סדר התפלות א׳ – תמלול

סדר התפילות – הקדמה ומהות הסדר

הקדמה כללית

Speaker 1:

מורי ורבותי, מיר לערנען היינט רמב״ם, סדר התפילות. ברוך השם, ליל שישי איז געווען א גרויסע סדר התפילות אין בארא פארק לכבוד די סיום פון ספר אהבה, וואס למעשה האבן מיר שוין געענדיגט. יעצט קומט נאר די המשך פון סדר התפילות. און ס׳קומט אויך מארגן – היינט, דאס גייט ארויפגיין מאנטאג מיט׳ן שיעור – און מארגן דינסטאג קומט אויך די סיום פון אונזער גרויסע קאמפיין וואס מיר מאכן צו קענען אויסהאלטן אונזער בית המדרש וואו מיר לערנען דעם שיעור רמב״ם, און אזוי אויך אנדערע אנדערע שיעורים. אבער אלע שיעורים זענען כולל אין דעם שיעור, ווייל דער שיעור איז דאך כל התורה כולה, סא ממילא זענען אלע שיעורים בעצם א פרט אין דעם שיעור.

און מיר זענען זייער דאנקבאר פאר די אלע תומכים און נדיבים, ר׳ יואל ווערצבערגער וואס מעטשט פאר אונז אלעס, און בכלל וואס שטעלט צו זייער אסאך זאכן פאר׳ן עולם און פאר אונזער בית המדרש, און פאר יעדער איינער וואס האט ארויסגעהאלפן, וואס העלפט ווייטער ארויס מיט רעיזן און מיט געבן און מיט רעדן מיט מענטשן. און דער אויבערשטער זאל העלפן מיר זאלן אנקומען צו אונזער גאול אין די נעקסטע פאר שעה, די נעקסטע פאר טעג, און מיר זאלן יעדן איינעם דאנקבאר זיין. זיי זאלן האבן א ברכה מן השמים ומן הארץ פאר אלעס וואס זיי העלפן. שוין.

און ר׳ יואל הושע גייט אויך א ברכה. זייער גוט.

מהות סדר התפילות אינערהאלב ספר אהבה

סאו, יעצט גייען מיר לערנען סדר התפילות. און מ׳דארף מאכן א שטיקל הקדמה אזא וואס זאל זיין מסביר וואס דאס איז דער חלק און וואס מ׳גייט טון דערמיט.

ספר אהבה זענען די מצוות שבכל יום, וויאזוי א מענטש זאל געדענקען דעם אייבערשטן און האבן ליב דעם אייבערשטן דורך א גאנצע צייט אים דערמאנען. אזויווי דער רמב״ם האט געענדיגט הלכות ברכות, בכל יום וכל עת שאוכלים ושותים מרבים ומודים להקב״ה. איז, די עיקר הלכות תפילה האט שוין דער רמב״ם געשריבן אין די צווייטע סדר אין ספר אהבה. יעצט גייט דער רמב״ם אויסשמועסן דאס סדר התפילות. דארטן האט דער רמב״ם קורצע ברכות וואס דער רמב״ם האט אריינגעלייגט אדער אין תפילה אדער אין ברכה, אבער דא זענען לענגערע וואס מ׳דאווענט עקשולי, האט דער רמב״ם געמאכט פון דעם אן עקסטערע סדר, ער האט נישט געגעבן א נאמען הלכות, דאס איז סדר התפילות. דאס הייסט דער רמב״ם׳ס פסק אין וויאזוי מען דאוונט, וויאזוי דער מנהג איז לפי הרמב״ם.

סדר התפילות אלס סידור אינערהאלב משנה תורה

אינטערעסאנט אנצומערקן אז אין די הקדמה פון די רמב״ם, וואו דער רמב״ם איז מסביר געווען די הקדמה צו ספר משנה תורה, אז די תכלית פון די ספר משנה תורה איז צוזאמצוזאמלען אלע מצוות פון תורה שבעל פה. דאס הייסט, ער איז מסביר אז א גאנצע תורה שבכתב מיט די תוספות פון אלע מצוות פון תורה שבכתב מיט די תוספות פון די תורה שבעל פה, דאס הייסט די מצוות דרבנן, די גזירות ותקנות וויאזוי צו טון אלע מצוות. און דארטן זאגט דער רמב״ם אז עס איז אויסגעקומען אז א איד דארף אין זיין ספרים שאפע ער דארף האבן א תורה שבכתב, און נאכדעם קען ער גיין צו א רמב״ם, לכל הפחות יוצא זיין. מיט׳ן רמב״ם אליין האט ער אנגענומען אז ספר משנה תורה גייט דעקן אלע וויכטיגע זאכן פון תורה שבעל פה, און ער דארף נישט קיין שום אנדערע ספר.

איז, ווי מיר האבן שוין געטראכט, אדער איך ווייס נישט, איך האב עס געהערט פון ר׳ יצחק אדער ר׳ יחיאל, איך ווייס נישט ווער, אז אפילו די סידור, ער האט געמיינט ממש ערליך אזוי, אז א… זאל זיין ממש א מינימאליסטיק, דו האסט א תורה שבכתב און די רמב״ם, האסטו אפילו די סידור.

היסטארישער קאנטעקסט – סידורים פון די גאונים

מ׳קען אפילו צולייגן צו דעם אביסל, ס׳איז נישט דירעקט אזוי, איך מיין אז ס׳איז פשט, מ׳קען אפילו צולייגן, ווייל אזוי ווי… וואס זענען געווען די ערשטע הלכה ספרים, אזוי ווי א סדר פאר א איד, וויאזוי… די ספרים וואס מ׳האט געשריבן? דער רמב״ם האט אביסל גערעדט וועגן דעם אין זיין הקדמה, אז נאך די תלמוד איז געווען געוויסע גאונים וואס האבן געמאכט הלכות פסוקות. איינע פון די גרויסע קאטעגאריעס פון ספרים וואס די גאונים האבן אנגעהויבן צו שרייבן איז א סידור. אונז ווייסן סדר רב עמרם גאון, רב סעדיה גאון, אפשר איז געווען נאך וואס אונז ווייסן נישט, זיי האבן געמאכט סידורים. און יענע סידורים, כמעט אלע פון זיי, זענען אויך הלכות, נישט נאר א נוסח. ס׳שטייט הלכות תפילה, און אפילו הלכות יום טוב, שבת. מ׳קוקט אין סדר רב עמרם, סדר רב סעדיה, זעט מען אסאך הלכות.

Speaker 2:

מחזור ויטרי איז אויך אזוי?

Speaker 1:

אה, יא. מחזור ויטרי איז אבער שוין שפעטער, פון די זמן הראשונים. באט יא, ס׳איז געבויט אויף סדר רב עמרם. סאו יא.

סאו דער רמב״ם, וואס ער איז אזוי אין א געוויסע זין די יורש און די משלים פון דעי סדר פון… מאכן ספרים וואס זענען ניצליך פאר אידן, האט ער גענומען מסתמא די אלטע סידורים און געשריבן זיין סיכום וויאזוי ס׳קומט אויס די סידור.

דער אמת איז אז די סידורים, אפילו היינט, ס׳איז געווען סידורים וואס האבן טאקע געקאווערט אלעס וואס א איד דארף וויסן. אין די סידור איז געווען געדרוקט א ספר “למען תאור”, בעסיקלי חסנו דין, און אין די סידור שטייט די חופה וקידושין, ס׳שטייט סדר הברית און פדיון הבן. ס׳איז א סידור, איז סא דער רמב״ם׳ס ספר איז אויך בעסיקלי געקאווערט כל התורה כולה, קאווערט אויך אלעס וואס דארף שטיין אין די סידור.

מ׳קען זאגן פארקערט, אז משנה תורה איז א גרויסער סידור, נישט אזוי ווי א סידור וואס שטייט נאר וועגן שבת, ס׳שטייט וועגן אלעס. אדער א סידור וואס די רוב איז די תורה שבעל פה, און די מיעוט איז די נוסח התפילה, ווערסעס די אנדערע איז די רוב איז די נוסח התפילה.

חקירה: צי דער רמב״ם׳ס נוסח איז א פסק אדער בלויז א רעקארד

ס׳איז דא אויך אן אינטערעסאנטע חקירה וואס מ׳קען טראכטן. איך האב געזען א מאמר, ס׳איז דא א איד, גבאי הייסט ער, איך געדענק נישט זיין ערשטע נאמען, ער שרייבט מאמרים אויף די היסטאריע פון נוסח התפילה. און ס׳איז דא א חקירה, ס׳איז אן אלטע חקירה אין פשט אין רמב״ם, צו ווען דער רמב״ם מאכט זיין נוסח התפילה, זעסטו דער רמב״ם הייבט אן, אין געוויסע זאכן שטייט “נהגו”, געוויסע זאכן צייכנט ער צו וואס איז די הלכה. סא איז די פשט אז דער רמב״ם האט פשוט אראפגעשריבן די נוסח וואס מ׳האט געזאגט אין זיין בית המדרש, און אזויווי דו זאגסט, ער האט געוואלט ס׳זאל זיין א פול ספר, האט ער אריינגעשריבן דאס אויכעט? אדער די פשט איז ניין, ס׳איז דא א הכרעה, ס׳איז א פסק הרמב״ם אז דאס איז די ריכטיגע נוסח. און ס׳איז תלוי, איין וועג וויאזוי מ׳קען מכריע זיין דאס איז צו זען אויב דער רמב״ם׳ס נוסח איז טאקע געבויט פשוט אויף א נוסח וואס איז אמאל געווען, אדער דער רמב״ם האט אליינס געמאכט געוויסע הכרעות. ער טענה׳ט, דער רב גבאי, ער האט ראיות אז דער רמב״ם׳ס נוסח איז נישט געבויט אויף קיין שום נוסח. ס׳איז געבויט אויף עפעס, אבער ס׳איז אסאך דער רמב״ם׳ס אייגענע הכרעות.

לויט דעם, למשל, איך געדענק, דער בריסקער רב, איך ווייס, מענטשן האבן געלערנט אסאך רמב״ם, האבן זיי ליב געהאט צו זאגן אסאך זאכן די נוסח הרמב״ם, אויך די נוסח התפילה. און געוויסע זאכן איז נישט קיין טענה, ווייל דער רמב״ם איז געווען א ספרדי, ער דאוונט נוסח ספרד, איז וואס האט אן אשכנזי מיט נוסח הרמב״ם? אבער אויב מ׳פארשטייט אז דער רמב״ם איז א פסק, פארשטייט איינער וואס נעמט ערנסט פסקי הרמב״ם, איז יא דא פתחון פה צו זאגן אז…

וואס געהערט צו “תפילה” אין סדר התפילות

ס׳איז אויך אינטערעסאנט אז ס׳איז שווער צו זאגן אז אלעס וואס גייט אריין אונטער די קאטעגאריע פון סדר התפילה איז בכלל פון די מצוה פון תפילה. יא? ווייל די אלע ענינים פון… און ס׳איז דא אן ענין פון לערנען אביסל תורה נאך ברכת התורה, איז דא אן עקסטערע ענין פון געוויסע פסוקים וואס שטייט אין חז״ל די חשיבות פון זאגן ‘הודו להשם׳, אדער די חשיבות פון ‘קריעת ים סוף׳. די אלע זאכן איז אלץ מצד עצם זאך פון שבח והודאה וואס דער רמב״ם האט געזאגט אז ס׳איז א מצוה, ס׳איז דא לשונות אין חומש וואס ס׳קען אונז העלפן, דאס איז פארקומען, און דאס איז משבץ געווארן אלס א לשון צו העלפן, ס׳איז מלקט געווארן געוויסע פרקים אין די תורה.

אבער ס׳איז אינטערעסאנט אז די ברכות למשל איז צעטיילט אין ‘בכל יום׳. די אלע זאכן וואס מ׳האט אויפגעהויבן דעם קאפ, דער רמב״ם האט אויפגעהויבן דעם קאפ מאכן עפעס אן אנדערע מין דעזיין, אז אינדערהיים זאגט מען דעי… ס׳איז אינטערעסאנט אז אלעס האט א שייכות מיט די תפילה בציבור, אזוי ווי מ׳קומט אין בית המדרש מ׳זאגט די אלע זאכן, ס׳איז אלעס דארט. אוקעי, לאמיר רעדן וועגן דעם אין א סעקונדע ווען מ׳וועט לערנען די עקטשועל סדר.

מעטאדע פון לערנען סדר התפילות

אונז דארפן נאר מקדים זיין איין הקדמה וואס אונז האבן נאר געשמועסט וויאזוי מ׳גייט לערנען ‘סדר התפילה׳. יא, ווייל אוודאי צו לערנען די עיקר תפילה איז א גרויסע לימוד צו פארשטיין פירוש המילות פון יעדע זאך, וואס איז די היסטאריע פון יעדער נוסח, וויאזוי אונז פירן זיך וכדומה, און נו, וואס גייט מען טון וועגן דעם?

