חלוקת הספר חלק ג – תמלול

הקדמות צום לערנען רמב”ם

תפילה פאר הצלחה אין לערנען

איך האב געזען א שיעור פון הרב ברוין, דער רב פון קראון הייטס, ביי א סיום הרמב”ם. ער האט נאכגעזאגט אז דער ליובאוויטשער רבי האט געזאגט אז ס’איז זייער שווער צו לערנען יעדן טאג רמב”ם, אבער ס’איז א גרויסע זאך צו מצליח זיין. דער רבי האט מצווה געווען אז פאר מ’הייבט אן צו לערנען זאל מען זאגן א קאפיטל תהילים, און זיך מתפלל זיין אז ס’זאל געלונגען דער המשך השיעור, ס’זאל קיינער נישט פאלן, און מ’זאל האבן כח און חשק און התמדה.

דוד המלך האט מתפלל געווען אז זיין תהילים זאל זיין אזויווי נגעים ואהלות – אז מ’נוצט תהילים צו קענען לערנען נגעים ואהלות איז גאר גוט, און מ’איז מקיים דוד המלך’ס בקשה.

צו מען קען פסק’ענען פון רמב”ם

מענטשן זענען אסאך מאל וואריד און זאגן מ’טאר נישט לערנען רמב”ם ווייל מ’טאר נישט פסק’ענען פון דעם – די הלכה איז נישט אלעמאל ווי דער רמב”ם.

דער אמת איז אז יא, מיר קענען נישט פונקט די פסק הלכה אין חושן משפט און יורה דעה – פונקטליך צו מ’מעג צוריקלייגן די טאפ שבת אזוי און אזוי, צו דער רמב”ם איז צו מקיל, און ממילא אויב איינער איז מקיל לויט דער רמב”ם גייט ער קעגן די מנהג וואס איז מחמיר.

אבער – רוב אידן, זייער פראבלעם איז זיי ווייסן בכלל נישט אז ס’איז דא אזא זאך. זיי ווייסן אז ס’איז דא שבת, יעדער איינער ווייסט, אבער זיי ווייסן נישט פונקטליך בכלל אז ס’איז דא א הלכה פון שיעור הטמנה, און וויאזוי מ’רופט עס בכלל. ווען מ’לערנט רמב”ם געפינט מען אויס, און ערגסטע זאך וועט איינער מקיל זיין אזויווי דער הייליגער רמב”ם.

ס’איז אסאך א שפעטערע לעוועל צו וויסן א געוויסע מנהג להלכה למעשה. אבער קודם – דורך לערנען רמב”ם האט מען אסאך מער געווינען פון וויסן אלע יסודות, כללים און פרטים. נאכדעם, אויב למעשה איינער וויל פרעגן א לאקאל מורה הוראה אדער אריינקוקן אין משנה ברורה, איז דאס א געוואלדיגע זאך.

אפילו ביי די זאכן וואס זענען יא נוגע למעשה – הלכות חמץ איז נוגע למעשה, אבער רוב מענטשן האבן פארגעסן בכלל אז ס’איז דא אזא מצוה.

דער חזון איש’ס שיטה

דער חזון איש האט געהאלטן אז ווען א איד לערנט דורך א סוגיא און ס’קומט אים אויס זייער קלאר א געוויסע מהלך, מעג ער זיך פירן אזוי. קען זיין איינער וואס איז א תלמיד פון רמב”ם, ער לערנט אייביג רמב”ם, ער זעט די סוגיא – זיין גאנצע בליק אויף התחלת הש”ס איז מסודר מיט די סדר פון רמב”ם. אבער נאכאמאל, מ’זאל זיך נישט פארלאזן אויף דעם למעשה.

א יעדער איינער פירט זיך ווי ס’איז מקובל – בעיקר טוט מען וואס מ’האט געזען ביי די עלטערן און וואס מ’האט געזען ביי די קהילה.

—

ספר טהרה – די סטרוקטור

דאס איז דער לעצטער שיעור פון די הקדמות פון די רמב”ם. מיר האבן געלערנט די לאנגע הקדמה פון די רמב”ם וואס ער איז מסביר די יחס פון תורה שבכתב און תורה שבעל פה, אויסגערעכנט די רשימה פון די תרי”ג מצוות, און נאכדעם דער רמב”ם גייט אריין און ער עקספלעינט זיין סדר וויאזוי ער האט מסדר געווען זיינע פערצן ספרים.

ספר טהרה האט אכט קאטעגאריעס פון הלכות:

הלכות מקוואות איז למעשה די איינציגסטע וואס איז נוגע למעשה פון די גאנצע זאך, ווייל א מקוה דארף מען נאך אלץ מאכן לויט די הלכות מקוואות. ס’איז אפשר עפעס דערפון נוגע פאר א כהן אפילו בזמן הזה – איך דארף אכטונג געבן פון נישט זיך מטמא זיין.

הלכות טומאת מת

הלכות טומאת מת איז דא איין מצות עשה אחת. דאס איז אפשר די ערשטע גאנצע סוגיא פון הלכות וואס האט נאר איין מצוה – והיא דין טומאת מת.

הלכות פרה אדומה

הלכות פרה אדומה יש בה כלולות שתי מצות עשה:

א. דין פרה אדומה – די דין פון מאכן א פרה אדומה

ב. נאכדעם וואס מ’האט שוין געשאכטן די פרה אדומה – די וועג וויאזוי מ’איז מטהר. מ’מישט אויס די אפר הפרה מיט וואסער און ס’ווערט גערופן “מי נדה” – נדה איז א לשון פון שפריצן. די מצוה איז דין טומאת מי נדה וטהרתן – ס’איז מטמא די וואס באנוצן זיך מיט די מצוה: מטהר טמאים און מטמא טהורים.

א באמערקונג וועגן דעם רמב”ם’ס לשון

אינטערעסאנט – אין די ליסט פון תרי”ג מצוות האט דער רמב”ם גערופן פרה אדומה (מצוה ק”ג): “מצות פרה אדומה להיות אפר מוכן.” אבער דא האט ער עס געטוישט און געשריבן “דין פרה אדומה.” איך זע אז אין ספר טהרה איז “דין” געווארן זיין שפראך.

הלכות טומאת צרעת

הלכות טומאת צרעת יש בכללן שמונה מצוות – שש מצוות עשה ושתי מצוות לא תעשה:

א. להורות בצרעת אדם כדין הכתוב בתורה – אז דער כהן זאל זיך אפגעבן מיט די הלכות פון ווען א מענטש טרעפט א צרעת אויף זיין גוף, ווען ס’איז כשר און ווען ס’איז טמא.

*שאלה:* איז די מצוה “להורות” – א מצוה אויף דעם כהן להורות? אדער די מצוה איז די דיני צרעת אזוי ווי ער זאגט “דין פרה אדומה”?

ב. שלא יקוץ סימני טומאה – מען זאל נישט אפשניידן א נגע, אפילו נאר אביסל, אזוי אז מ’נעמט אראפ די אביסל פון די נגע וואס מאכט עס טמא.

ג. שלא יגלח הנתק – ווען מ’האט א נגע אויף די האר וואס הייסט נתק, זאל מען נישט אפשניידן די האר.

ד. שיהא המצורע מפורסם בקריעת בגדיו – איינמאל מ’איז באשטעטיגט אלס א מצורע, שיקט מען אים ארויס מחוץ למחנה, ער צערייסט די בגדים, ער לאזט זיך וואקסן די האר.

דער רמב”ם’ס לשון איז אינטערעסאנט: די תכלית פון די זאך איז אז ער זאל ווערן מפורסם – “טמא טמא יקרא”, מענטשן זאלן וויסן אז ער איז טמא. אבער דער רמב”ם זאגט נישט אז ס’איז דא מעשים וואס מ’דארף טון און די פועל יוצא דערפון איז אז מ’ווערט מפורסם. נאר פארקערט – די מצוה איז לפרסם, און ס’איז דא פארפאסט וויאזוי דאס צו טון.

*נפקא מינה:* אפשר קען מען לערנען אז אויב ס’איז דא אן אנדערע וועג פון מפרסם זיין, דארף מען עס קענען טון.

דער צאנזער רב האט געזאגט אז “טמא טמא יקרא” איז די רעזולטאט פון די אלע זאכן – ווען א מענטש טוט אזוי, אלע מענטשן וואס גייען אדורך זאגן אז ער איז טמא.

ה. טהרת צרעת – וויאזוי מ’איז מטהר א צרעת

ו. מצות גילוח המצורע בכל שער שבו – ווען ער ווערט טהור דארף ער אפשניידן די האר

ז. דין צרעת הבגד – אויב מ’טרעפט א צרעת אויף א בגד

ח. צרעת הבית – ווען מ’טרעפט א צרעת אויף א בית

הלכות מטמאי משכב ומושב

“מטמאי משכב ומושב” מיינט די טמאים וואס זענען מטמא משכב ומושב – נדה, זבה, יולדת און זב. זיי באלאנגען אין איין קאטעגאריע ווייל זיי האבן אלע די זאך אז זיי זענען מטמא משכב ומושב.

יש בכללן ארבע מצוות:

– דין טומאת נדה

– דין טומאת יולדת – נאכן געבוירן א קינד איז מען טמא פאר א שטיק צייט

– דין טומאת זבה – א פרוי זבה

– דין טומאת זב – א זכר וואס איז א זב

שאר אבות הטומאות

אויסער וואס ער האט שוין אויסגערעכנט טומאת מת און נדה וואס זענען אן אב הטומאה, איז שאר אבות הטומאה.

יש בכללן שלש מצוות:

– דין טומאת נבילה – א נבילה איז אן אב הטומאה

– דין טומאת שרץ

– דין טומאת שכבת זרע – שכבת זרע איז מטמא

עבודה זרה – אין די גמרא שטייט “עבודה זרה מטמא כשרץ.” ויש טומאה מדברי סופרים – ער רעכנט אויס די טומאה מדברי סופרים.

דער נעקסטער קאטעגאריע פון הלכות איז שאר אבות הטומאה. אויסער וואס ער האט שוין אויסגערעכנט טומאת מת, און נדה איז דאך אן אב הטומאה, און אזוי ווייטער – איז שאר אבות הטומאה. ויש בכללן שש מצוות עשה, וזהו פרטן. ער רעכנט אויס: דין טומאת נבילה – א נבילה איז אן אב הטומאה. די זעלבע זאך א שרץ – דין טומאת שרץ. דין טומאת שכבת זרע – שכבת זרע איז מטמא.

עבודה זרה – אינטערעסאנט, עבודה זרה איז אין די גמרא “עבודה זרה מטמאה כשרץ, ותמונתה מדברי סופרים.” ס’איז אינטערעסאנט אז ער וואלט געקענט אויסרעכענען קודם דין טומאת שכבת זרע, נאכדעם דין טומאת שרץ, צו לייגן די עבודה זרה גלייך לעבן דעם. מ’וועט זען די עקזעקט סדר.

אויך אינטערעסאנט אז עבודה זרה לייגט ער נישט ביי הלכות עבודה זרה. איי געס ווייל דאס איז עבודה זרה וואס איז שוין נוגע טומאה.

הלכות טומאת אוכלין

הלכות טומאת אוכלין – מצוות עשה אחת, והיא דין טומאת משקין ואוכלין והכשרן. וויאזוי משקין ואוכלין ווערן טמא, און וויאזוי מ’קען זיי רייניגן.

הלכות כלים

הלכות כלים – וזהו פרטן. דא ברענגט ער נישט ארויס קיין מצוה בכלל. ענין אלו ההלכות – דאס איז דאך די ערשטע וואס מיר האבן געטראפן אן א מצוה. ער זאגט נישט אז ס’איז דרבנן, ער זאגט די הלכות, ס’איז דאורייתא, אבער ער זאגט נישט וויפיל מצוות.

ענין אלו ההלכות פון הלכות כלים: לידע הכלים שמקבלין טומאה מכל אלו הטומאות – וועלכע כלים איז מקבל טומאה פון די אלע אויסדערמאנטע טומאות, וכלים שאינן מטמאין, וכיצד מיטמאין הכלים – וויאזוי ווערן כלים טמא, וכיצד הן נטהרין – און וויאזוי זיי ווערן טהור.

