סיכום השיעור 📋
זיכרון (Summary) — רמב״ם, נוסח התפילה, שיעור 5
כללי׳ע הקדמה: סטרוקטור פון נוסח התפילה
דער רמב״ם׳ס שיטה: דער רמב״ם האט שוין פריער אויסגערעכנט דעם גאנצן נוסח פון שחרית (פסוקי דזמרה, ברכות קריאת שמע פון שחרית און מעריב, שמונה עשרה פון וואכנטעג). מנחה איז שוין באהאנדלט געווארן אין הלכות תפילה (תהלה לדוד, קדיש, סדר היום). יעצט גייט דער רמב״ם אריבער צו די ברכות אמצעיות פון שבת, ימים טובים, ראש השנה, יום כיפור, מוסף, ראש חודש, וחולו של מועד — פאר א גאנצע יאר.
פשט: דער רמב״ם גייט לויט א לאגישן סדר: ער שרייבט איין מאל די שמונה עשרה פון וואכנטעג (וואס בלייבט קאנסטאנט אין ערשטע דריי און לעצטע דריי ברכות), און דערנאך רעכנט ער אויס בלויז די מיטלסטע ברכה(ות) וואס טוישן זיך לויט דעם טאג.
חידושים און הסברות:
1. „כבר מניתי בספר זה” — באווייז אז נוסח התפילה איז א חלק פון ספר אהבה: דער רמב״ם שרייבט „כבר מניתי בספר זה” — „איך האב שוין אויסגערעכנט אין דעם ספר”. דאס איז א ראיה אז דער רמב״ם רעכנט דעם נוסח התפילה אלס אן אינטעגראלער חלק פון ספר אהבה, נישט בלויז אן אנגעהאנגענער נספח אדער א סידור. דאס איז רלוונט צו דער מחלוקת צי דער נוסח התפילה איז פסקי הרמב״ם אדער בלויז א „נוסח מצרים.” דער לשון „בספר זה” ווייזט קלאר אז דער רמב״ם זעט עס אלס טייל פון זיין ספר.
2. ברכות קריאת שמע פון שבת — דער רמב״ם האט נישט דערמאנט א ספעציעלע שבת׳דיגע נוסח: דער רמב״ם האט נישט אויסגערעכנט קיין באזונדערע ברכות קריאת שמע פאר שבת (ווי „כל אדון” / יוצרות פון שבת). מעגלעך האט דער רמב״ם נישט געהאט אזא מנהג פון ספעציעלע שבת׳דיגע יוצרות אין ברכות קריאת שמע.
3. פארוואס בעט מען נישט צרכים אויף שבת: די סיבה פארוואס מ׳האט ארויסגענומען די 13 מיטלסטע ברכות (דעת, פרנסה, רפואה, א.א.וו.) איז כדי מ׳זאל נישט פאקוסירן אויף צער און צרות אויף שבת. מ׳זאל נאר זיין משבח דעם אייבערשטן וועגן שבת. (די סוגיא איז אין מסכת תענית.)
4. פארוואס האט מוסף ראש חודש / חולו של מועד אויך בלויז 7 ברכות (נישט 19)? אויף ראש חודש און חולו של מועד דאוונט מען דאך פריער א פולע וואכעדיגע שמונה עשרה מיט אלע בקשות. פונדעסטוועגן איז מוסף בלויז 7 ברכות. דער תירוץ: מוסף קומט לכבוד ענין היום — עס איז נישט א תפילה פאר צרכים, נאר א תפילה וואס רעפלעקטירט דעם טאג. דערפאר איז נישטא קיין סיבה צו חזר׳ן די בקשות.
5. פארוואס דערמאנט דער רמב״ם נישט תעניות (9 ברכות)? ביי תעניות ציבור איז דאך אויך 9 ברכות (ווי ראש השנה) — פארוואס רעכנט דער רמב״ם דאס נישט אויס? דער תירוץ: תעניות איז נישט א דבר קבוע — דער רמב״ם רעכנט דא נאר אויס ימים קבועים (שבת, יום טוב, ראש השנה, יום כיפור, ראש חודש, חולו של מועד).
—
ברכה אמצעית פון ליל שבת (מעריב פון שבת)
דער רמב״ם׳ס נוסח: „אתה קדשת את יום השביעי לשמך, תכלית מעשה שמים וארץ, וברכתו מכל הימים וקדשתו מכל הזמנים, וכן אמרת: ויברך אלקים את יום השביעי ויקדש אותו כי בו שבת מכל מלאכתו אשר ברא אלקים לעשות.”
פשט: מ׳הייבט אן מיט שבח — דער אייבערשטער האט מקדש געווען יום השביעי, עס איז דער סוף פון בריאת שמים וארץ, געבענטשט מער פון אלע טעג, געהייליגט מער פון אלע צייטן. דערנאך ברענגט מען דעם פסוק אלס הוכחה.
חידושים און הסברות:
1. „תכלית” — צוויי טייטשן: „תכלית מעשה שמים וארץ” — קען מיינען (א) די ענדיגונג פון מעשה בראשית (ווי „ויכלו”), אדער (ב) די ציל/תכלית פון בריאה — אז שבת איז דער צוועק פון דער גאנצער בריאה. ביידע פשטים זענען מעגלעך.
2. דער רמב״ם׳ס נוסח vs. אונזער נוסח — „ויכלו” vs. „וכן אמרת: ויברך”: אונזער מנהג איז צו זאגן „ויכלו השמים והארץ” אין מעריב פון שבת. דער רמב״ם׳ס נוסח ברענגט נישט „ויכלו” אין דער ברכה אמצעית, נאר דעם פסוק „ויברך אלקים את יום השביעי ויקדש אותו.” דאס שטימט בעסער מיט דעם לשון „וברכתו מכל הימים וקדשתו מכל הזמנים” — דער פסוק איז א הוכחה אויף „ברכה” און „קדושה.” אונזער נוסח מיט „ויכלו” איז א בעסערע הוכחה אויף „תכלית” (ענדיגונג). ביידע שטימען, נאר יעדער נוסח פאקוסירט אויף אן אנדער אספעקט.
3. צי דארף מען זאגן פסוקים ביי קידוש? אפילו ביי קידוש על היין איז דאס זאגן פון פסוקים (ויכלו) נישט מעכב. דער עיקר קידוש איז ברכת הקידוש אליין.
—
„רצה נא במנוחתנו” — דער המשך פון ברכה אמצעית
דער רמב״ם׳ס נוסח: „אלקינו ואלקי אבותינו, רצה נא במנוחתנו, וקדשנו במצותיך, ושמח חלקנו בתורתך, שבענו מטובך, ושמח נפשנו בישועתך, וטהר לבנו לעבדך באמת, והנחילנו ה׳ אלקינו באהבה וברצון שבת קדשך, וינוחו בו כל ישראל מקדשי שמך, ברוך אתה ה׳ מקדש השבת.”
פשט: נאכן שבח גייט מען אריבער צו תפילה/בקשה — מ׳בעט אז די מנוחה פון שבת זאל זיין לרצון פאר דעם אייבערשטן, און אז ער זאל אונז מקדש זיין מיט זיינע מצוות.
חידושים און הסברות:
1. „רצה” — א פאראלעל צו ברכת רצה (עבודה): דאס וואָרט „רצה” קומט אויך פאר אין ברכת העבודה (רצה ה׳ אלקינו). דאס איז אן אינטערעסאנטע פאראלעל — ביידע מאל בעט מען אז עפעס זאל זיין „לרצון” פאר דעם אייבערשטן.
2. א פילאזאפישע פראגע וועגן „רצה”: אויב דער אייבערשטער האט נישט אויסגעהערט ביז יעצט, וואס טוט מען אויף מיט זאגן „רצה נא”? דער ענטפער: „רצה נא במנוחתנו” איז נישט א בקשה אז דער אייבערשטער זאל צוהערן דעם דאווענען, נאר א ספעציפישע בקשה אז די מנוחה פון שבת אליין זאל זיין לרצון — אז דער שבת זאל געלונגען.
3. „ושבענו מטובך” — גשמיות אלס מיטל צו רוחניות: דער פשט׳דיגער טייטש איז גשמיות — מ׳זאל זיין זאט פון אלע גוטס. אבער א טיפערער פשט: „ושבענו מטובך” איז א הכנה צו „וטהר לבנו לעבדך באמת” — ווען מ׳האט גענוג גשמיות, קען מען זיך פאוקוסן אויף רוחניות.
4. „והנחילנו” — לשון נחלה: דאס מיינט אז מ׳זאל לעבן לאנג און האבן נאך שבתות. הגם דער אייבערשטער האט שוין געגעבן שבת, איז די בקשה אז „כל ישראל מקדשי שמך” זאלן קענען זיך אפרוען אויף שבת.
5. [דיגרעסיע: שבת-תפילה אלס כוללת אלע בקשות] פארוואס זאגט מען נישט ספעציפישע בקשות (רפואה, פרנסה) שבת? (א) ס׳איז נישט קיין איסור צו בעטן פון דעם אייבערשטן שבת — דער איסור איז נאר אריינצוקריכן אין ספעציפישע רפואה/פרנסה ווייל עס מאכט א „כאב לב” און מ׳פילט נישט גוט. (ב) די שבת-תפילה איז א כלליות׳דיגע בקשה וואס כולל אלעס — אז שבת זאל געלונגען מיינט אז אלעס זאל געלונגען: שיעורים, תפילות, שלום, מנוחה אין גשמיות און רוחניות. (ג) וואספארא מנוחה האט מען געהאט שבת אין אוישוויץ? דאס איז א כלליות׳דיגע תפילה — „אחלינו על כל ישראל” — וואס כולל אמת׳דיג אלע בקשות אין דער וועלט.
—
ברכה אמצעית פון שבת — שחרית: „ישמח משה”
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „ישמח משה במתנת חלקו, כי עבד נאמן קראת לו, כליל תפארת בראשו נתת לו, בעמדו לפניך על הר סיני, שני לוחות אבנים הוריד בידו, וכתוב בהם שמירת שבת, וכן כתוב בתורתך: ושמרו בני ישראל את השבת, לעשות את השבת לדורותם ברית עולם, ביני ובין בני ישראל אות היא לעולם, כי ששת ימים עשה ה׳ את השמים ואת הארץ וביום השביעי שבת וינפש.”
פשט: שחרית שבת הייבט מען אן מיט א פיוט וועגן משה רבינו׳ס שמחה מיט זיין חלק — די לוחות וואס ער האט אראפגעברענגט פון הר סיני, וואו ס׳שטייט שמירת שבת. דערנאך ברענגט מען דעם פסוק „ושמרו” (שמות ל״א).
חידושים און הסברות:
1. „כליל תפארת בראשו” — קרן אור פניו: דאס מיינט די קרן אור פניו פון משה רבינו — ווי א קרוין אויף זיין קאפ.
2. „וכתוב בהם שמירת שבת” — אבער „ושמרו” שטייט נישט אויף די לוחות! דער פייטן זאגט „שני לוחות אבנים הוריד בידו וכתוב בהם שמירת שבת”, אבער דערנאך ברענגט ער נישט „זכור את יום השבת” (וואס שטייט טאקע אויף די לוחות), נאר „ושמרו בני ישראל את השבת” — וואס שטייט אין שמות ל״א, נישט אויף די לוחות! דאס איז א פלא.
3. תירוץ — שמות ל״א איז גלייך פאר די לוחות: דער פסוק „ושמרו” שטייט אין שמות ל״א, וואס איז די לעצטע זאך פאר „ויתן אל משה ככלותו” — גלייך פאר משה רבינו קומט אראפ מיט די לוחות. דאס איז אויך די לעצטע זאך נאך דער גאנצער פרשה פון מלאכת המשכן. אפשר איז דאס די קאנעקשן — ס׳איז אזוי נאענט צו די לוחות אז מ׳קען עס פארבינדן.
4. פארוואס „ושמרו” און נישט „זכור”? ווייל „ושמרו” האט א שיינערע לשון פאר דאווענען — „ביני ובין בני ישראל אות היא לעולם” — א לשון אהבה צווישן דעם אייבערשטן און אידן, וואס פאסט בעסער פאר תפילה ווי דער קורצער „זכור את יום השבת”. הגם „זכור” אויף די לוחות איז ראשון במעלה (ווי די משנה זאגט אז עשרת הדברות זענען שונים במעלה), נעמט מען דאך „ושמרו” ווייל ס׳רעדט מער באריכות וועגן דעם אות צווישן אייבערשטן און אידן.
5. רש״י הקדוש האט געטוישט דעם נוסח! רש״י האט נישט געזאגט „ישמח משה” שבת שחרית — ער האט געזאגט ער פארשטייט נישט וואס משה רבינו קומט דא אריין. אנשטאט דעם האט ער אריינגעלייגט „אתה בחרתנו” (ווי ביי יום טוב). אזוי ברענגען תלמידי רש״י אין סידור רש״י. ער האט נישט מורא געהאט פון דעם סידור צו טוישן דעם נוסח.
6. [דיגרעסיע: „ישמח משה” איז א שטיק פון אן אלטע פיוט] „ישמח משה” איז א רעשט פון אן אלטע פיוט וואס איז געגאנגען אויף א״ב. מ׳זעט אז „ישמח” = יו״ד, „כליל” = כ״ף — צוויי שטיקלעך פון א פיוט וואו ס׳פעלט דער אנהייב (א-ט) און דער סוף. אפשר קען מען צולייגן א למ״ד ערגעץ וואו (יו״ד, כ״ף, למ״ד). דאס ערקלערט פארוואס ס׳קומט אריין אזוי „אומגעריכט”.
7. „ישמח” — לשון עתיד: דער לשון „ישמח” איז עתיד, נישט עבר. דאס מיינט אז משה רבינו פרייט זיך יעדע שבת מחדש ווען ער זעט אז אידן היטן נאך אלץ די תורה. ער פרייט זיך: „ס׳איז געווען א געלונגענע זאך, די לוחות — ס׳ארבעט שוין אסאך יארן!” ווי רש״י זאגט ביי „אז ישיר” — „ישיר” קען מיינען א דבר תמידי (נישט נאר א צוקונפטיגע אקציע). אזוי אויך „ישמח משה” — ס׳איז א תמידי׳דיגע שמחה.
8. דער סדר פון שבת-תפילות שפיגלט אפ די היסטאריע פון שבת:
– ערב שבת (מעריב): „אתה קידשת את יום השביעי לשמך, תכלית מעשה שמים וארץ” — דאס רעדט פון שבת בראשית, שבת פון בריאת העולם. לויט חז״ל, שבת שבו שבת אברהם אבינו.
– שחרית: „ישמח משה” — דאס רעדט פון שבת פון מתן תורה, אז אונז האלטן שבת ווייל ס׳איז א חלק פון תורה, נישט בלויז ווייל די וועלט דארף מנוחה. ווי די משנה אין חולין זאגט: גיד הנשה איז אסור ווייל משה האט עס געהייסן אין תורה, הגם ס׳שטייט שוין ביי יעקב — אזוי אויך שבת.
– מוסף: רעדט פון שבת אין בית המקדש — די קרבנות פון שבת, א שפעטערדיגע לעוועל.
– מנחה: „אתה אחד” — עפעס אן אנדער מדרגה.
דאס איז א כראנאלאגישער סדר: בריאה → מתן תורה → בית המקדש.
—
„ישמחו במלכותך” — שייכות צו אלע שבת-תפילות
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „ישמחו במלכותך שומרי שבת וקוראי עונג, עם מקדשי שביעי… ברוך אתה ה׳ מקדש השבת.”
פשט: דאס איז די מעין חתימה וואס קומט אין אלע שבת-תפילות (אויך ביינאכט), און ענדיגט זיך מיט „ברוך אתה ה׳ מקדש השבת”.
חידושים און הסברות:
1. „שומרי שבת” = מלאכות; „קוראי עונג” = סעודות; „מקדשי שביעי” = קידוש/הבדלה: די דריי לשונות כוללן דריי אספעקטן פון שבת: (א) שמירה פון מלאכות, (ב) עונג פון סעודות, (ג) קידוש/הבדלה.
2. „ולא נתתו מלכנו לגויי הארצות” — דער רמב״ם לאזט עס אויס! אין אונזער אשכנז׳ישן נוסח שטייט „ולא נתתו מלכנו לגויי הארצות”, אבער דער רמב״ם ברענגט עס נישט — ער זאגט נאר דאס פאזיטיווע. דער צוגאב „ולא נתתו” איז צוגעלייגט געווארן אין אשכנז אלס א תגובה אויף נוצרים וואס האבן געטענה׳ט אז זיי מאכן זייער שבת (זונטאג). דער רמב״ם האט עס נישט.
3. [דיגרעסיע: „שבת 2050″] אין מאדערנע צייטן איז דא א טענדענץ (אמעריקע, טראמפ) צו פראמאטן א „שבת” פאר אלעמען — דער „ולא נתתו” איז א תשובה אויף דעם: שבת איז ספעציפיש פאר אידן.
—
ברכה אמצעית פון מוסף שבת
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „למשה צוית על הר סיני מצות שבת זכור ושמור… ובו ביום צויתנו ה׳ אלקינו להקריב לך קרבן מוסף כראוי… ויהי רצון מלפניך ה׳ אלקינו שתעלנו לארצנו ותטענו בגבולנו ושם נעשה לפניך את קרבנות חובותינו תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם ואת מוסף יום המנוח הזה…” — און מ׳ענדיגט מיט „אלקינו ואלקי אבותינו רצה נא במנוחתינו… ברוך אתה ה׳ מקדש השבת.”
פשט: די ברכה אמצעית פון מוסף שבת הייבט אן מיט דערמאנען אז דער אייבערשטער האט משה רבינו באפוילן אויף הר סיני די מצות שבת — „זכור ושמור” — און אויך באפוילן מקריב צו זיין דעם קרבן מוסף. דערנאך בעט מען אז דער אייבערשטער זאל אונז צוריקברענגען קיין ארץ ישראל, אונז איינפלאנצן אין אונזער גבול, און דארט וועלן מיר מקריב זיין די קרבנות — תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם. מ׳ענדיגט מיט דער זעלבער חתימה ווי אלע שבת-ברכות: „מקדש השבת”.
חידושים און הסברות:
1. מוסף הייבט אויך אן מיט משה רבינו: כאטש מ׳וואלט געמיינט אז מוסף זאל זיך דרייען בעיקר ארום בית המקדש און קרבנות, הייבט דער רמב״ם׳ס נוסח אויך אן מיט משה רבינו — „למשה צוית על הר סיני”. דאס איז פאראלעל צום אונזער נוסח וואו מ׳זאגט „תקנת שבת רצית קרבנותיה” — וואס מיינט אויך אז דער אייבערשטער האט דורך משה רבינו מתקן געווען דעם שבת. דער רמב״ם מאכט עס נאר מער עקספליציט.
2. „זכור ושמור” — דער נוסח פון הר סיני: דער רמב״ם ברענגט אריין דעם לשון „זכור ושמור” — ביידע לשונות פון עשרת הדברות (שמות כ:ח און דברים ה:יב) — אלס דעם נוסח וואס איז געזאגט געווארן אויף הר סיני.
3. דער רמב״ם האט נישט דעם א״ב-פיוט „תקנת שבת”: אין אונזער נוסח איז דא א גאנצער פיוט אויסגעשטעלט לויט סדר א״ב פאר דעם „צויתנו להקריב לך”. דער רמב״ם האט דעם פיוט נישט געהאט — ער גייט גלייך צום ענין. דאס איז א סימן אז דער פיוט איז א שפעטערדיגע צוגאב וואס איז נישט געווען אין דעם אלטן נוסח.
4. גאולה-מאטיוו אין מוסף: ביז יעצט אין די שבת-ברכות (מעריב, שחרית) האט מען נישט גערעדט וועגן גאולה. אבער אין מוסף, וואו מ׳רעדט וועגן קרבנות, פאסט עס זייער גוט אריינצוברענגען דעם ענין פון גאולה — „שתעלנו לארצנו ותטענו בגבולנו ושם נעשה לפניך את קרבנות חובותינו”. דער קשר איז נאטירלעך: מ׳רעדט וועגן קרבנות וואס מ׳קען נישט מקריב זיין אן א בית המקדש, דערפאר בעט מען אז מ׳זאל צוריקקומען קיין ארץ ישראל.
5. „יום המנוח” — לשון: דער לשון „יום המנוח” (אנשטאט „יום המנוחה”) איז אומגעוויינלעך. אין אלע פלעצער שטייט „מנוח” (אן ה״א), נישט „מנוחה”. דאס איז אן אנגענומענע נוסח — אויך אין אונזערע סידורים זענען דא נוסחאות וואו ס׳שטייט „מנוח”. ס׳איז מער פאעטיש.
