלה איז אויך דא פסוקים, מאמרים, אז ס׳איז דא מער ווי צען ספירות אדער ווייניגער.

די גרויסע קשיא: פארוואס איז עס אזא ביג דיעל?

But it’s still a שטיקל מיסטעריע to me, like, why? Where did they get it? וואס וויל מען פון די ענין? נאך די אלע תורות פון רמ״ק, איז ער זיך נישט זוכה צו פארשטיין וואס איז די נושא. פארוואס איז עס א ביג דיעל? יא.

Like, all the things that all the סוגיות that דער רמ״ק לייגט אריין אין דעם שפעטער, די שאלה פון די שרשים און די שאלה פון די כתר פון די מלכות, די שאלה פארשטיי איך בתורת עצמו. But that’s, he seems to think that די אמונה פון עשר ספירות איז all about that.

אדער איינער זאגט אז ס׳שטייט אין זוהר אז ס׳איז דא בריאה און יצירה, קומט אויס אז ס׳איז דא דרייסיג ספירות, אז מ׳דארף פארשטיין וואס ס׳מיינט די עולם הבריאה. אוקיי, that all the סוגיות understand it themselves. But he puts them all into this, like, concept of עשר ולא, אויף 10.

און איך האלט נאר וויסן, אוקיי, וואס דער בעלזא זאגט אז ס׳איז נישט דא קיין… די ספירת הוד עקזיסט נישט. ס׳איז נאר נצח. פארשטייסט? ער רעדט פון אלע סוגיות וואס ער רופט אז דאס איז די סוגיא פון עשר ולא תשע. אבער וואס דער בעלזא זאגט, איך פארשטיי נישט אויף וואס מען דארף האבן נצח אדער יסוד. איך מיין אז חסד גבורה תפארת מלכות איז גענוג. וואס איז דאס איז למשל? פארשטייסט? וואס איז זיין תירוץ אויף יענע קשיא?

תלמיד:

האט ער נישט קלאר.

מגיד השיעור:

און ס׳איז נישט קלער צו מיר, לויט ווי ענדיגן די ספר צורה, ער איז בוררעד איבער דאס, און ס׳איז דווקא עשר ולא תשע. ווער איז עס קומט פון?

תלמיד:

וואס?

מגיד השיעור:

ניין, ס׳איז נאר איין משנה. אויך נאר אין געוויסע נתחאות. וואס איז שלעכט אז איינער זאגט אז ס׳איז דא 74 ספירות? איך ווייס נישט, whatever די ספירות איז, ס׳איז דא 22.

תלמיד:

אוקיי, ס׳איז דא 22.

מגיד השיעור:

איז ער שוין, איז ער שוין, איז ער already אין א קאנפליקט. 34 קעגן ל״ד. דל״ן, ס׳ווייזט אויס די גאנצע… איך האב אים לויט ספר יצירה, אז ס׳איז דא סאטמאר אמבערס, איז עס… איז עס? מאכט עס סענס.

צוויי מקורות פאר דעם נומער צען

1. דער פיטאגאריש-פילאסאפישער מקור

אה, אויב ס׳איז בעיסד און דיס, לייג, נאמבער, נאמבער, נאמבער, דאס איז בעיסליכקי צווייטער וואס איך קען פארשטיין אז ס׳איז בעיסד אויף איינס, די נאמבער סיסטעם, בעיסד אין די פייטאגוריא, און ס׳איז אליינס אזוי, ס׳איז איינס אימפארטן די נאמבער טען, די דעקעד, איבער זיכטיג. דאס אליינס דארף מען פארשטיין וואס ס׳בייט, אבער עליית איך פארשטיי פון וואו ס׳קומט, די איידיע.

2. די גלגלים (ספערן) פון דער אסטראנאמיע

די אנדערע זאך איז די idea פון די 9 אדער 10 גלגלים. דאס איז די other idea. אבער דער, דער, דער, 7 פלאנעטס, 8 פאר אלע סטארס, 9 פאר די דעי, פאר די דעילי רעוואלוציע, און that’s all. ס׳איז נאר דא 9 גלגלים, כל הדעות, at most.