בעצם די אלע זאכן זענען דאך אויך מצוות, ווייל אויב א כלי ווערט טמא פון א טומאת מת, איז דאס א חלק פון די מצות טומאת מת. אבער ס’איז דא אן עקסטרע קאטעגאריע פון וויאזוי כלים ווערן טמא.

ס’איז דא א גאנצע מסכת כלים. ווען דער רמב”ם וואלט געטראפן תלמידים וואס לערנען די דינים פון כלים, וואלט ער געווען זייער העפי, ווייל ליידער איז נישטא. ס’איז דא א גאנצע הלכה – וואס איז די ענין פון די אלע הלכות? ס’איז אלעס דאורייתא, ווייל ס’איז מטמא מדאורייתא. ס’איז נאר אז די… לכאורה אויף טומאת מת איז אויך דא די זאכן, אבער די ווארט איז אז ס’איז אזוי ווי א תנאי – ס’איז מער אזוי די חפץ וואס איז מקבל טומאה, און נישט הלכות ווי אזוי צו ווערן טמא, נאר אז דאס איז מקבל טומאה. ס’איז אינטערעסאנט, ס’איז דא א גאנצע מסכת כלים, א גרעסערע מסכת.

הלכות מקוואות

די הלכות פון מקוואות. מצוות עשה אז “ויהי שיטבול כל טמא” – אלע מיני טמאים זאלן זיך טובל’ן אין מיין מקוה, “ואחר כך יטהר” – און נאכדעם וועלן זיי ווערן טהור.

אלע טמאים, חוץ פון א טמא מת. ווייל א טמא מת דארף נאך האבן פרה אדומה. ס’העלפט גארנישט א מקוה פאר א טמא מת. קומט אויס, ס’העלפט גארנישט. ווען ס’איז נישטא קיין פרה אדומה, זאגט מען נישט אז מ’זאל גיין כאטש אין מקוה – ס’איז נישט משנה. בערך אזוי ווי מ’זאגט אז ווען מ’קען נישט גיין אין מקוה זאל מען זיך וואשן די הענט. ס’איז נישט משנה הלכתית.

מענטשן גייען אין מקוה נאך א לויה, ס’איז דא אזא מנהג. וואשן די הענט איז וועגן די רוחות צו עפעס, נישט וועגן די טומאה. אבער איך האב געזען א ווארט, איך געדענק נישט פון וועלכע חסידישע ספר, ער זאגט אז דאס איז וואס איז דער ענין פון “מקוה טהרתם לפני ה’ תטהרו” – אז אפילו ווען מ’קען נישט ווערן אינגאנצן ריין, זאל מען זיך כאטש טובל’ן אין מקוה. אז מקוה העלפט נישט פאר די טומאת מת, אבער פון דעסטוועגן, רייניג דיך די מערסטע וואס דו קענסט, אפילו אויב ס’העלפט נישט אינגאנצן.

סיכום ספר טהרה

“נמצאו כל המצוות הנכללות בספר זה” – אין גאנצן ספר טהרה איז דא צוואנציג מצוות, “מהן שמונה עשרה מצוות עשה, ושתים מצוות לא תעשה.”

ס’זעט מיר אויס אז דער רמב”ם האט געמאכט אסאך ארבעט אויף ספר טהרה צו מאכן א סדר. ס’איז דא א גאנצע הקדמה פון דער רמב”ם אין ספר טהרה, ווי ער זאגט אז קיינער קען עס נישט – ס’איז ווי א הקדמה ווי ער זאגט אז קיינער קען עס נישט, אויך ווייל ס’איז נישט נוגע למעשה, און אויך ווייל ס’איז שווער. דער רמב”ם האט זייער שטארק אריינגעלייגט קאפ צו קלאר מאכן, צו מאכן גוטע כללים, און מ’קען עס זען אין די מצוות דא. די דינים זענען געווארן אסאך מער קלארער, און נישט אזוי אמאל דא אזוי…

ער האט נישט סתם געזאגט א באנטש מצוות. ער האט זייער שטארק געארבעט וואס זאל זיין די סדר. איך האב געמאכט די קאטעגאריע פון כלים, און איך מיין כלים זענען מיר עכט נישט אזוי שיין, אבער דו זעסט אז מען קען זיין מסכים, און מען קען זען אז דאס איז מער אן ארגאניזירטע סייפא. ער האט שווער געארבעט דער רמב”ם צו מאכן די סדר דערפון. ס’איז ידוע, די הקדמה צו סדר טהרות איז זייער א שטארקע חיבור פון רמב”ם מסביר צו זיין די סדר טהרות.

קדושה און זאכן, דארט האסטו די מורה חטא וואס איז א וויכטיגע חיבור, אבער דארט האב איך נישט אזוי שטארק באמערקט אז ס’איז אזוי קלאר. אפשר אויך, ער האט געמאכט צעטיילט – למשל די קרבנות פון פסולי המוקדשין, האט דער רמב”ם אויך, ס’איז אזא… ס’איז נישט קיין מצוות, ס’איז אזא אלע סארט פסולים וואס מ’טאר נישט מקריב זיין. ס’איז א טשענס צו טיילן אזוי צו טיילן – עקסטער קרבנות יחיד און קרבנות ציבור.

ספר נזיקין

די צווייטע סייפא איז נזיקין. נזיקין איז בעיסיקלי די דריי בבות.

חושן משפט, נותן לחברו. ווייל נזיקין איז מער בבא קמא, אבער… דו האסט אויך הלכות מזיק. קנין איז מער אזעלכע זאכן. שופטים איז שטארק אין בבא מציעא, דו האסט אסאך הלכות די ד’ שומרים און פיקדון.

שופטים איז מער אזוי ווי סנהדרין. שופטים איז סנהדרין, אפשר עדות. הלכות עדות איז אויך דא וועגן בית דין. הלכות ממרים. שופטים איז מער אין מסכת סנהדרין – אביסל עבודה זרה, אביסל… עבודה זרה איז אויך דא אסאך פון סנהדרין אין די ענינים. הלכות עדות איז אויך געשטאנען אין מסכת סנהדרין.

די איידיע פון מאכן א ספר אזוי ווי א גרופ וואס איז הלכות סנהדרין, איז בעיסיקלי משנה מסכת סנהדרין. ס’שטייט נישט דארט. ס’שטייט דארט עונשין, ס’שטייט אויך דא – די עונשין פון וואס בית דין מאכט, וכדומה.

מ’קען זאגן אז דאס איז בבא קמא, בבא מציעא, בבא בתרא און סנהדרין.

נזיקין אין אמאליגע צייטן לעומת היינט

מ’קען זאגן אפשר אז אין אמאליגע צייטן, די זאכן וואס האבן געווען אין תורה זענען געווען אבאוט נזיקין. איך געס נזיקין איז געווען זייער א נאנטע זאך. היינט איז מסתמא רוב דיני תורות איז מער אין מקח וממכר, טוען ונטען, שותפים, און עס איז איינער האט אריינגעקראכט… ס’איז נישט די גרויסע… און דער שכן האט גע’damage’ט דיין פראפערטי.

איך מיין אז אפילו רוב איז עס שותפים און הלוואות וואס מ’האט נישט געצאלט, אדער ער שלעפט אין וועסטמענטס. דאס איז ווידער דין תורה’ס גייען אויף ווייניגערע נזיקין.

אפשר דארף מען טראכטן אן אנדערע… איך בין וועגן דעם וואס דער רמב”ם האט געמאכט נזיקין אלס א קליינע זאך, און ס’קומט נאך אסאך אנדערע סארטן… די סדר, די סדר וואס ס’איז אין די גמרא הייסן די אלע אונטער די קאטעגאריע פון נזיקין.

דאס איז אינטערעסאנט. די סדר פון חושן משפט הייסט נזיקין, און אויך אין די חומש, ווען מ’קוקט אין פרשת משפטים, הייבט זיך עס אן פון נזיקין, אדער נישט? די ערשטע זאך איז “כי יגח”. נאכדעם רעדט עס אסאך הלכות שומרים און אנדערע זאכן, אבער משפטים איז נאך די עשרת הדברות, און ס’הייבט זיך אן מיט נזיקין. נזיקין זעט אויס זייער א וויכטיגע קאטעגאריע.

ס’קען זיין אז אמאל אין יענע צייטן די עיקר סכסוכים זענען געווען אין עניני נזיקין, ווייל בהמות האבן זיך ארומגעדרייט… ס’איז נאך נישט געווען די אלע ביזנעסער. מ’האט נישט געהאט די אלע ביזנעסער. איך ווייס נישט, דאכט זיך מיר אז די דיני תורה’ס זענען ווייניגער איבער נזיקין, מער איבער די אלע אנדערע זאכן. ס’איז נאך אלץ דא, די פראבלעמען מיט אינשורענס.

הלכות נזקי ממון

ספר נזיקין האט פינף קאטעגאריעס פון עיקרי הלכות. הלכות נזקי ממון – ווען מ’איז מזיק איינעם מיט ממון, אדער דיין ממון איז מזיק.

הלכות גניבה, גזילה ואבידה

הלכות גניבה, הלכות גזילה ואבידה… אינטערעסאנט. ער האט צוויי קאטעגאריעס וואס שיינט צו זיין די זעלבע.

אינטערעסאנט וואס גזילה ואבידה שטייט מיט צוזאמען. און נאכדעם איז דא גניבה עקסטער, און גזילה ואבידה. גניבה, גזילה – וואלט דאך לכאורה געווען א בעסערע פאר. גזילה וואלט געווען גניבה. גניבה, גזילה, אדער גזילה, גניבה.

אינטערעסאנט, אבידה שטייט אינדערמיט. גניבה איז הארבער ווי גזילה.

איך האב א חשד אז איך גיי קענען זאגן א חידוש אין פרשת משפטים, ס’וועט זיין א שאלה. עס איז אינטערעסאנט, ווייל אן אבידה… גזילה און אבידה האט אבער א געוויסע קשר. גזילה איז מפסיד זיין יענעם’ס ממון בידים, און אבידה דורך איגנארן יענעם, צו העלפן יענעם. באט ריעלי, זייער אנדערש. איינער וואס מאכט זיך נישט קיין השבת אבידה, איז א חצי גזלן? ווירד.

הלכות חובל ומזיק

נאכדעם איז דא הלכות חובל ומזיק. ער איז אליין מזיק – נזקי אדם, בעיסיקלי. חובל מיינט ער איז חובל בגופו, מזיק מיינט ער איז מזיק בממונו. אבער ביידע טוט ער אליין. ער מיינט זיין שור אדער זיין בהמה טוט.

הלכות רוצח ושמירת נפש

און נאכדעם איז הלכות רוצח. א מענטש הרג’עט יענעם, אדער א מענטש הרג’עט זיך? שמירת נפש. אדער הרג’עט יענער על ידי שאחד שומר נפש – למשל הלכות מעקה, ער מאכט נישט קיין מעקה לגגו.

עס איז זייער אינטערעסאנט אז שמירת נפש – מענטשן ווייסן נישט אז סואיסייד איז א פשוט’ע מין נאר רציחה. ווייל דו ביסט נישט אינגאנצן בעל הבית אויף זיך צו זאגן. שמירת נפש מיינט אבער מאסטלי… עס איז דאך דא אן א תרגום, תרגום ירושלמי אדער תרגום יונתן, “לא תרצח.”

מ’זאל מען פרובירן, אויב איינער האט אויס אלע תלמידים, חסידים, חברים, פרוביר זיך נישט אליין צומאכן. אויב מען קען, איז בעסער נישט. ר’ נחמן האט געזאגט אז עס איז נישטא קיין ייאוש. מילא, העכסטנס, קען מען… דו ווייסט א זאך, אז מ’קען אלעמאל אפשטופן. אה, מארגן, קען נישט אוועק. אויב דו האסט עס שוין געטון, קען מען עס נאכאמאל טון, אבער… לייג עס גוט.

שמירת נפש איז א סניף פון רציחה.

ארבעה אבות נזיקין

הלכות נזקי ממון איז בכלל ארבעה אבות נזיקין – זייער פרטים:

– דין השור – געווענליך קערן. ער שלייסט.

– דין הבער – מיינט שן. עס טארף.

– בור

– דין ההבערה – איז אש.

אבער ער רעכנט נישט אויס די רגל. אפשר די שור איז אפשר קערן ורגל, און הבער איז שן.