וואס מ׳האט געזאגט אזוי, דער עולם האט נישט תמיד געהאלטן אז ס׳איז דא א געוויסע מחלוקת, ס׳איז דא א ספר ‘אהבה׳, ס׳תלוי מיין איך אין יענע מחלוקת. אונז האבן געשמועסט צי מ׳דארף לערנען ביים יום פירוש המילות, דאס הייסט צי מ׳קען למשל לערנען זאכן וועגן די נשמה פון די נוסח וואס אונז זאגן ‘אלוקי נשמה׳, אדער ס׳איז לאו דווקא דער עיקר פלאץ וואו מ׳דארף לערנען אזעלכע זאכן, און ס׳איז דער פלאץ וואו ס׳באלאנגט למשל אדער ווי דער רמב״ם, אדער ווי דער ארי הקדוש, איך ווייס וואס מ׳זאל מסביר זיין די נשמה.

א באקאנטע מחלוקת. יעצט ווערט די מחלוקת נוגע למעשה, ווייל דאס איז דאס דאווענען דא. ס׳קען מען הערן א מהלך מ׳זאל ממש נאר לערנען פירוש המילות, אבער ס׳איז כמים שאין להם סוף, ווייל ס׳איז דא על פי פרד״ס, ס׳איז דא א געוואלדיגער אוצר, מ׳קען פון דעם פארלערנען א סך. און בעוד היד נטויה, ר׳ יצחק, אונז האבן אנגעשמועסט אז אויב דא זענען אונזערע מקשיבים וואס ווילן טאקע איך אדער ר׳ יצחק אדער בעזה״י א שיעור אין פירוש המילות, זענען מיר אפן פאר ביזנעס. אידן ווילן הערן און זיי זענען גרייט צו לערנען. אבער יעצט גייען מיר מאכן מער אזא גוטע פשרה האבן מיר געשמועסט. מ׳גייט נישט פארלערנען פירוש המילות, אבער מ׳גייט יא מסביר זיין די סדר, פארוואס קומט אריין דאס שטיקל, אדער וואס איז די ענין, דאס שטיקל איז א תפילה, א בקשה, אן ענין פון לערנען א שטיקל תורה. בערך אזוי, מ׳איז יא פארלערנען און זאגן אויף יעדע שטיקל עפעס וואס דאס שטיקל איז, מ׳איז נישט לערנען ווארט ביי ווארט פירוש המילות.

זייער גוט. סאו ווער ס׳וויל זיך איינשרייבן פאר ר׳ יואל׳ס שיעור אויף סדר התפילות, זאל אריינשיקן א טשעק, א קוויטל מיט א פדיון, וויאזוי מ׳איז אריינגעפירט, און מ׳ארבעט דערויף.

סדר התפילות בשחר – אנהויב

לאמיר לערנען אינעווייניג. זאגט דער רמב״ם, סדר תפלות, האט רבי יוסף געמאכט די קעפל, בשחר. אה, ס׳איז אינטערעסאנט, אפילו די קעפל “סדר תפלות” האט נישט דער רמב״ם געשריבן. ס׳איז ווי פלעין, נאך ספר אהבה הייבט זיך אן “נהגו”. יא, ס׳איז אינטערעסאנט.

הלכה א – נאך פרשת צו און ברכת כהנים

סאו זאגט דער רמב״ם, הייבט דער רמב״ם אן די סדר התפילות, זאגט ער אזוי: “נהגו העם לקרות בכל יום בשחר”, יעדן טאג צופרי, ווען… “אחר שקורין פרשת צו”, נאכדעם וואס מ׳ליינט די פרשה אין די תורה “צו את בני ישראל ואמרת אליהם את קרבני לחמי”, “וברכת כהנים”, די ברכה פון ברכת כהנים, יא, וואס מ׳זאגט יעדן טאג, וואס דער רמב״ם האט שוין פריער אין הלכות תפילה פרק ז׳ האט דער רמב״ם געזאגט אז נאך ברכת התורה, נאכ׳ן זאגן די ברכת התורה, לערנט מען גלייך, מ׳איז מסמיך אזוי ווי אן ענין פון מסמיך זיין די ברכה צו די זאך, לערנט מען… האט ער אונז דארטן געזאגט אז נאך ברכת התורה זאגט מען פרשת צו און ברכת כהנים. און ער זאגט, יעצט גייט דער רמב״ם, סאו וואס טוט מען פון דארטן און ווייטער.

דיסקוסיע: דער רמב״ם הייבט אן ביים בית המדרש

רייט, סאו אויב איך קען דזשאסט פרובירן צו קלאר מאכן פאר מיר דא די נקודה. סאו, האבן מיר גערעדט, דער רמב״ם מאכט נישט ממש א סידור, רייט? אין א געוויסע זין, דא מאכט ער א סידור, ער הייבט אן פון אינדערפרי. ער האט אויך אסאך הלכות שוין געזאגט, וואס ער האט שוין געזאגט קלאר זאגט ער נישט איבער. סאו למשל, דאס אז אינדערפרי זאגט מען אשר יצר, וואס איז די ערשטע ברכה לויט׳ן רמב״ם, אלקי נשמה, שטייט נישט דא, ווייל ס׳איז שוין געשטאנען אין הלכות ברכות נאך תפילה. אין הלכות תפילה איז געשטאנען אז ס׳איז דא ברכות, און דער רמב״ם זאגט אז מ׳מאכט יעדע זאך ביים צייט, יא, נישט אין בית המדרש.

אה, זייער גוט. דערהיים האט מען ניטאמאל געוואלט א סידור, ווייל א מענטש האט נישט קיין סידור אין בעט, אדער לעבן די שכוי, אדער לעבן די מרחץ, די אלע זאכן. די אלע ברכות דארף א מענטש געדענקען, און אונז זאגן א גאנצע צייט, דא איז ווי מ׳קומט אין בית המדרש, און אין בית המדרש איז געווארן פאר א סידור.

אה, סאו דאס האב איך געוואלט פרעגן, סאו גלי ברכת התורה מאכט יא אדער ניין אין בית המדרש? ווייל איר זאגט פרשת צו, אז לכאורה וואס איר האט געזאגט השכם לקראת, אז מ׳לערנט אין דערהיים מאכט רוב ברכת התורה,

הלכה ז׳ – דער סדר פון ברכות און לערנען פאר׳ן דאווענען

דער רמב״ם׳ס סדר פון אינדערפרי

Speaker 1:

רייט, סאו אויב איך קען דזשאסט טרייען צו קלאר מאכן פאר מיר דא די נקודה. סאו, די גאנצע רמב״ם מאכט ממש א סדר, רייט? און א געוויסע זין דא מאכט ער א סדר הייבט אן פון די פרי, באט אויך די סך הכל הלכות וואס דו האסט שוין געזאגט, וואס דו האסט שוין געזאגט קלאר, זאגט ער נישט איבער.

סאו למשל דאס וואס אין די פרי זאגט מען אשר יצר, וואס איז די ערשטע ברכה, זאגט דער רמב״ם, אלקי נשמה, שטייט נישט דא, ווייל ס׳איז שוין געשטאנען אין הלכות ברכות נאך תפילה. ער האט שוין תפילה געשטאנען, ער האט שוין ברכות, און דער רמב״ם זאגט אז מ׳מאכט יעדע זאך ביים צייט, יא, נישט אין בית המדרש.

Speaker 2:

אה, זייער גוט. דער רמב״ם האט אפילו נישט געוואלט א סידור, ווייל א מענטש האט נישט קיין סידור אין בעט, אדער לעבן די כסא, אדער לעבן די מרחץ, די אלע זאכן. די אלע ברכות דארף א מענטש געדענקען, און אונז זאגן א גאנצע, דא איז ווען מ׳קומט אין בית המדרש.

דיסקוסיע: ברכות התורה – אין בית המדרש אדער אין דערהיים?

Speaker 1:

אה, סאו דאס האב איך געוואלט פרעגן. סאו, כאילו ברכות התורה מאכט יא דער רמב״ם אין בית המדרש? ווען ער זאגט פרשת צו, אז לכאורה וואלט ער געזאגט, “השכים לקרוא”, ער לערנט אין דערהיים, מאכט ער אויך ברכות התורה.

אבער זיי האבן שוין געזען דעמאלטס, האבן זיי געטראכט, וואס לכאורה פשט הגמרא איז, אז אויב איינער גייט גלייך אינדערפרי אין בית המדרש, דארף ער נישט מאכן ברכות התורה, ווייל ער גייט דאך זאגן ברכת אהבה רבה, וואס איז א סארט ברכות התורה. די גאנצע ברכות התורה איז נאר לכאורה פאר דער וואס שטייט אויף פארטאגס צו לערנען.

אבער פון דעם רמב״ם איז דאך געווען משמע דארט אז ס׳איז שוין אזוי ווי א תקנה אז מ׳לערנט שוין פאר׳ן דאווענען אביסל, און מ׳מאכט ברכות התורה, וועגן דעם דארף מען גלייך זאגן אביסל, אביסל תורה. און ס׳קען זיין אז די אלע זאכן וואס איך גיי יעצט זאגן איז אביסל א המשך נאר אויף דעם, אז ווי א חוב, אז ער זאל אביסל מער לערנען פאר׳ן דאווענען.

פארוואס דארף מען א מינימום לערנען פאר׳ן דאווענען?

Speaker 1:

סאו, וואס דארף מען לערנען? פארוואס דארף מען, פאר איינער וואס לערנט עניוועי, פארוואס דארף מען בכלל זאגן פרשת עולת תמיד צו סופסן די מינימום?

די זעלבע תקנה איז, איך האב מורא אז ער וועט אפשר ווערן בטל מן הלימוד, סאו איך זאג אים, “האסט א תקנה, עפעס לערנען אזוי.” אה, און אויך איז דא, דו גייסט לערנען, ס׳איז דאך דא א הלכה, “מעז עומד בתפילה מתוך דברי תורה, מתוך הלכה פסוקה,” און מיט דעם איז מען מקיים דאס, מ׳איז מתקן מינימום, יעדער איינער זאל לערנען אביסל פאר׳ן דאווענען.

Speaker 2:

רייט, איך מיין אז ס׳שטימט זייער גוט, ווייל דער רמב״ם דארף מען רעדן אויך איבער די גאנצע מצב פון א מענטש שטייט אויף אינדערפרי, ער וויל לערנען. ער וויל לערנען, ער זאגט דאך “אירא”, ווייל ער וויל לערנען, איז גענוג אז ער זאגט די מינימום. דא רעדט מען פון א איד וואס זאגט יא, ווייל וועגן די סדר, פשוט ער זאגט צום בית המדרש, און יעצט פרעגט ער וואס איז די סדר התפילה?

איך האב אים געזאגט, ס׳איז דא א התחלה תקנה אז מ׳לערנט אביסל פאר׳ן דאווענען, און פארדעם דארף מען דאך מאכן ברכת התורה, איז ער פשוט שוין געלערנט פריער.

פרשת צו, ברכת כהנים, און די משנה – וואס מ׳לערנט פאר׳ן דאווענען

Speaker 2:

דעמאלטס האבן מיר געשמועסט אז פרשת צו און ברכת כהנים זענען חשוב, ווייל פרשת צו איז דאך א געוואלדיגע זאך, אז דער אייבערשטער בענטשט אידן דורך די כהנים, ס׳איז א יסוד. ברכת כהנים און די ברכה, ס׳פאסט זייער גוט אריין. פרשת צו, לכאורה אפשר וועגן תפילות איז קרבנות, און דא רעדט מען פון די טומאה פון די קרבנות, די קרבן טמא.

און נאכדעם קומט די משנה, וואס ס׳מוז זיין אז די משנה איז אויך עפעס א יסודות׳דיגע משנה וואס די חז״ל האבן געהאלטן איז זייער פאסיג אז מ׳זאל זאגן יעדן טאג. זיי האבן זיך געמאכט מיט דעם איין משנה וואס גייט זיין די מערסט באקאנטע משנה. סאו ס׳איז דא אין דעם אז ס׳איז א וויכטיגע משנה מוז זיין.

דיסקוסיע: וואס מיינט “קורין משנה זו”?

Speaker 2:

סאו איך האב א ספק, דא שטייט “קורין משנה זו”. איך בין נישט זיכער, ווייל די ערשטע זאך וואס שטייט דא איז טאקע א משנה, “אלו דברים”, וואס ס׳איז גוט צו זאגן, לכאורה איז עס א וויכטיגע משנה. אבער נאכדעם גייט ער אן ווייטער, “אמר ר׳ זירא”, און “לעולם יהא אדם”, סאו איך האב געטראכט אז ס׳קען זיין אז די לשון “משנה” האבן מיר שוין געזען, דער רמב״ם האט געזאגט אנהייב הלכות תפילה, “ואין משנה לתפילה זו מן התורה”, דו געדענקסט? “משנה” איז א טייטש “נוסח”. ס׳קען זיין ער מיינט צו זאגן א חלק איז טאקע א משנה, אבער ער מיינט צו זאגן דאס איז די נוסח וואס מ׳זאגט.