דער רמב״ם זאגט אז אונז ווייסן נישט וויפיל גלגלים ס׳איז דא, ווייל ס׳קען זיין אז מ׳דארף מער זאכן צו דרייען, אדער ס׳איז דא מער שטערנס וואס רוקן זיך, חוץ פון די 7 פלאנעטס, אדער ס׳איז דא און ס׳איז דא 54. ס׳איז בכלל נישט אזוי מסכן, נאר די נאמבער וואס די… אלע ראשונים זענען געווען בעיסט אויף עס בערך ניין.

נאכדעם איז געווען רבן עזרא האט א טעאריע, וואס זאגט אז ס׳איז געווען א שכל, אבער די צענטער איז עפעס א שכל. דאס איז פארוואס מיר האבן צען, אזויווי די נומער צען.

דער קאנפליקט צווישן פילאסאפיע און קבלה

און אויב דאס איז די זאך, ס׳איז זייער פאן ווייל אסאך פון די דעות פון די מקובלים, איך האב נישט געזאגט אז ער איז קאנעקטעד, אבער די דעות וואס ער לערנט פון פילאסאפיע האט ער יא געוואלט קאנעקטן, ווייל דער רמ״ק האט געוואלט קאנעקטן די זאכן.

און דעמאלטס ווערט די ניין און צען א גרויסע קשיא, ווייל, ווי איך האב געזאגט, ווייל ס׳איז דא עט מאוסט אין די סיסטעם פון די וועלט ניין גלגלים, עט מאוסט. סאמטיים האבן מענטשן נאר געהאט אכט, אדער דו קענסט אפילו האבן ווייניגער אויב דו לייגסט זאכן צוזאמען וכדומה.

און דעמאלטס, און דעמאלטס איז אויך דא די קשיא פון איז דא אן אין סוף בכלל, דאס איז א פילאסאפיקעל קשיא, וואטעווער. אבער, און דעמאלטס פארוואס איז דא ניין? ווייל ס׳איז דא זיבן גלגלים, זיבן כוכבי לכת, פלאס די שטערן, פלאס די טאג, פלאס די זון און די לבנה, וואטעווער, פלאס די, נישט די זון און די לבנה, פלאס די טאג. דאס איז וויאזוי מיר ענדן אפ מיט ניין, ניין פלאס איינס. און דעמאלטס איז עס נישט אזא גרויסע קפידא.

דער רמ״ק׳ס “איסור” און די מאדערנע פראבלעם

דער רמ״ק מאכט אזוי אן איסור. דער רמ״ק מאכט אזוי אן איסור, וויאזוי קען מען זאגן אז ס׳איז דא פינף? איך ווייס פארוואס, ווייל מיר האבן אויפגעהערט צו גלייבן אזוי אין די גלגלים. נאו, יו קען בעיסיקלי קאלעפסן זיי אלע אין א דיפערענט וועי. יו קען זאגן, אוקיי, ס׳איז דא פלענעטס, און ס׳איז דא סטארס, און ס׳איז דא די זון, און דאס איז נאך אלץ נאר דריי אדער פיר זאכן.

ספירות און גלגלים: צי איז דער אסטראנאמישער סיסטעם טייל פון קבלה?

די פראבלעם פון צאלן די גלגלים

נישט די זון און די לבנה, פלוס די טאג. דעטס האו מיר ענדן אפ מיט ניין, ניין פלוס איינס. און דען איז נישט לייק א ביג פראבלעם אז דער רמ״ק רעדט… דער רמ״ק מאכט עפעס אזוי אן איסור. דעט סטארי גייט לייק דעט.

וויאזוי קען ער זאגן אז ס׳איז דא פינף? איך ווייס פארוואס, ווייל מ׳האט אויפגעהערט צו גלייבן אזוי אין די גלגלים. נאו, יו קען בעיסיקלי קאלעפסן אין א דיפערענט וועי. יו קען זיין, אקעי, דער איז פלאנעטס, און דער איז סטארס, און דער איז די סאן, און דער איז דא ענטס די אלעס דריי אויף פארשידענע זאך.

סאו, וואס איז נישט? קיינער האט נישט געמאכט די קאנעקשן וואס איך ווייס. ס׳איז זיכער דא א וועג. וואס איז די קאנעקשן? אויב דער אריז״ל האט געוואוסט פון קאפערניקוס אדער עפעס אזא סארט זאך.