די גמרא האט דאך טאקע אלע סארטן מחלוקות. מ’לערנט אויף שור הבער והבערה. דער רמב”ם פסק’נט בעסיקלי אז שור מיינט קערן און רגל, און הבער מיינט… הבער דא דארף מיינען לכאורה אזוי ווי אין די פסוק שטייט “השליך על ה’ יהבך.”

הלכות נזיקין – שור אב הרגל

דער רמב”ם לערנט אז שור אב הרגל איז איין אב. ער פסק’נט אז שור מיינט קרן און רגל. אבער דא זאגט ער לכאורה, ווען ער ברענגט אז שילוח איז ביעור, ביעור איז אש. די שאלה איז, אויב דער רגל גייט אריין אין קרן, אזוי ווי דער רמב”ם האלט.

מ’קען זאגן אז עסן חמץ ערב פסח קען מען רופן ביעור חמץ, ווייל די לשון ביעור גייט ארויף אויף עסן. אבער א בהמה, וויאזוי גייט עס אויף א מענטש? ביעור איז דאך לשון בהמה, אזויווי “האיש בער”. ביעור איז א לשון בהמה. אפשר ווייל ווען א בהמה בהמות’ט, איז ער מבער. אזויווי א מענטש עסט נישט ווייל ער וויל זיין זאט, נאר ווייל ער וויל עפעס מבער זיין, טוט ער א מעשה בהמות, מעשה ביעור.

הלכות גניבה – שבע מצוות

“יש בכללן שבע מצוות” – שתי מצוות עשה וחמש מצוות לא תעשה.

די מצוות עשה פון “לדון”

מצוות עשה איז דין – ער רופט אן דין. דאס איז א מצוות עשה? לאמיר קוקן ביי די מצוות עשה וואו איז דאס געשטאנען. שור… אה, “לדון”. די אלע “לדון” דא האבן זיי געווארפן דין.

וואס איז די ראיה? ווען עס וואלט געווען א לא תעשה, וואלט געווען א לאו אז מ’זאל נישט לאזן די בהמה שאדן מאכן. אבער עס איז א מצוות עשה. די מצוות עשה איז נישט אז דו זאלסט אפהיטן דערפון, נאר די מצוות עשה איז אז דו זאלסט דן זיין נאכדעם וואס ס’איז געשען די היזק.

דאס איז א ראיה אז די אלע “לדון” איז נישט פשט אז די בית דין דארף זיין, נאר די שם יחוד צו קענען מקיים זיין מצוות “לדון” איז צו זאגן אז די דין פון א שור איז אז ער דארף צאלן חצי נזק אדער נזק שלם, וכדומה.

די פינף מצוות לא תעשה

ערשטנס: לא תגנוב ממון – ווער עס וויל וויסן צו טאן מצוות לא תעשה, א וויכטיגע מצוות לא תעשה, נישט גונב’ענען קיין געלט. מ’געבט בייס דעם גנב. אויב איינער ווייסט נישט הלכה למעשה, מ’זאגט אים צו טון תשובה הלכה למעשה, זאל ער אריינקוקן אינעווייניג זען פונקטליך ווען מ’מעג נישט גונב’ענען.

אויב ווען ער איז מסופק זאל ער עס נישט טון? איך געדענק אז דער שערי יושר זאגט אז ביי א ממון איז נישט קלאר אז ס’איז דא ספק דאורייתא לחומרא, וועגן די קונטרס הספיקות.

דין הגנב – מיינט לכאורה אז ער דארף צאלן כפל, וואטעווער די אלע הלכות פון וואס מ’טוט מיט א גנב.

מצוות עשה: לצדק מאזנים ומשקלות

נאכדעם איז דא א מצוות עשה – לצדק מאזנים ומשקלות, אז מ’זאל האבן ריכטיגע סקעילס.

ס’איז אינטערעסאנט, דו זעסט אז לצדק, לשון צדק מיינט שווי, ס’מיינט מידה במדה, ס’מיינט ס’זאל זיין ריכטיג גלייך. און דא זאגט מען עס בתור פועל – מ’זאל מצדק זיין, מ’זאל מאכן די מאזנים זאל זיין א צדק, די מאזנים ומשקלות זאל זיין ריכטיג.

ס’איז א פארט פון הלכות גניבה, ס’איז זייער אינטערעסאנט. דאס איז איין וועג פון גונב’ענען. און מ’קען פרעגן אפילו א קשיא – פארוואס פעלט עס אויס, ס’איז דאך בכלל גניבה? ס’איז נישט גזילה, ווייל יענער זעט נישט אז מ’כאפט, אבער ס’איז א סארט גניבה.

לא יעשה עול במדה ובמשקלות

ס’קען זיין אז ס’האט יא א הסבר. למשל, א מענטש וועט זאגן אז באמת בעט איך א גוטע פרייז, נאר ס’איז א מארקעטינג טריק. מענטשן טוען עס. מ’פארקויפט א ריזיגע בעג פאטעטא טשיפס, און מ’עפנט עס אויף, ס’איז דא 90% לופט. און זיי זאגן, קוק, ס’זעט אויס בעסער, און איך שרייב עס ערגעצוואו אין קליינע אותיות.

וועלן מיר זאגן, אפילו אפשר מיט דין גניבה וואלט עס אפשר נישט זיכער געהייסן גניבה, איז דא אן עקסטערע דין פון מדה ומשקל. מ’קען טרעפן א תירוץ פארוואס ס’זאל נישט הייסן גניבה, איז דא אן עקסטערע איסור פון פאלשע משקלות.

איך געדענק אז אויף יענטא שטייט מפורש אזא תיקון וועגן הלכות אונאה, מ’לייגט צו שיינע הערות מראי מקומות.

לא יהיה לך אבן ואבן ואיפה ואיפה

נישט נאר זאל מען נישט טון, נאר מען זאל אפילו נישט האבן אין דערהיים אן אבן ואבן ואיפה ואיפה. באפן פשוט, איינער לוקח פון עושי מעשה – אויב איינער האט אין דערהיים א סקעיל, לכאורה רעדט מען א סקעיל וואס מען נוצט פאר מסחר און נישט א טוי וואס ער איז נישט אויסגעהאלטן, איז דער תורה זאגט מען דארף עס פארברענען.

מיין ברודער אלעזר האט געזאגט א גוטע הערה דא – ס’איז ווייל מען קען נישט נאכגיין יעדער מענטש בשעת ווען ער וועגט אפ, סאו זאל ער עס בכלל נישט האבן.

און לכאורה היינט קען מען זאגן, אז אויב איינער לערנט זיך אויס צו העקן, אדער איינער האט א מאסטער קי וואס מען קען אריינכאפן, אפשר איז דאס אויך אן עבירה פון איפה ואיפה. ס’איז א שיינע חידוש, מ’דארף עס אויסגעפינען.

לא תסיג גבול

נאכדעם איז דא נאך אן אינטערעסאנטע וועג פון גנב’נען – הסגת גבול. מ’ריקט דער גבול, איז אויך בעצם גניבה, נאר נאך א פרט.

פארוואס דארף מען עקסטערע? קען זיין לא תסיג גבול איז מער ענליך צו די איפה ואיפה, ווייל ער גנב’עט נישט יעצט. ער טוט גארנישט מיט דעם. ער האט נאר געריקט די געיט אביסל, אז איין טאג זאל ער קענען טענה’ן ס’איז מיינס. ס’איז א הכנה צו גניבה, א מין הכנה צו גניבה.

אבער אפשר איז מער חמור, אזוי ווי דער גמרא זאגט – דאס שטייט “לא תסיג גבול רעך אשר גבלו ראשונים”, ס’איז די סדר ירושה. ס’איז א גאנצע…

גונב נפשות

מען דארף מקפיד זיין נישט צו מאכן קיין קידנעפינג.

רבי יואל’יש זאגט אז אויך ווען מען ברעינוואשט איינעם קען אויך זיין א חשש. מ’פרובירט נישט צו ברעינוואשן קיינעם.

רש”י זאגט אפאר מאל אז לקח, נעמען מענטשן, דער רמב”ן זאגט עס אויף שבט לוי, זאגט ער “לוקחים בדברים”. מען קען נישט נעמען מענטשן מיט די הענט, אפילו אויסער א קידנעפער, אבער נארמאלע מענטשן, דער איסור איז נישט צו נעמען זיי בדברים.

ס’קען זיין למשל א חשש, מ’זאל זיין מקפיד זיין מיט זיך אינעווייניג. אבער למשל, אמאל קען שטיין א מענטש ביי די טיר און ער לאזט נישט ארויס מענטשן פון בית המדרש, לאזט ער נישט ארויסגיין. איז א שאלה פון גונב נפשות. מאכן מענטשן אזוי אומבאקוועם צו טון עפעס. מאכן מענטשן טון עפעס ווייל זיי ווערן זייער שטארק אומבאקוועם. ס’איז עפעס א מין זאך פון גונב נפשות בדברים.

אויב איינער איז ממש גונב נפשות, ער איז א קידנעפער – שטייסט אין למשל אזוי, דער עולם וויל ארויסגיין פון ביהמ”ד, און דו שטייסט ביים טיר. איז דאך פשוט אז מ’האט דיר געזאגט אז דו ביסט א גנב נפשות. אז איינער שטעלט זיך אוועק און ער האלט א לאנגע דרשה ביי שמחה, און קיינער איז נישט באקוועם ארויסצוגיין.

הלכות גזילה

זיבן מצוות – צוויי עשין, פינף לאוין.

לא תגזול

מ’טאר נישט גזל’ען.

לא תעשוק

לא תעשוק מיינט אויף שכר שכיר, אז מ’צאלט נישט פאר יענעם צוריק. ס’איז יא גזילה, ווייל יענער זעט קלאר אז דו האסט געדינגען איינעם און דו צאלסט אים נישט. אבער ס’איז נישט די זעלבע גזילה, ס’איז מער אזויווי לא תלין – דו זאלסט אים באצאלן אין צייט און אזוי ווייטער. אבער דו צאלסט אים בכלל נישט, ביסטו עובר אויף לא תעשוק שכר שכיר.

לא תחמוד און לא תתאוה

דאס איז דאך דער רמב”ם וואס ער ברענגט עס. לא תתאוה איז אנהייבן פלאנירן, און לא תחמוד איז שוין טון עפעס א מעשה אין דעם.

אבער אמת, איך בין מסכים אז אלע זענען דירעקטעד טאווארדס אן עקשאן. אבער ס’קען אמאל זיין אז אפילו צו טראכטן אביסל צו פיל, וואס איז שוין אביסל פלאנירן.

וויכטיג: ס’מיינט יענעם’ס זאך וואס שטייט נישט למכירה. ס’איז אן איסור דרך מקח וממכר.

ווייל דו קענסט זאגן אז אויב אזוי, יעדע מעגעזין מאכט דער עולם עובר זיין אויף לא תחמוד, ווייל מ’מאכט די עדווערטייזמענטס אויסקוקן אלע אייטעמס ווי שענער, אז מ’זאל חומד זיין און מ’זאל גיין קויפן. פארוואס איז דאס נישט? ווייל דאס איז די דרך מקח וממכר – ער וויל, ער לייגט עס ארויס דווקא אז מ’זאל חומד זיין. חומד זיין מיינט אויף עפעס וואס זיי ווילן נישט פארקויפן.

—

*[דער פאלגנדער אפשניט דארף אויפמערקזאמקייט:]*

דער חובת הלבבות איז געווען א געוואלדיגער צדיק, אבער ער האט זיך אויך געמאכט זייער פשטות’דיג מיט ווערטלעך. האט ער געזאגט אז יעדע מצוה איז געמאכט געווארן אויך פאר פשוטים, אבער אויך פאר צדיקים. וויאזוי איז שייך ביי צדיקים “לא תחמוד”? האט ער געזאגט, ווען עס פארט א וועגעלע פון חסידים קיין ספינקא, דער ווייסט צו אן אנדערע רבי וואס איז אין יענע געגנט, האט ער נישט קיין גרויסע עולם, איז דאס “לא תחמוד אשת רעך”.

—

מצוות עשה: השבת גזילה

די מצוות עשה איז צוריקצוגעבן גזילה. שטעלט זיך די שאלה – די קנין סודר איז נישט דא צו צוריקגעבן די זאך, דו קענסט צוריקגעבן געלט. אבער די מצוות עשה איז צוריקצוגעבן די גזילה. יעדער איינער, אפילו אן אדם חשוב, אויב ער האט גע’גזל’ט, קען ער וויסן אז עס איז דא א זמן וואס מ’קען צוריקגעבן.