מיר האבן דאך די וואך געלערנט פרק, ס׳איז געווען די זעקסטע פרק, און ס׳הייבט זיך אן “שנו חכמים בלשון המשנה”. ס׳איז א ברייתא וואס איז אריינגעגאנגען אין די משנה. איך האב געזען דארטן אין מהרצ״א, ער זאגט אז די סוף פון יעדע פון די זעקס סדרים ענדיגט זיך מיט א זאך וואס איז נישט א משנה. וואס איז ר׳ שמעון בן לוי אומר, “עתיד הקדוש ברוך הוא להנחיל לכל צדיק וצדיק ש״י עולמות”, וואס איז אין סוף עוקצין, איז ר׳ שמעון בן לוי איז אן אמורא, ס׳איז א מאמר אין סנהדרין. און די זעלבע זאך סוף בכורים איז די ברייתא פון אנדרוגינוס, שופל ונושם, וואס איז אן אנדערע ברייתא.

ס׳איז זייער אינטערעסאנט, אבער די אלע זאכן ווערן גערופן “משנה”. ס׳זאגט גארנישט, ס׳איז נישט לאו דווקא אז ס׳איז דא א הקפדה אויף דעם. ס׳קען זיין אויך א ברייתא וואס איז וויכטיג פאר אידן. אפשר פארקערט, אפשר די משנה הייסט משנה ווייל ס׳איז א סארט זאך, א נוסח, עפעס א… א משנה איז א זאך וואס עס ווערט געלערנט, און ווי מער ס׳ווערט געלערנט איז עס מער משנה. אה, משנה קען אויך זיין מלשון שינון, אזויווי עפעס א זאך וואס איז געשריבן שיין און וואס מ׳קען גרינג משנן זיין. אזויווי דו זאגסט אז משניות דארף מען קענען, סאו ס׳איז מלשון שינון.

“אלו דברים שאין להם שיעור” – די משנה

Speaker 2:

סאו “אלו דברים שאין להם שיעור”, די משנה רעכנט אויס, ס׳איז דא אסאך מצוות וואס האבן א געוויסע שיעור, א כזית, אבער די מצוות פון פאה, ביכורים, אדער ראיון – דאס ארויפקומען עולה רגל זיין, און גמילות חסדים, דאס טייטש די אנדערע מצוות וואס זענען נישט צדקה, ווייל צדקה האט אויך מעשר כספים אדער אנדערע, אבער גמילות חסדים בגופו.

און דערנאך זאגט די משנה, “אלו דברים שאדם אוכל פירותיהן בעולם הזה”, דאס טייטש ס׳ברענגט בענעפיטס אויף די וועלט ווייל ס׳איז תיקון העולם, אזוי זאגט דער רמב״ם אין פירוש המשניות, “והקרן קיימת לו לעולם הבא”. דאס זענען זאכן וואס סיי ס׳איז וויכטיג פאר תיקון החברה, אבער סיי מ׳טוט עס אויך ווייל אלס קבלת עול מלכות שמים, אבער דאס איז עולם הבא, חיי נצח, חיי עולם. כיבוד אב ואם, גמילות חסדים, והבאת שלום בין אדם לחבירו. דאס טייטש, די אלע זאכן מאכט גוט אויף די וועלט און אין עולם הבא. “ותלמוד תורה כנגד כולם”. תלמוד תורה איז נאך מער דער כלל אז ס׳ברענגט בעולם הזה ובא עולם הבא. ס׳שטייט אזויווי דער רמב״ם אז ווער ס׳האט חכמה, דער האט חיי נצח, און ווער ס׳האט נישט קיין חכמה, ער וועט זיך אויך פילן אין די וועלט דעם חסרון.

די משנה איז “מה טוב”

Speaker 2:

זייער גוט. סאו דאס איז די ערשטע משנה אזויווי וואס מ׳זאגט. מ׳קען זאגן די משנה איז אזויווי די טוב, “מה טוב”, יא, וואס איז גוט. נאך בעפאר די תורה פרעגט מען “מה טוב”. די משנה זאגט דיר “מה טוב”. איך האב געזען ס׳איז דא א רב, א רבי, איך ווייס נישט, א רב, ער האט געשריבן א בוך וועגן וואס איז די “Jewish view of happiness”, און ער זאגט אז ער מיינט אין די משנה שטייט, ס׳איז מסביר די אידישע דרך, דאס טון די אלע זאכן צו האבן א גוטע לעבן. און ס׳איז זייער בעיסיק.

דיסקוסיע: ר׳ משה פיינשטיין׳ס שיטה פון מעשר פון צייט

Speaker 2:

איך וויל מיך נישט אפשטעלן אין די משנה צו לאנג, אבער ס׳איז דא א זייער שיינע זאך פון ר׳ משה פיינשטיין אז א איד זאל מאכן מעשר פון זיין צייט. יא, ס׳איז אזוי באקאנט. אבער ס׳איז אקעגן די משנה פון “אלו דברים שאין להם שיעור – גמילות חסדים”. סאו ס׳איז זייער גוט, די לאנגע ר׳ משה מאכט עס אלס א שיינע עצה טובה, א מינימום. א מינימום? ס׳איז דאך א תוספת, חז״ל האבן נישט געמאכט קיין שיעור, פארקערט.

אבער דאס איז עפעס וואס מ׳קען נישט קוואנטיפייען. מ׳קען נישט זאגן אז דער וואס האט געזאגט “גיי ארויס פון מיין קאר” פאר איינעם וואס האט גענומען א היטש אינמיטן וועג ווייל ער האט שוין געענדיגט זיין חסד פאר יענעם, דאס איז נישט קיין חסד. מ׳מוז עס אנקוקן לפי המצב, לפי האדם.

מימרא פון ר׳ זירא – הלכה פסוקה

Speaker 2:

איז דא ר׳ זירא. די נעקסטע איז די מימרא פון חז״ל, וואס דאס איז א שטיקל גמרא. סאו דא נאך צוויי מימרות. נאך איין הלכה וואס מ׳לערנט, וואס דאס איז די מימרא אז ר׳ זירא האט געזאגט אז נשי ישראל האבן מחמיר געווען – איך וויל נישט ליינען אלע ווערטער, ס׳וועט נעמען פארעווער – אז אפילו אויב ס׳איז דא נאר איין טיפ דם, קלענער ווי א חרדל, ווארטן זיי ז׳ נקיים. מער אויף די פשטות׳דיגע הלכה אז נאר א זבה, וכאילו ווער ס׳לערנט דארט די סוגיא ווייסט.

און דאס שטייט דא, ווייל אין די גמרא שטייט אז “כל העומד ומתפלל מתוך הלכה פסוקה”, האט אביי געזאגט: וואס איז א דוגמא פון א הלכה פסוקה? די מימרא פון ר׳ זירא. איך מיין אז די טייטש איז פשוט, ווייל דאס איז א מימרא וואס מאכט סימפליפייד זייער א קאמפליצירטע הלכה. ווען זי וואלט געדארפט רעכענען זבה, נדה, וואלט געווען טויזנטער פרטי הלכות ארום צו טראכטן צו זי קען דאווענען. דאס איז קלאר: ז׳ נקיים, קענסט גיין דאווענען.

אבער דו זעסט דא אז הלכה פסוקה מיינט ווי ווייניגער דו גייסט לאמדעווען, די מערסטע בנות ישראל פראקטיש. סאו אונז האבן מיר א פראקטישע רב. ווער ס׳וויל, די בנות ישראל קענען דאווענען נאכדעם. ס׳איז א סגולה, אפשר, איך ווייס נישט.

תנא דבי אליהו – “כל השונה הלכות”

Speaker 2:

די נעקסטע הלכה איז די ברייתא דתנא דבי אליהו, וואס אונז זענען מיר סוף דאווענען פירן זיך עס צו זאגן. רייט. דארפן מיר שמועסן וועגן דעם פארוואס אונז האבן מיר עס נישט אריינגעלייגט, אבער ר׳ זירא, ווי ווייטער ווי מיר האבן געשמועסט, גייען מיר נישט אריין אין די גאנצע היסטאריע, אבער דאס איז די רמב״ם׳ס נוסח.

תנא דבי אליהו: “כל השונה הלכות בכל יום מובטח לו שהוא בן עולם הבא”. דאס שטייט נישט “בכל יום” אז ער מערקט. “כל השונה הלכות”. אה, טאקע. “כל השונה הלכות”, איינער וואס לערנט הלכות, “מובטח לו שהוא בן עולם הבא, שנאמר ‘הליכות עולם לו׳, אל תקרי הליכות אלא הלכות”. הליכות איז מרמז אויף הלכות. איז איינער וואס לערנט הלכה פסוקה, זייער גוט.

סאו דאס איז לכאורה א שבח אויף דעם וואס מ׳האט יעצט געלערנט א שטיקל הלכה, מיט דעם הלכה גייט מען אין עולם הבא. דאס איז ווי אן אגדה.

“תלמידי חכמים מרבים שלום בעולם”

Speaker 2:

ס׳איז אן אגדה. זייער ענליך. און דאס איז בעיסיקלי, עס נעמט אריין אין זיך ביידע פריערדיגע מעמדות. עס רעדט וועגן די שכר פון הלכה פשוטה, פון הלכה, סתם הלכה איז מיין, און די עליות אין עולם, די עליות אין עולם הבא.

און די נעקסטע שטיקל איז וועגן שלום. ס׳איז ממש די צוויי זאכן: עולם הבא און שלום בעולם הזה. “תלמידי חכמים מרבים שלום בעולם”, אז די תלמיד חכם וואס שונה הלכות האט שלום בעולם, האט עולם הבא און האט שלום בעולם. אזוי ווי די משנה האט אונז געלערנט אייניגע דברים, זייער שיין.

שנאמר “וכל בניך תלמידי ה׳ ורב שלום בניך”. די דרשה פון חז״ל איז “בניך” מיינט נישט דיינע קינדערלעך, אזויווי די נוסח הברכה אין ישעיה, די נביאות אז ס׳גייט זיין גוט פאר די קינדער, נאר “בוניך”. אקעי, די גמרא ברענגט די גאנצע נוסח. און וואס מיינט די תלמידי חכמים? די וואס פארשטייען פשוט טייטש, מלשון הבנה. איך מיין אז פשוט מיינט עס מלשון הבנה. ס׳איז דא אויך א דרשה פון מלשון בנין, בנין עולם.

חילוק צווישן שונה הלכות און תלמיד חכם

Speaker 2:

איך טראכט, איך וואלט אפשר געזאגט א טייטש: א שונה הלכות איז נישט דאס זעלבע ווי א תלמיד חכם. מ׳זעט אין הלכות, א הספד שטייט, אפילו א שונה הלכות. א שונה הלכות מיינט איינער וואס לערנט משניות, א תלמיד חכם איז איינער וואס לערנט גמרא. איינער וואס לערנט משניות גייט שנעל אין עולם הבא, אבער א תלמיד חכם ברענגט אויך שלום. ווייל ברענגען שלום איז א גרעסערע עבודה. ווייל עולם הבא קענסטו זיין א קליינער אינדיווידזשועל, וואס גייט דיך אן צו מאכן די גאנצע וועלט שלום?

“העולמים יודעים” – דער שטיקל פאר שמע ישראל

Speaker 2:

נאכדעם קומט די שטיקל, “העולמים יודעים”. איך ווייס נישט וואס איז די פשט פון די שטיקל, וואס איז די פשט? איך מיין אז דאס איז איין לאנגע שטיקל וואס זעט מיר אויס ווי ס׳איז עפעס א סארט ווערזשן אדער א סארט נוסח פון אן אייגענע ברכת התורה, אזא אדרבה׳דיגע ברכת התורה, ווייל ס׳הייבט זיך אן מיט… אקעי, דאס איז יוניק, די אנהייב מיט א גרויסע הנחה איז… מסתמא ברכות קריאת שמע אפשר. יא, אזא סארט ברכות קריאת שמע, דאס איז וואס איך האב געמיינט.

ווייל די שטיקל פאר שמע ישראל איז זייער ענליך צו אהבה רבה. די תוכן דערפון רעדט וועגן די שמחה אז מ׳איז א איד, און אז נאר אונז קענען זאגן קריאת שמע, און גלייך נאכדעם זאגט מען שמע ישראל. און מען ענדיגט צו נאכאמאל מיט אזא… אזוי ווי ברכות נאך קריאת שמע, פון נאך תפילות און שבועות, וועגן אחדות השם וכו׳, יא, ממש אזוי, אמת.

ס׳קען זיין אז ס׳איז עפעס א סארט תפילה קצרה, אזוי ווי מ׳האט דאך געהאט תרי״ג תפילות קצרות. ס׳איז נאך א ווערסיע, אבער למעשה האט מען עס אנגענומען אלס וואס מ׳זאל אייביג זאגן, אדער ווי א חכם האט געשריבן זיין אייגענע ווערסיע פון א ברכת קריאת שמע.