6. דער רמב״ם ברענגט נישט דעם פסוק פון קרבן מוסף: אין אונזער נוסח זאגט מען דעם פסוק פון די קרבנות („וביום השבת שני כבשים…” — במדבר כח:ט). דער רמב״ם ברענגט נישט דעם לשון הקרבנות. אין הלכה שטייט אז מ׳דארף נישט דווקא זאגן דעם פסוק — עס איז נישט מעכב. מ׳דערמאנט דעם ענין, אבער מ׳מוז נישט זאגן דעם שטיקל תורה ווערטלעך.
7. „לא נתתו… לגויי הארצות” — ערשטער מאל אין מוסף: דא ווערט דערמאנט אז שבת איז נישט געגעבן געווארן פאר גוים — „לא נתתו מלכינו לגויי הארצות… ולא לעובדי פסילים”. דאס איז דער ערשטער מאל אין די שבת-תפילות וואו דער מאטיוו ערשיינט.
8. „ישרון” — א כינוי פאר אידן: דער לשון „ישרון” אלס א כינוי פאר כלל ישראל, ווי עס שטייט אין דער תורה.
9. „חמדת הימים אותו קראת” — מקור: דער לשון „חמדת הימים” — אז שבת ווערט גערופן דער בעסטער/אויסדערוועלטער פון אלע טעג — שטייט נישט אין דער תורה. „וקראתם את היום הזה מקרא קודש” מיינט נישט אז מ׳רופט דעם נאמען „חמדת הימים”, נאר אז ס׳ווערט באצייכנט אלס הייליג. אין דער תורה שטייט „ויברך… ויקדשהו” — דאס איז דער בסיס, אבער נישט דער ספעציפישער לשון „חמדת הימים”. דאס איז מער א פיוטישע באשרייבונג.
—
ברכה אמצעית פון מנחה שבת — „אתה אחד”
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „אתה אחד ושמך אחד, ומי כעמך ישראל גוי אחד בארץ, עטרת תהלה ותפארת ישועה לעמך נתת. אברהם יגיל, יצחק ירנן, יעקב ובניו ינוחו בו, מנוחה שלימה שאתה רוצה בה. יכירו בניך וידעו כי מאתך היא מנוחתם… הנח לנו אבינו, אל תצורר ויגון ביום מנוחתנו… רצה ה׳ אלקינו בעמך ישראל ובתפילתם… ועל מנוחתם תקדש את שמך… ברוך אתה ה׳ מקדש השבת.”
פשט: די ברכה אמצעית פון מנחה שבת הייבט אן מיט דעם ענין פון „אחדות” — דער אייבערשטער איז אחד, זיין נאמען איז אחד, און אידן זענען א „גוי אחד בארץ”. דער אייבערשטער האט געגעבן פאר אידן א „עטרת תהלה ותפארת ישועה”. די אבות — אברהם, יצחק, יעקב — פרייען זיך אין שבת. מ׳בעט אז אידן זאלן דערקענען אז די מנוחה קומט פון דעם אייבערשטן, און אז עס זאל נישט זיין קיין צרה אויף שבת.
חידושים און הסברות:
1. „גוי אחד בארץ” — מיוחד, נישט איינציג: „גוי אחד” מיינט נישט „דער איינציגסטער פאלק” נאר „א מיוחד׳ער פאלק” — ספעציעל, אויסדערוועלט. דער פסוק איז פון דברי הימים א׳ יז:כא (אדער שמואל ב׳ ז:כג): „מי כעמך ישראל גוי אחד בארץ אשר הלך אלקים לפדות לו לעם”.
2. „עטרת תהלה ותפארת ישועה” — שבת אדער תורה? דער „עטרת תהלה ותפארת ישועה” וואס דער אייבערשטער האט געגעבן פאר אידן קען גיין אויף שבת אדער אויף תורה. ביידע זענען מעגלעך.
3. „אברהם יגיל, יצחק ירנן” — לשון עתיד, נישט עבר: אלעס איז אין לשון עתיד — „יגיל”, „ירנן”, „ינוחו” — נישט אין לשון עבר. דאס איז אינטערעסאנט בפרט ווייל עס שטייט שוין אז די אבות האבן געהאלטן די גאנצע תורה (קיימו אבות את כל התורה). עטלעכע תירוצים:
– אפשר מיינט עס „בני אברהם” — דער באווייז איז אז ביי יעקב שטייט „יעקב ובניו“, וואס ווייזט אז מ׳רעדט נישט נאר וועגן די אבות אליין נאר וועגן זייערע קינדער, זייער פאלק. „אברהם׳ס מענטשן, יצחק׳ס מענטשן, יעקב׳ס מענטשן” — א פיוטישע לשון פאר כלל ישראל.
– אפשר מיינט עס אז אין גן עדן פרייען זיך די אבות: ווען אידן האלטן שבת, פרייען זיך די אבות אין גן עדן. דער זוהר זאגט אז ווען אידן זענען בשמחה, ווערן די אבות אויך צוגערופן צו דער שמחה.
– לשון עתיד אלס הווה: דער לשון עתיד קען מיינען „יעצט, אין דעם טאג” — אברהם פרייט זיך, יצחק זינגט, יעקב און זיינע קינדער רוען.
4. „מנוחה שלימה שאתה רוצה בה” — וואס מיינט „שאתה רוצה בה”? עטלעכע פשטים:
– א מנוחה לויט דעם אייבערשטנ׳ס ווילן: נישט סתם א מנוחה, נאר א מנוחה וואס קומט דורך מקיים זיין דעם אייבערשטנ׳ס גזירות — נישט טון די מלאכות וואס ער האט אסור׳ט. דאס מיינט אז די מנוחה האט א ספעציפישע צורה וואס דער אייבערשטער האט באשטימט.
– א מנוחה וואס דער אייבערשטער אקצעפטירט: נישט ווי „חדשיכם ומועדיכם שנאה נפשי” (ישעיה א:יד) — ווען דער אייבערשטער פאראכט די יום טוב׳ים ווייל אידן זענען נישט ווי זיי דארפן זיין. דא בעט מען אז די מנוחה זאל זיין „רצויה” — אנגענומען, געלונגען.
5. „יכירו בניך וידעו כי מאתך היא מנוחתם” — בקשה אדער הודאה? דאס קען זיין א בקשה (מ׳בעט אז אידן זאלן דערקענען) אדער א חלק פון דער הודאה (מ׳קאנסטאטירט אז אידן ווייסן). א נאך פשט: אפשר איז דאס גופא דער פירוש פון „מנוחה שאתה רוצה בה” — א מנוחה וואס קומט מיט ידיעת השם, אז מ׳ווייסט אז די מנוחה קומט פון דעם באשעפער. דאס מיינט אז דער אייבערשטער וויל נישט סתם א מנוחה, נאר א מנוחה וואס מ׳דערקענט אז זי קומט פון אים.
6. „אל תצורר ויגון ביום מנוחתנו”: א בקשה אז עס זאל נישט זיין קיין צרה און קיין יגון אויף שבת — אז די מנוחה זאל זיין בשלימות.
—
כללי׳ע באמערקונגען וועגן סדר התפילה פון שבת
חידושים און הסברות:
1. שבת האט דריי פארשידענע ברכות אמצעיות — יחיד׳יג צווישן ימים טובים: שבת איז דער איינציגער יום טוב וואס האט א באזונדערע ברכה אמצעית פאר מעריב, שחרית, מוסף, און מנחה. ביי סתם יום טוב איז אלע דריי (אדער פיר) תפילות די זעלבע ברכה אמצעית. פארוואס? צוויי סברות:
– פראקטיש: שבת איז יעדע וואך, און עס וואלט געווארן „בארינג” צו זאגן די זעלבע ברכה פיר מאל יעדע וואך.
– היסטאריש: אפשר איז אמאל געווען פיוטים פאר יעדע תפילה ביי אלע ימים טובים אויך, אבער ביי שבת זענען די פיוטים געבליבן אלס חלק פון דער עיקר נוסח התפילה, ווייל שבת האט ווייניגער אנדערע פיוטים.
2. דער רמב״ם׳ס סדר התפילה — נאר נוסחאות, נישט סדר היום: דער רמב״ם שרייבט דא נאר די נוסחאות פון ברכות וואס ער האט נאך נישט געזאגט פריער. ער שרייבט נישט דעם גאנצן סדר היום פון שבת (ווען מ׳זאגט תהלה לדוד, ווען קדיש, וכו׳) — דאס שטייט שוין אין הלכות תפילה פרק ט׳ הלכה י״ג און אין הלכות קריאת התורה. דער רמב״ם האט נישט געשריבן קיין סידור — ער האט נאר געגעבן די נוסחאות פון ברכות אין סדר התפילה, און דעם סדר הדברים אין הלכות תפילה פרק ח׳-ט׳ און הלכות קריאת התורה.
—
ברכה אמצעית פון מוסף ראש חודש
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „ראשי חדשים לעמך נתת, זמן כפרה לכל תולדותם… מזבח חדש בציון תכין, ועולת ראש חודש נעלה עליו, שיר חדש נשיר… אהבת עולם תביא להם, וברית אבות לבנים תזכור…” — דערנאך: „אלקינו ואלקי אבותינו… גלינו מארצנו ונתרחקנו מעל אדמתנו… יהי רצון מלפניך… שתעלנו לשמחה לארצנו ותטענו בגבולנו, ושם נעשה לפניך את קרבנות חובותינו, תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם, ואת מוספי יום ראש החודש הזה נעשה ונקריב לפניך באהבה כמצות רצונך…” — חתימה: „חדש עלינו את ראש החודש הזה לטובה ולברכה לחן ולחסד ולרחמים לחיים ולשלום… סוף וקץ לכל חטאינו וצרותינו, תחילה וראש לפדיון נפשינו… כי בעמך ישראל מכל האומות בחרת, וראשי חדשים להם נתת. ברוך אתה ה׳ מקדש ישראל וראשי חדשים.”
פשט: די ברכה אמצעית פון מוסף ראש חודש האט צוויי חלקים: (1) א פיוט-ארטיגער חלק וואס רעדט פון ראש חודש ווי א „זמן כפרה” און בעט אויף א „מזבח חדש בציון”; (2) דער שטאנדארטער נוסח (ענליך צו יעדן מוסף) — „גלינו מארצנו… שתעלנו לארצנו… ושם נעשה קרבנות חובותינו”. מ׳ענדיגט מיט א בקשה אז דער ראש חודש זאל זיין „לטובה ולברכה” — און מ׳חתמ׳ט „מקדש ישראל וראשי חדשים”.
חידושים און הסברות:
1. ראש חודש ווי „זמן כפרה”: דער נוסח רופט ראש חודש א „זמן כפרה לכל תולדותם”. דאס האט צו טון מיט דעם שעיר ראש חודש — דער חטאת וואס מ׳ברענגט ביי מוסף ראש חודש איז ספעציעל פאר כפרה. ביי יעדן יום טוב איז דא קרבנות, אבער ראש חודש ווערט ספעציעל אויסגעשטעלט ווי א „זמן כפרה” דורך דעם שעיר.
2. „מזבח חדש בציון תכין” — בקשה אויף גאולה: מ׳בעט אז דער אייבערשטער זאל אנגרייטן א נייע מזבח, „ועולת ראש חודש נעלה עליו” — מ׳זאל קענען צוריקברענגען די עולת ראש חודש. „שיר חדש נשיר” — מ׳זאל אנהייבן שירה דוד ביים מזבח, ווי די לוויים האבן געזונגען שירה.
3. „אהבת עולם תביא להם, וברית אבות לבנים תזכור”: דאס ווערט פארגליכן מיט דער ערשטער ברכה פון שמונה עשרה — „וזוכר חסדי אבות ומביא גואל לבני בניהם למען שמו באהבה”. דער זעלבער מוטיוו: זכות אבות ברענגט גאולה.
4. צוויי חלקים אין דער ברכה — פיוט און שטאנדארט-נוסח: דער ערשטער חלק („ראשי חדשים… מזבח חדש…”) איז מער א פיוט לכבוד ראש חודש, בעת דער צווייטער חלק („גלינו מארצנו… שתעלנו לארצנו… קרבנות חובותינו תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם”) איז דער שטאנדארטער מוסף-נוסח וואס מ׳זאגט ביי יעדן מוסף. ס׳קען זיין אז דער רמב״ם האט צוזאמענגעשטעלט צוויי באזונדערע נוסחאות.
5. „סוף וקץ לכל חטאינו” — שפיל מיט „ראש”: דער נוסח שפילט מיט דעם ווארט „ראש” — דער „ראש חודש” זאל זיין א „סוף וקץ” פאר צרות, און א „תחילה וראש” פאר גוטע זאכן (פדיון נפשינו). דאס איז א שיינע דרך מליצה: דער „ראש” (אנפאנג) פון חודש זאל זיין דער „סוף” פון שלעכטס און דער „ראש” פון גוטס.
6. פארבינדונג צווישן „סוף וקץ לחטאינו” און „זמן כפרה”: דאס וואס מ׳בעט „סוף וקץ לכל חטאינו” שטאמט פון דעם אז ראש חודש איז א „יום כפרה” — דער אייבערשטער איז מוחל, ממילא בעט מען אז עס זאל טאקע זיין א סוף פאר חטאים.
7. חתימה „מקדש ישראל וראשי חדשים” — ווייל ס׳האט צו טון מיט דעם לוח: אייביג ווען ס׳האט צו טון מיט דעם לוח (ראש חודש, ימים טובים) הייבט מען אן „מקדש ישראל” — נישט ווי „מקדש השבת” וואס האט צו טון מיט די טעג פון דער וואך (שבת איז פיקסט). דער אייבערשטער מקדש ערשט די אידן (גיט זיי א בית דין), און די אידן זענען נאכדעם מקדש די ראשי חדשים. דאס איז א גמרא (ברכות מ״ט ע״א).
8. דער רמב״ם ברענגט נישט דעם נוסח פון די פסוקים: אזוי ווי ביי מוסף שבת, דערמאנט דער רמב״ם אז מ׳זאגט דעם פסוק פון מוסף ראש חודש (ווי ס׳שטייט אין תורה), אבער ער ברענגט נישט דעם פסוק אליין אויס.
—
ברכה אמצעית פון מוסף שבת ראש חודש (קאמבינאציע)
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „אתה יצרת עולמך מקדם, כלית מלאכתך ביום השביעי, ובחרת בנו מכל העמים, ורצית בנו מכל הלשונות, וקרבתנו למלכותך, וקידשתנו במצוותיך, ושמך הגדול והקדוש עלינו קראת. ותתן לנו ה׳ אלוקינו שבתות למנוחה, ויום ראש החודש הזה לכפרה ולכבוד בעדינו…” — דערנאך דער שטאנדארטער נוסח „גלינו מארצנו…” מיט בקשה אויף קרבנות, און דער סיום: „…ואת מוספי יום המנוחה הזה ויום ראש חודש הזה נעשה ונקריב לפניך באהבה… שתחדש עלינו את החודש הזה… רצה נא במנוחתנו… וינוחו בם כל ישראל באהבה ושמחה… ברוך אתה ה׳ מקדש השבת וישראל וראשי חדשים.”
פשט: ווען ראש חודש פאלט אויף שבת, זאגט מען א ספעציעלע קאמבינירטע ברכה אמצעית אין מוסף. מ׳הייבט אן מיט שבת (בריאת העולם, „כלית מלאכתך ביום השביעי”), גייט אריבער צו בחירת ישראל, און דערנאך קאמביינד מען „שבתות למנוחה” מיט „ראש החודש הזה לכפרה”.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס א ספעציעלע קאמבינאציע דווקא ביי ראש חודש? ביי שבת וואס פאלט יום טוב מאכט מען נישט א נייע קאמבינירטע ברכה — מ׳זאגט פשוט די ברכה פון יום טוב און דערמאנט שבת (מ׳לייגט צו „ותתן לנו… שבת”). אבער ביי ראש חודש מאכט מען א גאנץ נייע קאמבינירטע נוסח. דער טעם: ראש חודש איז נישט גענוג א יום טוב אז ס׳זאל אוועקנעמען די אטענשאן פון שבת אינגאנצן. ביי יום טוב קען מען די נוסח אוועקגעבן פאר יום טוב און נאר דערמאנען שבת. אבער ביי ראש חודש מוז מען אנהייבן מיט שבת, גיין צו ראש חודש, און צוריקקומען צו שבת — ווייל ראש חודש אליין איז נישט שטארק גענוג צו שטיין אליין.
2. „אתה יצרת עולמך מקדם”: „מקדם” מיינט דא „פון אנפאנג” — בריאת העולם. ביי שבע ברכות איז דא א תורה אויף „מקדם” (אפשר „מזרח זייט”), אבער דא מיינט עס זיכער „פון פאראויס”, אנפאנג בריאת העולם.
3. „ובחרת בנו מכל העמים” — כראנאלאגישער שפרונג: „כלית מלאכתך ביום השביעי” איז ביי בריאת העולם, אבער „ובחרת בנו מכל העמים” איז א שיינע פאר יאר שפעטער (ביי אברהם אדער מתן תורה). „ורצית בנו מכל הלשונות” — פון אלע אנדערע שפראכן/פעלקער.
4. „ושמך הגדול והקדוש עלינו קראת”: אידן טראגן דעם נאמען פון דעם אייבערשטער׳ס שם הגדול והקדוש.
5. „ותתן לנו שבתות למנוחה ויום ראש החודש הזה לכפרה”: דא זעט מען ווי די קאמבינאציע ארבעט — שבת = מנוחה, ראש חודש = כפרה. ביידע ווערן צוזאמענגעברענגט אין איין משפט.
6. „ולקבל ציוויתנו” — פעלט אין ערשטן חלק, שטייט אין צווייטן: אין דעם ערשטן חלק פון דער ברכה (יהי רצון מלפניך) שטייט נישט „ולקבל ציוויתנו”, אבער גלייך נאכד
עם, ווען מ׳הייבט אן דעם יעלה ויבוא חלק, שטייט שוין יא „ולקבל ציוויתנו תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם”. דאס איז אן אינטערעסאנטע באמערקונג.
7. „כתבת” — א קמץ ה׳ און נישט א מפיק ה׳: „כתבת” ביים רמב״ם איז מיט א קמץ ה׳ (נישט מפיק ה׳), וואס מיינט „דו האסט געשריבן” (צו דעם אייבערשטן), נישט „זי האט געשריבן”.
8. „וינוחו בם” — בם מיינט צוויי טעג: דאס „בם” גייט ארויף אויף ביידע טעג — שבת און ראש חודש — ווייל ס׳איז א צוזאמענגעפלאכטענע ברכה.
—
ברכה אמצעית פון יום טוב (פסח — ערבית, שחרית, מנחה)
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „אתה בחרתנו מכל העמים ורצית בנו מכל הלשונות וקדשתנו במצותיך וקרבתנו מלכנו לעבודתך ושמך הגדול והקדוש עלינו קראת. ותתן לנו ה׳ אלקינו מועדים לשמחה חגים וזמנים לששון את יום טוב מקרא קודש הזה את יום חג המצות הזה זמן חירותנו באהבה זכר ליציאת מצרים…” — מיט יעלה ויבוא, און דער סיום: „והשביענו ה׳ אלקינו את ברכת מועדיך לחיים ולשמחה ולשלום כאשר רצית ואמרת להבטיחנו… ברוך אתה ה׳ מקדש ישראל והזמנים.”
פשט: די ברכה אמצעית פון יום טוב (פסח, שבועות, סוכות — אלע דריי רגלים) איז די זעלבע פאר ערבית, שחרית, און מנחה. מ׳הייבט אן מיט „אתה בחרתנו” — דער אייבערשטער האט אונז אויסגעקליבן פון אלע פעלקער, אונז מקדש געווען מיט מצוות, און אונז געגעבן ימים טובים פאר שמחה. מ׳דערמאנט דעם ספעציפישן יום טוב (חג המצות, זמן חירותנו), זכר ליציאת מצרים, דעם יעלה ויבוא, און מ׳ענדיגט מיט א בקשה אז מ׳זאל טאקע זען די ברכה פון די מועדים.
חידושים און הסברות:
1. דער רמב״ם׳ס שיטה — איין נוסח פאר אלע שלש רגלים: דער רמב״ם שרייבט נישט דריי באזונדערע נוסחאות פאר פסח, שבועות, סוכות. ער שרייבט דעם נוסח פון פסח, און נאכדעם זאגט ער נאר וויאזוי צו טוישן די ווערטער פאר סוכות און שבועות — פונקט ווי ער האט געטון ביי שמונה עשרה מיט „משיב הרוח” (ער שרייבט דעם פולן נוסח איין מאל, און דערנאך נאר די שינויים).