“לא תוכל להתעלם” – השבת אבידה

די מצוות עשה פון “לא תוכל להתעלם” איז די מצוות עשה פון דעם וואס דו געבסט צוריק. איז דאך לכאורה ווייטער אן עשה ולא תעשה אויף די זעלבע זאך.

פארוואס באלאנגט אבידה אין הלכות גזילה?

דאס איז אינטערעסאנט – פארוואס איז א חסד גזילה מער ווי א חסד גניבה? פארוואס איז אן אבידה באלאנגט אין הלכות גזילה און נישט אין הלכות גניבה?

קוק – אין הלכות גניבה האט ער נאר ממש גניבה, און אין גזילה האט ער אויך געלייגט “לא תחמוד”, “לא תתאוה”.

ווייל עס קען זיין, ווייל “לא תחמוד” איז מער גורם… וואס איז מער גורם גזילה ווי גניבה? איך ווייס נישט, ס’איז נישט שטארק. מ’דארף טאקע פארשטיין פארוואס האט ער עס געלייגט אין די קאטעגאריע.

ווייל השבת גזילה און השבת אבידה איז זייער ענליך. פארוואס האט ער נישט געדארפט א הלכות השבת אבידה עקסטער? און ביידע זענען א לאו הניתק לעשה – אויב האסטו יא עובר געווען אויף “לא תוכל להתעלם”, קענסטו יעצט גיין אין השבת אבידה.

אפשר האט ער געוואלט באלאנסירן, ער האט נישט געוואלט אז הלכות גזילה זאל זיין זייער קליין. האט ער געוואלט אלעס אריינלייגן אין איינס. מ’דארף עס פארשטיין.

אין די גמרא זעט מען אז ס’איז דא הלכות גזילה און הלכות גניבה עקסטער. די תשובת אבידה איז זיכער עקסטער.

הלכות חובל ומזיק

ס’איז איין מצוות עשה – דער דין חובל בחברו אדער מזיק ממון חברו.

הלכות רוצח ושמירת נפש

באלאנסירן די הלכות

אפשר צוזאמען דארף מען באלאנסירן, אזוי ווי אן אנדערע זאך – גזילה איז זייער קליין. עס געבט אלעס אן איינלייגן אין איינס. איך ווייס נישט, מען דארף פארשטיין.

אין די גמרא זעט מען אז עס איז דא הלכות גזילה און הלכות גניבה עקסטער. איין מציאות איז השבת אבידה – זיכער עקסטער. אבער ווי שטייט עס ווען א גנב איז אין בבא קמא אויך? דאכט זיך מיר אז דא און דאך על חובות עובד דער מזיק – עס איז איין מצוות עשה.

די 17 מצוות

איך דערצייל מירת הנפש – דאס איז א גרויסע, די גרעסטע פון די גרופע. עס איז דא 7 מצוות עשה און 10 לאוין. אויך אין דער מספר טוב.

מצוה א’ – מען זאל פרובירן נישט צו הרג’ענען, נישט רוצח צו זיין. לא תרצח.

מצוה ב’ – נישט נעמען כופר, און אפשר רוצח. לכאורה א מצוה פאר די בית דין. מען האט דער אפשר פאר די משפחה – נישט זיך אויסקויפן מיט געלט.

מצוה ג’ – לא תחוס – נישט רחמנות האבן אויף די רוצח.

מצוה ד’ – לא תעמוד על דם רעך.

מצוה ה’ – רוצח פון שוגג – גלות. גיי גיין אין גלות, און מען זאל נישט נעמען כופר פאר דעם.

מצוה ו’ – ער זאל נישט הרג’ענען דער רוצח פאר עמידה בית דין.

מצוה ז’ – להציל הנרדף מנפש הרודף. יא, האבן זיי געלערנט – סיי לא תעמוד על דם, סיי לא תעמוד על הזנות. דאס איז נישט רק להציל הרודף, אויך האט אן ענדליכע זאך.

לא תחוס על הרודף – דער ענין

וואס זאלסט דער זיין אנדערשטאנד? הלכות – וואס איז איינער זאגן, זעסט איז הרודף? אבער איז דאך א איד, האט א צלם אלקים? וואס שטייט אין די תורה? לא תחוס. ווייל שלא תחוס על הרודף פארשטייט מען אז מיט דעם חס זיין אויף דער רודף, רודפ’סט דער נרדף. ווייל עס זאגט עס אנדערשט ווי ווען ס’איז למשל פריער – לא לוקח כופר מיינט נאכדעם שוין. דאס איז א מצוה אז מען זאל נישט חס זיין אויף דער רודף, נאר אנדערש אויף דער נרדף.

עס האט עס די סעלבע טינק, ווייל די נעקסטע מצוה איז געמאכט פאר לכאורה הצלה.

ס’איז ביידע ענליך. ס’איז אינטערעסאנט, ווייל למשל די מענטשן זאגן א גאנצע סאך די מאמר חז”ל “כל המרחם על אכזרים” וכו’. ס’איז ממש א מצות עשה, מצות לא תעשה – און מ’טאר נישט רחמנות האבן אויף א רודף.

טראלי קוועסטשען און דער גבול

איך מיין שלא לחוס על רודף רעדט מען וועגן די טראלי קוועסטשען – אזוי זאל איך אנדערש הרג’ענען אזוי, אנדערש אזוי. און דא איז דער גבול פון יענער מיט די טוב – יעדער מיט די טוב האט א צלם אלקים.

ניין, אבער איך מיין אז ס’איז לאו דוקא. ס’איז פשוט – איך וויל נישט, פארוואס דארף איך ווערן אינוואלווד? דא איז א רודף מיט א נרדף, איך בין א שיינער איד, איך שטיי אין די זייט. לאז מיך זיין א שיינער איד, איך שטיי אין די זייט.

מען דארף פארשטיין – דאס איז נישט חס, דאס איז פעיק חס. דאס איז נישט אהבת הבריות.

לא תעמוד על דם רעך

גלייך א נעקסטע מצוה נעבעך איז שלא לעמוד על דם. לעמוד על דם איז מער ווי די “שיינער איד” – לכל הפחות מיין איך עס איז מער אזא פאל אז ער וויל זיך נישט מאכן נישט טון פסיעה. ווייל אז איר מיינען אז איך דארף קוקן די הלכה?

ערי מקלט

נאכדעם איז דא א מצוה עשה צו מאכן ערי מקלט און צוגרייטן די וועג – יא, מ’זאל זיין סיינס און וויסן ווי צו גיין.

עגלה ערופה

איז דא א מצוה פון לערוף עגלה – ווייל ווען מ’טרעפט איינער חלל ולא נודע מי הכהו, מאכט מען די עגלה ערופה.

מצוה י’ – איז אז די הלכות אויף יענץ, יענער קרקע ווי מ’האט געמאכט די נחל איתן – זאל נישט ארבעטן און נישט זריעה זיין יענער קרקע.

מצוה י”א – לא תשים דמים בביתך – ער זאל נישט האבן אין די הויז קיין מסוכנ’דיגע זאכן.

איך מיין אז דער מצוה י’ איז נישט א לאו אויף א מענטש אז ער זאל נישט מעביד זיין. לא יעבד – דאס איז נישט פאר מענטשן מעביד, דאס וועט מיינען אזוי שטייט די לשון הפסוק.

וואס מיינסט? מען זאל אן אכטן געבן אויף דעם שטח – שלא תיעבד. די מענטש פארזאגן אז איך דארף זאגן די נקודות – לא יֵעָבֵד, נישט לא יַעֲבִיד. לשון זרע. עס שטייט אזוי די לשון הפסוק – עס איז אריין פון דעם, עס האבן געמאכט נקודות.

לא תשים דמים בביתך

אז מ’זאל נישט מאכן דאך מיט א מכה – יא, אז היינט האבן א דבר מסוכן אין דער היים. למשל – ס’איז זייער ענליך ווי האבן אייפה באייפה. מ’טאר נישט האבן א כלי גזילה, מ’טאר נישט האבן א כלי רציחה.

ניין, נישט א כלי רציחה – ס’מיינט אז די וואכטערס מ’קען אפטייטשן דער שומר. אזוי נישט מאכן א מכה איז דער פארקערטער פון דעם – למשל אדער אן אנדערע סארט זאכן וואס זענען מסוכן.

וואס מיינט נישט האבן א גאן זאגסטו? דוקא אויב ס’איז אין א אופן וואס איז מסוכן און מ’לאקט עס נישט אוועק, ווי חז”ל זאגן – קען זיין אז יא, לא תשים דמים בביתך.

מצוה י”ד – נישט מאכן זיין טעם בדבר

דער רמב”ם אין שו”ת פארן איוב – ער זאגט נישט דאך קיין איוב. עניווי, וואס איז לגבי די זאך – איז ער טעם און מ’ווייסט נישט.

מצוה ט”ו – פריקה

איז דא א מצוות עשה פריקה – יא, אויב איינער איז אראפגעפאלן אין וועג אויף זיין בהמה, זאל מען עס אראפנעמען, זאל עס קענען גיין.

מצוה ט”ז – טעינה

איז דא א מצוות עשה אז אויב ס’איז פאלט אראפ, זאל מען עס צוריק ארויפלייגן אויף די בהמה.

מצוה י”ז – לא תעלם

איז דא א מצוות לא תעשה אז מ’זאל נישט אפלאזן. וואס איז דער לשון פון די פסוק אויף דעם? “לא תראה את חמור אחיך… לא תראה ותעלם” – דאס איז דער לשון. ס’איז אן אינטערעסאנטע לשון. און ס’שטייט “לא יניחנה בדרך נופל משאו וילך לו” – זאלסט נישט דורכפארן דעם מענטש וואס שטייט דארט נופל משאו און זיך אוועקגיין, נאר זאלסט מאכן פריקה וטעינה.

ס’איז דאך א כאפ די לשון “נופל” – ווייל ס’איז געווענליך אז ער האט אסאך פעקלעך. ס’קען זיין אז ער האט אינגאנצן איין פעקל, נאר ער איז פארלוירן. ס’איז אסאך מאל ער מאכט – אה, ער קען זיך אן עצה געבן. אויב ער איז א שוואכער דרייווער, ער שטייט אין די זייט פון די ראוד, מ’זעט ס’איז סתם א באטלעג, ער קען פארן. אויב ער איז נופל – ער איז נופל.

—

ספר קנין

קומט אויס אז סך הכל 36 מצוות אין הלכות נזיקין – 16 עשין און 20 לאוין. ס’איז שוין קנין. לאמיר זען אויסלערנען וועלכע איז קנין.

קנין איז אויך דא אן אינטערעסאנטע הלכות אויף מיינע מצוות.

איבערבליק פון ספר קנין

ספר קנין – דאס איז יא אלע ענינים פון קנינים און ענליכע זאכן. אן אנדערע ווערטער, וואס דער רמב”ם האט געזאגט אין פריער איז געווען דינים מן הדינים – נאר ס’איז דינים וואס הייבן זיך נישט אן מיט קיין עונש. איך געדענק אז ס’איז דא משפטים. קנין איז – איך געדענק נישט פונקטליך.

די הלכות אין ספר קנין:

– הלכות מכירה – וויאזוי ס’איז די דין

– הלכות זכיה – אויב איינער איז עפעס מזכה פאר יענעם

– הלכות מתנה

– הלכות שכנים

– הלכות שלוחים ושותפים – איינער שיקט איינעם א שליח אדער איינער האט א שותף

– הלכות עבדים

אפשר איז עס ענליך, ווייל א שותף איז כעין א שליח, און דער שליח…

—

הלכות מכירה

זאגט ער: “נכללו בהן חמש מצוות – אחת מצוות עשה וארבע מצוות לא תעשה, וזהו פרטן:”

מצוה א’ – דין מקח וממכר. ווייל עס שטייט דאך “כי תקנו ממכר” – אז מען זאל פארקויפן פאר אידן.

מצוה ב’ – שלא יונה במקח וממכר – מען זאל נישט אפנארן במקח וממכר.