נוסח התפילה שלפני קריאת שמע ופסוקי דזמרה לפי הרמב״ם

נוסח “אמונים מחיינו” — תפילה מדור השמד

Speaker 1: וועגן אחדות השם מער.

Speaker 2: יא, ממש אזוי, אמת. ס׳קען זיין אז ס׳איז עפעס א סארט תפילה קצרה, אזויווי מיר האבן געהאט פריער די תפילה קצרה, איז דא נאך א ווערסיע. אבער למעשה האט מען דאס אנגענומען אלס וואס מ׳זאל אייביג זאגן, אזויווי א חכם האט געשריבן זיין אייגענע ווערסיע פון א ברכות קריאת שמע וואס איז אסאך קורצער, און ס׳האט געפאלן פאר חכמים און מ׳האט עס אנגעהויבן צולייגן.

מקור הנוסח — תנא דבי אליהו רבה

Speaker 2: סאו ער ברענגט טאקע דא אין די זייט פון די שבועי אלקוט, בשם רבינו אברהם בן בנימין, אז די גאנצע נוסח קומט פון תנא דבי אליהו רבה. נאר די טייטש, דער רבינו בנימין, אז אהבה רבה, לעולם יקדים רחמים לשמים בסתר. יא, ביי אונז זאגט מען אויך בגילוי, אבער דער רמב״ם האט נאר בסתר, און אזוי זאגט ער אויך איז די ריכטיגע נוסח.

און ער זאגט פארוואס? ווייל אבא אליהו האט געמאכט די תקנה פאר א דור של שמד. ס׳איז געווען א גזירה אז מ׳קען נישט ליינען קריאת שמע, לכאורה ברבים אין בית המדרש, האט מען געזאגט “זאת רחמי שמים בסתר”, זאג די נוסח אין די רויב. ס׳איז ממש אזויווי דו האסט געזאגט, אז ס׳איז עפעס א ריפלעיסמענט נוסח.

אדער מ׳בעט אז דער אייבערשטער זאל יא מאכן ברבים, און זאל אונז יא ברענגען סטאק ביוחוד, זאל דער אייבערשטער שוין תורם קרנינו. ס׳מיינט אז אויב א איד איז זייער שטארק באזארגט אז ס׳קומט אנטיסעמיטיזם און מ׳ווייסט נישט וואס גייט פאר אין אמעריקע אדער אין די וועלט, איז בעסער צו פאוקעסן אויף די תפילה וואס מ׳גייט מארגן זאגן. ס׳איז שוין דא א תפילה פאר דעם, מ׳האט שוין אלעס צוגעגרייט.

ס׳איז א המשך פון די תנא דבי אליהו, ס׳קומט נאך די פריערדיגע תנא דבי אליהו. און די תנא דבי אליהו קען זיין א הערינג פאר די נעקסטע צוויי מאמרים.

דער רמב״ם׳ס נוסח פארגליכן מיט אונזער

Speaker 2: און דער רמב״ם׳ס נוסח, ביי אונז זאגן מיר עס נישט, דאס איז נישט אונזער נוסח. ביי אונז זאגן מיר דא אריין די ברכת השחר, וואס דער רמב״ם האט געזאגט אז מ׳זאל נאך נישט זאגן אין שול. זאגן מיר עס דא בערך, און מיר זאגן נישט קיין קדושה פאר אנדערע זאכן, דער רמב״ם ברענגט נישט קיין קדושה דא צווישן.

Speaker 1: ניין, נישט אויבערפלעכליך. אקעי.

תוכן ומבנה פון דער נוסח

הקדמה — צובראכנקייט און חיזוק

Speaker 1: לאמיר נאר זאגן וואס די תפילה איז וועגן, right? ס׳הייבט זיך אן מיט אזוי ווי ר׳ נחמן׳ל זאגט זייער א גוטע טייטש אויף די תפילה, יא? ווייסט, ר׳ נחמן׳ל זאגט, א איד דארף האלטן זיך קליין, נאכדעם דארף ער זיך מחזק זיין, ער קען נישט בלייבן קליין.

סאו האבן זיי געלייגט, קודם זאגט מען “אמונים מחיינו” וכו׳, נאכדעם זאגט מען… ס׳איז א הקדמה צו די תפילה, יא? ס׳קומט “אבל”, א איד זאל זיין אזא סארט איד וואס זאגט אייביג די תפילה. נאכדעם זאגט מען “אבל אנחנו”, אונז זענען דאך יא אידן.

און זיי מערקן אז ס׳שטייט נישט דא די שטיקל “לבד הנשמה הטהורה”, ווען ס׳שטייט דאס.

Speaker 2: אה, אויך. אבער איך מיין אז ס׳שטימט דא זייער גוט מיט דעם וואס דו זאגסט, ווייל דור השמד, דער פשט אז דער איד האט טאקע נישט געלערנט און געדאוונט א גאנצן טאג, ער קען נישט דאווענען די אלע זכותים וואס ער רעדט וועגן א שמחה, מען דארף זיין מודה על האמת. סאו ברענגט מען דא אז יעצט קענען מיר אונז נאר רעדן וועגן אונזער צעבראכנקייט, און אז דאך זענען מיר אונז אידן. אבער נישט, מען קען נישט דא ברענגען די ברייטקייט פון אזויפיל מארי דשמיא וכו׳. ס׳שטימט.

פארגלייך מיט תניא — ווי קען מען ליב האבן א רשע?

Speaker 1: אבער דאס וואס דו זאגסט ר׳ נחמן׳ל, און איך האב געטראכט אזוי ווי פון די תניא וואס ער רעדט ווי שלעכט א מענטש דארף זיך אליין זאגן וואס ער איז, אלעס איז ריכטיג. אבער נאך אלע מעשיות, וויאזוי א מענטש קען ליב האבן פון פארנט א איד וואס איז א רשע אויף איינמאל?

דאס ברענגט ארויס, ווי נידעריג די חלקים וואס טויגן נישט, די חלקים וואס מען לאזט זיך נאכגיין די יצר וכו׳, און מען רעכנט אויס ווי שוואך מיר זענען, ווי ווייניג מיר זענען וויכטיג, ווייל “כל הגיבורים כאין נגדך” קעגן גבורות של הקב״ה זענען מיר אונז גארנישט, אונזער חכמה איז גארנישט, אונזער בינה איז “כבלע יחכם”, און אלעס איז ממש גארנישט, מען קלאפט זיך אראפ.

אבער מיר האבן א געוואלדיגע זאך, אונזער נשמה. “אבל אנחנו בני בריתך”, מיר זענען מחזק מיט אונזערע אבות, יא? אזוי ווי די גמרא זאגט, תמה זכות תורה, איז דא אבער זכות אבות, יא? אונז זענען “בני בריתך”, אזוי ווי מיר זענען דורכגעגאנגען ברית של אברהם אבינו און ברית אבות. “בני אברהם אוהבך”, אזוי ווי אברהם אבינו האט אים ליב געהאט, מיינט מען די עקידה, דארט איז דא א קורצע נוסח פון עקידה, “זרע יצחק יחידך שנעקד על גבי המזבח”, און מיט דעם מיינט מען די זכות פון יעקב וואס איז געווען גערופן ישראל און ישורון, ישורון איז א לשון פון שור, יא, פון מלכות.

לפיכך, דארף מען אונז דאנקען, אפילו ווען מיר זענען אזוי צובראכן, אבער מיר זענען דאך אויך אזא לאקי פאלק, דארף מען דאנקען דעם אייבערשטן, ולהודות לשבח ולהודות, און דא זאגט מען שמע ישראל.

דער רמב״ם׳ס נוסח — אן “ואהבת”

Speaker 1: מ׳זעט אז אין די רמב״ם׳ס נוסח קומט נישט ואהבת. מ׳זעט אז אדער האט שוין דער איד געזאגט פריער ביי ברכות, אדער גייט ער עס זאגן באלד מיט די ברכות.

Speaker 2: אקעי, קען זיין דער איד, קודם כל וועלן מיר זאגן שפעטער, די דורות השמד האט נישט קיין צייט צו זאגן די גאנצע, ער זאגט די ערשטע פסוק וואס איז די עיקר. דאך פסק׳נט ער אז ער זאל זאגן.

מ׳דאנקט דעם אייבערשטן אז מיר האבן זוכה געווען צו קריאת שמע, “אשרנו מה טוב חלקנו”, “אשרנו שאנו משכימים ומעריבים”, אז מיר זאגן צופרי און ביינאכט שמע ישראל.

דער שטיקל וועגן אחדות ה׳ ונצחיות

צוויי מאל “שמע ישראל” אין דעם רמב״ם׳ס נוסח

Speaker 2: און די נעקסטע שטיקל רעדט וועגן… ביי די רמב״ם שטייט צוויי מאל שמע ישראל, האסטו באמערקט?

Speaker 1: אינטערעסאנט.

Speaker 2: דא איז דא אזא סארט פיוט, א קליינע פיוט וואס ענדיגט מיט שמע ישראל. און מ׳ענדיגט מיט קידוש השם, מ׳רעדט דא וועגן אחדותו יתברך און קדמותו יתברך, יסודות, “אתה קודם שנברא העולם ואתה אחר שנברא העולם”, אז דער אייבערשטער איז אייביג. מ׳רעדט דא וועגן דער אייבערשטער איז אין סוף, אדער אז דער אייבערשטער איז קדמון. “אתה הוא בעולם הזה ואתה הוא לעולם הבא”, “אתה ראשון ואתה אחרון”, דאס איז לכאורה די זעלבע ווי קודם און אחר.

Speaker 1: ענליך, יא.

Speaker 2: און מ׳ענדיגט “מקדש את שמך ברבים”, וואס דאס שטימט זייער גוט פאר א דורות השמד מצב, צו זיין א קידוש השם, “ושאלתותינו תענה”, אז ס׳איז א גביה כנעם, די אידן זאלן ארויסקומען פון די נידריגע מצב וואו מ׳איז לויט וויאזוי מ׳זאל אפלערנען וואס דאס איז. “ברוך המקדש שמו ברבים”, “את שמו ברבים”.

“אתה הוא ה׳ לבדך” — שבח וועגן גדלות השם

Speaker 2: און דא זאגט מען א שטיקל וואס אונז זאגן מער שפעטער ביי ברוך דוד.

Speaker 1: יא, אבער אונז זאגן ענליך, ענליך צו דעם זאגן אונז אויך “אתה הוא ה׳ לבדך”, אונז זאגן נאר אנדערע פסוקים.

Speaker 2: דאס איז אויך אזא שבח וועגן גדלות השם, אז דער אייבערשטער האט אלעס באשאפן. “ואתה מחיה את כולם” איז א געוואלדיגע זאך, אז דער אייבערשטער איז די… אן אים קען נישט זיין די וועלט, יא, מינימום דעי זאל דער רמב״ם עס פארטייטשן, אז די וועלט דארף צוקומען צו אים, ער מחיה את כולם, “וצבא השמים לך משתחוים”.

און נאכאמאל די אבות, “אתה הוא ה׳ האלקים אשר בחרת באברם”, מ׳זאגט ‘ממצרים ועד כזדים׳, מיינט מרמז זיין על פי חז״ל אז ער איז געווען דער כלל חובים, ווייל עס איז א פסוק, עס טייטשט צוויי פשטים אין דעם פסוק, אדער ‘אור כזדים׳ איז דער נאמען פונעם פלאץ, אדער אזוי ווי דער מדרש, ‘אור׳ איז דער פייער. דער סוף איז ‘שמו אברהם׳, ער איז זוכה געווען צו באקומען שמו אברהם, און מ׳ענדיגט נאכאמאל מיט די נצחיות ‘אתה הוא ה׳ אלוקינו לא השתנית׳, ‘ה׳ מלך ה׳ מלך ה׳ ימלוך לעולם ועד׳ רעדט אויך וועגן די מלכות נצח, דאס הייסט דער אויבערשטער איז מלך אייביג, ‘עובר והווה ויהיה׳, עס איז אסאך ‘אתה׳ס׳, ‘אתה׳ ‘אתה׳ ‘אתה׳ ‘אתה׳ ‘אתה׳, נוכח, און זייער א שטארקע פאקוס אויף נצחיות.

דער “דור השמד” פשט — דער אייבערשטער טוישט זיך נישט

Speaker 1: רייט. עס מאכט סענס אויך מיט דעם דורש פשט. אונז זענען היינט, עס איז נישט קיין גוטע צייט, אבער דער אויבערשטער איז אויף אייביג, דער אויבערשטער ווערט נישט אלט. ווי זאגט דער חתם סופר? ‘די אלטע טאטע ווערט נישט אלט׳, אזוי גייט דער לשון. ‘ישועה אל תזכור לנו עוונותינו׳, זייער א וויכטיגע זאך, ווייל די וועלט טוישט זיך כסדר, אבער דער אייבערשטער טוישט זיך נישט. און די אידן זענען דעי עם וואס זיי זאגן ‘שמע ישראל׳ אז דער אייבערשטער טוישט זיך נישט. ממילא האפן זיי ער זאל נאכקומען מיט א גוטע ישועה.