2. „עמים” און „לשונות” — צוויי באזונדערע קאטעגאריעס: „מכל העמים” און „מכל הלשונות” זענען נישט אידענטיש. א „לשון” איז נישט דאס זעלבע ווי א „עם” — למשל, אלע מענטשן וואס רעדן פראנצויזיש זענען איין לשון, אבער זיי זענען צעשפרייט אין אסאך לענדער. וואס „לשון” האט צו טון מיט בחירת ישראל? דער פסוק „בצאת ישראל ממצרים בית יעקב מעם לועז” — מצרים ווערט אידענטיפיצירט דורך זייער לשון (לועז). און די מדרשים זאגן אז אידן האבן זיך אויסגעצייכנט אין מצרים דורך שמירת הלשון (צוזאמען מיט שם און מלבוש), וואס האט געהאלפן צו זייער בחירה.
3. „בחירה” און „רצון” — נישט די זעלבע זאך: לכאורה מיינען „בחרתנו” און „רצית בנו” דאס זעלבע, אבער ס׳איז א פיוטישער סטיל מיט שמות נרדפים — „אתה בחרתנו מכל העמים, אהבת אותנו ורצית בנו, ורוממתנו מכל הלשונות” — יעדער אויסדרוק האט זיין אייגענע נואנס.
4. „מועדים לשמחה, חגים וזמנים לששון” — ווייטער שמות נרדפים: דאס זעלבע פרינציפ — מועדים/חגים/זמנים, שמחה/ששון — ס׳איז א פיוטישע סטרוקטור מיט פאראלעלע אויסדרוקן.
5. „מקרא קודש” — א צייט ווען מ׳קומט זיך צוזאם לקדושה: דער אויסדרוק „יום טוב מקרא קודש” מיינט א יום טוב וואס די תורה רופט אן א מקרא קודש — א צייט ווען מ׳קומט זיך צוזאמען פאר קדושה.
6. „באהבה” — גייט ארויף אויף „ותתן לנו”: דאס „באהבה” גייט צוריק צום אנהייב — „ותתן לנו ה׳ אלקינו מועדים לשמחה… באהבה” — דער אייבערשטער האט אונז געגעבן די ימים טובים מיט ליבשאפט.
7. „ומלטנו בו מקול צער ויגון” — דער סוף פון יעלה ויבוא ביי יום טוב: דער סיום „ומלטנו בו מקול צער ויגון” איז דער ענד פון יעלה ויבוא ספעציפיש ביי יום טוב. דער רמב״ם שרייבט עס צוויי מאל (דא און פריער), בפרט ווייל מ׳זאגט יעלה ויבוא אויך אין וואכנדיגע שמונה עשרה (חול המועד, ראש חודש), און דער סיום „ומלטנו בו” איז ספעציפיש פאר יום טוב׳דיגע קאנטעקסט.
8. „והשביענו ה׳ אלקינו את ברכת מועדיך” — וואס מיינט „להבטיחנו”? „כאשר רצית ואמרת להבטיחנו” — דער אייבערשטער האט געגעבן אידן א יום טוב, און דער יום טוב אליין איז א ברכה און א הבטחה. „וכן תבטיחנו סלה” מיינט: דו האסט געזאגט אז ס׳איז א ברכה — זאלסט אונז טאקע ווייזן די ברכה, „שלא יגענו לא עצב ולא יגון” — אז מ׳זאל טאקע זען אז ס׳האט מיטגעארבעט, ס׳איז טאקע געלונגען.
—
מוסף יום טוב (פסח — אלס דוגמא פאר שלש רגלים)
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „אתה בחרתנו מכל העמים… זכר ליציאת מצרים. אלקינו ואלקי אבותינו רצה נא במנוחתנו והתרחק מעלינו צער ויגון… ואין אנו יכולים לעלות ולראות ולהשתחוות לפניך בבית בחירתך בנוה הדרך בבית הגדול והקדוש שנקרא שמך עליו מפני היד שנשתלחה במקדשך. יהי רצון מלפניך ה׳ אלוקינו שתשוב ותרחם עלינו ועל מקדשך ותבנהו במהרה בימינו ותקבץ פזורינו מן הגוים ותפוצותינו כנס מירכתי ארץ והביאנו לציון עירך ברינה ולבית מקדשך בשמחת עולם ושם נעבדך ביראה כשנים קדמוניות תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם ואת מוסף יום מקרא קודש הזה יום חג המצות הזה נעשה ונקריב לפניך באהבה כמצות רצונך כמו שכתבת עלינו בתורתך על ידי משה עבדך.”
און דער סיום: „מלך רחמן רחם עלינו טוב ומטיב הדרש לנו שובה אלינו בהמון רחמיך בזכות אבותינו שעשו רצונך בנה ביתך כבתחילה וכונן מקדשך על מכונו והראנו בבנינו ושמחנו בתיקונו והשב ישראל לנויהם…”
פשט: דער מוסף פון יום טוב הייבט אן מיט „אתה בחרתנו” (ווי ערבית/שחרית/מנחה), אבער נאך „זכר ליציאת מצרים” גייט מען אריבער צו א באזונדערע נוסח וואס דערמאנט דעם חורבן — „ואין אנו יכולים לעלות ולראות” — ווייל ביי יום טוב (אנדערש ווי ראש חודש) האט יעדער איד א פערזענליכע חיוב פון עליה לרגל. מ׳בעט פאר בנין בית המקדש, קיבוץ גלויות, און אז מ׳זאל דארטן מקריב זיין דעם מוסף. דער סיום „מלך רחמן” איז א באזונדערע נוסח פון יום טוב מוסף מיט בקשות פאר בנין בית המקדש.
חידושים און הסברות:
1. חילוק צווישן מוסף יום טוב און מוסף ראש חודש — „לעלות ולראות”: ביי ראש חודש זאגט מען „ואין אנחנו יכולים לעשות חובותינו בבית בחירתך” — דאס גייט ארויף אויף די כהנים׳ס עבודה. אבער ביי יום טוב זאגט מען „ואין אנו יכולים לעלות ולראות ולהשתחוות” — ווייל ביי יום טוב פילט יעדער איינציגער איד אז אים פעלט עפעס: די מצוה פון חגיגה, ראיה, עולת ראיה לרגל. דאס איז א פערזענליכע חסרון, נישט נאר א כהנים-זאך.
2. „מפני היד שנשתלחה במקדשך” — וואס מיינט „יד”? „שליחות יד” מיינט צעשטערונג/חרוב מאכן — דאס קעגנטייל פון „מקדש ה׳ כוננו ידיך” (דער אייבערשטער׳ס רעכטע האנט האט עס געבויט, און דא איז א „יד” וואס האט עס צובראכן). דער לשון „אם לא ישלח ידו במלאכת רעהו” — שליחות יד מיינט דעסטרויד. ס׳איז נישט קיין ממש׳דיגער פסוק וואס ווערט ציטירט — ס׳איז מער א מליצה.
3. „יהי רצון שיבנה בית המקדש” — אפשר נאך פאר דעם חורבן? „יהי רצון שיבנה בית המקדש” קען אפשר שטאמען פון א צייט נאך פאר דעם חורבן — ווען דער בית המקדש איז שוין טמא געווארן (ווי ביי די חשמונאים), אבער נאך נישט חרוב. דאס „שליחות יד” האט זיך אנגעהויבן גלייך ווען זיי האבן שלוח יד געווען אין מקדש, נאך פאר דער פולער צעשטערונג.
4. „בשמחת עולם” — אן אייביגע שמחה: דער אויסדרוק „בשמחת עולם” מיינט אז ס׳זאל שוין מער נישט חרוב ווערן נאכדעם — אן אייביגע שמחה, נישט ווי די פריערדיגע מאל.
5. „הדרש לנו” — פון „ציון דורש אין לה”: דער לשון „טוב ומטיב הדרש לנו” ווערט פארבונדן מיט דעם פסוק/לשון „ציון דורש אין לה” — קיינער אינטערעסירט זיך נישט אויף ציון, דעריבער בעט מען דעם אייבערשטער: דו זאלסט זיך יא אינטערעסירן אויף אונז, „הדרש לנו”.
6. „וכונן מקדשך על מכונו”: דער בית המקדש זאל שטיין אויף זיין ריכטיגן פלאץ — „מכון לשבתך” — דער באשטימטער ארט.
7. „והראנו בבנינו ושמחנו בתיקונו”: צוויי שטופן — ערשט זאלסט אונז ווייזן דעם בנין (בויען), און דערנאך זאלן מיר זיך פרייען מיט׳ן תיקון (פארריכטן/פארפולקאמען).
8. „והשב ישראל לנויהם” — וואס מיינט „נוה”? „נוה” מיינט וואוינארט — „ושבי ישראל ונוה עם”. א איד זאל וואוינען צוריק אין ארץ ישראל, אדער מ׳זאל צוריק זיין ביי דער בית המקדש, ביי עולה רגל זיין — אזוי ווי „נוה הדרכה” (וואס שטייט פריער אין דער ברכה). אין לבוש הרמב״ם ווערט דערקלערט אז „נוה” מיינט צוריקגיין צום בית המקדש — כהנים לעבודתם ולויים לדוכנם וישראל למעמדם.
—
מוסף יום טוב — המשך: „נוהו”, כהנים, לוים, ישראל, ארמון על משפטו
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „…ונוהו… כהנים בעבודתם ולוים על דוכנם וישראל במעמדם… וארמון על משפטו ישב… שם נעלה ונראה לפניך בשלוש פעמי רגלינו ככתוב בתורתך: שלש פעמים בשנה יראה כל זכורך… ולא יראו את פני ה׳ ריקם, איש כמתנת ידו כברכת ה׳ אלקיך אשר נתן לך.”
פשט: דער מוסף יום טוב בעט אז מ׳זאל צוריקקומען צום בית המקדש מיט דעם גאנצן סדר — כהנים, לוים, ישראל — און מ׳זאל זוכה זיין ארויפצוגיין שלש רגלים מיט קרבנות.
חידושים און הסברות:
1. „נוהו” — וואוין-ארט / בית המקדש: דאס ווארט „נוהו” מיינט „נוה אדירך” — א כינוי פאר דעם בית המקדש. דער פשט איז אז יעדער איד זאל צוריקקומען צו זיין ארט אין ארץ ישראל, אדער ספעציפיש צום בית המקדש ביי עולה רגל.
2. דער סדר פון כהנים, לוים, ישראל: „כהנים בעבודתם” — די כהנים טוען די עבודה. „לוים על דוכנם” — די לוים שטייען אויף זייער ספעציעלן פלאץ (דער דוכן) און זינגען. „ישראל במעמדם” — דאס איז דער ענין פון מעמדות: אידן שטייען ביי זייערע קרבנות און זענען מיטהאלטנדיג. דאס איז דער אידעאלער סדר פון עבודת בית המקדש.
3. „וארמון על משפטו ישב” — „משפטו” מיינט נישט הלכות: דער ערשטער פשט וואלט געווען אז דער פאלאץ (ארמון = בית המקדש) זאל געבויט ווערן לויט די ריכטיגע הלכות, אויף דעם ריכטיגן פלאץ, לויט „כללי הבית” ווי דער רמב״ם זאגט אין הלכות בית הבחירה. אבער דער חידוש איז: „משפטו” מיינט דא נישט הלכות, נאר אזויווי „משפט המלוכה” — ס׳פאסט אזוי, ס׳איז דער סדר, די תקנה, דער אופן ווי עס געהערט צו זיין. ס׳איז א מליצה, נישט א הלכה׳דיגער טערמין. דאס ווערט געזאגט להוציא פון יענע חכמים וואס האבן געוואלט מאכן „שער הלחם” — מ׳זאל נישט מיינען אז „משפטו” רעדט פון ספעציפישע הלכות׳דיגע דעטאלן, נאר פון דעם כלל׳דיגן אופן ווי עס פאסט.
4. „שם נעלה ונראה” — נישט סתם דאווענען: דער נוסח בעט אז מ׳זאל טאקע ארויפגיין צום בית המקדש — נישט נאר א לאנגע דאווענען, נאר דער אמת׳ער בנין בית המקדש, און דעמאלטס ארויפגיין דריי מאל א יאר „ברגל” — מיט אונזערע פיס. אינטערעסאנט: דער נאמען „שלש רגלים” קומט פון דעם — דריי מאל וואס מ׳גייט ארויף ברגל (צו פוס).
5. „ולא יראו פני ה׳ ריקם” — נדרים ונדבות, נישט נאר עולת ראיה: דאס רעדט נישט בלויז פון דעם חיוב פון עולת ראיה (וואס איז שוין אינבאגריפן אין „לא יראה פני ריקם”), נאר פון נדרים ונדבות — אלע קרבנות וואס מ׳האט אנגענומען אויף זיך במשך דעם יאר, ברענגט מען ביים רגל. דאס שטייט אין די פסוקים „ועד נדרותיכם ונדבותיכם”. דער רמב״ן מאכט א חילוק צווישן די פסוקים אין פרשת ראה.
6. „כברכת ה׳ אלקיך” — א תפילה אויף שפע: דער נוסח ציטירט „כברכת ה׳ אלקיך אשר נתן לך” — דאס איז נישט נאר א ציטאט, נאר א רמז אויף א תפילה: מ׳בעט אז מ׳זאל טאקע האבן ברכה און שפע, כדי מ׳זאל קענען קומען צום בית המקדש מיט רייכע קרבנות. ווען א איד האט שפע, קען ער קומען מיט א שפע פון קרבנות.
7. [דיגרעסיע: יום טוב, שפע, און צדקה] יום טוב איז „זמן אסיפה” — מ׳דאנקט דעם אייבערשטן אויף דעם שפע פון א גאנצע יאר. דער עצם ענין פון יום טוב איז אז מ׳דארף זיך הנהג׳ענען ווי א נגיד — „כבד את ה׳ מהונך”. אינמיטן יאר דארפסטו נישט ווייזן דיין עשירות, אבער יום טוב דארפסטו לעבן אויף דיין הויכסטן לעוועל. ווען ס׳איז נישטא קיין בית המקדש, זאל מען „כל הפחות” געבן פאר געסט, פאר צדקה קאמפיינס, און פאר עובדי ה׳. ס׳איז דא א הלכה אז יום טוב מוז מען נעמען אריין געסט און געבן צדקה.
—
נוסח שבועות, סוכות, שמיני עצרת — די שינויים
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „וכן נוסח זה מתפלל בחג השבועות ובחג הסוכות בלא חסרון ובלא יתרון, אלא שבחג השבועות הוא אומר ‘את יום טוב מקרא קודש הזה את יום חג השבועות הזה זמן מתן תורתנו׳… ובחג הסוכות ‘יום חג הסוכות הזה זמן שמחתנו׳… ובשמיני עצרת ‘יום חג שמיני עצרת הזה זמן שמחתנו׳.”
פשט: דער נוסח פון שבועות, סוכות, און שמיני עצרת איז דער זעלבער ווי פסח, נאר מ׳טוישט דעם נאמען פון יום טוב און דעם „זמן”. שבועות = „זמן מתן תורתנו”. סוכות = „זמן שמחתנו”. שמיני עצרת = אויך „זמן שמחתנו” אבער מיט אן אייגענעם נאמען „שמיני עצרת”.
חידושים און הסברות:
1. „זמן מתן תורתנו” — וואו שטייט דאס? אין דער תורה אליין שטייט נישט אויף שבועות „זמן מתן תורתנו”. דאס איז א לשון וואס מ׳זעט דא צום ערשטן מאל אין נוסח התפילה. דאס איז א חידוש — ווער האט געמאכט דעם ערשטן נוסח? קען זיין ס׳איז שוין געווען זייער אלט, אבער ס׳איז מערקווירדיג אז דער נוסח גיט שבועות א כינוי וואס איז נישט עקספליציט אין תורה.
2. שמיני עצרת — אייגענער נאמען, זעלבער „זמן”: שמיני עצרת האט אן אייגענעם נאמען („יום חג שמיני עצרת הזה”) אבער טיילט דעם זעלבן „זמן שמחתנו” מיט סוכות.
3. דער רמב״ם האט „פארגעסן” מוסף סוכות: דער רמב״ם דערמאנט ספעציפיש דעם מוסף פון שמיני עצרת אבער נישט פון סוכות — „אבער ס׳איז פשוט” (ס׳איז זעלבסטפארשטענדליך).
—
יום טוב שחל בשבת — סדר הזכרת שבת
דער רמב״ם׳ס ווערטער: „ועל דרך זה מזכיר את השבת בראש השנה וביום הכפורים כשחלו להיות בשבת… וחותם בכל התפלות של שלש רגלים אם חל בשבת ‘מקדש השבת׳ ואחר כך ‘וישראל והזמנים׳. ובראש השנה חותם ‘מלך על כל הארץ מקדש השבת וישראל ויום הזכרון׳. וביום הכפורים ‘מלך על כל הארץ מקדש השבת וישראל ויום הכפורים׳.”
פשט: ווען יום טוב פאלט אויף שבת, לייגט מען אריין „רצה נא במנוחתנו” פאר „יעלה ויבוא”, און מ׳דערמאנט „את יום המנוח הזה”. אין דער חתימה זאגט מען שבת פאר ישראל והזמנים. ביי ראש השנה און יום כיפור לייגט מען צו „מלך על כל הארץ” פאר דער חתימה.
חידושים און הסברות:
1. „יום המנוח” — נישט „יום המנוחה”: אין אלע פלעצער שטייט „מנוח” (אן ה״א), נישט „מנוחה”. דאס איז אן אנגענומענע נוסח — אויך אין אונזערע סידורים זענען דא נוסחאות וואו ס׳שטייט „מנוח”. ס׳איז מער פאעטיש. מ׳דארף מדקדק זיין מיט׳ן רמב״ם׳ס סדר — „מסתמא דער סדר איז גערעכט.”
2. „מלך על כל הארץ” — פאר שבת, נישט פאר ראש השנה/יום כיפור: ביי ראש השנה און יום כיפור שטייט „מלך על כל הארץ” פאר „מקדש השבת”. דער חידוש: „מלך על כל הארץ” איז נישט א ברכה אויף ראש השנה/יום כיפור ספעציפיש — עס שטייט אנשטאט „אלקינו מלך העולם” (ווי א פתיחה), און די חתימה בלייבט „מקדש ישראל ויום הזכרון/הכפורים”. דאס איז ענליך צו „המלך הקדוש” און „המלך המשפט” — עס רעדט פון מלכות, וואס איז דער ספעציעלער ענין פון ראש השנה/יום כיפור.
3. שבת פאר ישראל — דער יסוד: די גמרא זאגט אז ביי שבת מיט רגלים זאגט מען קודם שבת, ווייל ישראל איז נישט מקדש שבת — שבת האט דער אייבערשטער אליין מקדש געווען (שבת איז קביעא וקיימא). אבער ישראל איז מקדש די זמנים. דערפאר קומט „מקדש השבת” פאר „וישראל והזמנים”. דאס איז נישט קיין סתירה צו „מקדש ישראל והזמנים” — ביידע זענען קאנעקטעד, נאר שבת האט א באזונדערע מעלה.
—
סיום
דער שיעור האט דורכגעלערנט דעם גאנצן סדר פון נוסח התפילה פאר שבת (מעריב, שחרית, מוסף, מנחה), ראש חודש, שבת ראש חודש, און ימים טובים (שלש רגלים). דער רמב״ם׳ס שיטה איז צו שרייבן איין מאל דעם פולן נוסח, און דערנאך נאר די שינויים פאר יעדן ספעציפישן טאג. די נוסחאות ווייזן א כראנאלאגישע פראגרעסיע (בריאה → מתן תורה → בית המקדש) און א טיפע פארבינדונג צווישן שבת, ימים טובים, און דער געשיכטע פון כלל ישראל.
תמלול מלא 📝
רמב״ם נוסח התפילה — שיעור ה׳: ברכות אמצעיות פון שבת
הקדמה און הכרת הטוב
חברותא א׳: א גוטן, אונז לערנען רמב״ם, ספר אהבה, נוסח התפילה, דער פינפטער שיעור פון נוסח התפילה. אין בעק פון די אלע הלכות תפילה און די אלע הלכות ברכות, רעכנט דער רמב״ם אויס די לשון חכמים פון די תפילות און ברכות.
פאר מ׳גייט ווייטער, דארף מען מקדים זיין דער בעל הקמח פון די שיעורים — אין קמח אין תורה — אונזער חשוב׳ער ידיד, דער באקאנטער נדבן און בונה עולמות של תורה, וואס בויט אויף אזויפיל תורה ביי אידן פון די פארשידענע שיעורים און מעשה תורה וחסד וואס ער פארשפרייט, הרב החסיד ר׳ יואל הלוי וועצבערגער, מנהל מוסדות חן יעקב. א גרויסן יישר כח פאר אים און פאר אלע אנדערע תומכים און פאר אלע אנדערע וואס העלפן פארשפרייטן די שיעור. ס׳איז ברוך השם א געשמאקע שיעור, און א געוואלד מיט אידן באקומען פון דעם זייער טעגליכע דאזע פון תורה מיט א געשמאק.
שוין, דו ביסט מסכים?