אונאה בדברים

און דא קומט עס אינטערעסאנט, אז עס קומט נישט ממש אזוי שטארק אריין אין קנין:

מצוה ג’ – שלא יונה בדברים – מען זאל נישט וויי טון מענטשן.

איך מיין אז די דוגמא וואס חז”ל זאגן איז טאקע אין א מארק – מען זאל נישט פרעגן דעם מוכר שאלות ווי מיינענדיג אז דו גייסט קויפן, און דו קויפסט נישט, און דו טוסט אים וויי מיט דעם. עס מיינט טשעפענען, עס מיינט סתם זאכן. אבער אפשר אין מקח וממכר מאכט זיך עס מער אפט, אדער ווייל מענטשן זענען זיך מער עראגאנט.

דער עיקר איז ווייל עס שטייט אין די זעלבע פסוק. אבער דו ביסט גערעכט אז לכאורה דארף דאס זיין אין הלכות דעות. איך ווייס נישט – עס איז נישט אלעמאל די רמב”ם פערפעקט.

איך ווייס נישט אויב די הייליגע רמב”ם איז נישט געווען פערפעקט. ניין, עס איז דא א ריזנינג פאר ביידע. אונאה איז די צווייטע אונאה – עס באלאנגט דא. אבער לכאורה ביסטו גערעכט אז עס באלאנגט אין דעות. אבער עס איז אמת אז איך געדענק אז די דוגמא וואס מען כאפט אן אין אונאה איז פרעגן א מוכר צו ער האלט ביים פארקויפן עפעס און דו האלטסט נישט ביים קויפן. עס איז דא אזא דוגמא – איך געדענק נישט אויב דאס איז די איינציגסטע דוגמא. איך מיין אז דאס זאגט רש”י דארט אין “לא תונו איש את עמיתו”. עס איז דא אזא דוגמא, אבער איך ווייס נישט אויב דאס איז די עיקר דוגמא. איך שטעל זיך פאר אז נישט.

אונאה פון א גר צדק

מצוה ד’ – שלא יונה גר צדק בממון.

מצוה ה’ – שלא יונה גר צדק בדברים.

אזוי ווי מיר האבן געזאגט אז מען טאר נישט א געהעריגן מענטש מענה זיין – מאכן אונאה בממון און מאכן אונאה בדברים – איז דא צוויי מצוות אז מען זאל נישט מאכן אונאה אויף א גר צדק בממון און בדברים.

דא שרייבט דער רמב”ם “גר צדק” ווייל עס איז דא געוויסע זאכן וואס איז געזאגט געווארן אויף א גר תושב. גר צדק מיינט איינער וואס איז געווארן א איד.

—

הלכות זכיה ומתנה

דאס זענען דא דריי הלכות וואס זענען נישט קיין מצוות.

“ענין הלכות אלו לידע דין זוכה מן ההפקר – היאך יקנה, במה יקנה.”

א געווענליכע קנין איז דאך צווישן צוויי מענטשן, און זוכה מן ההפקר איז אן אנדערע מין. נפקא מינה – נישט ווי קיין מצוה.

זוכה מיינט נישט זוכה זיין פאר א צווייטן – נאר וואס זיי מיינען זוכה מיינט זוכה מן ההפקר.

“ודין נותן מתנה ומקבל” – יא, ווייל זוכה זיין פאר יענעם איז בעיסיקלי נותן מתנה.

“ואיזו מתנה חוזרת ואיזו אינה חוזרת” – וועלכע מתנה קען דער נותן צוריקבעטן, אדער אזוי ווייטער.

—

הלכות שכנים

“ענין הלכות אלו לידע דין חלוקת הקרקעות בין השותפין.”

וויאזוי שותפים – וויאזוי צוויי מענטשן האבן געקויפט צוזאמען א שטח, וויאזוי קען מען זיי צעטיילן די קרקע? אנשטאט מיט געלט וואס איז דאך גרינגער – מ’צעטיילט עס האלב און האלב – אבער א קרקע… ס’איז דאך אסאך הלכות אין שותפים.

יא, א קרקע קען זיין א חלק קרקע איז א בארג, א חלק איז א טאל. יא, מ’זעט דאך די הלכות אין מסכת בבא בתרא – שותפין.

פארוואס איז דאס שכנים? דאס איז דאך שותפים. ער שרייבט שכנים.

“ופרטי הרחקת נזקי כל אחד מהן משכנו” – א מענטש דארף מרחיק זיין זיינע נזקים פון די שכן.

“ודין בעל המצר” – דער וואס וואוינט ביי זיין גרעניץ. מצר מיינט גרעניץ. ודין בעל המצר מיינט די דינים פון בעל המצר, אדער אנדערע דינים צווישן שכנים – נזקי ראיה און אזוי ווייטער.

—

הלכות שלוחין ושותפין

האט אויך נישט קיין מצוות.

“ענין הלכות אלו לידע דין שליחותו של אדם ושותפו, ומשפטיהן במה שנוגע למקח וממכר.”

מיט דעם איז עס נוגע פאר א שליח – וואס טוט זיך ווען א שותף קויפט און ער קויפט עס אויך בשביל די אנדערע שותף? איז דאס אן ענין פון שליחות אזוי ווי…

און אזוי אויך ביי הפסד און סחורה – ווען איין שותף אדער א שליח איז מפסיד, וויפיל צו דער משלח קען זיך אפשאקלען, און דער שותף קען זיך אפשאקלען דערפון, און אזוי ווייטער.

—

הלכות עבדים

האט שוין יא מצוות – דרייצן מצוות. חמש מצוות עשה ושמונה מצוות לא תעשה, וזהו פרטן:

מצוה א’ – דין קניית עבד עברי. די וואכעדיגע פרשה – וויאזוי מ’איז קונה אן עבד עברי. איך מיין אפאר פון די זענען אין די וואכעדיגע פרשה, פרשת משפטים.

מצוה ב’ – שלא ימכר בממכרת עבד – אז מ’זאל אים נישט פארקויפן באופן וויאזוי מ’פארקויפט עבדים כנעניים, דורך א שוק פון עבדים, באופן וויאזוי.

מצוה ג’ – שלא יעבוד בו בפרך – מ’זאל נישט מאכן ארבעטן…

הלכות עבדים האט שוין יא דרייצן מצוות – חמש מצוות עשה ושמונה מצוות לא תעשה, וזהו פרטן.

מצוה א’: דין קניית עבד עברי – די וואכיגע פרשה. און דין מכירת עבד עברי. איך מיין, א פאר פון די זענען אין די וואכיגע פרשה, פרשת משפטים.

מצוה ב’: שלא ימכר ממכרת עבד – מען זאל אים נישט פארקויפן באופן וויאזוי מען פארקויפט עבדים כנענים, דורך א שוק פון עבדים באופן בזיון.

מצוה ג’: שלא יעבידנו בפרך – מען זאל אים נישט מאכן ארבעטן בבזיון. אפילו ער האט אים געבעטן ער זאל מאכן שווערע ארבעט, די זאך וואס מען דארף נישט.

מצוה ד’: און די פערטע איז נישט נאר אן עבד, נאר אויך א גר תושב – מען זאל נישט לאזן א גר תושב קויפן אן עבד עברי. איך מיין בעיסיקלי אז א גוי האט א איד, נאר גר תושב איז מער אפט, ווייל איינער וואס וואוינט אין ארץ ישראל און ער נעמט א אידישע עבד – יא, מ’זאגט אים. אין חוץ לארץ האסטו נישט די פאוער צו צווינגען דעם גוי.

שלא נניח גר תושב לעבוד בו בפרך – אז בית דין אדער ווער ס’האט השפעה זאל נישט לאזן אז א גר תושב זאל מאכן א איד ארבעטן שווער, אן עבד עברי.

מצוה ה’: שלא נעבוד בו עבודת עבד – איך מיין, די רמב”ם זאגט מ’זאל נישט מאכן ארבעטן עבודות בבזיון.

מצוה ו’: להעניק לו בצאתו חפשי – ווען ער ענדיגט זיינע זעקס יאר, אדער ווען ער גייט ארויס, זאל מען אים געבן מתנות. און ס’איז דא אויך א לאו – שלא יצא ריקם.

און ענליך ביי מצות ראיה מ’האט געזאגט אויך מ’זאל ארויפגיין און מ’זאל נישט קומען ריקם.

קשר צווישן להעניק לעבד און מקום המקדש

לפדות אמה עבריה – דאס איז זייער אינטערעסאנט וואס דו זאגסט, ווייל ס’איז דא נאך א קאנעקשאן פון וואס דו האסט געזאגט. די להעניק לעבד איז אן אדנות. אין ספר דברים שטייט א לשון “אשר יבחר” – אז “במקום אשר יבחר” שטייט אסאך מאל אויף די מקום המקדש. ס’איז דא נאך איין מאל וואס שטייט די לשון “במקום אשר יבחר” – אויף די עבד שברח שטייט “עמך ישב בקרבך במקום אשר יבחר בטוב לו לא תוננו”. זעט מען אז אן עבד וואס גייט ארויס איז עפעס א בחינה, ווי דו זאגסט די זעלבע זאך דא – “לא יראה פני ריקם”.

מצוות אמה עבריה

לפדות אמה עבריה – מ’זאל אויסלייזן אן אמה עבריה.

וליעדה – מ’זאל חתונה האבן מיט איר.

שלא תמכר – אויב מ’איז איר נישט מייעד, זאל מען איר נישט פארקויפן.

עבד כנעני

לעבוד בעבד כנעני לעולם – אז אן עבד כנעני זאל מען נישט באפרייען, אלא אם כן פגעו אדוניו באחד מראשי איברים. אויב דער אדון איז אכזריות’דיג צו אים, ער האט אים מזיק געווען באחד מראשי איברים, דעמאלט דארף ער אים ארויסגיין לחירות.

מצוה י”ב: שלא להסגיר עבד שברח מחוצה לארץ לארץ ישראל – אן עבד, מ’רעדט דא פון אן עבד כנעני אפילו, וואס איז אנטלאפן פון חוצה לארץ צו ארץ ישראל – זאל מען אים ארייננעמען, מ’זאל נישט זיין אכזריות’דיג צו אימיגראנטן.

מצוה י”ג: שלא להונות עבד זה – מ’זאל נישט ווייטער נאכפרישן, מ’זאל נישט פייניגן דעם עבד. ער איז דאך נעבעך…

אבער פריער “מאין תבאו” האט ער געזאגט אויף א גר צדק, אויף א איד. דא האט מען אפילו א נישט-איד, אויב איז ער אין א מצב פון אן עבד ישראל. ער איז טאקע אויך געווארן א איד, ווייל ער איז אן עבד כנעני שיצא לחירות, אבער ער איז נאך א שוואכערע קעניג, וואס כמעט נישט באלאנגט פאר א איד. ער איז סתם אן עני וואס עס איז דא אן אחריות אויף דעם איד אים צו מפרנס זיין.

—

ספר משפטים (ספר ד’)

ספר ד’ איז אכצן מצוות עשה און איינאונזעכציג מצוות לא תעשה.

הלכות אן מצוות

אין דעם ספר איז דא אן אינטערעסאנטע זאך – עס איז געווען דריי גרופעס הלכות וואס האבן נישט געהאט קיין איין מצוה: הלכות זכיה ומתנה, הלכות שכנים, און הלכות שלוחים ושותפים. און דארט האבן זיי געהאט אנדערע הערות – זיי האבן געהאט “ענין אלו ההלכות לידע”.

אמאל וואס איז געווען פארדעם איז געווען אין ספר טהרה – איז געווען א ספר הלכות כלים, און דארט שטייט “ענין אלו ההלכות לידע איזה כלים הם מטמאין ומטהרין”. סך הכל האבן מיר געהאט פיר הלכות וואס האבן נישט געהאט קיין מצוות.

דא האסטו אפאר הלכות וואס האבן נאר מצוות מדרבנן, ווי חנוכה ופורים, עירובין. אבער דארט שטייט נישט “לידע”, דארט שטייט אז עס איז דא מצוות מדרבנן.

סדר הלכות משפטים

די זעקסטע ספר איז משפטים, חוץ פון חובל ומזיק. אז דאס איז די סדר פון די פינף קאטעגאריעס פון הלכות משפטים.