פסוקי דזמרה — הלכות תפילה פרק ז׳

וואס רופט מען דעם חלק פון תפילה?

Speaker 1: אוקעי, סאו דעיס איז… וויאזוי רופט מען דעי פארט פון תפילה? ‘פון פארן׳ איז איינס א גוטע טייטש, ווייל ס׳מיינט נישט גארנישט פאר דעם. אדער מען קען זאגן אז ס׳איז א פארט פון ברכות התורה, אזוי ווי אלס המשך פון דברי תורה. וועט אינזערן דיך מער מרחיב זיין, וועט זאגן אפילו איזהו מקומן און נאך קרבנות און די אנדערעס, אלץ בעצם לימוד התורה. מ׳דארף וויסן ווען מ׳זאגט ‘פון פארן׳, מ׳דארף מכוון זיין צום מצוות תלמוד תורה, נישט נאר מצוות תפילה. סטימט?

Speaker 2: איך ווייס ווער ס׳זאגט, צו זיין זיכער האבן.

דער רמב״ם׳ס שיטה — הלכות תפילה פרק ז׳

Speaker 1: יעצט קענען מיר לערנען אין דעם נוסח וואס דער רמב״ם האט שוין דערמאנט אין… דו געדענקסט ווי? אין הלכות תפילה? יעצט שוין דערמאנט אז דא א… ווי האט ער געזאגט, דו געדענקסט? וועט ער גערעדט וועגן די ברכות פסוקי דזמרה. דער רמב״ם האט שוין דערמאנט, זיי צייכענען נישט צו? עה… תפילה פרק ז׳ זייער… אממממ… פרק ז׳ אין די ענד, רייט? נישט ממש. איך מיין אז אין די ענד פון פרק ז׳ שטייט סדר התפילות.

Speaker 2: יא, אבער פארדעם איז געשטאנען אז ס׳איז א מעלה, ס׳איז שבח חכמים.

Speaker 1: “שבח חכמים הראשונים שהיו קורין בספר תהלים”. וואו איז דאס? פרק ז׳ נאך?

Speaker 2: נאכדעם וואס ער זאגט צו זיין עניו ושפל רוח, האט ער געזאגט ‘קורא פרקים והלכות משנה וברייתות׳, דאס וואס ער האט פריער געזאגט, אז ס׳איז בעסער צו זאגן די אלה הדברים און אנדערע זאכן. און דא נעקסט איז ‘שבח חכמים הראשונים שהיו קורין זמירות מספר תהלים פון אשרי עד סוף׳. ואני נוהג לקרות פסוקים לפניהם ולאחריהם, ואח״כ תקנו חכמים שיהיו לפני כל הזמירות ברכת ברוך שאמר, ולאחר כל הזמירות ברכת ישתבח, ואח״כ קורין קריאת שמע.

סטרוקטור פון פסוקי דזמרה

Speaker 2: סאו דעם שטיקל גייען מיר יעצט בעיסיקלי… אקעי, סאו די שטיקל גייט בעיסיקלי לערנען די נוסח פון דעם. ס׳איז דא א שבח, דער רמב״ם זאגט נישט אז ס׳איז א חיוב, יא? דא האט דער ב״ח געזאגט אז ס׳איז א חיוב. פשוט איז עס נישט קיין חיוב, ס׳איז א שבח, ס׳איז א גוטע זאך. אז פארן דאווענען זאל מען זאגן, דער רמב״ם זאגט, “זמירות מספר תהלים”, וואס דאס מיינט פון “תהלה לדוד” ביז די ענד. סאו דאס איז די עיקר וואס אונז רופן פסוקי דזמרה, דאס איז די זאך, פון “תהלה לדוד” ביז די ענד פון “הללויה כל הנשמה תהלל י-ה”.

דאס איז, די גאנצע תפילה הייבט זיך אן מיט שבח והודאה, ס׳איז דא א גרויסע הוספה פון שבח והודאה פארן דאווענען. אבער דאס איז אויך געווען אויף אן אופן פון מרחב, וואס איז דא די עיקר? די עיקר איז די תהלים, די הללוי-ה׳ס, און “תהלה לדוד”.

און נאכדעם זאגט דער רמב״ם, ס׳איז דא א מנהג אז פארדעם און נאכדעם זאגט מען פסוקים. די פסוקים קענען אונז בתור “יהי כבוד” און “ויברך דוד”, יא? פארדעם איז דא פסוקים, ס׳איז א ליקוט פסוקים, פארשידענע פסוקים וואס מ׳זאגט פאר די זמירות, און אביסל נאכדעם, “ויברך דוד” און אזוי ווייטער.

און נאך א זאך, ס׳איז דא א ברכה לפניה ולאחריה. די ברכה לפניה איז “ברוך שאמר”, און די ברכה לאחריה איז “ישתבח”.

ס׳איז דא נאך א זאך, אז ס׳איז דא אויך פסוקים לפניה ולאחריה. דאס הייסט, אונז למשל פירן זיך אז ספר ברוך שאמר מיט נוסח ספרד זאגט שוין הודי, דאס איז שוין נאך א לעוועל פון פאר די ברכות זאגט מען שוין אויך א שבח. און מיר זעען אויך אז דער רמב״ם האט א נוסח וואס מ׳זאגט נאכדעם, מ׳זאגט שירת הים נאך ישתבח מיינט דאך לויט׳ן רמב״ם. אבער אונז טוען עס נאר איינמאל א יאר, אונז טוען…

פסוקי דזמרה — ברכת ברוך שאמר, ליקוט הפסוקים, ותהלה לדוד

ברכת ברוך שאמר — נוסח הרמב״ם

Speaker 1: די ברכה לפניה איז ברוך שאמר, און די ברכה לאחריה איז ישתבח. איז דא נאך א זאך, אז ס׳איז דא אויך פסוקים לפניה ולאחריה. דאס הייסט, אונז למשל פירן זיך אז פאר ברוך שאמר, מיט נוסח ספרד, זאגט מען שוין הודו. דאס איז שוין נאך א לעוועל פון פאר די ברכה זאגט מען אויך שוין שבח. מיר וועלן זען אז דער רמב״ם האט א נוסח וואס מ׳זאגט נאכדעם, מ׳זאגט שיר השירים נאך ישתבח, לויט דער רמב״ם.

אונז טוען עס נאר איינמאל א יאר, אונז טוען עס… ס׳איז דא וואס מ׳האט תשובה זאגן שיר המעלות נאך ישתבח. ס׳איז דא פשוט אזא מושג פון זאגן נאכדעם.

אקעי, סאו דאס גייען מיר לערנען. דעפיניטלי, דער רמב״ם׳ס נוסח איז אסאך קורצער, ווייל אין אונזער סידור איז נאך דא אן עקידה, און מיר האבן נאך דא פארשידענע נאך פסוקים פון קרבנות, און די לאנגע “איזהו מקומן”, דאן קומט הודו און די אלע זאכן וואס מ׳זאגט, “למה תאמר יעקב” און די אלע זאכן. יא, אבער דא איז די פסוקי דזמרה די זעלבע, און ברוך שאמר איז די לענגערע.

זאגט דער רמב״ם אזוי: “ברכה ראשונה שאומרים אותה לפני פסוקי דזמרה, זהו נוסחה: ‘ברוך שאמר והיה העולם ברוך הוא׳”, און נאך פארשידענע שבחים וואס רעדט וועגן דער אייבערשטער איז א מושל, דער אייבערשטער אומר ועושה, גוזר ומקיים, דער אייבערשטער איז א בעל הרחמים, א רחמן וואס איז מרחם על הבריות, “ברוך מביא רפואה ומביא אורה”, א ברכה אויף די צופרי זון. שפעטער זאגן אונז אין אונזערע ברכות השחר “ברוך יוצר אור”.

“ברוך משלם שכר טוב ליראיו”. וואס זאגן אונז אויך? “ברוך שאין לפניו לא עולה ולא שכחה ולא כזב ולא מרמה ולא משוא פנים ולא מקח שוחד”. אזוי רעדט מען אויף די כליות, “דיין אמת”. “ברוך חונן אדם דעת”, רעדט מען נאכאמאל וועגן די מצוות. און מ׳ענדיגט, “ברוך אתה ה׳ אלקינו מלך העולם, המלך המפואר והמהולל בפי עמו”, ווי דער אייבערשטער איז משובח ביי אידן, ביי די גאנצע פאלק, “משובח ומפואר בלשון חסידיו ועבדיו”.

און דא איז די הקדמה צו די תפילות וואס מיר גייען זאגן: מיר גייען דיר יעצט דאנקען “בשיר דוד בן ישי עבדך משיחך”. “בשבחים ובזמירות”, דאס איז שבחים זמירות, “נודך ונשבחך ונפארך ונרוממך ונמליכך”, יעדער איינס פון די ווערטער האט א מינונג, אבער מיר לערנען שוין די פשט המילות. “ונזכיר שמך מלכנו יחידנו”, וואס איז דא די נוסח איז “יחד”, אונז אלע צוזאמען אידן זאגן עס בציבור. ביי אונז זאגט מען “יחוד קל עולמים זאלן מיר זאגן”, און דא זאגט מען “יחד”. יחד, ווייל מיר נעמען פון שבח און פארער עד היעד שמו, און ווייטער ענדיגט מען מיט נצחיות. ס׳איז זייער אינטערעסאנט, מ׳הייבט אן דאווענען “נשמת כל חי”, די נצחיות פון די אייבערשטער, “מלך מהולל בתשבחות”, פון די תשבחות וואס מ׳גייט יעצט זאגן.

דיסקוסיע: די סטרוקטור פון ברוך שאמר און דער ענין פון שמות נרדפים

Speaker 2: יא. ס׳איז אינטערעסאנט צוויי זאכן וואס איך האב געוואלט זאגן וועגן די ברכה שווארמה. קודם כל, ס׳איז פשוט א ברכה, ס׳הייבט זיך אן “ברוך אתה ה׳ אלוקינו מלך העולם” און ס׳ענדיגט זיך “ברוך אתה ה׳”, אבער ס׳האט אזויווי א פתיחה. ס׳איז זייער אינטערעסאנט, איך ווייס נישט צו ס׳איז נאך א ברכה אזוי. איך מיין אז ביי אונז אין נוסח איז דא דרייצן, אזוי ציילט דער סדר האריז״ל, דרייצן מאל וואס מ׳זאגט “ברוך” פאר מ׳קומט צום ווארט פון “ברוך אתה ה׳ אלוקינו מלך העולם”. אבער די סטרוקטור פון די ברכה איז, ס׳איז פשוט א ברכה, נאר ס׳הייבט זיך אן זייער אסאך מאל מ׳זאגט “ברוך, ברוך” ביז מ׳זאגט פיינעלי “ברוך”, און ס׳ענדיגט זיך אזויווי דו זאגסט “מלך מהולל בתשבחות”.

איך האב געוואלט זאגן נאך אזא… איך האב געוואלט זאגן וועגן דעם וואס דו האסט געזאגט אז יעדע ווארט האט א טייטש. דא טאקע בין איך מחולק, ווייל ס׳איז אמת אז יעדע ווארט האט א טייטש, אבער די ריזען פארוואס מ׳זאגט אזויפיל ווערטער, ס׳איז אלץ שמות נרדפים. וואס פונקטליך איז די חילוק פון “נשבחך” און “נפארך”? איך קען זאגן א טייטש, אבער די ריזען פארוואס ס׳איז דא אזויפיל, ווייל די עצם ריבוי, וואס מ׳זאגט די זעלבע זאך אזויפיל מאל, איז אליינס די יופי און די געשמאק, די חיות פון די פיוט. און אז מ׳גייט אריין “וואס איז די חילוק פון ‘משבחיך׳ און וואס איז די חילוק פון ‘מפאריך׳?”, פארלירט מען די געשמאק.

ליקוט הפסוקים לפני תהלה לדוד

Speaker 1: נאכדעם איז דא פסוקים. ווייטער איז דא א ליקוט פון פסוקים. מ׳זאגט “יהי כבוד ה׳ לעולם ישמח ה׳ במעשיו. יהי שם ה׳ מבורך מעתה ועד עולם.” דאס איז איין פסוק, און נאכדעם א פסוק אין תהלים “ממזרח שמש עד מבואו מהולל שם ה׳”. אויך תהלים, ביידע איז תהלים. “ממזרח שמש עד מבואו מהולל שם ה׳”. פון דא איז אלעס תהלים. דאס איז אלץ פסוקים וואס אונז זאגן אויך, רייט? די זעלבע נוסח ווי אונז, אזויפיל איך געדענק. כמעט אלע. יא, “יהי כבוד”, “יהי שם”. ווייל מ׳האט געזאגט “מלך מהולל בתשבחות”, לכן מאכט מען א קליינע ליקוט פון תהלות, און דערנאך הייבט מען אן זאגן גאנצע שטיקער. נישט ממש אלעס, ה׳ אלקינו ה׳ אחד.