חברותא ב׳: איך בין מסכים, איך בין מסכים אז ר׳ יואל איז א גרויסער תומך תורה, איך בין מסכים אז יעדער איינער זאל טרייען צו קאמפיטן מיט אים און אים איבערשטייגן, געבן און ברענגען אפילו מער. און איך בין מסכים אויך אז יעדער איינער זאל לערנען.
נאך א נקודה, פונקט אזוי ווי ס׳האט זיך יעצט געענדיגט די קאמפיין — יעצט וואס ס׳גייט ארויפגיין די שיעור גייט שוין זיין געענדיגט — די קאמפיין איז א גרויסע ענין אז מ׳זאל פארשפרייטן פאר אנדערע מענטשן זאלן מעורר זיין פאר תורה, אבער ס׳איז נאר א הכנה אז א גאנץ יאר ווען איינער הערט א גוטע שיעור, זאל ער עס געבן א שיק צו זיין חבר — “You like it, share it.”
—
סטרוקטור פון נוסח התפילה: וואס האט דער רמב״ם שוין געקאווערט
חברותא א׳: שוין, זאגט דער רמב״ם אזוי. זיי האלטן אינמיטן שמועסן וועגן די נוסח הברכות, און זיי האבן שוין געענדיגט… אה, נוסח התפילה. זיי האבן שוין געענדיגט א געווענליכע טאג — האבן זיי שוין געענדיגט די גאנצע אלע… דער רמב״ם האט שוין אויסגערעכנט די דאווענען פון אינדערפרי ביז נאכן ענדיגן שחרית. און מנחה האט ער געזאגט עקסטער. איך ווייס נישט, איך מיין ער האט שוין אין הלכות תפילה געזאגט וואס מנחה איז און וואס מעריב איז, זיי האבן שוין געקאווערט די תפילות.
יעצט קומט די עיקר די תפילות פון שבת און ימים טובים, ספעציעלע תפילות.
חברותא ב׳: יא, לאמיר אפשר קלאר מאכן וועגן מנחה, וועגן… דער רמב״ם גייט דאך מיט זיין לאגישע סדר, נישט לויט די סדר. דו האסט געזאגט אז ס׳זענען געווען אלטע סידורים וואס זענען געגאנגען מער אזוי.
חברותא א׳: שחרית און מנחה איז די זעלבע זאך. דער רמב״ם האט שוין געזאגט אינמיטן הלכות תפילה אז פאר מנחה זאגט מען תהלה לדוד, האסטו דאך געדענקט.
חברותא ב׳: יא, און קדיש און סדר היום. אויף יום טוב אדער שבת.
חברותא א׳: יא. אבער שבת ליינט מען, וכו׳. די אלע הלכות איז שוין געשטאנען. אבער די נוסח איז דאך דא נאר איין שמונה עשרה, און מעריב איז סך הכל ברכות קריאת שמע און שמונה עשרה. און ווען דער רמב״ם האט גערעכנט ברכות קריאת שמע, האט ער שוין געזאגט סיי די ברכות קריאת שמע פון שחרית — שבת און אין די וואכן — פון שחרית און פון מעריב.
חברותא ב׳: יא, אויך שחרית און מעריב, יא.
חידוש: דער רמב״ם האט נישט דערמאנט שבת׳דיגע ברכות קריאת שמע
חברותא א׳: דער רמב״ם האט נישט געזאגט קיין שבת׳דיגע ברכות קריאת שמע. אינטערעסאנט. איך מיין אז דער רמב״ם האט נישט געזאגט פון די “כל אדון” וואס מיר זאגן שבת. קען זיין ער האט נישט געהאט קיין יוצרות שבת אין זיין ברכות קריאת שמע. ער האט געזאגט יוצרות אין פסוקי דזמרה.
חברותא ב׳: איך געדענק שוין נישט, ער האט געזאגט ברכת יוצר פון שבת.
חברותא א׳: קען זיין אז ס׳איז נישט געווען אזא נוסח.
—
דער רמב״ם׳ס הקדמה צו ברכות אמצעיות
חברותא ב׳: סאו יעצט גייט מען צו שבת. יעצט גייט מען זען וואס איז די תפילה פון שבת און יום טוב איז אנדערש.
חברותא א׳: סאו די גרעסטע שינוי, אויסער דעם וואס דער רמב״ם האט שוין אויסגערעכנט ביי פסוקי דזמרה, און דער רמב״ם האט אויסגערעכנט נשמת — די גרויסע שינוי און טאקע אין די עיקר תפילה איז אז די שמונה עשרה פון שבת איז אינגאנצן אנדערש, אז ס׳איז טאקע בכלל נישט שמונה עשרה. מען האט ארויסגענומען אלע מיטלסטע ברכות.
טאקע די שבח והודאה, נישט קיין חילוק שבת און אין די וואכן — ביידע טעג זאגט מען שבח והודאה — האט מען געלאזט די זעלבע נוסח: אבות, גבורות, און אזוי ווייטער, און די לעצטע דריי.
נאר וואו מ׳האט געטוישט, איז די אלע ברכות וואס בעטן אויף תפילות פרטיות — אויף דעת, פרנסה, און אזוי ווייטער, רפואה — איז דא אן ענין פון נישט מתפלל זיין אויף די צרכים בשבת. צו כדי מ׳זאל נישט זיין בצער, מ׳זאל נישט פאקוסן אויף די צרות וואס מ׳האט נאך, נאר פארקערט, מ׳זאל נאר מתפלל זיין אויף און אויף אז ס׳זאל גיין גוט, אבער אן דעם וואס מ׳זאל פאקוסן אויף די צער.
חברותא ב׳: אבער סתם זאל מען…
חברותא א׳: יא, דאס איז לכאורה די ענין. פונקטליך די דעטאלן איז א סוגיא אין די גמרא אין תענית. אבער די כוונה איז, שבת בעט מען נישט פאר צרכים.
האבן חז״ל געמאכט אן אנדערע נוסח. אנשטאט די אלע ברכות פון אינמיטן, האבן זיי געמאכט איין ברכה — ס׳הייסט ברכה אמצעית, די מיטלסטע ברכה — וואס מ׳בעט דארטן… מ׳איז משבח דארטן וועגן די שבת, מ׳איז משבח דעם הקב״ה וועגן די שבת, און מ׳רעדט וועגן די שבת, און מ׳בעט תפילות וואס פאסט פאר שבת. און דאס ריפלעיסט אלע אנדערע צרכים פון אינמיטן וואך, זאגט דער רמב״ם.
חברותא ב׳: יא?
חברותא א׳: יא, איך מיין אזוי.
דער רמב״ם׳ס סטרוקטור: אלע ברכות אמצעיות פאר א גאנץ יאר
חברותא ב׳: די פרק אמת, וואס מען זאגט צו די פינפטע שיעור, לויט ווי די מחלקים האבן דא געמאכט — אפשר דער רמב״ם אויכעט, ווייל ער מאכט דא א קעפל. די קעפל האבן נישט די רמב״ם געמאכט, אבער די ערשטע סיפא שטייט דא, רעדט ער פון אלע יום טובים.
דאס הייסט, אויב מען וויל לאגיש זאגן וואס איינער וויל מאכן א סידור פאר א גאנצע יאר, דארף ער נאר מאכן א נארמאלע שמונה עשרה פון די וואכן, און ער דארף שרייבן אזויווי דער רמב״ם האט געטון, אז שבת אדער יום טוב אדער ראש השנה יום כיפור — די אלע צייטן — זאל מען נאר טוישן די מיטלסטע ברכות.
סאו גייט דער רמב״ם אין דעם פרק שרייבן אלע ברכות אמצעיות פון א גאנצע יאר.
חברותא א׳: ווייל ער זעט אויס די ברכה אמצעית שבת און ימים טובים?
חברותא ב׳: ווייט, און ער האט דא אזא קליינע הקדמה, איך דארף דאס פארשטיין.
חברותא א׳: יא.
—
לערנען דעם רמב״ם׳ס הקדמה
חברותא ב׳: איז דער רמב״ם גייט אזוי. זיי האבן שוין געלערנט פריער אין הלכות תפילה:
„שבת ומועדות וימים טובים, מתפלל אדם בכל תפילה שבע ברכות — שלש ראשונות ושלש אחרונות, וברכה אחת אמצעית מעין היום.”
עס איז שטאט 19 איז זיבן ברכות. שלש ראשונות ושלש אחרונות — די ערשטע דריי פון שבח והודאה, די לעצטע. און ברכה אחת אמצעית מעין היום — די מיטלסטע ברכה רעדט מעניינו של יום.
חברותא א׳: מעין היום.
חברותא ב׳: מעין היום מיינט וועגן די טאג.
חברותא א׳: איך טראכט אז אפשר “מעין” איז ווי טייטש “מענין.”
חברותא ב׳: ווייל שוין “עין” מיינט דער אויסזעהן, דער אויג?
חברותא א׳: מעין היום.
חברותא ב׳: יא. איז אזוי. עפעס וואס איז מקושר מיט די טאג. וואס האלט מיט דער טאג? איז אזוי. דאס איז שבת און ימים טובים.
ראש השנה און יום כיפור: ניין ברכות
חברותא ב׳: „ובראש השנה וביום הכיפורים של יובל” — ראש השנה און יום כיפור פון יובל איז נישטא אינמיטן איין ברכה, נאר „מתפלל באמצע שלש ברכות.” עס איז דא דריי ברכות. דאס איז נישט רופן מלכויות, זכרונות, שופרות.
„ובתפילת מוסף בלבד” — און דאס איז נאר ביי תפילת מוסף. ראש השנה און יום כיפור של יובל, ביים מוסף, איז אנדערש אז עס נישטא איין מיטלסטע ברכה, דא דריי מיטלסטע ברכות. קומט אויס „מתפלל במוסף בשני ימים אלו תשע ברכות” — דער צוויי טעג, ראש השנה, יום כיפור של יובל, דארט מען דער תשע ברכות.
מוסף ראש חודש און חולו של מועד
חברותא ב׳: „ובמוסף ראש חודש ובמוסף חולו של מועד” — איז אויך מתפלל שבע: שלש ראשונות ושלש אחרונות וברכה אחת באמצע.
חברותא א׳: פארוואס די רמב״ם האט צעטיילט געמאכט מוסף עקסטער? מוסף איז א גדר פאר זיך, מוסף האט אנדערע הלכות. און מוסף…
חברותא ב׳: ניין, איך מיין אז די חידוש איז, ער גייט אזוי: ימים טובים, און אזוי אויך ראש השנה, יום כיפור — וואס איז א יום טוב — וואס איז א יוצא מן הכלל, האט ניין ברכות. דאך רעדט מען פון די וואכנ׳ס. איז דא אמאל אין די וואכנ׳ס וואס מ׳דאוונט אויך א תפילה פון זיבן ברכות — דאס הייסט מוסף ראש חודש אדער חולו של מועד איז אויך דא — און ס׳דארף זיין א ספעציעלע נוסח. יום טוב איז די זעלבע ווי יום טוב, אבער ראש חודש איז א ספעציעלע נוסח.
שאלה: פארוואס האט מוסף ראש חודש בלויז זיבן ברכות?
חברותא א׳: אינטערעסאנטע זאך, ווייל אויף ראש חודש — אדער איך ווייס נישט, אפשר נישט אויף חולו של מועד — איז לכאורה נישט דא די זעלבע ענין פון נישט בעטן צרכים. מ׳בעט דאך יא צרכים, מ׳האט דאך פריער געדאוונט די וואכעדיגע שמונה עשרה. אבער די יום טוב׳דיגע האט מען געמאכט אויף א יום טוב׳דיגע נוסח. די חלק היום טוב זאגט מען די זעלבע נוסח ווי יום טוב. די זעלבע זאך מיט ראש חודש — איז נישט געווען די זעלבע שמונה עשרה, מ׳האט געווען וואסער לכבוד היום טוב.
חברותא ב׳: וויאזוי איז די נוסח?
חברותא א׳: זאגט דער רמב״ם, יעצט גיי איך אויסרעכענען „נוסח כל הברכות האמצעיות” — דאס איז עס, די מיטלסטע ברכה.
הייבט דער רמב״ם אן מיט ליל שבת.
חברותא ב׳: ס׳מאכט סענס, אבער פארוואס זאל מען זאגן נאכאמאל די בקשות צרכים?
חברותא א׳: ווייל ס׳איז מוסף, און מוסף קומט דאך נאר לכבוד די ענין היום. סאו מ׳רעדט פון די ענין היום.
—
חידוש: „כבר מניתי בספר זה” — באווייז אז נוסח התפילה איז חלק פון ספר אהבה
חברותא א׳: איך האב צוויי חידושים אויף דעם שטיקל, דארף איך זען צו ס׳שטייט שוין דא פון נעכטן וואס מיר האבן געלערנט.
קודם כל, דא שטייט „כבר מניתי בספר זה”. אונז האבן געלערנט, און איך האב געזען אז איינער דא אין דעם רמב״ם משנה תורה — א מביא, איינער פון די מביאים — האט שוין געמערקט אז דא, מיר האבן גערעדט וועגן דעם אנהייב הלכות סדר התפילות. ס׳איז דא אזויווי א מחלוקת: איז דאס א חלק פון די ספר הרמב״ם, ס׳איז פסקי הרמב״ם, אדער ס׳איז סתם סדר נוסח, נוסח מצרים — איך ווייס נישט וויאזוי דו ווילסט עס רופן.
סאו, מ׳קען טראכטן אז דער רמב״ם האט עס געשריבן אין סוף ספר, ער האט שוין בכלל נישט געשריבן קיין קעפל, ס׳איז סתם אזא נספח, אזויווי נאך א שטיקל וואס איז א סידור.
אבער דא זעסטו, אין די לשון „כבר מניתי בספר זה”, זעט מען אז דער רמב״ם רעכנט דאס אלס א חלק פון דעם ספר — וואס הייסט ספר אהבה. ס׳איז נישט נאך א חלק.
דאס איז איין קצת דיוק, אפשר ס׳קען מדויק זיין.
שאלה: פארוואס דערמאנט דער רמב״ם נישט תעניות?
חברותא ב׳: איך האב אן אנדער שאלה. פארוואס רעכנט נישט דער רמב״ם אז תעניות מאכט מען אויך ניין ברכות לכאורה?
חברותא א׳: אה, ווייס איך נישט. אפשר נישט, ער וויל די זעלבע נוסח? ס׳איז שוין יוצא מיט דעם וואס ער זאגט אז תעניות איז די זעלבע ווי ראש השנה.
חברותא ב׳: תעניות איז דאך נישט א דבר קבוע, ער רעכנט נאר אויס די ימים טובים קבועים.
חברותא א׳: אה, מאכט סענס.
—
ברכה אמצעית פון ליל שבת
חברותא ב׳: אקעי, סאו יעצט גייען מיר לערנען וועגן שבת. ער גייט דא ארום אויסרעכענען די שבת ביינאכט ברכה אמצעית.
איז די נוסח אזוי:
„אתה קדשת את יום השביעי לשמך” — מ׳הייבט אן מיט א שבח אויף די שבת, די חשיבות פון שבת. מ׳דאנקט דעם אייבערשטן פאר די שבת. דער אייבערשטן האט מקדש געווען יום השביעי לשמך, לשם שמים, און דאס איז „תכלית מעשה שמים וארץ.”
דיון: וואס מיינט „תכלית”?
חברותא א׳: “תכלית” מיינט די ענדיגונג, נישט די ציל, right?
חברותא ב׳: עס קען אויך זיין אן אנדערע תירוץ אז די ציל — שבת איז די ציל.
חברותא א׳: “תכלית” מיינט די ענדיגונג פון מעשה שמים וארץ איז געשען שבת.
חברותא ב׳: ווי “ויכלו.”
חברותא א׳: יא, ווי “ויכלו.” תכלית, די ענדיגונג.
דער המשך פון די ברכה
חברותא ב׳: „וברכתו מכל הימים וקדשתו מכל הזמנים” — שבת איז געבענטשט און געהייליגט.
„וכן אמרת” — אזוי שטייט אין פסוק — „ויברך אלקים את יום השביעי ויקדש אותו כי בו שבת מכל מלאכתו אשר ברא אלקים לעשות.”
אין דעם פסוק שטייט “ויברך” און “ויקדש” — אז ס׳איז א טאג פון ברכה און קדושה.
דיון: דער רמב״ם׳ס נוסח vs. אונזער נוסח מיט „ויכלו”
חברותא א׳: און דאס איז פארוואס מ׳זאגט “ויכלו” דא, אמת?
חברותא ב׳: יא, אה. אבער דער רמב״ם שטימט בעסער, ווייל ס׳איז א הוכחה אויף דעם “וברכתו.”
חברותא א׳: מצד שני, אונזערע איז אויך א הוכחה אויף “תכלית” — “ויכלו.”
חברותא ב׳: אבער מ׳קען הערן.
דיון: צי דארף מען זאגן פסוקים ביי קידוש?
חברותא א׳: אבער בעצם אז ס׳שטייט אז דאס איז קידוש פון תפילה, דארף מען זאגן די גאנצע נוסח פון קידוש?
חברותא ב׳: מ׳דארף נישט זאגן. מ׳זאגט נאר ווען מ׳זאגט עס ביי קידוש על היין.
חברותא א׳: אבער אפילו ביי קידוש על היין מיין איך אז ס׳איז נישט מעכב צו זאגן די אלע פסוקים.
חברותא ב׳: ניין, נישט מעכב. איינער וואס זאגט די פסוקים, ס׳איז א שיינע זאך, אבער די עיקר קידוש איז לכאורה די ברכה.
חברותא א׳: ס׳איז די ברכה, ברכת הקידוש, אמת.
—
„רצה נא במנוחתנו” — דער המשך פון ברכה אמצעית
חברותא ב׳: און דא גייט מען צו א תפילה, א שטיקל תפילה אויף שבת:
„אלקינו ואלקי אבותינו, רצה נא במנוחתנו.”
דיון: וואס מיינט „רצה”?
חברותא א׳: “רצה נא” איז אינטערעסאנט. אויך ביי ברכת החזרת העבודה הייבט מען נאכאמאל אן “רצה.” ס׳זאל שוין זיין לרצון.
וויאזוי ווערט עס לרצון? ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך. אויב איז דא עפעס וואס מאכט א תפילה לרצון, דארף מען עס צושטעלן. ס׳איז אביסל א… אויב דער אייבערשטער האט דיך נישט אויסגעהערט ביז יעצט, וואס פאר א סיבה, וואס גייסטו יעצט אויפטון מיטן זאגן “פליז באשעפער, הער”? דו האלטסט זיך טיף אינמיטן דאווענען.
חברותא ב׳: ס׳זאל זיין לרצון. מען דארף טראכטן וואס מען טוט.
חברותא א׳: זאגט מען מנוחה, און מען בעט אז די מנוחה זאל זיין לרצון:
„וקדשנו במצותיך…”
ברכה אמצעית פון ערב שבת
קידוש — די פסוקים זענען נישט מעכב
באט אפילו ביי קידוש אליין מיין איך אז ס׳איז נישט מעכב צו זאגן די אלע פסוקים. אויב מ׳זאגט פסוקים איז א שיינע זאך, אבער דער עיקר קידוש איז לכאורה די ברכה. איז די ברכה פון קידוש, אמת.
“רצה נא במנוחתנו” — די תפילה אויף שבת
און דא גייט מען צו א תפילה, א שטיקל תפילה אויף שבת: “אלקינו ואלקי אבותינו, רצה נא במנוחתנו”.
“רצה” איז אינטערעסאנט — אויך ביי ברכת חזרת העבודה הייבט מען אן “רצה”. ס׳זאל זיין לרצון. וויאזוי ווערט עס לרצון? ס׳איז אביסל אינטערעסאנט. אויב איז דא עפעס וואס מאכט א תפילה לרצון, דארף מען עס צושטעלן. ס׳איז אביסל… יא, אויב דער אייבערשטער האט דיך נישט אויסגעהערט ביז יעצט, וואס איז א מרידה, וואס גייסטו יעצט אויפטון מיטן זאגן “פליז, באשעפער, הער”? דו האלטסט זיך טיף אינמיטן דאווענען. ס׳זאל זיין לרצון. איך מיין אז מ׳דארף טראכטן וואס מ׳טוט. “רצה נא במנוחתנו” — מ׳בעט אז די מנוחה זאל זיין לרצון.
“וקדשנו במצותיך” — די בקשות אין די ברכה
“וקדשנו במצותיך, ושמח חלקנו בתורתך, שבענו מטובך, ושמח נפשנו בישועתך”.
“ושבענו מטובך” מיינט לכאורה פשוט גשמיות — מ׳זאל זיין זאט פון אלע גוטס פון אייבערשטן, מ׳זאל האבן אלעס.
“וטהר לבנו לעבדך באמת” — מ׳קען זאגן אז “ושבענו מטובך” איז אז מ׳זאל האבן אלעס, מ׳זאל זיין זאט, כדי מ׳זאל קענען ווייטער פאקוסן אויף רוחניות, אויף “וטהר לבנו לעבדך באמת”.