אפשר מיינט ער צו זאגן אז מ’זאל נישט טוישן די סדר? די גאנצע צייט די “וזה סדרן” – מיינט ער צו זאגן קודם הלכות שכירות, נאכדעם הלכות וכו’? אדער דאס איז די סדר ווי אזוי איך האב עס געשריבן?

איך מיין, די ווערטער “וזה סדרן” איז א הוראה פאר די מעתיק – שרייב עס איבער אויף די ריכטיגע סדר. איך ווייס נישט. ער זאגט אפשר פאר דער וואס איז מעתיק, אויב ער ווייסט נישט וואס גייט קודם, זאל ער קוקן דא. איז דאס אינסטראקציעס פאר די דרוקער?

ניין, דער רמב”ם אין א פלאץ זאגט פארוואס ער שרייבט אסאך מאל נומערן – אזוי קען איינער וואס איז מעתיק טשעקן צו ער איז גוט מעתיק. אמאל פלעגט מען איבערשרייבן איינער פונעם צווייטן.

—

הלכות שכירות

הלכות שכירות זאגט דער רמב”ם האט אין דעם זיבן מצוות – דריי עשה און פיר לא תעשה.

מצוה א’: דין שכיר – ווען איינער דינגט איינעם, אדער ער דינגט איינעם צו היטן אויף עפעס. ער דינגט איינעם צו ארבעטן אויף זיין פעלד, אדער ער דינגט איינעם צו היטן אויף עפעס פון אים – הייסט א שומר שכר.

שומר שכר – אזוי זאגט מען אין חדר. ווי אזוי זאגט מען אין חדר? שומר שכר? ניין, מ’זאגט שומר סוחר. ס’איז דאך אזוי, דער רבי הייסט נישט פון סוחר… איך האב קיינמאל נישט געטראכט, אבער רוב נישט חסידישע חדרים זאגן שומר סוחר.

מצוה ב’: “ביומו תתן שכרו” – אז מ’האט א שכיר, און ווען מ’האט א מענטש וואס איז געדונגען, זאל מען אים געבן די באצאלונג. זאל מען אים געבן “ביומו תתן שכרו” – די געהעריגע מצוה איז די מצוה פון “ביומו תתן שכרו”, אז ווען מ’נעמט אן ארבעטער דארף מען אים באצאלן יענעם טאג.

און די לאו שבו איז אז מ’זאל נישט מאחר זיין זיין שכר שכיר אחר זמנו.

מעשה מיט רבי זלמן און דער אריז”ל

ער ברענגט דא די מעשה מיט רבי זלמן – אז עפעס א איד איז געזעסן מיט דעם, און ער קוקט אויף זיין זייגער און ער הייבט אן לויפן: “אוי, ס’איז שוין אנגעקומען די זמן!” האט ער געפרעגט: “דער רבי האט שוין געדאוונט מנחה?” “יא, יא, דער רבי האט געהאט אן ארבעטער דא.” אזוי דארף מען טון – ס’איז א דאורייתא, ס’איז הארבער ווי מנחה.

דער הייליגער אריז”ל שטייט אין שער המצוות אז אמאל פלעגט ער פארשפעטיגן מנחה וועגן דעם. ער האט געהאט א ביזנעס, דער אריז”ל פלעגט פירן א ביזנעס, און אמאל האט ער געדארפט צאלן פאר זיין ארבעטער.

זאגט דער חכם צבי: ער האט אפילו געקענט פארשפעטיגן מנחה ווייל ער האט נישט געהאט קיין געלט, און ער האט געגאנגען בארגן געלט צו קענען צאלן פאר זיין ארבעטער יענעם טאג.

און דער אריז”ל זאגט אז ווער עס וויל זוכה זיין צו די אורות פון שבת, דארף ער מקיים זיין זיין סגולה, און זאל מקיים זיין די מצוה.

מצוות פון שכיר עסן

מצוה ד’: שיאכל השוכר מן המחובר בשעת מלאכה – ווען א מענטש האט א געדינגענער ארבעטער און ער ארבעט במחובר, ער ארבעט אין די פעלד, מעג ער עסן פון דעם בשעת ער ארבעט.

און די לא תעשה דערפון איז אז דער שוכר מעג נאר עסן פון די מחובר בשעת מלאכה, אבער שלא בשעת מלאכה טאר ער נישט. און ביי אונז, אויב יא, איז עס לכאורה גניבה, א געהעריגע גניבה. אבער ס’איז אן עקסטערע לאו אז ער זאל זיך נישט מורא’דיג זיין אז ווייל ער ארבעט דארטן איז עס זיינס.

מצוה ה’: שלא יאכל השוכר בידו יותר ממה שאוכל – אז ער מעג טאקע עסן בשעת ער ארבעט, אבער ס’מיינט נישט אז ער מעג אנפילן זיינע טאשן.

מצוה ו’: שלא יחסום שור בדישו – אז אויך ווען א שור ארבעט אויף זיין פעלד, ער מאכט דישה, ער רייניגט די גערנער פון די תבואה, זאל מען אים נישט פארשטאפן זיין מויל, ווייל ס’איז צער בעלי חיים.

—

הלכות שאלה ופקדון

הלכות שאלה ופקדון האט צוויי מצוות עשה – וואס זיי זענען א שואל און א שומר חינם. א שואל איז א שואל, און שומר חינם איז פקדון.

שאלה מיינט א שאלה, און אסאך מאל ביי שאלה טוט מען א פקדון – מ’געבט אים אן עקסטערן פקדון.

—

הלכות מלוה ולוה

הלכות מלוה ולוה איז צוועלף מצוות – אסאך מצוות וועגן מלוה ולוה, ס’איז זייער אן ענין נפוץ – פיר עשה’ס און אכט לא תעשה’ס.

מצוה א’: קודם איז דא א מצות עשה צו בארגן לעניי ישראל, א עני ואביון. וואס איז עס אן עני און אן אביון? איך ווייס נישט. דו קענסט גיין אין די שולעך צו זען – ער איז אן עני, צוויי טעג שפעטער איז ער אן אביון. ס’האט א לעוועל. אפשר איינער האט נישט קיין געלט, און איינער מיינט אז ער האט נישט קיין געלט.

מצוה ב’: ולא יגוש את רעהו – מ’זאל אים נישט מוטשען צו באצאלן די חוב, אויב מ’ווייסט אז ער האט נישט. ס’איז א פשוט’ע מצוה.

אפשר מיינט דאס מ’זאל נישט נעמען קיין ריבית? ניין, באלד וועלן מיר זען עקסטער. אבער לא יגוש את רעהו מיינט אז מ’זאל אים נישט פאדערן די חוב.

דער גאון זאגט אז מ’רעדט דא פון די לוה. ס’קען זיין אז ס’איז בגדר אוכלוסים חונים. דער רמב”ם האט גראדע נישט אויסגערעכנט די לוה’ס חונים – זיי האבן נישט געגעבן א מתנה, די לוה’ס חונים האבן נישט רחמנות אויף דעם ווי די זרע. יא, ער ברענגט עס, ער ברענגט יא די הלכה, אבער אינעווייניג אין די מחבר איז ער נישט קיין… נישט אלעמאל אין די הקדמה שטייט אלע דינים פון די מצוה, ס’איז דאך נאר הערות.

מצוות משכון

מצוה ד’: מ’זאל נישט נעמען א משכון בזרוע. מ’לערנט דאס איז די טייטש פון די פסוק “בחוץ תעמוד”.

מצוה ה’: מ’זאל צוריקגעבן די משכון ווען ער דארף עס – ס’איז די טעגליכע סדרים.

מצוה ו’: שלא יאחר משכון מבעליו העני בעת צרכו לו – דאס מיינט אז ס’איז נאך אן עשה, ס’איז אן עשה.

מצוה ז’: נישט צו נעמען א חובל פון אן אלמנה – דאס הייסט נישט נעמען די בגד פון אן אלמנה. באופן כללי, אן אלמנה נעמט מען נישט קיין משכון.

ס’איז די לשון “חובל” – חובל פריער האבן מיר געזען אז חובל מיינט מען איז חובל בגופו. ס’קען זיין אז עניטינג וואס דו טוסט פאר אן אלמנה שלאגסטו איר. ניין, “לא תחבול” – חובל זעט אויס אז ס’האט צוויי מיינונגען, ס’מיינט נעמען א משכון.

מצוה ח’: “לא יחבול כלים שהם אוכל נפש” – כלים וואס מ’נוצט פאר אוכל נפש זאל מען נישט צונעמען, ווייל ער וועט נישט קענען יעצט ארבעטן. ס’איז א לאו.

מצוות ריבית

מצוה ט’ און י’: צוויי מצוות לא תעשה וועגן ריבית – איינס איז דער מלוה זאל נישט געבן מיט ריבית, איינס איז דער לוה זאל נישט בארגן מיט ריבית. ווי יעדער איינער ווייסט, מ’טאר נישט נעמען און מ’טאר נישט געבן ריבית – ביידע.

מצוה י”א: אז מ’זאל נישט העלפן איינעם וואס איז מלוה בריבית אדער א לוה – “שלא יהיה עסק ביניהם, לפני עור לא תתן מכשול, לא תשיך לאחיך” – נישט קיין ערוב, צו זיין א טעקסט נישט די פסוק וואס ער ברענגט אויף דעם. נישט נאר אז דו זאלסט נישט טון קעש עדווענס, נאר אויך דו זאלסט נישט האבן א ביזנעס וואס געבט עצות פאר קעש עדווענס ביזנעס לייט.

מצוה י”ב: לא תשיך לנכרי – ווייל א גוי איז יא א מצוה צו בארגן אדער להלוותו בריבית. צו בארגן דארפסטו נישט קיין מצוה, אבער אים צו פארבארגן מיט ריבית איז א מצוה – סתם איז גוט.

הלכות ריבית, טוען ונטען, נחלות, סנהדרין, עדות, און ממרים

איסור ריבית – העלפן א מלוה אדער לוה

מצוה י”ד איז מען זאל נישט העלפן איינער וואס איז מלווה בריבית אדער א לוה – “שלא יעסוק עמהם ולא יעיד ביניהם ולא יכתוב שטר ולא יערב”. ס’איז דא אן אנדערע פסוק וואס מען ברענגט אויף דעם. נישט נאר ס’איז א שאלה פון נישט האבן א ביזנעס וואס גיט עצות פאר קעש עדווענס ביזנעסלייט.

ביי א גוי איז יא א מצוה צו בארגן אדער ללוות בריבית. צו בארגן דארף נישט קיין מצוה, אבער אים צו פארבארגן בריבית איז א מצוה – “לנכרי תשיך”.

הלכות טוען ונטען

הלכות טוען ונטען – ס’איז א מצוה. דאס איז דין טוען ונטען: “הודאה במקצת”, “הכל כפי הפשרה”, “הצורם אוזן חמור”, “עד אחד יקום בשנים”. בקיצור, דארט שטייט די ענין פון א שבועה ב”הודאה במקצת”.

הלכות נחלות

הלכות נחלות האט מצוות עשה אחת – ווי דין סיי נחלות. די גאנצע פרשה דארט אין פרשת מטות וואס שטייט “והיה לבני ישראל לחוקת משפט” – ס’איז איין מצוה. מען קען עס צעטיילן אויף צוואנציג, “אם יבנה אין לו”… דער גאנצע ריזיגע פרק וואס הייסט “יש נוחלין ומנחילין” – אלץ איין מצוה.

בבא בתרא – שכל פון די חכמים

נעמט א גאנצע מסכתא, ס’האט נישט קיין איין מצוה. ס’איז אינטערעסאנט, ביי בבא מציעא שטייט “הרוצה להחכים יעסוק בדיני ממונות” – דאס איז ריינע פסיכאלאגיע, סברות. פארוואס די גמרא האט דארט א “רוצה להחכים בתורה”? ס’איז קיין פסוק, ס’איז נישט קיין מלאכה. דארט אין הלכות קנינים ס’דא עפעס דריי הלכות, ס’האט נישט קיין איין פסוק, ס’האט נישט קיין איין מצוה, ווייל דאס איז אלץ שכל פון די חכמים. ס’איז נישט השם ווי ס’שטייט הלכות השותפין אין די תורה – ס’איז נישט פארהאן.

בבא קמא איז געבויט אויף פסוקים, אבער בבא בתרא איז כמעט גארנישט געבויט אויף פסוקים, ווייל ס’איז אלץ אפן צו די נעגאשיעישאן צווישן די צוויי מענטשן.