דיסקוסיע: פארוואס פסוקים פון ישעיה און משלי?

Speaker 2: און דאס איז אינטערעסאנט, ווייל ער האט געדארפט… ווייל ה׳ אחד זאגט מען על מה שברא בעולמו. די מלאכים, די אנשי כנסת הגדולה האבן דאס געמאכט.

אינטערעסאנט אז ער האט גענומען פסוקים פון תהלים, און דוקא די ענין האט ער אריינגעלייגט ישעיה און משלי.

Speaker 1: איך מעג דיר זאגן א סוד? ווייל דו קענסט אריינלייגן אין תהלים אויך די פסוקים. ווייל יעדער ווייסט דאך, נישט אלעס אין תהלים האט דוד געשריבן, יא? ס׳דא פלוגתא שפעטער אויך, סאו פונקט ווי ס׳זענען דא אין תהלים וואס איז דא ביי דיר, איז א שטיקל תהלים, ניין? גרייבסט עס צו צו ישעיה.

Speaker 2: ס׳איז זיכער עלטער ווי דער וואס האט מתקן געווען די נוסח התפילה, ניין? יא, אוודאי. באט איך זאג אז תהלים אליינס איז שוין א ליקוט. מ׳זאגט “שיר לדוד”, יא? און מ׳זאגט למשל “תפלה לדוד”, דאס איז טאקע פון דוד. באט ס׳איז דא שטיקלעך וואס איז לאו דוקא פון דוד, און מ׳רופט עס “שיר לדוד” באופן כללי, ווייל דוד המלך איז דער נעים זמירות ישראל, סאו מ׳קען רופן דאס אויך “שיר לדוד” באופן כללי.

ס׳איז דא אזעלכע וואס זאגן אז ס׳איז דא עשרה זקנים וואס האבן מחבר געווען משלי, ניין? אבער מ׳זעט דא… אז מ׳פירט אויך שטארק אויס מיט די פסוקים וואס שרייבט לטובת די אידן, יא? “כי בחר ה׳ בציון”, “כי יעקב בחר לו י-ה”, “כי לא יטוש ה׳ עמו”.

דער לאגיק און סדר פון די פסוקים

Speaker 1: ניין, איך וועל דיר זאגן, לאמיר אביסל ארויפגיין. נאכאמאל, אנהייבן מיט די ענין פון כבוד ה׳ אויף די וועלט. לכאורה די אויפשיין פון די זון צופרי איז אזא דעמאנסטרעישן, דער אייבערשטער קומט ארויף “ממזרח שמש עד מבואו מהולל שם ה׳”. און נאכדעם אפאר פסוקים וועגן די נצחיות פון באשעפער, “זכר רחמיו”, “זכר חסדו לבית ישראל”, “מחשבותיו לדור ודור”, “מחיצה בכל מושלו”.

Speaker 2: ניין, דאס איז אפשר נאך אויך די חלק פון די שמים מספרים, ווי בשבת זאגן מיר דאס איז יענער טאקע, שמים מספרים, אבער דארט איז עס דער ענין פון “יסודו בהררי קודש אוהב ה׳ שערי ציון”. און נאכדעם דא רעדט מען וועגן די נצחיות ה׳, “ה׳ מלך עולם ועד”, דא “ה׳ הפיר עצת גוים”. א גאנצע זאך אויף די גוים, “מארצו” קומט גוט אריין, זעט אויס מ׳האט צוגעלייגט אפשר געווען דער מיט “הפיר עצת גוים”.

Speaker 1: איך מיין, איך טראכט פשוט פשט, וואס איז טאקע די טעם פארוואס מ׳זאגט די פסוקים? וואס איז טאקע די טעם פארוואס מ׳זאגט דאס? די סדר פון “ה׳ מלך ה׳ מלך ה׳ ימלוך לעולם ועד” איז בעצם די דריי פסוקים: “ויאמרו בגוים ה׳ מלך”, “ה׳ ימלוך לעולם ועד” איז אליינס א גאנצע פסוק, און “ה׳ מלך” איז די נעקסטע פסוק. מ׳לייגט אלע צוזאמען, אבער ס׳איז בעצם, מ׳ברענגט אויך די גאנצע פסוקים.

און דא רעדט מען וועגן אפאר פסוקים וועגן דעם וואס דער אייבערשטער איז מפר עצת גוים, אויף דעם גייען די לעצטע דריי פסוקים אדער פיר פסוקים, “עצת ה׳ לעולם תעמוד”, אלע אנדערע וועט בטל ווערן, “ה׳ הפיר עצת גוים”, און אזוי ווייטער. און איך מיין, דא ברענגט ער דאך די ראיה פון די בריאה, דער אייבערשטער האט דאך געשטעלט די בריאה, “יצוה ויעמוד”, ס׳שטייט אויף אייביג, דער אייבערשטער׳ס זאכן ווערן נישט בטל. און דער זעלבער באשעפער האט בחר געווען בציון, און ער האט געקלערט ציון למשכן לו, און דער זעלבער באשעפער האט בחר געווען ביעקב, און דער אייבערשטער האט דאס קיינמאל נישט איבערגעלאזט. דער זעלבער באשעפער וואס האט מקלקל געווען די וועלט וועט דאס שטיין, דער זעלבער באשעפער וואס האט מקלקל געווען די יודן וועט דאס שטיין, ס׳וועט נישט בטל ווערן לעולם ועד. און מ׳ענדיגט מיט “וירחם על עבדיו”.

איך מיין אזוי, אזוי ווי וואס איז דער אייבערשטער׳ס עצה? “כי בחר ה׳ בציון”. איי, די אידן זינדיגן? דער אייבערשטער איז מוחל. “והוא רחום יכפר עון ולא ישחית”, זיי זענען נישט מחלה זיין א כפירה, “הרבה להשיב אפו ולא יעיר כל חמתו”. “ה׳ הושיעה המלך יעננו ביום קראנו”. מ׳ענדיגט מיט אזא שטיקל בקשה, און דא גייט מען גלייך “אשרי”. יושר חסדך ולחסדך, זיי זענען אויך פסוקים פון תהלים, “אשמרה דרכי מחטוא בלשוני אשמרה לפי מחסום בעוד רשע לנגדי”, און דא גייט מען צו די נעקסטע שטיקל וואס דער רמב״ם זאגט גייט צו תהלה לדוד.

אשרי און תהלה לדוד

Speaker 2: אינטערעסאנט, ביי אונז איז דא שוין ביי מענטשן אין די קארנער פון די מח אז די שטיקל הייבט זיך אן “אשרי”, און ס׳שטימט, ווייל “בכל יום אברכך” הייבט זיך אן מיט א ב׳, און אשרי איז אן א׳, און מ׳האט עס צאמגעשטעלט. אבער ס׳הייבט זיך אן ארום ממך ה׳ אמתך. “תהלה לדוד” איז א קעפל.

Speaker 1: סאו אונז, דער רמב״ם לייגט אריין אשרי אלס איינע פון די פסוקים פון פאר תהלה לדוד. ווי ביי מנחה למשל, ווען דער רמב״ם זאגט מען זאגט אויך תהלה לדוד, מיין איך זאגט מען אויך אשרי, אונז זאגן זיכער. סאו ס׳איז יא, אבער ס׳איז א זאך וואס מ׳זאגט אלעמאל פאר אשרי, אבער ס׳איז נאר א ליקוט פון צוויי שיינע פסוקים וואס מ׳זאגט. ס׳איז נישט קיין זאך וואס מענטשן מיינען אז ס׳איז דא א מזמור וואס הייסט אשרי, ס׳איז נישטא, ס׳קומט נישט אריין.

Speaker 2: אבער ס׳איז אינטערעסאנט, לכאורה לכל הפחות די פלעצער וואו דער בעל תפילה ענדיגט יעדע קאפיטל, אפשר לויט׳ן רמב״ם וואלט ער געזאגט ער זאל ענדיגן “אשמרה דרכי מחטוא בלשוני”, ווייל ס׳איז די ענדע פון פסוקי דלפני משה. ס׳איז דא אסאך זאכן וואס דער בעל תפילה ענדיגט נישט אין די ריכטיגע פלאץ, ס׳איז א מנהגים.

Speaker 1: און דעמאלט זאגט מען “תהלה לדוד ארוממך אלקי המלך”, דאס איז וואס אונז קענען אלס אשרי, ווי איר האט יעצט געזאגט, עד סוף ספר תהלים, ביז סוף פון ספר. ס׳איז אינטערעסאנט, דער רמב״ם זאגט תהלים אן א ה׳, ווייל געווענליך תהלים מיינט די ווארט תהלה, די לשון תהלה, אזויווי דו זאגסט יעצט “תהלה לדוד”.

ויברך דוד — פסוקים פון דברי הימים

Speaker 1: און נאך דעם, וואס אונז קענען אלס פסוקי דזמרה, ס׳ענדיגט זיך דארטן “הללוקה”, קומט דאס וואס אונז קענען אלס “ויברך דוד”, ס׳הייבט זיך אן “ברוך אתה ה׳ אלקינו ואלקי אבותינו”, אונז זאגן אפאר מער פסוקים אויף די “ברוך אתה ה׳”, דער רמב״ם האט נאר דאס.

דיסקוסיע: “ברוך ה׳ לעולם אמן ואמן” — סיום אדער נצחיות?

Speaker 2: איז אינטערעסאנט, איז אויך נצחיות, “ברוך ה׳ לעולם”, דער אייבערשטער׳ס נצחיות, “ברוך ה׳ לעולם אמן ואמן”. אפשר דאס איז אזויווי א אמן אויף וואס מ׳האט געזאגט ביז יעצט, אזויווי א סיום. אה, א סיום פון די אלע פסוקים. ניין, איך וואלט נישט געזאגט אז ס׳איז בעיקר די סיום.

יעדע זאך האט אסאך אנהייבס און אסאך סיומים. פון דא לערנט מען זיך אז מ׳דארף מאכן אסאך מאל א סיום. מ׳לערנט, מ׳מאכט דאנערשטאג א סיום, מאכט מען נאך א סיום.

Speaker 1: און דא גייט מען אונז לערנען די פסוקים פון דברי הימים. ס׳איז אויך תפילת דוד, איז זייער שיין. אויף אלע מאל דוד המלך, די אויסדערוועלטע וואס איז געווען די לשון, “שירה דוד עבדך ודאי אשבח לבאך בשירה וזמרה”. זאגט מען אונז נאך, מ׳האט שוין געענדיגט תהלים, מ׳האט געזאגט די סוף פון תהלים, יעצט זוכט מען נאך, ס׳איז דא שיינע פסוקים פון סוף ספר דברי הימים, שטייט דארט “ויברך דוד את ה׳ לעיני כל הקהל ויאמר דוד”, ער האט געזאגט, ער האט געבענטשט, “ברוך אתה ה׳ אלקי ישראל אבינו מעולם ועד עולם, לך ה׳ הגדולה והגבורה והתפארת והנצח וההוד”.

פסוקי דזמרה (המשך) — תפילת דוד, ברכת ישתבח, שירת הים, והוספות דשבת

תפילת דוד — פסוקים פון דברי הימים און נחמיה

ס׳האט אויך א תפילת דוד, ס׳איז זייער שיין, ווייל אונז איז דאך אלעמאל דוד המלך די אויסדערוועלטע, יא? וואס איז געווען די לשון? “שירה דוד עבדך אשר שלחת לי בוחן בשירה וזמרה”. זאגט מען אונז נאך, מ׳האט שוין געענדיגט תהלים, מ׳האט געזאגט די סוף פון תהלים, און יעצט זוכט מען נאך, איז עס שיינע פסוקים פון ספר דברי הימים.

ס׳שטייט דארטן “ויברך דוד את ה׳ לעיני כל הקהל, ויאמר דוד”, ער האט געזאגט און ער האט געבענטשט, “ברוך אתה ה׳ אלקי ישראל אבינו מעולם ועד עולם”. נאכדעם רעדט מען וועגן נצח, “לך ה׳ הגדולה והגבורה והתפארת והנצח וההוד כי כל בשמים ובארץ”. דער אייבערשטער האט די ממלכה, “לך ה׳ הממלכה והמתנשא לכל לראש”, “והעושר והכבוד מלפניך”, אלע כוחות זענען אין די האנט פון אייבערשטער, דער אייבערשטער איז דער מושל, “ואתה מושל בכל ובידך כח וגבורה ובידך לגדל ולחזק לכל”.

דא שטייט צו טוהן, “לך ה׳ הגדולה והגבורה והתפארת והנצח וההוד”. “ועתה אלקינו מודים אנחנו לך ומהללים לשם תפארתך”.

דיסקוסיע: פון וואנען קומט “ועתה אלקינו”?

Speaker 1:

“ועתה אלקינו” איז א פסוק פון ערגעץ אנדערש, רייט? אה, “ועתה אלקינו”… ס׳איז פון עזרא, האב איך געדענקט. יא?