“והנחילנו” — לשון נחלה
“והנחילנו ה׳ אלקינו” — דאס איז א לשון נחלה — “באהבה וברצון שבת קדשך”. אז די שבתות קדשך, מ׳זאל מיר לעבן לאנג און האבן גענוג און נאך שבתות קדשך. איך מיין אז די שבתות האט דער אייבערשטער שוין געגעבן.
“וינוחו בו כל ישראל מקדשי שמך” — אלע אידן וואס זענען מקדשי שמך זאלן קענען זיך אפרוען אויף די שבתות קדשך.
“ברוך אתה ה׳ מקדש השבת”.
די שבת-תפילה אלס כוללת אלע בקשות
יא, איך טראכט, מ׳דארף אביסל פארשטיין די אלע תפילות. דאס הייסט, די ענד איז די זעלבע — אלע זכרונות אפילו שבת און יום טוב איז זייער ענליך. איך קוק עס אן אז ס׳איז ווי א תפילה אז דער שבת זאל געלונגען. נישט נאר אז דער שבת זאל געלונגען, די גאנצע וואך זאל געלונגען.
אמת, וואספארא מין מנוחה האט מען שבת אין אוישוויץ? ס׳מיינט צו זאגן, ס׳איז דאך א כלל, אזא תפילה כלליות׳דיגע פיוטים, אזויווי שבת איז דאך ארויסגעברענגט — דאס איז כולל אמת׳דיג אלע בקשות אין די וועלט.
מיר האבן גערעדט אז פארוואס זאגט מען נישט בקשות שבת? מענטשן פרעגן א קשיא, ס׳איז דאך דא ביז גאר א בקשה. ס׳איז נישט קיין איסור צו בעטן פון דעם אייבערשטן זאכן שבת. איינע פון די וועגן וויאזוי מענטשן קאנעקטן צום אייבערשטן איז אז זיי בעטן אים זאכן. דער איסור איז צו אריינקראכן אין רפואה און פרנסה, און ס׳מאכט פילן נישט גוט, ס׳מאכט א כאב לב אזא.
סאו שבת בעט מען זייער שיינערהייט, ס׳זאל געלונגען די מצוות. וואס מיינט “כדי שנזכה”? די מצוה פון שבת האט אפשר אלע מצוות, אבער אז ס׳זאל געלונגען. די שיעורים זאלן געלונגען שבת, די תפילות זאלן געלונגען, די שלום זאל געלונגען, מ׳זאל קענען דערלעבן איבער א שבת, “אחלינו על כל ישראל”. איך קוק עס אן אז מער ווייניגער א ברכה אז שבת זאל געלונגען, אבער א געלונגענע שבת אינקלודט אלעס — מנוחה אין גשמיות און רוחניות, יא.
—
ברכה אמצעית פון שחרית שבת
“ישמח משה” — דער פיוט וועגן משה רבינו
ווייטער, וואס טוט זיך מיט די ברכת המצוות שחרית שבת? זאגט מען אזוי, אינטערעסאנט — דא הייבט מען אן מיט משה רבינו: “ישמח משה במתנת חלקו”.
אן אינטערעסאנטע פיוט — מ׳הייבט נישט אן מיט א בקשה אדער אפילו נישט א שבח וואס איז דירעקט צום אייבערשטן, נאר אזא קליינע הקדמה צו דערמאנען דעם פסוק פון “ושמרו”.
זאגט דער פייטן אזוי: “ישמח משה במתנת חלקו כי עבד נאמן קראת לו”. משה רבינו פרייט זיך, אדער האט זיך געפרייט, אבער ס׳איז בלשון עתיד — ער פרייט זיך מיט מתנת חלקו, טייטש מיט די תורה וואס ער האט באקומען אדער מיט די לוחות וואס ער האט באקומען.
“כי עבד נאמן קראת לו” — ס׳איז א שאלה וויאזוי ס׳קומט דא אריין, ס׳שטומט נישט די גראם, “חלקו… קראת לו”. אבער ס׳איז די שמחה דורך די לוחות, נישט “כי עבד נאמן קראת לו”. נאמן — דער אייבערשטער האט אים געטראסט מיט די לוחות, ער האט אים געגעבן די לוחות.
“כליל תפארת בראשו” — קרן אור פניו
“כליל תפארת בראשו נתת לו” — דער משה רבינו, טייטשט משה רבינו האט געהאט די קרן אור פניו, איז געווען אזוי ווי א קרוין אויף זיין קאפ, ער האט געהאט א קרוין, אדער איך ווייס נישט, עפעס א כתר האט ער געהאט.
“בעמדו לפניך על הר סיני, שני לוחות אבנים הוריד בידו וכתוב בהם שמירת שבת” — דער משה רבינו פון וועם מ׳רעדט דא האט אראפגעברענגט שני לוחות אבנים, בהר סיני, און אין די שני לוחות אבנים איז געשטאנען שמירת שבת.
דיסקוסיע: “ושמרו” שטייט נישט אויף די לוחות
וואס איז די לשון וואס שטייט אין די שני לוחות אבנים? “מכלכל חיים בחסד” שטייט “זכור”. אזוי שטייט עס אין די תורה. ס׳שטייט נישט אין די לוחות, ביי די וועי.
די אינטערעסאנטע זאך איז — מ׳ברענגט נישט די “זכור” און “שמור”, נאר מ׳ברענגט די “שמרי”, און מ׳גייט אוועק פון די שני לוחות אבנים צו “מכלכל חיים בחסד”, וואס איז מער ברכות אין די תורה אין פרשת ויקהל, יא? כי תשא.
וואו שטייט “שמרי”? ס׳שטייט, אויב איך געדענק, שמות ל״א. ס׳שטייט דאס גלייך פאר מ׳האט געברענגט די לוחות אמת. “שמרי” שטייט שמות ל״א, יא. דאס איז די לעצטע זאך פון מלאכת המשכן. די נעקסטע פסוק איז “ויתן אל משה ככלותו”.
חברותא: אה, נאך מעמד הר סיני, פאר משה רבינו קומט אראפ מיט די לוחות. נאך די גאנצע פרשה פון מלאכת המשכן, רבי. גלייך פאר די מעשה פון די עגל קומט דאס.
ס׳קען זיין אז דאס איז די קאנעקשן מיט די לוחות, ווייל ס׳איז איין פסוק פאר דעם וואס משה קומט אראפ מיט די לוחות. ער שטייט שוין מיט זיין כליל תפארת און ער רעדט וועגן שבת. ס׳איז אן איידיע אפשר.
חברותא: ער זאגט עס דא? איך ווייס נישט. ער זאגט עס דא? ער זאגט נאכ׳ן אראפקומען מיט די לוחות, פאר ער ברענגט אראפ די לוחות שניות? דעמאלט זאגט ער עס.
די ערשטע לוחות — אין פרשת משפטים איז משה רבינו ארויפגעגאנגען אויפ׳ן בארג, סוף משפטים. נאכדעם שטייט אין די תורה תרומה, תצוה, כי תשא, די אנהייב פון כי תשא. דאס איז די לעצטע זאך וואס ס׳שטייט, און נאכדעם שטייט אז משה קומט אראפ, און ס׳קומט די גאנצע מעשה פון די שבירת הלוחות, די עגל, די המשך. איז דאס די לעצטע זאך.
“שמרי” שטייט נישט אויף די לוחות. ס׳איז א פלא, ווייל מ׳גייט פון די לוחות און מ׳גייט צו “מכלכל חיים בחסד”, וואס איז זייער אינטערעסאנט.
רייט. אבער דאס האב איך געטראכט, אז מ׳קען פארענטפערן מיט דעם אז ס׳איז אפשר אזוי ווי די זאך וואס משה האט געזאגט. איך ווייס נישט ווען ער האט דאס געזאגט. מ׳דארף פרעגן די מפרשים אויף פשט, וואו ס׳איז מרומז. צי משה האט עס שוין געזאגט דעמאלט, צי דאס איז וואס משה האט געלערנט כלל און הימל, און נאכדעם קומט ער אראפ און ער לערנט עס פאר אידן. דער רמב״ן האט, איך מיין איך האב געזען, ער האט א פשט וועגן דעם.
פארוואס “ושמרו” און נישט “זכור”?
אבער די פשוט׳ע זאך קען זיין אז אין די לוחות שטייט שבת, אבער דא שטייט מער די “אות היא לעולם”, ביני ובין בני ישראל אות היא לעולם — שטייט דא אז ס׳איז א לשון אהבה, צו שרייבן פאר אידן עפעס וואס איז פאסיג פאר די דאווענען.
סא זאגט ער אז די זאך וואס שטייט אין די עשרת הדברות זענען ראשונים במעלה, יא, הגם ס׳איז דא די משנה אז די גאנצע תורה איז די זעלבע חשוב, אבער שונים במעלה. סא מען ברענגט ארויס אז משה רבינו האט געברענגט די לוחות על לוחות אבנים, און דארטן שטייט שמירת שבת, ובו חקוק. אבער דו גייסט זיך קלויבן אן אנדערע שיינע פסוק, ווייל ובו חקוק — אזויווי ס׳שטייט בהם שמירת שבת אין די לוחות, שטייט עס אויך אין אנדערע פלעצער אין די תורה, און דאן שטייט די הילולא לשון וואס איך וויל יעצט ברענגען, ווייל ס׳איז א שיינע לשון וואס ער רעדט מער באריכות, אדער וואס רעדט די ביני ובין בני ישראל אות היא.
ובו חקוק — די פסוק “ושמרו בני ישראל את השבת לעשות את השבת לדורותם ברית עולם, ביני ובין בני ישראל אות היא לעולם” — די שבת איז א אות ביני ובין בני ישראל, צווישן אייבערשטן און די אידן — “כי ששת ימים עשה ה׳ את השמים ואת הארץ וביום השביעי שבת וינפש”.
רש״י הקדוש האט געטוישט דעם נוסח
יא, סא איך גיי דיר זאגן צוויי נקודות וועגן די שטיקל.
קודם כל, קיינער ווייסט נישט אמת׳דיג וואס דאס קומט אריין. אונזער הייליגער רבי רש״י הקדוש האט געזאגט אז ער פארשטייט נישט וואס הייבט ער אן רעדן וועגן משה רבינו דא שבת אינדערפרי. סא ער האט געטוישט די נוסח — ער האט נישט מורא געהאט פון די סידור — ער האט אריינגעלייגט, ער האט געזאגט “אתה בחרתנו” שבת אינדערפרי, ער האט נישט געזאגט “ישמח משה”. ער זאגט ער ווייסט נישט וואס דאס קומט אריין. אזוי ברענגען די, יא, אין סידור רש״י, אדער וואס תלמידים פון רש״י שרייבן נאך.
“ישמח משה” איז א שטיק פון אן אלטע פיוט
נאכדעם, איך האב געזען א פשט אז זיי טענה׳ן אז דאס איז לכאורה א שטיקל וואס איז געבליבן פון עפעס אן אלטע פיוט, און פיוט גייט דאך אויף א״ב. סא דא זעט מען אז ס׳איז יו״ד און כ״ף — יא, “ישמח משה”, “כליל תפארת” — און מיט דעם פארענטפערט זיך פארוואס ס׳שטייט יו״ד, וואס קומט דאס אריין. דו זעסט קלאר אז דאס איז א פיוט, ס׳זעט אויס ס׳איז צוויי שטיקלעך פון א פיוט, און ס׳פעלט אונז די ביגינינג און די ענד. קען זיין מ׳קען צולייגן א למ״ד ערגעץ וואו, ס׳זאל זיין יו״ד, כ״ף, למ״ד. עניוועיס, דאס איז די פשט.
דער סדר פון שבת-תפילות שפיגלט אפ די היסטאריע פון שבת
מיר האט עס אביסל אויסגעקוקט, איך האב געהאט א מחשבה אמאל ביים דאווענען, אז “אתה קידשת את יום השביעי לשמך” רעדט מען פון שבת שבו שבת אברהם אבינו, לויט די חז״ל, ווייל “תכלית מעשה שמים וארץ” — אז דאס קומט שוין פון בריאת העולם.
דא וויל אונז אבער דערמאנען, אזויווי די משנה זאגט דארטן אין חולין, אז אלעס האלטן מיט משה רבינו׳ס — אונז האלטן נישט שבת וועגן אברהם אבינו אדער וועגן די וועלט דארף האבן שבת. אונז האלטן עס ווייל ס׳איז א חלק פון די תורה. וואס איז מיוחד איז דא אלעס צו — אזויווי די חז״ל וואלטן געזאגט אז גיד הנשה איז אסור ווייל משה האט עס געהייסן אין די תורה, הגם ס׳שטייט שוין ביי יעקב. אזוי אויך, “יום השביעי לשמחה” איז שוין אזויווי נאך תחילת הבריאה, און דא “ישמח משה”.
נאכדעם, מוסף רעדט מען שוין פון שבת איז א עבודה מיוחדת אין בית המקדש, ס׳איז שוין ווי נאך א שפעטערדיגע לעוועל. אבער מוסף רעדט מען שוין פון די קרבנות פון שבת.
יא, די תורה זאגט עפעס אזוי ווי דאס, אז ס׳איז דא א שבת פון מעשה בראשית, שבת פון מתן תורה, און איך מיין אז ס׳רעדט פון מנחה, דעת דלבא, עפעס אזא זאך, יא.
—
“ישמחו במלכותך” — מעין חתימת הברכה
אקעי, ווייטער. “ישמחו במלכותך שומרי שבת וקוראי עונג, עם מקדשי שביעי”. סטאפ.
יא, אונז זאגן נאך דא, אונז האבן דא, אונז זאגן אויך “ישמחו” ביינאכט.
“ולא נתתו” — דער רמב״ם לאזט עס אויס
און די שבת האבן אסאך אידן עפעס געווען, ווי אמעריקע גייט זאגן מ׳זאל מאכן שבת, אדער טראמפ גייט זאגן מ׳זאל מאכן שבת. דא זאגט מען די שטיקל, אזוי אין אונזער נוסח, “ולא נתתו מלכנו” — מ׳שיידט זיך אינגאנצן אפ פון די גוים, מיין שבת האט גארנישט מיט די גוים. דאס איז געמאכט פאר די אידן וואס ווערן צו עקסייטעד פאר א שבת 2050.
אבער על כל פנים, אבער דער רמב״ם זאגט עס נישט — ער זאגט נאר די פאזיטיוו: “ישמחו… שומרי שבת וקוראי עונג, עם מקדשי שביעי”.
די “ולא נתתו” איז — איך האב געליינט אז “שומרי שבת” וואלט געמיינט, אנטשולדיגט. איך האב געליינט אז די “ולא נתתו” האבן אידן טאקע צוגעלייגט אין אשכנז, ס׳איז געווען די אלע נוצרים וואס זאגן זיי מאכן זייערע שבת, “לכם”, נישט פאר אייך איז די שבת.
טייטש פון “שומרי שבת וקוראי עונג”
איך מיין “שומרי שבת, קוראי עונג” — דערמאנסט אז ווי “שומרי שבת” מיינט די מלאכות פון שבת, “קוראי עונג” מיינט די סעודות, און “עם מקדשי שביעי” איז דאך אפשר די מצוה פון קידוש, קידוש און הבדלה.
די מעין חתימה
נאכדעם גייט מען צוריק צו די תפילה וואס מ׳האט פריער געזאגט, די מעין חתימת הברכה, וואס ענדיגט זיך מיט “ברוך אתה ה׳ מקדש השבת”.
דער רמב״ם אין הלכות נסכים הייבט אויך אן מיט משה, נישט ווי איך האב געזאגט אז מ׳גייט אינגאנצן די בית המקדש — מ׳הייבט אויך אן מיט משה. אונז הייבן אן “תקנתא שבת רצויה סיגבנותיה”, אבער ער זאגט ווער האט מתקן געווען? “תקנתא שבת רצויה סיגבנותיה” — ער מיינט דער אייבערשטער האט דורך משה רבינו. אבער דא שטייט עס.
ברכה אמצעית פון מוסף שבת
שוין, יעצט וואס איז די מיטלסטע ברכה פון מוסף? הייבט מען אן, אינטערעסאנט, דער רמב״ם׳ס נוסח הייבט אויך אן מיט משה, נישט אזוי ווי איך האב געזאגט אז מ׳גייט אינגאנצן די בית המקדש. מ׳הייבט אויך אן מיט משה. אין זייער נוסח שטייט “תקנת שבת רצית קרבנותיה”, אבער ער זאגט ווער האט מתקן געווען? “תקנת שבת רצית קרבנותיה” מיינט דער אייבערשטער דורך משה רבינו. אבער דא שטייט עס, “למשה צוית על הר סיני מצות שבת זכור ושמור”. אינטערעסאנט, נאכאמאל הר סיני, און דא זאגט מען שוין די נוסח פון הר סיני, “זכור ושמור”. “ובו ביום צויתנו ה׳ אלקינו להקריב לך קרבן מוסף כראוי”.
בעיסיקלי, אונזער נוסח האט פשוט א גאנצע פיוט פאר דעם, די א״ב, “תקנת שבת”. אונז קומען אויך אן דא צו “צויתנו להקריב לך”. דער רמב״ם האט פשוט נישט געהאט די פיוט פאר דעם. ס׳איז אביסל אנדערש, יא. אבער טאקע, אונז האבן מיר די פיוט, איז עס אויסגעשטעלט לויט די סדר א״ב. דער רמב״ם האט נישט יענע שטיקל.
בקשה אויף גאולה און קרבנות
מ׳גייט ווייטער, “ויהי רצון מלפניך ה׳ אלקינו שתעלנו לארצנו”. ס׳איז א טאטש, ביז יעצט האט מען נאך נישט גערעדט וועגן גאולה, אבער דא רעדט מען שוין וועגן קרבנות, שטימט זייער גוט צו רעדן וועגן די גאולה. “שתעלנו לארצנו”, דער אייבערשטער זאל אונז ארויפברענגען קיין ארץ ישראל, “ותטענו בגבולנו”, אונז איינפלאנצן אין אונזער גבול, “ושם נעשה לפניך את קרבנות חובותינו”, די קרבנות זענען א חובה. וואס זענען זיי? די קרבנות ציבור, “תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם, ואת מוסף יום המנוח הזה”, דער טאג וואס ליגט דא פאר אונז.
“נעשה לפניך”, יא, ס׳איז אן אינטערעסאנטע לשון אז זיי זאגן “יום המנוח”. “יום המנוחה”? ניין, “יום המנוח” מיינט א טאג פון מנוחה, אדער “יום המנוח” מיינט די טאג? ניין, נישט א שטאך די טאג וואס איז פריי פון אונז געהויבן אנהייב. ניין, ניין, ענדיגט מען נאכאמאל אן מיט די ענין אז די קרבן מוסף איז עפעס וואס קומט פון משה רבינו.
“לא נתתו לגויי הארצות”
ווייטער… “לא נתתו מלכנו”, האט דא דער ערשטער מאל וואס מען איז דערמאנט אז עס איז נישט געגעבן געווארן פאר גוים, אבער דא זעהסטו אויסלאס לכאורה אויף דער מוסף אדער אפשר אויף די שבת?
דער רמב״ם זאגט נישט דער פסוק. וואו אונז זאגט מען דער פסוק פון מוסף, כמשה כסף, האט נישט קיין כמשה כסף אויף די מצווה פון מוסף. די “לא נתתו”, זאגן אונז ביי שחרית. איך זע ווי דער רמב״ם זאגט צום מוסף, עמלעך צום מוסף. איך האב געהערט, נאך די על המשה בדכא כסף ותורת דכא, זאגט מען דער מוסף, ביום השבת על שני כבשים. אבער רמב״ם ברענגט נישט די לשון הקרבנות.
עס איז אייער אינטערעסאנט, מען זענען… אין הלכה, עס שטייט אז מען דארף נישט זאגן, עס איז נישט מעכב פון געדענק. עס איז נישט געלערנט שלום פרים ספסינו אז מען זאל עס דווקא זאגן. ניין, מען דערמאנט עס, עס איז יא געזאגט. מען האט גערעדט דערוועגן. ושלום פרים, מען מיינט נישט מען מוז זאגן דער שטיקל תורה און ווייטער. מען האט נישט א בייך אז די אידן האבן די מתנות אין שבת.
“לא נתתו מלכנו לגויי הארצות”, עס איז נישט קיין מתנה פאר גוים. “ולא הנחלתו… לעובדי פסילים”. “גם במנוחתו לא ישכנו ערלים”. ערלים האבן נישט קיין שייכות, זיי רוען נישט אין דעם שבת. נאר “לבית ישראל נתתו” אין סעטו. זעה איר איז שירון, די קינדער פון… יעקב. “זרע ישורון” וועט רעכטן פון ישרון. יא. א כינוי אין אידן. ישרון איז א כינוי פון אידן. ישרון איז א כינוי אידן.