די גמרא וויל אבער מאכן ווי מער סדר. מען דארף אליינס פארשטיין אביסל – א מצוה דארף מען נאר שרייבן ווען מען פארשטייט נישט.

סדר משפטים – סיכום

אין ספר משפטים איז דא דריי און צוואנציג מצוות – עלף מצוות עשה און צוועלף מצוות לא תעשה.

—

ספר שופטים

אלע מצוות זענען נוגע פאר הלכות סנהדרין און פאר מנודה אויך. ס’איז דא פינף הלכות אין הלכות עדות, פינף הלכות אין הלכות סנהדרין ועונשין המסורין להם – דאס מיין איך וועגן די מכות סנהדרין, וויאזוי מ’מאכט סנהדרין, די הלכות עונשין וואס סנהדרין געבן. הלכות עדות, און הלכות ממרים – דאס הייסט זקן ממרא און אנדערע הלכות וואס מ’וועט לערנען מיט די צייט. הלכות אבל קומט דא אריין סאמהאו, דיני אבלות, און הלכות מלכים ומלחמותיהם.

הלכות עדות – כללים

הלכות עדות איז זייער קאנעקטעד ביי אונז אין קאפ מיט טוען ונטען, אבער ס’איז לאו דווקא, ווייל עדות איז אויך דא קידוש החודש – ס’איז נוגע פאר בית דין, וויאזוי בית דין דיעלט מיט די עדות. ס’איז דא א געוויסע כללים אז עד אחד איז נישט געטריי, און אז ס’איז נישט דווקא אין ממון איז עדות.

הלכות סנהדרין ועונשין המסורין להם – דרייסיג מצוות

הלכות סנהדרין ועונשין המסורין להם האט דרייסיג מצוות – צען עשין און צוואנציג לאוין.

מצוה צו מאכן שופטים

ס’איז דא א מצוה צו מאכן שופטים. ס’איז דא א מצות לא תעשה נישט צו מאכן א דיין וואס איינער דן יחידי במשפט – אפילו ער איז א גרויסער חכם אבער ער קען נישט די הלכה.

א קלייניקייט: א מענטש קען זיך מדיין זיין, נעמען עליי אבא ואביך, אבער דאס מיינט נאר באופן עראי – אבער דו קענסט אים נישט שטעלן אלס דיין אין שטאט.

אחרי רבים להטות

מצוה ג’ איז “אחרי רבים להטות” – אויב ס’איז דא א מחלוקת צווישן שופטים גייט מען נאך רוב. געווענליך איז גענוג א קליינער רוב – צוויי קעגן איינס, אדער צוועלף קעגן עלף. אבער ביי הריגה קען מען נישט גיין נאך איין מענטש.

שלא ילין חובה

“שלא ילין חובה מי שלמד זכות” – איינער וואס האט שוין מלמד זכות געווען אויף א בדיני נפשות, אויף איינעם וואס מ’איז דן למיתה, דער מענטש קען נישט צוריקציען און אנהייבן מלמד זיין חובה. אינטערעסאנט. די אלע זאכן זענען דיני נפשות.

ארבע מיתות בית דין

נאכדעם איז דא ארבעה מיתות: סקילה, שריפה, הרג, חנק, און תליה – וואס איז ווען ס’איז דא א חיוב תליה וואס איז חוץ פון די הריגה. דאס איז אלץ מצוות עשה.

קבורה

ס’איז דא א מצוות עשה אויך צו באגראבן דעם נהרג – “קבור תקברנו”. די כלל איז אז איינער וואס מ’האט נישט געהארגעט זאל מען באגראבן, דאס איז א מצוות עשה. קבורה איז א מצוות עשה, ס’איז א חובה. דאס שטייט ביי די נהרג, אבער ס’איז אויך דא א מצוה אויף יעדן איד. ווען מ’גייט צו א לויה און מ’לייגט דארט די זאמד, איז מען מקיים די מצוה.

לא תלין נבלתו

“לא תלין נבלתו” – ס’איז א מצות לא תעשה נישט צו לאזן איבערנעכטיגן דארט אויפ’ן בוים.

לא תחיו מכשף

נאכדעם איז דא א לאו פון “לא תחיו מכשף”. אינטערעסאנט – פשט איז מכשף מיט א ספעציעלע לאו מ’זאל נישט מחיה זיין. דאס מיינט סתם אזוי זאל מען אים הרג’ענען.

מלקות

ס’איז דא א מצוות עשה צו געבן מלקות פאר א רשע – דאס הייסט ווער ס’איז חייב מלקות. ס’איז דא א מצות לא תעשה נישט צו געבן צופיל מלקות.

לא להרוג נקי באומדן הדעת

“לא להרוג נקי באומדן הדעת” – זייער וויכטיג. אפילו מ’זעט און ס’טראכט זיך אז מ’איז מסתמא אז יענער האט געהארגעט, דארף מען גיין מיט עדים ממש.

נישט מאניש’ן אן אונס

מצוה י”ד איז נישט מאניש’ן אן אונס – איינער וואס איז געווען אונס צו טון עפעס, זאל מען אים נישט עונש’ן פאר דעם דבר.

לא לחוס על הורג

מצוה י”ח איז “לא לחוס על הורג חבירו או חובל בו” – נאך איינער פון די הלכות און מצוות. איינער וואס איז א הורג אדער א חובל, זאל מען נישט “לא תחוס עינך”.

צדק אין משפט

נאכדעם איז דא ענינים פון צדק – מ’זאל גיין גלייך מיט יושר, נישט מיט זייטיגע חשבונות.

נישט מרחם זיין אויף אן עני

ס’איז דא א מצוה נישט צו מרחם זיין אויף אן עני מאן.

לא להדר גדול בדין

“לא להדר גדול בדין” – דאס איז פשוט אויסגעבויט אויף די לשונות פון די פסוקים. דארט שטייט “כי תראה”, דארט שטייט “לא תכחישו”.

ודל לא תהדר בריבו

און דא איז דא די לאו פון “ודל לא תהדר בריבו”.

מ’האט דא דריי וועגן וויאזוי די בית דין זאל נישט פארקרימען די משפט:

1. רחמנות האבן ווייל ער איז אן ארעמאן

2. פארקערט – ווייל ער איז א חשוב’ער מענטש זאל מען וועלן פסק’ענען

3. ער איז עניוועי א רשע, זאל ער שוין כאפן פעטש, זאל ער שוין דארפן באצאלן

לא תטה משפט

נאכדעם איז דא א כללות’דיגע לאו פון “לא תטה משפט”.

גר און יתום

נאכדעם איז דא מענטשן וואס זענען נעבעך – ווי א גר, יתום – איז אויך דא אן איסור.

אינטערעסאנט – מ’זאגט נישט אויף משפט גבי יתום אויך די פארקערטע, אז מ’זאל נישט מרחם זיין. דאס איז שוין אינקלודעד אין דעם “ודל”. א גר און א יתום, אן ארעמאן אפשר אויך.

בצדק תשפוט עמיתך

נאכדעם איז דא אויך די כללות’דיגע מצוות עשה פון “בצדק תשפוט עמיתך” – דאס איז לכאורה די אפאזיט פון “לא תעשו עול במשפט”.

שלא לירא בדין מאיש זרוע

“שלא לירא בדין מאיש זרוע” איז אויך זייער ענליך צו “שלא להדר גדול בדין”. אבער דאס איז דיפערענט: “גדול” מיינט מ’טוט עס אלס רעספעקט, און דאס טוט מען עס אלס פחד. ער איז א שיינע איד. דארט טוט מען עס אלס רעספעקט, און דא טוט מען עס אלס פחד. אדער מ’האט הנאה פון אים מער – דאס איז א חילוק.

שלא ליקח שוחד

“שלא ליקח שוחד” – מ’זאל נישט נעמען שוחד. פרובירן איז מען נישט יוצא – מ’זאל נישט נעמען שוחד.

שלא לשאת שמע שוא

נאכדעם איז דא “שלא לשאת שמע שוא” – דאס מיינט מ’זאל נישט הערן קיין לשון הרע, אדער עדות שקר, נישט נאר לשון הרע.

נישט צו קלל’ען

ס’איז דא דריי זאכן דא. אז דער מענטש האט פארלוירן אין דין תורה גייט ער יעצט שעלטן. מ’זאל נישט שעלטן נישט די דיין, נישט די נשיא. וואס הייסט די נשיא? דער מלך וואס האט געשטעלט די דיין אפשר. די נשיא איז די נשיא – ס’קען זיין די ראש הסנהדרין. און סתם א איד, א כשר’ער איד, זאל מען נישט שעלטן.

—

הלכות עדות – אכט מצוות

הלכות עדות האט אכט מצוות – דריי עשין און פינף לא תעשה.

מצוות עשה צו מעיד זיין

ס’איז דא א מצוות עשה ווען ס’איז דא אן עדות אז מ’זאל קומען אין בית דין מעיד זיין.

ודרשת וחקרת ושאלת היטב

ס’איז דא א מצוות עשה פאר די בית דין “ודרשת וחקרת ושאלת היטב” – גוט אויספארשן די עדים.

עד נעשה דיין

ס’איז דא א מצות לא תעשה אז א עד שלא יורה הוא עד בדין זה שהעיד בו בדין נפשות – דאס הייסט בדיני נפשות, איין עד נעשה דיין.

נאר דער אייבערשטער איז יודע ועד. ס’איז א שאלה – דער אייבערשטער דארף פאלגן די גאנצע תורה? ס’איז א תורה’דיגע גדר? אפשר דער אייבערשטער… פארדעם שטייט, ס’איז דא א סתירה, איך האב גערעדט אמאל וועגן דעם – ס’איז דא א מחלוקת תנאים. ווייל אין אן אנדער פלאץ שטייט בפירוש “ונרדמו” – אז דער אייבערשטער איז מסייע, ס’שטייט אין די מדרש אז דער אייבערשטער איז מסייע פאר א בית דין של מעלה, פארוואס? ווייל זיי זאלן נישט קענען פסק’ענען לחוב.

ס’שטייט אויך אין די משנה “אל תדין יחידי שאין דן יחידי אלא אחד” – משמע ער מעג יא. וואס איז ער מעג ווערן יא? א מדת חכם קעגן די תורה? ווייל ער איז אחד ואין מספר – ס’איז אן אנדערע מין אחד. דאס איז וואס מיר לערנען אין ספר המדע – אחד ואין מספר.

שלא יקום דבר בעדות אחד

“שלא יקום דבר בעדות אחד” – מ’זאל נישט קענען מאכן קיין עד אחד.

פסול לעדות

מצוה ח’ איז אז א בעל עבירה זאל נישט מעיד זיין – דאס איז פסול לעדות.

קרוב

מצוה ט’ איז אז א קרוב זאל נישט מעיד זיין.

עדות שקר

מצוה י’ איז אז מ’זאל נישט זאגן קיין עדות שקר – אויך אין די עשרת הדברות איז דא די ריכטיגע זאך, מ’זאל נישט זאגן קיין עדות שקר.

עדים זוממים

מצוה י”א איז אז מ’זאל מאכן פאר עדים זוממים וואס זיי האבן געוואלט טון – דאס איז די דין פון עדים זוממים.

—

הלכות ממרים – דריי עשין, זעקס לאוין

לא תסור מן הדבר

נאכדעם איז דא “לא תסור מן הדבר”. איין עשה איז מ’זאל טון על פי התורה שיאמרו בית דין הגדול – מצות עשה. און קעגן דעם איז דא א מצות לא תעשה “לא תסור מן הדבר”.

בל תוסיף ובל תגרע

נאכדעם איז דא א מצות לא תעשה וואס איז לכאורה פאר די בית דין – אז מ’זאל נישט מוסיף זיין אויף די תורה, נישט מצות שבכתב און נישט בפירוש על פי הדיבור, מ’זאל נישט צולייגן אויף די תורה. נאכדעם איז דא נאך א לא תעשה “שלא לגרוע”.

פאר וועם איז די מצוה? אויף די בית דין – אז בשעת די בית דין מאכט גזירות ותקנות, זאלן זיי נישט זאגן אז זיי לייגן צו אויף די תורה, אזוי ווי דער רמב”ן האט געלערנט פשט.