תלמיד: און ער האט געכאפט, ער האט נישט געוואוסט ביי די וועי.

מגיד שיעור: עקזאקט. נא, אין די סענס אויף לעוועלס אויף די… די דיד נאו, די רמ״ק טאגסט אויף אים.

תלמיד: ניין. ניין. ניין. אקעי, איך נאר נאר נו, אפשר איז טאקע דא מיליאן.

מגיד שיעור: אט, מעיבי די ספר הצורה איז רייטער, דאס איז מיליאנס אויף עוולמות. און די טען איז ענדערס אליין, די בעיס. ער רעדט נישט פון די הימלס. סתם.

רייט, סאו ס׳קען זיין אז מ׳דארף מאכן, איך טראכט אז מ׳דארף מאכן א בעסערע קבלה.

עולם קטן און עולם גדול: וואס בלייבט גילטיק?

די מקובלים האבן די איין זאך, that they have the body system that they have going down, which is still true. א מענטש האט נאך אלץ בערך די זעלבע סאונד, אברים, בחיצוניות עליית, ווי זיי האבן געטראכט.

אבער די וועלט, די עולם גדול, די עולם גדול איז still עולם קטן, אדם קטן, whatever it’s called, די מייקראקאזם איז still א ביג קוועסטשן.

דער רמ״א סטילט געגלייבט אין גלגלים, און ר׳ חיים ויטאל, אלע פון דעם, קוואוטס עס. אלא זיי דען נאר, זיי דען נאר. דער רמ״א קוואטס ערגעץ די ניו סיסטעם, און ער איגנארט עס. איז אין ר׳ חיים ויטאל, איך בין אין איינס בוך, און עסטראנאמיע קוואטס עס. סאו זיי דען נאר איט.

די הפלאה׳ס תשובה: גלגלים איז נישט קבלה

איך האב דיר געזאגט, ר׳ וויאזוי הייסט ער, די הפלאה? דער ספר האט מיר געוויזן א איד וואס זאגט אז ער האט געפרעגט ביי די הפלאה וואס איז די פשט אז די אלע מקובלים זאגן אז ס׳איז דא גלגלים און די סייענטיסטן זאגן אז נישט.

זאגט ער, נו, דאס האבן די מקובלים גענומען פון זיי. דאס איז נישט קבלה.

האט די הפלאה אים געזאגט, אזוי ברענגט ער פון די הפלאה און פון someone else, ס׳איז איינער פון די צדיקים אין די אוקריינער געגנט, אז ס׳איז נישט קיין פראבלעם, דאס שטיקל וואס שטייט אין עץ חיים איז נישט קבלה, דאס האבן זיי גענומען פון די סייענס שבימים ההם, און די קבלה הייבט זיך אן נאכדעם.

But it does have a connection, you can’t really like say that, סאו מ׳דארף מאכן א פארבעטן דערויף. Figure out what are their ideas and what are their like details of facts that are like… בקיצור, אפשר איז דא מער ווי צען ספירות, און די מקובלים האבן נאר געוואוסט פון צען. I don’t know.

די פארבינדונג צווישן צען ספירות און אריסטאטל׳ס צען קאטעגאריעס

Or, depending on what you call it, there’s like this whole… There’s another connection that many people made, אז די צען ספירות איז connected to the ten categories וואס אריסטו האט געהאט.

תלמיד: האסט געזען אין די תורה?

מגיד שיעור: ס׳איז נישט סתם. ס׳איז נישט אינגאנצן סתם. אה, דו ווייסט ווער האט געמאכט ערשט אין די תורה? רב סעדיה גאון. און ס׳איז פרעגט אין ספר יצירה. I think he’s the first one that I found to connect these things. איך געדענק זיין די ספר יצירות טאקן אין בעט דער… דער בעקער רעמין האט א גאטעס אריכות וועגן דעם…

ס׳איז נישט סתם, because the ten categories are the kinds of everything, the greatest kinds. ווען דו מאכסט קלאר די קלאר פון אלע זייט, דעמאלטס וועסט מען ענדיגן אפ, according to the other style, with these ten things. And according to the פלאטא, with five things. דאס איז די מחלוקת.

בקיצור, ס׳איז נאך אלץ א מיסטערי ביי מיר א שטיקל פון ווי זיי ווילן.