“חמדת הימים אותו קראת”
יא דא ווען זאגן אין אנפאנג דאוונען, זאגן מיר נאך אזא לשון, איך ווען מיר שוין דער רבים האט קאדע. “חמדת הימים אותו קראת”! דער טאג שבת ווערט גערופן די בעסטע פון די טעג, אויסדערוועלטע טאג.
דער לשון, “חמדת הימים” שטייט אין די תורה, אדער… ניין. מיינט עס אלס. דאס איז א בסיס הקושיא דא. “וקראתם את היום הזה מקרא קודש” מיינט לענ״ד אז ס׳איז גערופן אזוי, “ויקראו לו לשבת עונג”, נישט אז מ׳רופט דעם נאמען, ווייל ס׳שטייט נישט אין די תורה די ווערטער “קראתם את היום הזה” אויף שבת.
יא. ס׳שטייט “ויברך ויקדשהו”, דאס מיינט דאס, אבער נישט די לשון.
חתימת הברכה
און דא גייט מען צוריק צו די זעלבע ברכה אמצעית ענד פון “אלקינו ואלקי אבותינו רצה נא במנוחתינו”, און מ׳ענדיגט “ברוך אתה ה׳ מקדש השבת”.
יא.
—
ברכה אמצעית פון מנחה שבת — “אתה אחד”
און נאכדעם, דאס איז שחרית און מוסף. דאס איז מנחה.
באמערקונג וועגן דער רמב״ם׳ס סדר התפילה
און יעצט, טאקע דער רמב״ם זארגט זיך נישט יעצט צו זאגן ווען מ׳זאגט, צו מ׳זאגט שבת די… ער דערמאנט די סדר היום פון סוף דאווענען, אדער די יום, אדער די אלע זאכן. דער רמב״ם האט עס נישט. איך מיין, אונז האבן נישט אזעלכע זאכן. איך מיין אז ער האט אונז געזאגט די סדר התפילה מער ווייניגער, און… ס׳איז דאך נישט קיין גאנצע פרק פון הלכות קריאת התורה, פון הלכות תפילה. מ׳קען דען… דער רמב״ם האט נישט קיין סידור געדענקט.
וואס ס׳שטייט דא איז נאר די נוסח פון ברכות וואס ער האט נאך נישט געזאגט פריער. וויאזוי מ׳טוט דאס, וויאזוי ס׳גייט די גאנצע אורח חיים, שטייט בפירוש כמעט אלעס אין הלכות קריאת התורה שטייט, און אויך אין הלכות תפילה איז דא א סדר תפילת הציבור, און דארט שטייט אויך דאס מיט שבת, דארט שטייט אויך אז ס׳איז דא מוסף, דאס איז אלע זאכן וואס מיר האבן שוין געלערנט.
אין סדר התפילה האט נישט דער רמב״ם געזאגט זייער קלאר, למשל, ביי קדוש ותחנונים, אז די אלע זאכן איז דווקא אין די וואכן. אונז ווייסן אזוי, אבער ס׳איז נישט געשטאנען בפירוש. ער זאגט א כלל, “שליח ציבור אומר לעולם קודם כל תפילה ואחר כל תפילה”.
ניין, ער זאגט “ואחר שבישראל יתפללו”, ער זאגט נישט סדר היום. אבער אין הלכות תפילה איז ער מסביר. דא, די פרק איז נישט קיין סדר התפילה. ס׳איז דא א גאנצע פרק פון סדר התפילה אין הלכות תפילה, פרק ח׳ און ט׳, איז געשטאנען די סדר הדברים, און נאכדעם אין הלכות קריאת התורה איז געשטאנען וויאזוי מ׳טוט די הפטורה, די נוסח התורה, וכו׳. ס׳איז נישט קיין זאך וואס ער שרייבט דא. ער שרייבט דא נאר די נוסחאות.
אה, גרייט. אין פרק ט׳ הלכה י״ג זאגט ער פונקט נאך שבת און יום טוב, נאך שחרית זאגט מען תהלה לדוד, און נאך מוסף זאגט מען קדיש ועונין אמן, און נאך ביי מנחה זאגט מען די תהלה לדוד, אנשטאט צו זאגן צופרי נאך די תפילת שחרית פון צופרי, זאגט מען עס פאר מנחה. דאס האט ער נאך די יאר תק״ן געזאגט די סדר, און דא זאגט ער נאר די נוסח, די נוסח אליין.
ווייטער, זייער גוט.
נוסח הברכה — “אתה אחד ושמך אחד”
און מיר גייען יעצט זאגן די ברכה אמצעית, די ברכה פון מנחה, די מיטלסטע ברכה פון מנחה איז “אתה אחד ושמך אחד”. יא. דער אייבערשטער איז אחד, ושמו אחד, און אויך די אידן זענען “גוי אחד בארץ”.
וואס מיינט “גוי אחד בארץ”? מיוחד. גוי מיוחד. ס׳איז א פסוק, ניין? “מי כעמך ישראל גוי אחד בארץ אשר הלך אלקים לפדות לו לעם”. עפעס איז א פסוק. אהא. “גוי אחד” — וואס האט ער אין ספק? “גוי אחד” לה׳ אדער וואס? “גוי אחד” מיינט לכאורה לגבי אידן מיוחד, א ספעשל, די בעסטע, נישט די איינציגסטע פאלק, נאר וועלכע. ער מיינט צו זאגן א גוי מיוחד, יא.
“עטרת תהלה ותפארת ישועה”
“עטרת תהלה ותפארת ישועה לעמך נתת”. דער אייבערשטער האט געגעבן פאר אידן “עטרת תהלה ותפארת ישועה”. וואס דורך געבן די תורה? אדער די שבת? גוטע זאכן. אפשר די שבת איז א “עטרת תהלה ותפארת ישועה”? אדער די תורה? איינע פון די צוויי.
“אברהם יגיל, יצחק ירנן”
“אברהם יגיל”. יא. און אין דעם טאג שבת איז “אברהם יגיל, יצחק ירנן, יעקב ובניו ינוחו בו”.
וואס איז אינטערעסאנט אז אלץ איז א לשון עתיד? עס שטייט שוין אז די אבות האבן שוין געהאלטן די תורה. דאס גייט עפעס אזוי ווי די לחשורי מיט דער לשון אז די אבות האבן שוין געהאלטן שבת. יא?
איך ווייס נישט. איך פארשטיי קיינמאל נישט וואס ער טייטשט. אפשר מיינט עס איז בני אברהם, ווייל ער פירט איך אויס “יעקב ובניו”. “יעקב ובניו”. אפשר איז דאס א פיוטישע לשון פון מיינט צו זאגן, אברהם׳ס מענטשן, יצחק׳ס מענטשן, יעקב׳ס מענטשן. די פאלק פון אברהם.
אקעי, קען זיין. ניין, דער לשון עתיד זאגט אזוי, אבער עס קען זיין אז אין דעם טאג איז דער טאג וואס די אלע זאכן געשעען. אברהם פרייט זיך, און אלע אידן פרייען זיך. אבער ער מיינט צו זאגן אז בשעת מעשה פרייט ער זיך. און יעצט פרייען זיך דיינע קינדער.
די לשון איז “וישמחו בך ישראל”. אבער עס פרייען זיך אין גן עדן אברהם יגיל, יצחק ירנן, יעקב ובניו ינוחו בו.
“מנוחה שלימה שאתה רוצה בה”
“מנוחה שלימה שאתה רוצה בה”. יעקב ובניו רוען זיך אפ די מנוחה וואס דער אייבערשטער וויל, די סארט מנוחה. ס׳איז דאך אן אינטערעסאנטע זאך, אזוי ווי מ׳טוט נישט די מלאכות וואס דער אייבערשטער האט גוזר געווען, יא? נישט סתם א מנוחה.
אקעי, קען דאך אפשר זיין אזוי ווי די צדיקים מיט חסידים. וואס מיינט די מנוחה שאתה רוצה בה? ס׳איז געלונגען, ס׳איז יש פרי רוצה, און ס׳איז נישט קיין מנוחה. ס׳איז דא אזא זאך אז שבת איז געלונגען, נישט אזא “חדשיכם ומועדיכם שנאה נפשי”. ווען ער גיסט צוריק די קידוש אין פנים, יא?
יא, איך ווייס נישט. ס׳קען זיין אז דא שטייט די זוהר אז ווען אידן זענען בשמחה זענען די אבות אויך בשמחה, מ׳רופט זיי צו די חופה, צו די שבת. זיי קענען דאך פראווען שבת וואו זיי זענען, ס׳איז נישט דא א געוויסע פלאץ ווי חתן כלה, יא?
“יכירו בניך וידעו”
אקעי. “יכירו בניך וידעו” — איז דאס א בקשה אדער אויך א חלק פון די הודאה? “יכירו בניך וידעו כי מאתך היא מנוחתם”.
אדער אפשר, אפשר איז דאס די מנוחה שאתה רוצה בה, אז זיי זאלן האבן א מין מנוחה וואס ס׳איז א מנוחה וואס מ׳ווייסט אז ס׳איז דער באשעפער׳ס מנוחה, יא? א מנוחה וואס קומט מיט ידיעת השם, יא? “יכירו בניך וידעו כי מאתך היא מנוחתם”.
“הנח לנו אבינו”
און ווייטער א בקשה, “הנח לנו אבינו”, געב אונז מנוחה, “אל תצורר ויגון ביום מנוחתנו”, עס זאל נישט זיין קיין שום צרה, אז די מנוחה זאל זיין בשלימות.
און דא גייט מען צוריק צו די סיום התפילה פון אלע ברכה אמצעית, “רצה ה׳ אלוקינו בעמך ישראל ובתפילתם”, “ועל מנוחתם תקדש את שמך”.
—
דיון: פארוואס האט שבת פארשידענע ברכות אמצעיות?
יא, ס׳איז א תפילת שבת. ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ס׳איז נישטא קיין איין אנדערע יום טוב אין די וועלט, אפשר טאקע ווייל ס׳איז דא אזויפיל שבתים, וואס ס׳האט א ספעשל תפילה פאר שחרית, פאר מעריב, פאר מנחה. סתם יום טוב איז דאך אלע דריי די זעלבע.
אפשר פשוט ווייל שבת איז יעדע וואך, וואלט עס געווארן זייער בארינג. א גאנצע וואך קען מען זאגן די זעלבע תפילה שחרית מנחה מעריב. ס׳איז אויך שטארק פיוטי מער ווי די אנדערע, ס׳איז דא מער פיוטים.
אה, סאו דו זאגסט אז ס׳קען זיין אז טאקע אמאל איז געווען אז מ׳האט געמאכט פאר יעדע זאך א פיוט, און פאר סאם ריזען שבת איז געבליבן די פיוטים וואס ס׳איז געווען.
יא. ווייל ימים טובים איז דא א באנטש אנדערע פיוטים, און שבת איז ווייניגער פיוטים, און זיי זענען געווארן די עיקר נוסח התפילה. אפשר איז דאס וואס דו ווילסט זאגן.
אה, מעיבי. יא.
דיסקוסיע וועגן “ישמח משה” — שחרית שבת (המשך)
Speaker 1: אבער מ׳דארף פארשטיין, די איינס איז וועגן משה, איינס איז וועגן קרבנות, און איינס איז וועגן די אבות. און ביינאכט איז עפעס אינגאנצן, מ׳דערמאנט נישט קיין מענטשן, מ׳דערמאנט נאר “אתה קדשת את יום השביעי לשמך”. ס׳איז אינטערעסאנט וואס די ענין איז. כאילו די ערשטע נאכט רעדט מען פון די אייבערשטער׳ס שבת, און מ׳דערמאנען, מ׳רעדט וואס די אייבערשטער טוט, מ׳דערמאנט נישט קיין אדם הראשון, קיינעם. און דא דערמאנט מען שוין “ישמח משה”.
און אינטערעסאנט, “ישמח משה” איז די זעלבע זאך ווי “יגל יעקב וישמח ישראל”, יעדער פרייט זיך, יא? א טאג פון שמחה. ס׳איז אזוי ווי “אברהם שמח בשמחת התורה”, אזוי ווי מ׳זאגט ביי די “עשישי ושמחי”. דא, וואס פרייען זיך מיט די אידן?
ס׳שטייט אז משה רבינו שטייט אויך בלשון עתיד, “ישמח משה”. ס׳שטייט אז משה רבינו פרייט זיך יעדע שבת ווען משה רבינו זעט אז נאך אלץ היטן אידן די תורה, פרייט ער זיך, “וואו, ס׳איז געווען א גוטע געלונגענע זאך די לוחות”. ס׳ארבעט, ברוך השם, אסאך יארן.
Speaker 2: און דאס איז וואס מ׳זאגט די אבות, ניין? איך הער. ס׳קען אויך זיין אז ס׳איז נישט קלאר ביי די אותיות, ווייל אין פיוטים, אזוי ווי רש״י זאגט “אז ישיר”, “ישיר” קען זיין אזוי ווי א דבר תמידי, ער פרייט זיך. ס׳מיינט נישט אז ער גייט זיך פרייען.
Speaker 1: יא, און אויך מ׳קען עס נישט אזוי זאגן פון די פערספעקטיוו פון די טאג, לאמיר זאגן די אייבערשטער באשאפט די שבת, און דאס איז די טאג וואס אברהם יגל. ס׳איז דאך נישט דא, מ׳פארציילט דאך נישט דא א מעשה קלאר. ס׳זאגט דאך, ס׳איז א פיוט וואס הייבט זיך אזוי אן עפעס אינמיטן.
Speaker 2: יא, ס׳איז אן עדינע פיוט, יא. אפשר קען זיין אז ס׳פעלט אונז די השכלה אין די ענין פון די אלע פיוטים, און ס׳איז פשוט א זאך וואס דו ווייסט, ס׳גייט א ניגון. מ׳האט געטראפן די גוטע שטיקל, און יא, דאס זאגט מען. די אלע…
Speaker 1: אה, אה, שיין. עס איז געבליבן ערגעץ אין א גניזה.
Speaker 2: מיינסט די רמב״ם אליין ברענגט אויך נאר די…
Speaker 1: ניין, איך מיין די רמב״ם זאגט אז דאס איז א תפילה, דאס איז א פעקעדזש, נייס.
Speaker 2: יא, אבער… ווי די רמב״ם׳ס ווערטער אליין, האסטו גענוג. אבער אויב דו רעדסט היסטאריש… די נוסחאות פון די רמב״ם קען זיין שוין טויזנט יאר אלט, זייט דעמאלטס איז אויפגעגאנגען פארשידענע תיקונים, און מען… איך האב נישט געמאכט ביז מיין דער רמב״ם די אלע תפילות, אסאך אלטער פון די רמב״ם.
Speaker 1: אקעי, יעצט קענען לערנען ווייטער, לאמיר גיין ווייטער, יא?
Speaker 2: יא.
—
ברכה אמצעית פון מוסף ראש חודש
Speaker 1: ראש חודש… אויך די ראש חודש האבן איר געשמועסט, דער געהעריגער שמונה עשרה איז דער געהעריגער שמונה עשרה מיט יעלה ויבוא, אבער דער מוסף האט באקומען א נייע ברכה אמצעית, אזוי האט אונז דער רמב״ם דזשאסט אויסגעפארציילט דער סדר.
זאגט דער רמב״ם אזוי: “ראשי חדשים לעמך נתת, זמן כפרה לכל תולדותם” — דער אייבערשטער האט געבן ראשי חדשים לעמך פאר אידן, זמן כפרה לכל תולדותם, ס׳זמן כפרה, פעלע, יא? להיות מקריבין לפניך זבחי רצון, אז ס׳איז א צייט וואס מען ברענגט מער קרבנות, ושעירי חטאת לכפר בעדם — דער שעיר פון די ראש חודש וואס איז פאר כפרה, איז עס זמן כפרה לכל תולדותם, זיכרון לכולם — ס׳איז א טאג פון וואס מען דערמאנט אלע אידן, אבער עס שטייט אזוי אז די ראש חודש ברענגט מען ארויף די זכרון פון אידן, תשועת נפשם מיד שונא, עפעס איז דא געווארט חז״ל וואס איך ווייס נישט.
Speaker 2: ווי אמת איז מחתכים ומיידכים ורשך חטשיכים, ווי נשת…
Speaker 1: יא, נשת… יא, נשתא ומיידכים.
אבער דער זמן כפרה האט עפעס צו טון מיט דער זאך פון שעיר לכפרה, עפעס א ענין אז ראש חודש איז עפעס א טאג פון כפרה.
Speaker 2: יעדע יום טוב אמת, אבער ראש חודש פרעגט מען דורך דער שעיר, שעיר לכפר… אזוי ווערט דער יום טוב דא א שעיר? סאך ווייל וואס פונקט דא האט מען געכאפן? אפשר ראש חודש דא פאסט אנדערש… פארשט מיר פייערט יציאת מצרים, וואס מ׳קען זאגן ביי יום טוב. וואס איז עס אין הצלאג וואס מ׳מאכט נאך א קרבן מוסף וואס קומט מיט א שעיר?
Speaker 1: רמיינעך… ווייל אונז זענען דאך גלות צו ווען אונז געווען זען א מינוט. פעלט אונז אויס א כפרה מיט א תשועה מיין צונא.
בקשה אויף מזבח חדש און גאולה
Speaker 1: בעט מיר יעצט אז די יוסף אז די קרבנות האבן געברענגט כפרה און זכרון און אין תשועה, בעטן מיר “מזבח חדש בציון תכין” — אונז זאלן אנגרייטן א נייע מזבח, “ועולת ראש חודש נעלה עליו” — מ׳זאל קענען צוריקברענגען די עולת ראש חודש, “שירי דוד נשמע בעירך” — מ׳זאל אנהייבן שירה דוד, “האמורים לפני מזבחך לרצון”.
ס׳טייטש, מ׳האט געזונגען די פופצן שיר המעלות אויף די טרעפ פון די עזרה, מ׳האט געזונגען שירה דוד, די לוויים האבן געזונגען שירה דוד.
“אהבת עולם תביא להם” — וועם? צו די אידן, “וברית אבות לבנים תזכור”.
“אהבת עולם תביא להם” איז נאך א… ס׳טייטש, די מזבח חדש זאלסטו… ווען דער אייבערשטער וועט בויען די מזבח חדש, זאלסטו ברענגען מיט דעם אהבת עולם, א נייע בית המקדש, א נייע “ברית אבות לבנים תזכור”.
Speaker 2: יא, דאס איז אזוי ווי “וזוכר חסדי אבות ומביא גואל לבני בניהם למען שמו באהבה”. ס׳גראמט מיט דעם.
“גלינו מארצנו” — בקשה אויף קרבנות
Speaker 1: ווייטער די תפילה איז אזוי: “אלקינו ואלקי אבותינו, מפני חטאינו גלינו מארצנו ונתרחק מעל אדמתנו”.
וואס איז דעי “ונתרחק”? איך ווייס נישט, די רמב״ם זאגט “ונתרחק”. איך ווייס נישט. “מעל אדמתנו” — מיר זענען געווארן נתרחק פון אדמת ארץ ישראל.
בעטן מיר “יהי רצון מלפניך ה׳ אלקינו” — ס׳איז ממש א המשך פון דאס וואס מ׳האט שוין יעצט געזאגט, ס׳איז נישט אפילו א נייע תפילה — “שתעלנו לשמחה לארצנו ותטענו בגבולנו, ושם נעשה לפניך את קרבנות חובותינו” — מיר זאלן נאכאמאל צוריקגיין און נאכאמאל טון די קרבנות חובה, קרבנות ציבור, “תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם, ואת מוספי יום ראש החודש הזה נעשה ונקריב לפניך באהבה כמצות רצונך, כמו שכתבת עלינו בתורתך על ידי משה עבדך”.
און דא זאגן מיר טאקע, אזוי ווי מיר האבן געזאגט פריער, ביי מוסף שבת זאגן מיר די נוסח פון די פסוקים, אבער אין די רמב״ם ברענגט ער עס נישט, ווי ס׳שטייט אין די תורה אז די מוסף ראש חודש.
חתימת הברכה — “חדש עלינו”
Speaker 1: און דא גייט מיט א תפילה. יא, איך טראכט, ס׳קען זיין, דו האסט געזאגט אז ס׳איז אויסגעפרעגט אז מ׳חזר׳ט איבער. ס׳קען זיין אז די שטיקל “ראשי חדשים”, “מזבח חדש”, איז מער א שטיקל פיוט לכבוד ראש חודש. די חלק פון “מפני חטאינו” איז דאך זייער ענליך צו וואס מ׳זאגט יעדע יום טוב. ס׳קען זיין אז ס׳איז פשוט נאך א נוסח, ס׳איז די נארמאלע נוסח אזוי ווי יעדע יום טוב זאגט מען דאך “ואת קרבן מוסף”. ס׳איז שווער צו זען די רמב״ם ברענגען אנדערע מוספים יום טוב.