רעספעקט פאר authority

נאכדעם איז דא נאך ענינים פון authority וואס מ’דארף רעספעקטן. “ממרא” מיינט א לשון פון מורד זיין – סורר ומורה, מורד זיין אין דעם וואס מ’דארף מכבד זיין.

שלא לקלל אב ואם

נאכדעם – שלא לקלל אב ואם. איז דא א ליסט פון מענטשן וואס מ’דארף רעספעקטן – א טאטע און א מאמע זאל נישט שעלטן. די שלילת הכלל דיין האט ער געלייגט פריער – פריער איז שוין געווען א ליסט פון דריי: נישט מקלל זיין א דיין, א נשיא, און א תלמיד חכם.

יעדער האט א שייכות מיט בית דין.

הלכות ממרים – כיבוד אב ואם

שלא יקלל אב ואם – דא איז דא א ליסט פון מענטשן וואס מ’דארף רעספעקטן. א טאטע און א מאמע זאל נישט שעלטן.

שלא יקלל דיין האט ער געלייגט פריער. פריער איז שוין געווען א ליסט פון דריי מענטשן וואס מ’זאל נישט מקלל זיין: א דיין, א נשיא, און א חרש. ס’איז דא א פערטע, דער אב ואם, וואס דאס האט ער אריינגעלייגט דא.

מכה אב ואם האט ער אויך געלייגט דא אין הלכות ממרים – נישט שלאגן די אב ואם, און מכבד זיין אב ואם, און לירא מאב ואם.

ס’איז דא פיר מצוות וואס איז בעיסיקלי אין די קעטעגאריע פון כיבוד אב ואם, און דאס לייגט ער אין הלכות ממרים, ווייל דער ממרים איז די בית דין און אויך דער טאטע און מאמע. זייער וויכטיג – מענטשן מיינען אז די טאטע מאמע איז נישט וויכטיג, אדער די בית דין איז נישט וויכטיג, ביידע זענען וויכטיג.

בן סורר ומורה

נאכדעם איז דא אויך די איסור פון מ’זאל נישט זיין קיין בן סורר ומורה על קול אביו ואמו.

ס’איז אינטערעסאנט, דא האט דער רמב”ם געטוישט – ער האט נישט געלייגט די איסור פון זולל וסובא, ער האט געלייגט א כללי’דיגע איסור אן א טאטע מאמע אין פיקטשער. דא איז אן עקסטערע זאך פון נישט זיין א מחוצף, פון נישט זיין סורר ומורה על קול אביו ואמו.

—

הלכות אבל

נאכדעם איז דא די הלכות אבל, וואס האט פיר מצוות – איין עשה און דריי לאוין.

די מצות עשה – מתאבל זיין על הקרובים, אפילו א כהן איז ער נאך מתאבל אויף זיינע קרובים, וואס הייסט א כהן הדיוט, א כהן גדול נישט.

פאר איין אדם איז אבל על הרוגי בית דין. איך האב געזען אין מפתח על הלכות אבל דא, אז אונז האבן יא געהאט די מצוה פון קבורה ביום מיתה, און נאר אויף הרוגי בית דין איז נישט מתאבל.

אבער למעשה הייסט יעדער מאל אז א איד שטארבט, איז אזוי – ווען ס’איז אן הרוג בית דין פרייט מען זיך אביסל אז ברוך השם מיין קרוב איז נישט געווען אזא חמור עוון, וואס מ’קען זיך נישט מתאבל זיין אויף אים אפילו.

ר’ חיים בריסקער’ס מעשה

פון דא איז א ראיה פארקערט פון די מעשה וואס איך האב דיר געזאגט פון ר’ חיים בריסקער, ווייל ער זאגט דא אז די סיבה איז נישט וועגן וואס ס’באלאנגט פאר בית דין, נאר ווייל פונקט העפפענס צו זיין אזוי. מ’מוז זאגן אז יענע מעשה איז געווען מער בבחינת פסיכאלאגיע ווי בבחינת הלכה.

טומאת כהנים

שלא יטמא כהן גדול לקרובים – דאס איז אזויווי פארקערט פון כהן הדיוט אז ער מוז.

יעדער איד, נישט נאר א כהן גדול, קל וחומר פון א כהן גדול – יעדער איד מוז זיך מטמא זיין, אנדערע ווערטער, ער מוז גיין צו לוויות, ער מוז זיך מטמא זיין. א כהן גדול טאר נישט, עס איז דא א איסור אז א כהן גדול זאל זיך מטמא זיין צו א מת בעולם, ער האט אן עקסטערע לאו, עקסטערע טומאה. און א כהן הדיוט אויכעט האט א מצוות לא תעשה אז ער זאל זיך מטמא זיין פאר אביסל נישט זיין קרוב, נאר פאר קרובים.

א סתם איד דארף יא. קיינער זאל נישט טראכטן אז סתם א איד איז א מצוה צו גיין צו אנייד, צו זיך מטמא זיין צו אנייד – דאס איז א מצוה פון די מצוות, ס’איז גאר א גרויסע מצוה.

—

הלכות מלכים ומלחמותיהם

הלכות מלכים ומלחמותיהם האט 23 מצוות – 10 עשה און 13 לא תעשה.

מינוי המלך

מצוה א’ – למנות מלך בישראל – צו ממנה זיין א מלך, אזויווי מיר האבן שוין פריער געהאט אז מ’זאל ממנה זיין א דיין.

שלא ימנו מקהל גרים – דער מלך וואס מ’איז ממנה. א שופט איז נישט דא קיין איסור אז מ’זאל נישט נעמען פון גרים, נאר א מלך. עס איז לכאורה יא דא ווייל כל נשיא שבישראל, יא, אבער זיי זענען געווען נשיאי הסנהדרין.

שלא ירבה לו נשים – דער מלך זאל נישט האבן צופיל נשים.

שלא ירבה לו סוסים.

שלא ירבה לו כסף וזהב – נישט האבן צופיל.

מלחמות עם שבעה עממין ועמלק

להחרים – אז דער מלך אדער דער מנהיג פון אידן זאל מחרים זיין שבעה עממין. מחרים זיין איז א שיינע לשון פון הארגענען. מחרים מיינט נישט אוועקנעמען חרם, ס’מיינט דעסטרויען.

שלא להחיות מהם נשמה – דאס איז א לאו עשה אויף די זעלבע זאך.

מצוה ח’ – למחות זרעו של עמלק.

מצוה ט’ – אז מ’זאל אייביג געדענקען וואס ער האט אונז געטון כדי מ’זאלן וועלן מוחה זיין זרעו.

מצוה י’ – שלא לשכוח מעשה עמלק אשר עשה בדרך – וואס זיי האבן געקומען אויפן וועג, אז עס איז שוין חוצפה. דאס איז געווען עורב בדרך.

איסור ישיבת מצרים

מצוה י”א – שלא לשכון – מ’זאל נישט וואוינען אין ארץ מצרים, און דאס איז קאנעקטעד מיט שלא ירבה לו סוסים, מ’זאל זיך נישט מערן סוסים כדי נישט צו גיין צו ארץ מצרים.

דיני מלחמה

מצוה י”ב – אז ווען א מלך גייט ארויס אין מלחמה, א מלחמת הרשות, זאגט דער רמב”ם אז מ’זאל קודם שיקן שלום ליושבי העיר כשצרים עליה, ווען מ’נעמט זיי ארום, ווען מ’בלאגערט זיי, ולדון בה – זאל דאן זיין אין די הצעות שלום, מ’זאל דילן מיט זיי, אזויווי ס’שטייט אין די תורה “אם תשלם” און “אם לא תשלם”.

וואס מיינט “ולדון בה”? איך האב געטראכט אז “ולדון בה” מיינט אזויווי די אלע “לדון” פון די אלע מצוות – מ’וועט זיך פירן די דינים דא, א גאנצע סדר איבער דא שלום, ווען לא תשלם, ער וועט טון די גאנצע זאך. איך האב געזען איינער זאגט אז ס’מיינט לשלוח שלום, און אויב זיי האבן געשיקט, אויב די מענטשן האבן קודם געשיקט א שלום, זאל מען דן זיין אין די שלום. איך מיין אז איך האלט אז מיין פשט איז בעסער – ווייל אין די לשון הרמב”ם זאגט מען נישט “לדון” זיך דן זיין, ס’מיינט מער אזויווי די דין המצוה מיט די אלע פרטים.

מצוה י”ג – שלא לדרוש שלום עמון ומואב בלבד – דאס איז אנדערע יושבי ערי ארץ ישראל, אבער עמון ומואב איז דא א לאו נוסף. אויב גייט מען מלחמה מיט עמון ומואב פאר סיי וועלכע ריזן, זאל מען נישט אנהייבן מיט שלום.

מצוה י”ד – ווען מ’גייט אין מלחמה, מ’איז מחריב, אבער אילני מאכל זאל מען נישט משחית זיין במצור ווען מ’נעמט ארום די שטאט.

מצוה ט”ו – להכין יד – שיצא בו בעל המלחמה להפנות בו על המחנה. דער וואס גייט אין מלחמה, אין די מחנה פון מלחמה, מען זאל מאכן א ספעציעלע פלאץ וואו מ’גייט ארויס.

מצוה ט”ז – להכין יתד לחפור בו – צו באדעקן נאכ’ן ארויסגיין.

מצוה י”ז – מ’זאל ממנה זיין א כהן משוח מלחמה, אז ער זאל זיין דער וואס רעדט באזני אנשי הצבא בשעת המלחמה.

פטורים מן המלחמה

מצוה י”ח – אז א מענטש וואס האט פריש חתונה געהאט, אדער האט געבויט א פרישע בנין, אדער נטע א פרישע כרם, זאלן נישט גיין אין מלחמה, נאר זאלן זיין אינדערהיים און זאלן זיך פרייען מיט זייער נייע קנין – זייער נייע פרוי אדער בנין אדער כרם – א גאנצע יאר, און פאר די תכלית ברענגט מען זיי צוריק פון מלחמה.

מצוה י”ט – אז דער אויבנדערמאנטער מענטש, א מענטש האט א נייע אשה אדער עפעס, זאל נישט נאר אין מלחמה נישט גיין, נאר קיין שום אנדערע זאך פון צרכי העיר – “שלא יעבור עליו דבר”.

וואס איז דער טייטש פון “דבר”? “לא יעבור עליו דבר” מיינט “לא יעבור עליו דבר של הלוואה”. אבער “ולא יצא” מיינט אז ער זאל נישט ארויסגיין אויך נישט לצרכי העיר אדער לצרכי הגדוד וכיוצא בדברים אלו. “צרכי הגדוד” מיינט אפשר אז ער גייט נישט אין מלחמה, אבער ער העלפט נישט אויך – דער “דזשאבניק”, דער וואס איז עוסק אין די זיצן אויף… ער זיצט שוין אויף דעם אויך נישט.

מצוה כ’ – שלא לירא – אז מ’זאל נישט ווערן צובראכן און אנטלויפן פון די מלחמה, “ולא יחזור אחור בשעת מלחמה”.

יפת תואר

מצוה כ”א – דין יפת תואר – אז ווען א מענטש טרעפט א יפת תואר אין מלחמה, וויאזוי דילט מען מיט איר.

מצוה כ”ב – אז די יפת תואר, אויב האט מען נישט חתונה מיט איר, זאל מען איר נישט פארקויפן, און אויך זאל מען איר נישט האלטן פאר אן עבד – דאס איז “אחר אשר עניתה”.

—

סיכום

קומט אויס, אין דעם גאנצן ספר שופטים איז דא פיר און זיבעציג מצוות – זיבן און צוואנציג מצוות עשה און זיבן און פערציג מצוות לא תעשה.

קומט אויס, אין אלע פערצן ספרים איז דא דריי און אכציג הלכות, און תרי”ג מצוות.

—

הקדמה לביאור ההלכות

דא זאגט ער אן הקדמה פשוטה:

> “ועתה נתחיל לבאר הלכות כל מצוה ומצוה וכל הדינים הנגללים עמה”

ער זאגט אז ער גייט נישט נאר זאגן עקזעקטלי וואס ער האט דא געשריבן, נאר אסאך מאל קומט מיט “דרך אגב” נאך וויכטיגע זאכן פון חז”ל. פארוואס? ווייל דאס איז דאך פשוט און אמת.

עד כאן איז די הקדמות הרמב”ם.