די חשיבות פון דער צאל צען אין תורה

אבער אויב דער איד איז זייער וויכטיג, א מנין איז צען אידן. עשרה מאמרות, דו זעסט די משנה אויסצוהייבן, דאס איז א אידיע, און עשרה נסים, די גאנצע משנה. עשר לשונות, ס׳איז זייער אסאך, איך האב געמאכט לעצטנס אין מדרש, אבער דער מדרש זוכט אויף יעדע זאך עשר לשונות.

תלמיד: יא, אבער 10 איז א real round number, ס׳איז kind of makes sense.

מגיד שיעור: ס׳איז זייער אינטערעסאנט וויאזוי זיי האבן דאס געטון צו אונז כסדר, זיי האבן געזאגט עשר לשונות, עשר לשונות, עשר לשונות. They keep doing it, and it works. איז טאקע נאר דא צען פון די אלע זאכן? בקיצור, זיי האבן געמאכט אן אנדערע ליסטל.

But it’s funny, זיי האבן געהאט עפעס א קפידה, זיי האבן געוואלט זוכן דווקא צען, און זיי האבן געטראפן צען. There’s something about it. Maybe, maybe there is.

שמועס וועגן “אומגליקלעכע צאלן” ביי אידן

אה, דאס איז די עשר לשונות. איינער האט געפרעגט צו אידן האבן אן unlucky number. לכאורה 11 איז אן unlucky number ביי אידן.

תלמיד: יא. 11, שמחת תורה איז די עשרת הדברות, די המן, די 11’טע, די חלבנה. Maybe 9, but I think 11 more than 9.

תלמיד #2: לא, לא תנחש ולא תעונן.

מגיד שיעור: העלא, לא תעוננו, that’s just a way of getting away from problems. אונז האבן נישט קיין unlucky numbers. אונז האבן זיכער lucky numbers. די תנ״ך definitely believes אז 7 איז א special number. אבער דאס איז נישט… אקעי, דאס איז א שאלה פון הנהגה. איך רעד נישט פון הנהגה.

תלמיד: ניין, ניין, ניין, ס׳איז זייער אן עכטע… ס׳איז א question of הנהגה.

מגיד שיעור: איך וויל נאר אייביג וויסן און געדענקען און גלייבן אז numbers can’t hurt you. Of course they can’t hurt you. וואס קומט עס דא אריין? יא, ס׳איז דא numbers וואס האבן א ספעציעלע חשיבות, ווייל ס׳איז דא פסח איז זיבן טעג, און ס׳איז זיבן טעג שבת. אוודאי, זיבן טעג איז דער זיבעטער טאג, און ס׳דערמאנט א איד פון שבת, פון אייבערשטן, אוודאי. אבער נישט סתם ווייל די number 7 איז א mystical thing און ער קען hurt you.

נו, די זיבעטע יונגל פון חדר, די זיבעטע… פארקערט, די זיבעטע העלפט דיר. די זיבעטע העלפט דיר. דווקא 10, there’s a lot less אין די תורה 10 ווי 7.

תלמיד: אה, דאס איז די lucky numbers, נישט די unlucky ones. אז אפילו די lucky און unlucky איז נאר אזא קלארע… אקעי, ס׳איז א… no problem, ס׳איז נישט קיין טענות. חס ושלום, איינער וואס באקט אריין די עלפטע אין שול, האט עפעס א קלארע, דארף יעצט…

מגיד שיעור: יא, ער דארף איינס, ער דארף מאכן א סימן לשנים. העלאו, פארוואס האסטו נישט געקומען פריער?

תלמיד #3: Of course, I’m just saying, like, people don’t even know what the Jewish language of all these symbols are, but we’ll try to figure it out.

מגיד שיעור: The Pythagoreans also had, like, bad numbers. Like, even numbers are bad, I think. זוגות. זוגות. Even הייסט דאך פירוד. דריי איז אן… connected. איינס, צוויי. Even numbers זענען נישט גוט.

—

אקעי, שיין, דאס איז די שיעור. איך ווייס נישט, איך האב שוין געווען געלערנט.

✨ Transcription automatically generated by YiddishLabs, Editing by Claude Sonnet 4.5, Summary by Claude Opus 4.6

⚠️ Automated Transcript usually contains some errors. To be used for reference only.