Speaker 2:

ניין, ביז נאכדעם “ומהללים לשם תפארתך” איז נאך פון דברי הימים.

Speaker 1:

אה. די לעצטע שטיקל, “וברוך שם כבודך ומרומם על כל ברכה ותהלה” איז פון נחמיה. טאקע אינטערעסאנט, פארוואס ס׳קומט נישט א טשעפער צו צו תהלות דוד? אפשר ווייל ער וויל ארויפברענגען די “ומרומם על כל ברכה ותהלה”, אז קען זיין די אלע זאכן וואס מ׳האט געזאגט, דער אייבערשטער איז נאך גרעסער פון דעם, און דאס איז די ענד, און דאס איז נישט פון דוד אפילו.

Speaker 2:

יא? אמת. אבער אונז זענען נאך מרחיב, אונז זאגן “אתה הוא ה׳ האלקים אשר בחרת באברם”, דאס איז אויך פון נחמיה האב איך געדענקט. יא, יא. און די רמב״ם האט אביסל קורצער.

ברכת ישתבח — פופצן לשונות פון שבח

און די לעצטע ברכה איז “ישתבח שמך לעד מלכנו המלך הגדול והקדוש בשמים ובארץ”. ווייל פארדעם פאסט, די אלע תפילות וואס מ׳האט יעצט געזאגט, רעכן דא אויס:

– איינס

– צוויי

– דריי

– פיר

– פינף

– זעקס

– זיבן

– אכט

– ניין

– צען

– עלף

– צוועלף

– דרייצן

– פערצן

– פופצן לשונות פון שבח

פון גדלות ה׳, שבח ה׳, מלכות ה׳, בעל הבית על העולם, נאכאמאל נצח, נצחיות, “ברוך שם כבוד מלכותו לעולם ועד”, “מלך גדול התשבחות”, ער איז גרעסער אויף די תשבחות, יא? אזוי ווי “ומרומם על כל ברכה ותהלה”. קען זיין. קען זיין, דאס איז די פשט, ס׳איז גרעסער פון די תשבחות.

אדון כל המעשים, אלע געשעענישן איז דער אייבערשטער דער אדון, א שטארקערע ווי א שטיקל לשון פון ראש מקוברוטיס. א בורא שיעור הזמרה, א שיעורים פון זמרה, אדער א שיעור הזמרה, וואס דאס איז א שטיקל עפעס קבלה, ווי חסידות. חי וקיים, דער אייבערשטער וואס לעבט אייביג, דער ענטפער איז טאקע ממש דאס, חי וקיים.

באמערקונג וועגן נצחיות אין די סטרוקטור

פון דא און ווייטער זעט מען ווייניגער, מ׳איז ווייניגער ביזי מיט די נצחיות, אמת? ס׳איז זייער שטארק. איין מינוט, מ׳גייט נאך רעדן וועגן די נשמות אויכעט נאכאמאל. אקעי? דאס איז אבער פירוש.

שירת הים — מנהג המקום

מקורא, ער זאגט דער רמב״ם, דא אין אורחות תפילה, אז דער רמב״ם האט אויך שוין דערמאנט אז ס׳איז דא א מנהג, דארטן האט ער עס געזאגט באופן אז ס׳איז דא א מנהג, אבער דא זאגט ער עס אלס א מנהג בפשטות, אז מ׳זאגט שירת הים. מקורא השירה עד סופה, כמנהג המקום. אויב איז דא א פלאץ אז מ׳זאגט שירה, זאל מען עס דארט זאגן. ער האט געזאגט אז ס׳איז דא מענטשן וואס זאגן שירת האזינו. ווען ער זאגט דא שירה, זאגט ער נישט וועלכע שירה. ס׳קען זיין ער מיינט שירת האזינו אדער שירת הים, ווענדט זיך לויט די מנהג. אה, אה, ער דערמאנט דארטן ביידע.

דיסקוסיע: דער רמב״ם׳ס שיטה וועגן מנהגים

Speaker 1:

וויאזוי טאקע, איז דא אנדערע מקורות צו דער רמב״ם האט געזאגט שירה? ס׳איז אינטערעסאנט. ווייל אויב נישט, איז זייער שיין ווי שטארק ער רעכנט זיך מיט דערמאנען יענע אנדערע קהילות׳ מנהג. דער רמב״ם האט מסתמא געהאט אין דעם אן ענין, ער האט געוואלט אז יענע קהילות, ווער ס׳וועט זיין, זאלן לערנען זיין ספר און פילן אז מ׳רעדט צו זיי. ער דערמאנט עס דא נאכאמאל, ס׳איז א געוואלדיגע זאך. ער זאגט עס נישט און ס׳איז פשוט ווייל…

ס׳זעט אויס אז ס׳איז דא א גאנצע רייע לעוועלס פון זאכן וואס דער רמב״ם פארשטייט אז זיי זענען כמעט א הלכה. אגב, די גאנצע נוסח איז אפשר א תקנת חכמים, און ס׳איז דאך נאר זאכן וואס איז ממש א מנהג וואס מ׳טוט אין שול. אזוי מ׳דארף פארשטיין בעסער וועלכע זאכן זענען ממש א מנהג און וועלכע זאכן זענען תלוי במנהג המקום, וויאזוי ס׳ווענדט זיך.

יא, איז דאס אלץ וואס מ׳האט געלערנט פסוקי דזמרה פון די וואכן.

הוספות דשבת — כללי׳ע הקדמה

יעצט שבת, שבת לייגט כל העולם, אה, אנדערש ווי יעצט וואס ס׳איז דאך מנהג המקום, שבת לייגט דער עולם צו לפני ה׳ כי בא, נסתר זי. יא, לאמיך נאך זאגן אביסל מער א הקדמה כללית.

דאס הייסט, אז שבת איז דא צוויי זאכן וואס מ׳טוט. דאס הייסט, אזוי ווי מ׳האט געלערנט פסוקי דזמרה, האט צו דעם מרכז, די עיקר פסוקי דזמרה, וואס דאס איז די שירת דוד וואס מ׳זאגט פון תהלה לדוד ביז די סוף. ס׳קומען פארדעם און נאכדעם פסוקים, פארדעם און נאכדעם ברכות.

אין שבת לייגט מען אויך צו זאכן, על פי מנהג לייגט מען צו זאכן סיי נאכדעם, דאס הייסט פאר ברכת… מ׳קען זאגן מ׳איז מרחיב ברכת ישתבח אין א געוויסע זין מיט א גרויסע הוספה וואס הייסט נשמת. און דארף די זאך פארדעם, מ׳לייגט צו פסוקים פארדעם, אונז לייגן צו מזמור שיר ליום השבת פאר יהי כבוד, און אמאל אונז לייגן אפילו צו נאך פאר ברכת יוצר נאך זמירות. סאו מ׳לייגט צו פארדעם און נאכדעם שבת און יום טוב אפשר אויך. שטימט?

דער רמב״ם ברענגט ביידעס, אז נשמת ברענגט ער די אנדערע הוספות. אהם, דער זאגט דאך, חלק וואלט געקומען די סטרוקטור.

קשיא: פארוואס לייגט מען צו אין שבת?

ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל אין חז״ל זעען מיר אונז אז שבת איז מען מקצר אין די נוסח התפילה, דאס הייסט לכל הפחות מיט שמונה עשרה. אקעי, דאס איז ווייל מ׳וויל נישט בעטן שאלת צרכים, און דא לייגט מען צו. ס׳איז אינטערעסאנט.

א גוטע שאלה.

דיסקוסיע: פארוואס נשמת אין שבת?

Speaker 1:

אקעי, נשמת, ווי איז דען שייך אנדערש אז שבת צופרי איז דא נשמת? און איך וועל דיר פרעגן פארוואס די… ס׳איז זיכער אז… ס׳איז ווי די גאנצע פאלק קומט, אט ליעסט אין שמונה עשרה זאל זיין קורץ, און דאס איז פאר די ערליכע אידן וואס קומען צופרי אין שול.

Speaker 2:

ניין, אבער דו ביסט גערעכט, די עיקר קיצור פון שמונה עשרה איז נאר אז מ׳זאל נישט בעטן שאלת צרכים, אז מ׳זאל שוין אריינגיין אין די אלע צרכי הגוף, וואטעווער יו וואנט טו קאל איט, צרכים. אבער ס׳איז זיכער א פעולה אין חז״ל. קריאת התורה ליינט מען שבת סאך לענגער, יא, מיט הפטורה, מיט מוסף. ס׳איז נישט אז שבת איז אזוי קורצער די דאווענען ווי א גאנצע וואך.

Speaker 1:

אפשר טראכט איך יא אז ס׳איז דא אפשר א חילוק צווישן די אידן וועמען מ׳האט קליינע עקספעקטעישאנס, די אידן וואס קומען אריין אין שול לייגן תפילין, און די אידן וואס שטייען און זענען אין שיעורים און טוען די אלע שיינע זאכן.

Speaker 2:

ניין, אבער איך וויל דיר זאגן א קליינע געדאנק, ווייל שמונה עשרה האט דער רמב״ם געזאגט אז ער האט געמאכט פאר די וואס האבן א לשון עלג. דער לשון עלג קען נישט זאגן די אלע זאכן בכלל. דער לשון עלג האט מען געמענעדזשט אז מ׳זאל אים ראטעווען צו לייגן ברכות אין די קורצע וועג. דא רעדט מען פון א איד וואס דאווענט, וואס קען דאווענען.

Speaker 1:

אקעי, מעיבי.

נשמת כל חי — דער נוסח פון רמב״ם

דער רמב״ם זאגט דאך, יא, ער זאגט דער רמב״ם, לאמיר לערנען די נוסח נשמת פון דער רמב״ם.

“נשמת כל חי תברך את שמך ה׳ אלקינו, ורוח כל בשר תפאר ותרומם זכרך מלכנו תמיד מן העולם ועד העולם.” דאס הייסט יעדע נשמה פון יעדן מענטש אזוי ווי די חיות דאנקען דעם אייבערשטן, אזוי ווי אנדערע סארט ברואים פון שמי שמי קדם, אזוי ווי די בריות, אלע לעבעדיגע מענטשן, אלע לעבעדיגע באשעפענישן איז משבח דעם אייבערשטן.

מעולם ועד עולם, דער אייבערשטער איז נצח, און דער אייבערשטער איז יחיד, און ס׳איז דא נאר איין אלוקים. ואלמלא מלך גואל ומושיע אין אלע שוועריקייטן, אלע עתות. און דא רעכנט מען אויס וואס דער אייבערשטער טוט פאר מענטשן, פודה ומציל אין זייערע שוועריקייטן, ער גיט פרנסה, ער דואגט פאר אלע בריות, פאר אלע מעשים. מלך מהולל בשבחות, איז א זאך וואס מ׳האט שוין געזאגט אויך אין ברוך שאמר, וואס פירט די וועלט בחסד, ברואיו ברחמים, און אלמלא מליצים, ווען מענטשן ווערן קראנק אדער ווערן פארשלאפן אוועק צום אייבערשטן, און על כן אנחנו מודים.

“אילו פינו מלא שירה כים”

און וויאזוי מ׳זאל נאר דאווענען דעם נוסח, האבן מיר שוין געהאט זייער ענליך צו דעם אין די ברכה ווען ס׳קומט אסאך רעגן. זאגט מען, ווען ס׳קומט א גרויסע שפע, אז מיר וואלטן געדארפט דאנקען דעם אייבערשטן אויך מיט א שפע דאנק. שבת פרי, די אידן איז מלא שירות ותשבחות, זאגט מען, מיר האבן נישט גענוג ווערטער.

אפילו מיין מויל וואלט געווען שירה כים, אן א שיעור ווערטער, און מיין לשון וואלט געווען ווי כוואליעס פון רינון, און אזוי ווייטער, די גאנצע רב רברביא, און אונזערע אויגן וואלטן געקענט זען אלעס און עס שיין ארויסברענגען אין לשון פיוטי, דאנקען אויף דעם, און אונזערע הענט וואלטן געווען וואס פרושות צו קענען שרייבן לאנגע שירים אדער וואס, א גליינא וואלט מען דארף מאכן אזוי ווי מ׳דארפט. ס׳איז אן אייער רבי דערשן, פאר מען דארף טאנצן, די אלע שורים מיט די תפארות דארף מען טאנצן, אזוי ווען א גליינע קאלע שורים דארפסט טון מיט די הענט אין די פיס, דארף מען דארף זאגן די אלע שורים וואס איז נישט בקרד. ס׳איז ווי מ׳וואלט דארף געקענט.

מיט דעם אלעם האט מען עס נאך אלץ נישט געווען גענוג, אפילו נאר אויף אביסל, איינס פון א מינין און איינס פון א ביליאן האט אויסגעקומען לכאורה. פון אלע תודה וואס דער אייבערשטער האט געטון, סיי פאר די פאלק, פאר די גאנץ כלל ישראל, אנגעהויבן פון מצרים, וואס איז ארויסגענומען בית עבדים, און עס איז באפארעסט געווען אין די מדבר, און די מצל געווען פון אלע מלחמות, פון אלע חלומים, רבים ורימנים.