און ווייטער ענדיגט מען מיט די חתימה ענליך צו די אייביגע חתימה, מ׳הייבט אן מיט “ברוך אתה ה׳ אלקינו ואלקי אבותינו”, און מ׳ענדיגט מיט “מקדש השבת”, און אינדערמיט איז די ברכה הזאת.
“יהי רצון מלפניך ה׳ אלקינו ואלהי אבותינו שתחדש עלינו את ראש החודש הזה” — אונז זאגן “את החודש הזה”, “את ראש החודש הזה לטובה” — ס׳איז ענליך צו די ברכת יעלה ויבוא — “לטובה ולברכה לחן ולחסד ולרחמים לחיים ולשלום”.
“ויהי ראש החודש הזה” — די אנפאנג פון די ראש חודש זאל זיין די ענד פון “סוף וקץ לכל חטאינו וצרותינו”, און ס׳זאל זיין “תחילה וראש לפדיון נפשינו”.
מ׳האט דאך אפאר מאל געבעטן אויף די גאולה, ס׳זאל זיין נאכאמאל די בית המקדש.
“כי בעמך ישראל מכל האומות בחרת” — ס׳איז דאך א זכר ליציאת מצרים, מכל האומות — “וראשי חדשים להם נתת”. ממילא, אז ס׳וועט זיין די בית המקדש, וועט מען קענען טאקע טון אונזער עבודה ברצון השם, “מקדש ישראל וראשי חדשים”.
דיסקוסיע: “מקדש ישראל וראשי חדשים”
Speaker 1: אייביג ווען ס׳האט צו טון מיט די לוח, הייבט מען אן “מקדש ישראל”, נישט אזוי ווי “מקדש השבת” וואס האט צו טון מיט די טעג פון די וואך. ווייל די חדשים זענען דורך די אידן. די גמרא זאגט “מקדש ישראל” — ער מקדש די אידן, ער געט זיי א בית דין, און די אידן זענען נאכדעם מקדש די ראשי חדשים.
Speaker 2: דער רמב״ם זאגט עס אזוי ערגעץ?
Speaker 1: ניין, אבער ס׳איז א גמרא. יא, דער רמב״ם האט געברענגט די הלכה פריער ערגעץ, ווי אזוי די סדר וואס מ׳זאגט.
דרך מליצה — “ראש” און “סוף”
Speaker 1: ס׳זעט אויס אויך אז ס׳איז א זייער אינטערעסאנטע לשון אזא פיוט, “ראש החודש”, ס׳האט צו טון, מ׳שפילט אויף די נקודה פון ראש חודש, אז די ראש זאל זיין די סוף. דאס הייסט, א סוף זאל זיין פאר צרות, און א ראש פאר גוטע זאכן. ס׳איז א שיינע דרך מליצה.
די סיום איז פשוט א הקדמה פאר “מקדש ישראל”. “מקדש ישראל” איז די זעלבע זאך ווי “בעמך מכל האומות בחרת” וכדומה.
Speaker 2: ס׳קען זיין אז די “סוף וקץ” און “תחילה וראש” האט צו טון מיט דעם וואס מ׳האט פריער געזאגט אז ס׳איז א טאג פון כפרה. דער אייבערשטער איז אונז מוחל. ממילא, קען מען נישט שוין סטאפן מיט די “חטאינו וצרותינו”? אבער מ׳זאגט אפילו “חטאינו וצרותינו”, זאל זיין א “סוף וקץ” ווייל ס׳איז א יום כפרה. ממילא, זאל זיין “תחילה וראש לפדיון נפשינו”.
—
ברכה אמצעית פון מוסף שבת ראש חודש
Speaker 1: ראש חודש וואס פאלט אין שבת, אינטערעסאנט. און דא איז דא א ספעציעלע נוסח וואס קאמביינד די צוויי זאכן, שבת און ראש חודש. און ס׳גייט אזוי.
אינטערעסאנט אז מ׳האט געמאכט א נייע. אפילו שבת וואס איז יום טוב האט מען נישט געמאכט קיין נייע קאמבינאציע, מ׳האט נאר צוגעלייגט “מקדש השבת וישראל” און וואטעווער.
Speaker 2: איך מיין אז ס׳איז דא א ריזן הלכה׳דיג פאר דעם, האבן מיר געלערנט אין הלכות תפילה אז ס׳איז אביסל אנדערש. שבת וואס פאלט יום טוב, זאגט מען די ברכה פשוט של שבת נעבן יום טוב. אבער ס׳איז דא א ספעציעלע הלכה דא, אז מ׳האט געלערנט אז מ׳דארף אנהייבן פון שבת און ענדיגן מיט שבת און ראש חודש צוזאמען. סאו די התחלה של שבת טוט מען נישט ביי יום טוב, מ׳זאגט נאר “ותתן לנו וכו׳ שבת”. דא הייבט מען אן ספעציעל מיט שבת, און נאכדעם גייט מען צו ראש חודש און מ׳גייט צוריק.
סאו זעט די פשטות׳דיגע סיבה אז ראש חודש איז נישט גענוג א יום טוב אז ס׳זאל אוועקנעמען די אטענשאן פון שבת אינגאנצן, סאו קען מען עס נאר טון מיט א קאמבינאציע. משא״כ יום טוב, די נוסח געבט מען אוועק פאר די שבת, און מ׳דערמאנט נאר שבת.
נוסח הברכה
Speaker 1: אקעי, ס׳גייט אזוי: “אתה יצרת עולמך מקדם” — דער אייבערשטער האט באשאפן די וועלט מקדם, א לאנגע צייט צוריק.
Speaker 2: יא, מקדם, אדער פון מזרח זייט. ס׳האט צוטון מיט וויאזוי מ׳טייטשט ביי א שבע ברכות, ס׳איז דא די תורה אויף מקדם.
Speaker 1: אבער מקדם דא מיינט זיכער פון פאראויס, אנפאנג בריאת העולם, יא.
“כלית מלאכתך ביום השביעי” — די זיבעטע טאג איז שוין געווען געענדיגט.
“ובחרת בנו מכל העמים, ורצית בנו מכל הלשונות” — ס׳איז אמת אז די “ובחרת בנו” איז געשען א שיינע פאר יאר שפעטער, ווען אברהם אבינו אדער ווען משה רבינו האט געבענטשט די אידן. אבער “ובחרת בנו מכל העמים, ורצית בנו מכל הלשונות”, פון אלע אנדערע דוברי רע, אנדערע שפראכן.
“וקרבתנו למלכותך, וקידשתנו במצוותיך” — דו האסט אונז געגעבן די תורה און מצוות און די עבודה.
“ושמך הגדול והקדוש עלינו קראת” — אונז טראגן די נאמען פון די שמך הגדול והקדוש.
“ותתן לנו ה׳ אלוקינו שבתות למנוחה” — דער אייבערשטער האט אונז געגעבן שבתות למנוחה, “ויום ראש החודש הזה לכפר בעדנו”.
און דא זאגט מען די ברכה וואס מ׳האט פריער דערמאנט, נאך די “גלינו”.
Speaker 2: און דער חכם זאגט “אני נחמן החולם לעשות קרבנות חול”. איינער האט געזאגט, מען קען נישט פארשטיין. אפשר סתם בקיצור.
Speaker 1: יא. אבער גלייך נאכדעם גייט שטיין “הקדש מקבלות ענין”, מען הייבט אן דא.
מוסף שבת ראש חודש — המשך
און דא זאגט מען די ברכת היין, וואס מיר האבן פריער דערמאנט. ברכת היין: גלינו מארצנו ונתרחקנו מעל אדמתנו ואין אנחנו יכולים לעשות חובותינו בבית בחירתך. און מ׳גייט ווייטער מיט די זעלבע ענין, בעיקר פון בעטן נאכאמאל פאר די גאולה: יהי רצון מלפניך ה׳ אלוקינו ואלוקי אבותינו — דא שטייט נישט “ולקבל ציוויתנו”. אינטערעסאנט.
חברותא: אפילו דא שטייט נישט. אפשר איז עס סתם בקיצור.
יא, אבער גלייך נאכדעם גייט שטיין “ולקבל ציוויתנו”. ווען מ׳הייבט אן דא, די נעקסטע שטיקל וואס ס׳שטייט שוין יא יעלה ויבוא, שטייט שוין יא: ולקבל ציוויתנו תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם. ואת מוספי יום המנוחה הזה ויום ראש חודש הזה נעשה ונקריב לפניך באהבה כמצות רצונך כמו שכתבת עלינו בתורתך.
דיון: “כתבת” — קמץ ה׳ אדער מפיק ה׳?
חברותא: “כתבת” איז מיט א ה׳ ביי די ענד.
יא, אבער ס׳איז נישט מיט א מפיק ה׳.
חברותא: ס׳איז איר מצווה געווען?
ניין, ניין, ניין. ס׳גייט נישט ארויף אויף די מוסף.
חברותא: ניין, איך מיין נישט דעם.
“כתבת” איז נישט קיין מפיק ה׳, ס׳איז א קמץ ה׳. דער רמב״ם פארשטייט זיך — איז דא א דיוק. אלא מושב דכור.
סיום מוסף שבת ראש חודש
און מ׳גייט ווייטער: יהי רצון מלפניך ה׳ אלוקינו — זאגט מען די רעגולער שתחדש עלינו את החודש הזה, וואס ס׳האט שוין דערמאנט פון מוסף ראש חודש. און מ׳גייט ווייטער: רצה נא במנוחתנו. און דא ענדיגט מען מיט די נוסח פון שבת: רצה נא במנוחתנו, שקיימנו במצוותיך — די אלע זאכן — וינוחו בם. “בם” מיינט אין די צוויי טעג, אין שבת און ראש חודש. כל ישראל באהבה ושמחה — דאס איז טאקע עקסקלוסיוו פאר שבת. ברוך אתה ה׳ מקדש השבת וישראל וראשי חדשים.
פארגלייך מיט אונזער נוסח
ס׳איז אביסל אנדערש ווי אונזער נוסח. אונז קומען יא צוריק מער — אונז האבן אביסל אנדערש די נוסח דא מיט “קיים בנו חוקי רצונך”. אונז זאגן יא צוריק די סיום אזויווי ראש חודש און שבת צוזאמען. דער רמב״ם פלעכט די סיום פון ראש חודש און די סיום פון שבת, און מ׳ענדיגט “מקדש השבת וישראל וראשי חדשים”. זייער גוט.
—
ברכה אמצעית פון יום טוב — פסח (ערבית, שחרית, מנחה)
און יעצט גייט דער רמב״ם אויסרעכענען די ברכות פון די ימים טובים. זייער גוט.
זאגט דער רמב״ם: ברכה אמצעית של יום טוב של פסח, בערבית שחרית ומנחה איז די זעלבע.
חברותא: רייט.
יא, איך וויל נאר זאגן, דא דער רמב״ם — בעצם גייט איר זען — פסח, שבועות, סוכות איז די זעלבע, איז נאר איין אות. ווייל דער רמב״ם טוט דאך טון אזויווי אונזער סידור און שרייבן דא “כאן אומרים את יום חג ה…”. צו דער רמב״ם, אזויווי מיר האבן געזען ביי שמונה עשרה לגבי “משיב הרוח” — די זעלבע טריק. קודם זאגט ער די נוסח פון פסח, און נאכדעם זאגט ער די ווערטער וויאזוי צו טוישן ביי סוכות און שבועות.
“אתה בחרתנו” — דער אנהייב פון די ברכה
אקעי, מ׳הייבט אן: אתה בחרתנו מכל העמים ורצית בנו מכל הלשונות.
ס׳איז אינטערעסאנט, די זעלבע זאך — יא, עמים און לשונות. אבער ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל “לשונות” איז נישט די זעלבע עגזעקטלי ווי “עמים”. למשל, ס׳איז דא אסאך לענדער… אלע מענטשן וואס רעדן פראנצויזיש זענען איין לשון, אבער זיי זענען צעשפרייט אין אסאך לענדער. מ׳דארף צו פארשטיין וואס “לשון” האט דא אדער צו טון מיט די בחירה פון עם ישראל.
חברותא: אקעי, אבער פשוט איז עס נאך א וועג צו זאגן ענליכע זאכן. מ׳זאגט דאך אויך, למשל, “בצאת ישראל ממצרים בית יעקב מעם לועז”. אויך גוט — מצרים, די וואס רעדן לועז, לשון מצרי.
אבער דארט שטייט אין די מדרשים אז מ׳איז מקשר מיט דעם אז דער אייבערשטער — אז וועגן שמירת הלשון, יא, השם, לשון, מלבוש — דאס האט געהאלפן אידן׳ס בחירה. אפשר דא אויך?
חברותא: אקעי.
יא, ורצית בנו מכל הלשונות.
“בחירה” און “רצון” — שמות נרדפים
איך זאג, “בחירה” מיט “רצון” — לכאורה מיינט עס די זעלבע זאך.
חברותא: ס׳איז אזויווי א פיוט, ס׳איז נישט די זעלבע זאך.
יא, ס׳איז נישט די זעלבע זאך. מ׳זאגט דאך “אתה בחרתנו מכל העמים, אהבת אותנו ורצית בנו”, און נאכדעם “ורוממתנו מכל הלשונות”.
חברותא: אקעי, די זעלבע געדאנק.
המשך הברכה
ורצית בנו מכל הלשונות וקדשתנו במצותיך — אונז געגעבן די תורה, מיט דעם האט ער אונז מקדש געווען מיט די מצוות — וקרבתנו מלכנו לעבודתך ושמך הגדול והקדוש עלינו קראת.
איך פארשטיי די ו׳ פון רמב״ם איז אויך אביסל… איך וואלט אנדערש געזאגט — “וקרבתנו” קומט נישט מיט א ו׳, און “ושמך” יא, ווייל דאס איז אזויווי די ענד.
“מועדים לשמחה, חגים וזמנים לששון”
אקעי, ותתן לנו ה׳ אלקינו מועדים לשמחה חגים וזמנים לששון — די זעלבע זאך, יא, ס׳איז ווייטער שמות נרדפים — את יום טוב מקרא קודש הזה. א יום טוב וואס די תורה רופט אן א “מקרא קודש” — א צייט ווען מ׳קומט זיך צוזאם לקדושה. את יום חג המצות הזה זמן חירותנו באהבה — “באהבה” גייט ארויף אויף “ותתן לנו”, יא? — זכר ליציאת מצרים. די ימים טובים זענען א זכר ליציאת מצרים.
יעלה ויבוא
און מ׳גייט דארט צו די נוסח פון יעלה ויבוא, וואס איז דא שוין געלערנט. און לכל הפחות: יעלה ויבוא ויגיע ויראה וירצה וישמע ויפקד ויזכר זכרוננו וזכרון אבותינו וכו׳ וכו׳ וכו׳ וחג המצות הזה לרחם בו עלינו ולהושיענו. מ׳ענדיגט “זכרוננו”.
“ומלטנו בו מכל צרה ויגון” — סיום יעלה ויבוא פון יום טוב
און נאכדעם, דער ברכת ה׳ זכרוננו, רחמנא, זאגט מען אזוי: ומלטנו בו מכל צרה ויגון. דאס איז די ענד פון די יעלה ויבוא פון יום טוב.
חברותא: יא, דאס איז נאר דא, רייט? ווייל ווי דער רמב״ם האט פריער אויסגערעכנט די יעלה ויבוא איז נישט געשטאנען די ענד.
יא געשטאנען? אזוי איז אייביג די ענד פון יעלה ויבוא?
חברותא: איך מיין אזוי.
פארוואס דער רמב״ם שרייבט עס בכלל צוויי מאל איז א קשיא אויף אים — ער איז דער שטארקער חוסך זיין טינט.
חברותא: יא, איך געדענק אזוי, ער זאגט די זעלבע זאך.
ניין, ווייל ס׳איז נוגע — מ׳זאגט עס אויך אין די וואכן, חול המועד, ראש חודש, אין די געהעריגע שמונה עשרה.
סיום הברכה
ומלטנו בו מכל צרה ויגון ושמחנו בו שמחה שלימה כי אתה מלך רחום וחנון אתה. והשיאנו ה׳ אלקינו את ברכת מועדיך — זאל אונז טאקע געבן, מלשון מסר, זאל אונז אזויווי איינפאקן — את ברכת מועדיך לחיים ולשמחה ולשלום כאשר רצית ואמרת להבטיחנו.
דיון: וואס מיינט “להבטיחנו”?
וואס טייטש “וכן תבטיחנו סלה”? ס׳איז נישט געווען “ואמרת להבטיחנו” — די “ברכת מועדיך” איז א לשון הפסוק, “והשיאנו ה׳ אלקינו את ברכת מועדיך”?
חברותא: ניין, אבער דער אייבערשטער האט געגעבן די אידן א יום טוב, און דער יום טוב איז א ברכה און א הבטחה. דו האסט געזאגט אז ס׳איז א ברכה, “וכן תבטיחנו סלה” — זאלסט טאקע, זאל מען טאקע זען די ברכה.
דאס טייטשט “שלא יגענו לא עצב ולא יגון” — זאל מען זען אז ס׳האט טאקע מיטגעארבעט, ס׳איז טאקע געלונגען.
“כאשר ציויתנו” — וואס זאגט מען?
“כאשר ציויתנו” — און אזוי ווייטער די נוסח פון די חתימה, ביז ברוך אתה ה׳ מקדש ישראל והזמנים.
דאס הייסט, וואס טאמער זאגט מען “והניחו בו”? קען נישט זיין.
חברותא: וואס מיינט ער “כאשר ציויתנו” וכו׳?
“כאשר ציויתנו בתורתך על ידי משה עבדך לאמר” וכו׳, ניין? “ותתן לנו ה׳ אלקינו” און “והנחילנו”.
חברותא: ער זאגט נישט וואס מ׳זאגט.
“והנחילנו” — אונז זאגן “בשמחה ובששון את מועדי קדשך והתנחלו בך”.
חברותא: אה, אפשר דאס מיינט דער רמב״ם, אבער ער זאגט נישט.
יא. און אונז האבן נישט שוין געהאט די נוסח ראש חודש? שבת ראש חודש?
חברותא: ניין, ער האט נישט.
יא, איך ווייס נישט. ס׳איז מיסינג עפעס.
חברותא: “וינוחו בם” איז פיר טעג געהאלטן, און זיי זענען עס אליין אויסצופיגערן, “מחללי׳ בהבדלת שבת קדשך וינוחו בם”. אזוי האט ער געזאגט ביי “המרחם על ישראל” די ערשטע מאל ווען ער האט דאס געזאגט, אבער מ׳קען זיך קענען זאגן “וינוחו” און “שבתות” אויף יום טוב.
רייט. סאו ס׳איז מיסינג סאמטינג. אינטערעסאנט.
—
מוסף יום טוב — פסח (אלס דוגמא פאר שלש רגלים)
אקעי. שוין, ווייטער.
יעצט גייט ער אריין מיר אויסצורעכענען די נוסח המוסף פון די שלש רגלים, אבער ער ברענגט די דוגמא פון שלש רגלים — ברענגט ער פסח.
אנהייב — “אתה בחרתנו”
הייבט מען אן: אתה בחרתנו מכל העמים — וואס אונז קענען שוין פון די פריערדיגע שמיני עצרת, יא — ביז מ׳גייט ביז… אממ… זכר ליציאת מצרים.
וואס איז וואו? דא, יא. ביז וואו טוט ענדיגן די “זכר ליציאת מצרים”? ביז די “זכר ליציאת מצרים”.
“ואין אנו יכולים לעלות ולראות” — דער חילוק פון ראש חודש
און נאכדעם זאגט מען: אלקינו ואלקי אבותינו רצה נא במנוחתנו והתרחק מעלינו צער ויגון.
ווייל נאכדעם איז עס ענליך צו ראש חודש, אבער דא גייט מען ואין אנו יכולים לעלות ולראות. ווייל ראש חודש דארפן נישט אידן ארויפגיין — די כהנים דארפן עס טון. דא איז שוין עפעס א תפילה וואו יעדער איד פילט אז עפעס פעלט אים, אז ער האט נישט די מצוה פון חגיגה, ראיה, עולת ראיה לרגל.
ואין אנו יכולים לעלות ולראות ולהשתחוות לפניך בבית בחירתך בנוה הדרך — “נוה הדרך”, די וואוינונג פון די אייבערשטער, פון די שכינה הקדושה, “נוה הדרך” — בבית הגדול והקדוש שנקרא שמך עליו מפני היד שנשתלחה במקדשך.
דיון: וואס מיינט “היד שנשתלחה במקדשך”?
וואס איז דאס? ס׳איז געשיקט געווארן א יד? וואס איז די לשון? ס׳שטייט ערגעץ אז דער אייבערשטער האט געשיקט א יד? ס׳איז עפעס א יד געשיקט געווארן? ס׳איז געשיקט געווארן א יד?
חברותא: איך טראכט אריין.
יא, יא, איך פארשטיי — די גוים האבן עס חרוב געמאכט. אבער וואס איז די “יד שנשתלחה”? וואס איז די מליצה? איך ווייס נישט.
חברותא: ס׳שטייט דא אזויווי א פסוק, “מקדש ה׳ כוננו ידיך” — האסטו די רייט האנט וואס האט עס געבויעט, און דא איז די ראנג האנט וואס האט עס צובראכן.
ס׳איז דא אזא לשון אין א פסוק ערגעץ?
חברותא: “אם לא ישלח ידו במלאכת רעהו” — איך ווייס נישט.
רייט. “שליחות יד” מיינט אזויווי דעסטרויד, די אפאזיט פון “אל תשלח ידך אל הנער” — חרוב געמאכט. ויהי רצון שיבנה בית המקדש.
חברותא: ס׳שטייט נישט, ס׳איז נישט קיין געהעריגע פסוק דערפאר. “גבר ידו שלא יעבדו זרים”?
יא, די לשון — ס׳מאכט סענס, אבער איך האב נישט געזען אז ער ברענגט ממש א פסוק.
ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל איך האב געטראכט — מ׳זאגט “מעינינו יחלו לראות”, וואס מ׳זאגט יעדן טאג אין “ואין לנו כהן בבית חיינו”.
חברותא: ניין, “ויהי רצון שיבנה בית המקדש” — ס׳איז טמא געווארן, ס׳איז חרוב געווארן. ס׳קען זיין “ויהי רצון שיבנה בית המקדש” מיינט נאך פאר ס׳איז חרוב געווארן — קודם איז עס טמא געווארן, יא? אזוי ווי די חשמונאים האבן געהאט דארט א פראבלעם, אז די פראבלעם האט זיך אנגעהויבן גלייך ווען זיי האבן שלוח יד געווען.
בקשה פאר בנין בית המקדש
יהי רצון מלפניך ה׳ אלוקינו שתשוב ותרחם עלינו ועל מקדשך ותבנהו במהרה בימינו ותקבץ פזורינו מן הגוים ותפוצותינו כנס מירכתי ארץ והביאנו לציון עירך ברינה ולבית מקדשך בשמחת עולם — מיט אן אייביגע שמחה, ס׳זאל שוין מער נישט חרוב ווערן נאכדעם. ושם נעבדך ביראה כשנים קדמוניות — “כשנים קדמוניות” — תמידים כסדרם ומוספים כהלכתם. ואת מוסף יום מקרא קודש הזה יום חג המצות הזה נעשה ונקריב לפניך באהבה כמצות רצונך כמו שכתבת עלינו בתורתך על ידי משה עבדך.
“מלך רחמן” — נוסח באזונדער פון מוסף יום טוב
און דא קומט ווייטער א נייע נוסח פון יום טוב, ס׳גייט אזוי:
מלך רחמן רחם עלינו, טוב ומטיב הדרש לנו — ס׳שטייט שוין “הדרש לנו”, דו זאלסט זיך אינטערעסירן אויף אונז. די לשון “ציון דורש אין לה” — ס׳זאל יא דורש זיין אויף די אידן.
שובה אלינו בהמון רחמיך — מיט דיינע גרויסע חסדים, מיט דיינע אסאך חסדים — בזכות אבותינו שעשו רצונך. בנה ביתך כבתחילה — בוי צוריק אויף די בית המקדש — וכונן מקדשך על מכונו — די בית המקדש זאל שטיין יא “מכון לשבתך”, די ריכטיגע פלאץ.
און אונז זאלן מיר דאס אויך זוכה זיין, ס׳שטייט שוין “בימינו”: והראנו בבנינו — זאלסט אונז ווייזן די בנין — ושמחנו בתיקונו — און אונז זאלן מיר זיך פרייען מיט׳ן מתקן זיין צוריק די בית המקדש.
“והשב ישראל לנויהם” — וואס מיינט “נוה”?
והשב ישראל לנויהם — די אידן זאלן צוריקקומען צו דער “נוה”, צו דער באשעפער׳ס וואוינונג, אזוי ווי אידן גייען ארויף עולה רגל זיין. אזוי ווי ס׳שטייט “נוה הדרך”.
איך האב געמיינט אמאל, וויאזוי זאגט מען עס? “ושבי ישראל ונוה עם”. איך האב פארשטאנען “ונוה יהי” — איך מיין אז ס׳מיינט אין אידיש “וואוינארט”. א איד זאל וואוינען צוריק אין ארץ ישראל, אדער מ׳זאל צוריק זיין ביי די בית המקדש, ביי עולה רגל זיין. מ׳זאל זיין דארטן כהנים ולויים ודוצים.
ס׳שטייט אין לבוש הרמב״ם — “נוה” מיינט אזוי ווי צוריקגיין, “נוה הדרך” ביי די בית המקדש. כהנים ולויים ודוצים.
מוסף יום טוב — המשך: “נוהו”, כהנים, לוים, ישראל
Speaker 1: “נוהו” — אזויווי ס׳שטייט “נוה אדירך”.
Speaker 2: איך האב געוואלט אריינהאקן. וויאזוי זאל מען עס זאגן? “ושב ישראל ונוהם” — אה, ס׳שטייט דאך “ונוהו”. איך מיין אז ס׳מיינט אין אידיש “וואוין-ארט”. אז יעדער זאל וואוינען צוריק אין ארץ ישראל, אדער מ׳זאל צוריק זיין ביי די בית המקדש ביי עולה רגל זיין.
און ס׳זאל זיין דארט כהנים בעבודתם. ס׳שטייט דאך אין רמב״ם “נוהו” מיינט אזויווי ס׳שטייט אין פסוק “נוה אדירך” — די בית המקדש. “כהנים בעבודתם, לוים על דוכנם, וישראל במעמדם” — אזוי דארף דאך זיין די סדר: אז די כהנים טוען די עבודה, די לוים זענען עומד על הדוכן, זיי זינגען ביי די ספעציעלע — יא, אזויווי ס׳שטייט אין די העכסטע תפילה, אז זיי האבן א פלאץ וואס הייסט די דוכן. און “ישראל במעמדם” — ס׳איז דאך דא די מעמדות, וואס די אידן שטייען דארטן במקום זייערע קרבנות און זיי האלטן מיט.
—
“וארמון על משפטו ישב” — וואס מיינט “משפטו”?
Speaker 2: “וארמון על משפטו ישב” — פלא. די פאלאץ. די ארמון זאל זיין געבויט על פי משפטו, אויף די ריכטיגע פלאץ, לויט די ריכטיגע הלכות, לויט די כללי הבית — ס׳זאל זיין אזויווי דער רמב״ם זאגט אין הלכות בית הבחירה.
“שם נעלה ונראה לפניך בשלש פעמי רגלינו” — דארטן זאל מען ארויפגיין. נישט נאר סתם אזויווי דאווענען, און ס׳זאל זיין א לאנגע דאווענען, אבער ס׳איז נאך אלץ נישט די ריכטיגע זאכן. מ׳זאל זוכה זיין צו די בנין בית המקדש, און דעמאלטס זאל מען ארויפגיין די דריי פעמים — די דריי מאל פון “רגלינו”, די דריי מאל וואס מ׳דארף ארויפגיין מיט אונזערע פיס.
ס׳איז דאך א נאמען געגעבן — ס׳איז אינטערעסאנט אז ס׳איז געווארן די נאמען “שלש רגלים”, שלש פעמים וואס מ׳דארף ארויפגיין ברגל.
“ככתוב בתורתך” — אזויווי ס׳שטייט אין די תורה: “שלש פעמים בשנה יראה כל זכורך את פני ה׳ אלקיך במקום אשר יבחר, בחג המצות ובחג השבועות ובחג הסוכות”. און דעמאלטס זאל מען קומען מיט קרבנות — “ולא יראו את פני ה׳ ריקם”, מ׳זאל נישט קומען מיט ליידיגע הענט. “ונותנים” — ס׳שטייט דאך אין פסוק “איש כמתנת ידו”, יעדער איינער זאל ארויפברענגען די קרבנות לויט וואס ער האט, “כברכת ה׳ אלקיך אשר נתן לך”, לויט די ברכת ה׳ וואס ער האט.
—
דיון: וואס מיינט “ונותנים” — עולת ראיה אדער נדרים ונדבות?
Speaker 2: ס׳איז דא א רמז אין די ווארט “ונותנים” — מ׳זאל ברענגען נישט נאר די מוסף וואס איז א חיוב, יעדער איינער זאל נאך ברענגען זייערע אלע נדרים און נדבות.
Speaker 1: דאס הייסט עולת ראיה געווענליך, רייט? ס׳איז דא א חיוב? האבן זיי דען נישט “לא יראה פני ריקם”? איך טראכט אז דאס איז די וויכוח.
Speaker 2: ניין. ער האט שוין געזאגט — האבן זיי נאכדעם נאכגעברענגט די אלע נדרים און נדבות פון במשך די יאר. אזוי שטייט אין די פסוקים “ועד נדרותיכם ונדבותיכם”. ס׳איז נישט דער פסוק פשוט. און די “לא יראה פני ריקם” איז כמעט נישט נוגע. דער רמב״ן מאכט א וענו מן אין צווישן, אבער ס׳איז איין פסוק דאך אין צווישן אין פרשת ראה.
Speaker 1: יא.
—
דיון: “משפטו” — הלכות אדער תקנות?
Speaker 2: דער פסוק “וארמון על משפטו ישב” איז פשוט א פסוק אין ירמיהו אדער ערגעץ. ס׳איז נישט א פסוק, ס׳איז נישט א מליצה.
Speaker 1: דו ביסט טויזנט פראצענט גערעכט. איך טראכט אז “משפטו” מיינט נישט הלכות — אזוי ווי “משפט המלוכה”, אזוי ווי “קרואי ישראל”, אזוי ווי ס׳פאסט.
Speaker 2: יא. אזוי ווי מ׳זאגט — תקנות.
Speaker 1: יא. ס׳איז א ריכטיגע — איך וויל נישט זאגן עפעס צובראכן, עפעס אזוי ווי די… נישט אזוי ווי די מענטשן וואס האבן געוואלט מאכן שער הלחם. מ׳זאגט ער עניוועי.
Speaker 2: אה, תקנות. יא. דאס איז אלץ להוציא פון יענע חכמים וואס האבן געמאכט שער הלחם. אבער דאס איז זייער שיין, ווייל ס׳איז א מליצה וואס אלעס וועט קלאפן איינס אינעם צווייטן.
—
“כברכת ה׳ אלקיך” — א תפילה אויף שפע
Speaker 1: אה, דא מאכט עס אסאך מער סענס. דו האסט יעצט געקומען די “ברכת ה׳ אלוקיך” — מ׳בעט מ׳זאל טאקע האבן א ברכה. ס׳קומט אריגינעל פון דא. איך ווייס נישט, איך טראכט אויס טעאריעס, ס׳איז גארנישט.
Speaker 2: אזוי ווי “אשר נתן ה׳ אלוקיך ברכה במדיך” מיינט אויך דאס — אז מ׳זאל האבן די ברכת המזון וואס שטייט אין פסוק געמאנט, אז ווען א איד האט שפע קען ער קומען צום בית המקדש מיט א שפע מיט קרבנות. ס׳שטייט דאך “כאשר יברכך ה׳ אלוקיך” — האבן זיי געברענגט פריער אזא פסוק.
אזוי ווי אלעס — איך זאג — מאכן א גוטע יום טוב מיינט אז די גאנצע יאר זאל זיין גוט. נאר א טריקי וועג צו מתפלל זיין אויף די גאנצע יאר, וואס האבן מיר יום טוב דורך אזוי ווי ס׳איז זמן אסיפה — מ׳דאנקט דעם אייבערשטן אויף דעם וואס ער האט געגעבן שפע א גאנצע יאר.
—
[הערה בצד: יום טוב, שפע, און צדקה]
Speaker 2: ס׳איז זייער אינטערעסאנט — ס׳האט נישט מיט אונזער שמועס קיין שייכות — אבער אונז האבן אויך א הלכה אז מ׳דארף יעדער יום טוב געבן צדקה, און אז יום טוב מוז מען נעמען אין געסט. דו קענסט נישט צושטעלן, אבער מ׳זעט די עצם זאך אז יום טוב דארף מען זיך הנהגה׳ן ווי א נגיד, און “כבד את ה׳ מהונך” — אויב דו האסט שפע, אינמיטן יאר דארפסטו נישט ווייזן, אבער יום טוב דארפסטו לעבן לויט דיינע סטאנדארדן אויך אויף די הויכע לעוועל. “כבד את ה׳ מהונך” — און ווען ס׳איז נישטא קיין בית המקדש, זאל מען עט ליעסט געבן פאר געסט און פאר קאמפיינס און פאר עובדי ה׳.
—
נוסח שבועות, סוכות, שמיני עצרת — די שינויים
Speaker 2: ווייטער. ער זאגט דער רמב״ם — יעצט די אנדערע ימים טובים. וואס טוט זיך מיט די אנדערע ימים טובים? אונז האבן אויסגערעכנט אלעס פסח. וואס טוט זיך מיט שבועות און סוכות? ער גייט אונז נישט זאגן די גאנצע, נאר ער זאגט די שטיקלעך וואו מ׳טוישט.
זאגט ער דארטן: “וכן נוסח זה מתפלל בחג השבועות ובחג הסוכות בלא חסרון ובלא יתרון” — די זעלבע זאך, מ׳טוישט נישט. “אלא שבחג השבועות הוא אומר” — דארטן וואו ס׳שטייט “את יום חג הפסח”, זאגט ער “את יום טוב מקרא קודש הזה, את יום חג השבועות הזה”, און די ספעציעלע זמן פון חג השבועות איז “זמן מתן תורתנו” — אזויווי ער זאגט פסח “זמן חירותנו” ווען מ׳איז ארויס פון בית עבדים, חג השבועות איז די זמן וואס מ׳האט באקומען די תורה.
—
דיון: “זמן מתן תורתנו” — וואו שטייט דאס?
Speaker 1: “ואהבת לרעך כמוך” — דאס איז א פלא, ווייל דא איז די ערשטע מאל. יא, אין די תורה שטייט אויף שבועות “זמן מתן תורתנו”? אדער איז עס נאר א לשון טאקע וואס מ׳זעט דא די ערשטע מאל אין נוסח פון דאווענען? ווער האט געמאכט די ערשטע נוסח פון דאווענען? קען זיין ס׳איז שוין געווען זייער אלט, אבער יא.
—
סוכות און שמיני עצרת
Speaker 2: “וכן הוא אומר ביום טוב מקרא קודש הזה, ביום חג השבועות הזה” — דאס איז דארטן אין די לשון פון יעלה ויבוא, “זכרנו ה׳ אלוקינו בו לטובה”. די זעלבע זאך ביי מוסף, ווי מ׳האט גערעדט וועגן די קרבנות: “ומלפניך מלכנו ריקם אל תשיבנו, ומוספי יום טוב מקרא קודש הזה, יום חג השבועות הזה”.
“וכן בחג הסוכות אומר” — בחג הסוכות אנשטאט די נאמען פון יום טוב זאגט מען “יום חג הסוכות הזה”, און וואס איז די זמן, די ספעציעלע זמן? “זמן שמחתנו”.
“וכן בשמיני עצרת אומר את יום טוב מקרא קודש הזה, יום חג שמיני עצרת הזה” — מ׳זאגט “שמיני עצרת החג הזה”? אקעי, “יום חג שמיני עצרת הזה”, “זמן שמחתנו” — די זעלבע “זמן שמחתנו” פון יום טוב, אבער ס׳האט אן אייגענע נאמען.
“וכן במוסף הוא אומר ומוספי יום טוב מקרא קודש הזה, יום חג שמיני עצרת הזה נעשה ונקריב לפניך”.
Speaker 1: ער האט פארגעסן צו זאגן די מוסף פון סוכות. אבער ס׳איז פשוט.
Speaker 2: אה. עניוועיס.
Speaker 1: יא.
—
יום טוב שחל בשבת — סדר הזכרת שבת
Speaker 2: ווען עס חל יום טוב ליפול בשבת, וואס טוט מען? זאגט ער: “אתה בחרתנו”, און פאר מען זאגט דעם “יעלה ויבוא”, זאגט מען “אלקינו ואלקי אבותינו רצה נא במנוחתנו”, און נאכדעם זאגט מען ווייטער “יעלה ויבוא”, און ווייטער זאגט מען “את יום המנוח הזה”.
—
דיון: “יום המנוח” — נישט “יום המנוחה”
Speaker 1: ס׳איז דאך די אלע פלעצער שטייט “מנוח”, נישט “מנוחה”.
Speaker 2: דער רמב״ם זאגט ערגעץ “את יום השבת הזה”, “את יום המנוחה”. ס׳איז פשוט א טעות.
Speaker 1: איך מיין אז ס׳איז מער פאעטיש. ס׳איז נישט די ריכטיגע ווארט — ס׳איז “יום המנוחה”, “יום המנוח הזה”. ס׳איז אן אינטערעסאנטע ווארט. איך מיין אז ס׳איז אן ענין פון די דאזיגע טאג, די היינטיגע טאג.
Speaker 2: ביי אונז זענען מיר מחלק — מ׳דקדק מיט׳ן רמב״ם, אז דער סדר איז מסתמא דער סדר איז גערעכט. איך ווייס נישט קיין ראיה. “יום המנוח” — ס׳איז מיר א חידוש. איך ווייס נישט.
Speaker 1: איך מיין אז אין אונזער סידור איז אויך דא נוסחאות וואס ס׳שטייט “מנוח”. איך מיין אז ס׳איז אן אנגענומענע זאך.
Speaker 2: יא, יא, יא. חג המצות, יא. “יום ששון ויום שמחה”, “יום המנוח”. ס׳איז דא אין די סידור איז מוסיף “מנוח”. ביי מוסף, חיים שבי דא.
Speaker 1: יא. “את יום המקרא קודש הזה” — אה, דא איז “את יום חג פלוני הזה”. מ׳זאל נישט זאגן “פלוני”, יא? אזויפיל טראסט ער אונז נאך, דער רמב״ם.
—
מוסף יום טוב שחל בשבת
Speaker 2: “וחיים במוסף” — יא, ביי מוסף: “את יום המנוח הזה”, “את יום המקרא קודש הזה”, “את יום חג פלוני”.
Speaker 1: רייט.
Speaker 2: “ועל דרך זה מזכיר את השבת בראש השנה וביום הכפורים כשחלו להיות בשבת, בין בשאר תפלות בין במוסף. וחותם בכל התפלות של שלש רגלים אם חל בשבת, ‘מקדש השבת׳, ואחר כך ‘וישראל והזמנים׳. ובראש השנה חותם ‘מלך על כל הארץ מקדש השבת וישראל ויום הזכרון׳, וביום הכפורים אומר גם כן ‘מלך על כל הארץ מקדש השבת וישראל ויום הכפורים׳.”
—
דיון: “מלך על כל הארץ” — פאר שבת אדער פאר ראש השנה?
Speaker 1: גוואלדיג. איך האלט מ׳זאל מאכן דא א סטאפ. א גאנצע פרק סטאפ, נישט דא? און דער רמב״ם׳ס האט ער גרעסערע דיבורים, נישט אזוי? איך בין נייגעריג. אפשר נישט? אפשר אביסל? איך וויל דא פליקן מסקנות.
Speaker 2: וואס שטייט דא? די אלע תפילות?
Speaker 1: ניין, די “בריך שמיה” איז א רבנישע תפילה. ניין, דא וואס די פראטעסטאנטן האבן געלערנט. די גמרא זאגט אז שבת מיט רגלים זאגט מען קודם שבת, ווייל ישראל איז נישט פאר שבת — שבת האט דער אייבערשטער מקדש געווען. אבער דא, ביי ראש השנה, דארף איך זאגן אנדערש, ווייל “מלך על כל הארץ” מען זאגט נישט ברכת ראש השנה יום כיפור, אבער מען זאגט יא פאר שבת. זעט אויס אז ס׳איז נישט קיין סתירה אין “מקדש ישראל והזמנים”.
Speaker 2: יא, ווייל אלעס רעדט זיך אזוי ווי קאנעקטעד צום “אלקינו מלך העולם”, וואס דאס איז נאך פאר די… אנשטאט “אלקינו מלך העולם” זאגט מען “מלך על כל הארץ”. די חתימה איז ווייטער “מקדש ישראל”, ניין?
Speaker 1: אקעי. אבער די פתיחה איז דאך ראש השנה יום כיפור ווייל מ׳רעדט פון מלכות.
Speaker 2: ניין, אבער ס׳איז ענליך צו די זאכן פון “המלך הקדוש” און נישט פון… “המלך הקדוש” אדער “המלך המשפט”.
Speaker 1: אקעי, אקעי.
—
סיום — מסקנות
Speaker 1: סאו דאס איז… וואס האבן מיר געלערנט יעצט? דורך די מצוות פון שבת און יום טוב.
Speaker 2: שבת און ימים טובים, יא.