יא, יעדער מענטש וואס לעבט, האט ער געהאט זייער אסאך עדות וואס האבן דורכגעלעבט א געוואלד מיט ניסים צו קענען לעבן, און די ביסט דא נאך אזא איך האבן דורות. ווייל יעדער מענטש זאגט עדות אויף אזוי פיל יארן, אויף אזוי פיל אלפא אלפא פון חסדים פון דער אייבערשטער, און אונז גייען מיר עניוועי נישט קענען אויסרעכענען די גאנצע.

“אברים שחלקת בי”

סאו די ביסל וואס איך קען, די אברים שחלקת בי, וואס דו האסט צוטיילט אין אונז, אזויווי ר׳ יצחק האט געזאגט אז די גוף איז צוטיילט אין חלקים, אדער יא, לכאורה איז דאס די מיינונג. ורוח ונשמה שנפחת באפי, וואס איך האב, דאס איז חיה, איך האב נישט די ידיעה אין די פשטות פון נשמה, אבער חיה, רוח ונשמה, ועל כולם, און מיט דעם דאנק איך.

קען זיין אז די נשמה איז נישט מפולג, די נשמה איז דאס וואס מאכט דעם מענטש פאר איין זאך, די אברים איז יעדע זאך עקסטער. אקעי. און די אברים איז דאך אויך חלק רוח ונשמה, ס׳איז דאך א חלק פון מיר.

אבער יודוך ויברכוך, על רוב, דא איז אביסל אנדערש אין די נוסח, על רוב נסי פלאיך, אויף אלע נסים. כי כל פה לך יודה וכל לשון לך תשבע, ער הייבט אן אזויווי ער האט געזאגט נשמת כל חי, אלע מענטשן דאנקען דיר, יעדע אויג קוקט ארויס צום אייבערשטן, יא, עין כל אליך ישברו. וכל ברך לך תכרע, וכל קומה לפניך תשתחוה, יעדער מענטש בייגט אראפ זיין קומה זיך צו בוקן, אלע הערצער האבן מורא פון אייבערשטן. והקרב והכליות, וואס חז״ל געבן זיי אן עצה, די כליות, יא, איך האב יעצט נאר איינס, דערפאר האב איך געזאגט נאר כליות, אבער מ׳רעדט נישט פון כל לבבות, מ׳רעדט נישט פון מיר, אלעס איז צוזאמען, נישט מעכב.

“כל עצמותי תאמרנה”

אזויווי ס׳שטייט אין פסוק, “כל עצמותי”, מיינע אלע ביינער, “תאמרנה”, זאגן עדות, זאגן און רופן אויס. נישט דער מענטש זאגט, דא איז לכאורה די עצם א מענטש, די יצירה פון א יומען ביאינג וואס שרייט ארויס “ה׳ מי כמוך”. אבער דא זאגט דער מענטש, איך זאג עס מיט אלע מיינע ביינער, “מציל עני מחזק ממנו”, דער באשעפער וואס איז דיין אמת, ווי דו ראטעוועסט דעם עני מחזק ממנו, ועני ואביון מגוזלו.

סיום נשמת — “רננו צדיקים”

ונאמר, און דא גייט מען זאגן נאך פסוקים, נאך א פסוק, “רננו צדיקים בה׳ לישרים נאוה תהלה”. איך מיין אזוי, אונז זאגן אויך אזוי, רייט? אונז זענען מיר נאר מער מאריך שפעטער, אבער די ווארט איז אזוי פשוט, ער דערמאנט, איך טראכט יעצט, ער דערמאנט ווי אלע אברים זענען משבח, אדער מיט זייער מויל אדער מיט זייער פעולה, דאס איז אויף דעם פסוק “כל עצמותי תאמרנה”. יעצט וויל ער זאגן ווי אלע מענטשן זענען משבח, סאו ער זאגט “רננו צדיקים”, ווייל דעם האב איך דא יעצט גוט געמאכט, “בפי ישרים” איז ווי א פירוש אויף “רננו צדיקים”. אבער דא האבן מיר נאך א שטיקל אריכות, נאך די אומות העולם ווי גוים, דערפאר דער ענין פון צדיקים האבן מיר נאך א שיינע שטיקל, איין שטיקל שבת הנאה.

מנהגים פון שבת — הלכה ט׳

“רננו צדיקים” — דער קשר פון די איברים צו די צדיקים

דאס איז אויף דעם פסוק “כל עצמותי תאמרנה”. יעצט וויל ער זאגן ווי אלע מענטשן זענען משבח. סאו ער זאגט “תתרועענה צדיקים”, פארדעם האב איך דיר יעצט גוט געמאכט. די פיר שורות איז אזויווי א פירוש אויף “רננו צדיקים”. שטימט?

אבער דא האבן מיר נאך א שטיקל אריכות נאך די “אברים וגידים”, פאר די “רננו צדיקים” האבן מיר נאך א שיינע שטיק.

שטיקלעך וואס דער רמב״ם האט נישט געהאט

איין שטיקל “שבת עניים”. “שבת עניים” איז א שטיקל וואס דער רמב״ם ברענגט עס, איך האב געהערט פון א פלאץ, אבער אין זיין נוסח שטייט עס נישט. ס׳איז אויך לכאורה א פירוש אויף דעם פסוק “עני ומציל עני”. זאגט ער, לכבוד דעם האט דער רמב״ם אויך נישט געהאט די “המלך” מיט די “רוהב עצמות”, די גאנצע שטיקל האט ער נישט געהאט. ווייל אסאך זאכן וואס אונז האבן, ס׳איז דא די אריגינעלע סטרוקטור, און נאכדעם האט מען צוגעלייגט, פיוטים, מרחיב געווען.

סאו, “שבת עניים” איז א שטיקל וואס איז יא געווען בזמן הרמב״ם, שוין, דער רמב״ם האט עס נישט געברענגט דא, אבער ס׳איז פשוט א פירוש אויף “מציל עני מחזק ממנו”.

נאכדעם, דעם “יד מלך” וואס אונז האבן איז נאך א גאנצע נייע שטיקל, וואס איך געדענק נישט פון וואו ס׳קומט. ס׳זעט אויס ממש ווי א פיוט. ס׳זעט אויס זייער ענליך צו ביי יוצר אור איז דא די “און רוח לך, יד מלך, ימין מלך”. ס׳זעט אויך אויס א שטיקל פירוש אויף די ערשטע ברכה פון שמונה עשרה, “האל הגדול הגיבור והנורא” וכו׳, ער איז מרחיב אביסל. ס׳זעט אויס א שטיקל פיוט וואס איז געבויט אויף דעם אדער קאנעקטעד צו דעם, און אונז לייגן אריין דא יענעם פיוט. ס׳איז דאך א שטיקל, וואס מיין איך?

דער קשר פון “רננו צדיקים” צו די פריערדיגע שטיקלעך

אבער “רננו צדיקים” לאזט זיך זאגן, קאנעקט זיך בעצם צו די פריערדיגע שטיקל, אז אלעס לויבט דעם אייבערשטן, און כללות׳דיג אלע סארט צדיקים, אלע סארט יודן, יעדע סארט מענטש וכו׳. יא, יצחק, רבקה, וועלן מיר דערמאנען.

די פיר שורות איז “רננו צדיקים”, “פצחו ברך”, “ובשפת ישרים תתקדש”. פשט איז, אויסערעכענען די גאנצע בריאה און אלע מענטשן, שוין מדרגה אחר מדרגה, די צדיקים, די אוהבי ה׳, יראי ה׳, קדושים, תלמידים, און אבער איז דא געווען א תלות במקבלים, וואס אנפאנג האט מען געוואלט קובע זיין אז ס׳איז נאר פאר צדיקים. און מ׳משבח דעם אייבערשטנ׳ס נאמען, ווייל דאס איז א חובה פון אלע יצורים, נישט נאר די צדיקים דוקא, להודות ולשבח, דאנקען דעם אייבערשטן.

און דא קומט מען שוין צוריק צו דעם אז מ׳האלט אינמיטן די שירת דוד בן ישי, אז ס׳איז אן ענד פון די ענין וואס הייבט זיך אן מיט תהילה לדוד, כמעט ווי ברוך שאמר, און מ׳גייט צוריק צו ישתבח שמך לעד מלכנו האל הגדול והקדוש.

חידוש — ווער גיבט עס טאקע ארויס מיט דעת?

איך טראכט אז פשוט, אפשר האב איך עס שוין געזאגט דאס איינמאל, אז ס׳שטייט די איברים זיי זענען משבח מיט דעם וואס זיי זענען, אבער ווער גיבט עס טאקע ארויס מיט זיין דעת אדער מיט זיין מויל? די צדיקים, די כלל ישראל, “במקהלות רבבות”.

איך מיין די גרא דארט, איך ווייס נישט, איך מיין אז די מקהלות רבבות זענען אליין די חסידים און די צדיקים און די קדושים און די ישרים. קען נישט זיין אז ס׳איז דא צדיקים און ס׳איז דא מקהלות. ניין, איך מיין אז די פשט איז די ישרים און צדיקים שטייען בתוך מקהלות, לאמיר זאגן אין בית המקדש, און זיי זאגן.

“בקרב קדושים תתהלל” מיינט אזוי, די ישרים און צדיקים שטייען בקרב קדושים און זיי זענען מהלל. די קרב דא מיינט נישט די זעלבע ווי “כל קרבי”, וואס איז די לשון פון איברים. די קרב מיינט אז מ׳שטייט צווישן די קדושים.

דאס איז שוין אז די ישרים און צדיקים, ס׳איז די בעלי תפילה, די וואס ווייסן וויאזוי צו לעבן, זיי שטייען צווישן אלע אידן, במקהלות רבבות, וואס זענען מחויב צו לויבן און דאנקען, ווייל דאס איז א חוב פון יעדן. און זיי זענען מוציא די מקהלות רבבות בכח פון וואס כל היצורים.

דיגרעסיע — היסטארישע שאלה וועגן בעל תפילה

ס׳איז זייער מעגליך אז נישט אלעמאל האט אויך די בעל תפילה געדארפט אזא לאנגע סארט תפילה ווי דעם. אין צייטן, איך ווייס נישט אויב ס׳איז געווען אין היסטאריע וואו ס׳איז נישט געווען די סדורים אזוי שטארק, איז זייער מעגליך געווען עפעס וואס איינער האט הויך געזאגט, יא? איך ווייס נישט.

שוין. על כל פנים, נוהגין נאך זאכן וואס מ׳טוט שבת, לקרוא “מזמור שיר ליום השבת”, כל המזמור, פאר מ׳הייבט אן די פסוקי דזמרה. און דאס טוט מען שבת און יום כיפור.

שאלה — פארוואס זאגט מען “מזמור שיר ליום השבת” אויף יום טוב?

ס׳איז אינטערעסאנט, יום כיפור האט דינים ווי שבת, זאגט מען אויך “מזמור שיר ליום השבת”. אונז זאגן עס יעדן יום טוב, מיין איך, ווייל ס׳קומט דאך אויך נישט אריין. וואס איז “מזמור שיר ליום השבת” אין יום טוב? יום טוב איז דאך נישט ממש שבת. פארוואס זאגט מען עס? איך ווייס טאקע יום כיפור, איך מיין, ס׳שטייט אז ס׳האט דינים ווי שבת, אבער דאס איז דאך “מזמור שיר ליום השבת”, וואס האט דאס מיט יום כיפור?

הלל הגדול און שיר המעלות

יש מקומות שנוהגים לקרות הלל הגדול. די גמרא רופט הלל הגדול, הלל המצרי ווערט אויפגערופן, יא? ניין, הלל המצרי איז פלעין הלל, פון ראש חודש. יא. הלל הגדול איז “הודו לה׳”. יא.

בשבתות איז קודם סוכה אזמרה, קודם סוכה אזמירות. אונז טוען דאס, אונז זאגן עס פאר ברוך שאמר, באט וואטעווער.

און ער זאגט, “ויש מקומות שנוהגים לקרות שיר המעלות”, אזוי ווי אונז פירן זיך טאקע נאך פאר די… הלל הגדול. אונז פירן זיך למשל שבת טוען מיר דאס נאך ברוך שאמר, הלל הגדול טוען מיר נאך פאר דעם. און אונז האבן נאך אריינגעלייגט די “אדיר יקר”, ווייל מיר האבן א זייער שיינע פיוט, אבער דאס איז אסאך שפעטער, יא, דאס איז פון חכמי אשכנז דאס. יא.

“יש מקומות… הכל כמנהגם”, אלעס לויט די מנהג.

סיום

איז דאס איז מער ווייניגער די ערשטע פרק פון די… איך מיין, דער וואס האט געמאכט דא די סדר האט עס גערופן פרקים, די רמ״א האט נישט געשריבן קיין פרקים, נאר ווען ס׳גייט זיך סטאטען דא.

אני האב פארגעסן צו רעדן וועגן די מייק, אויב איינער האלט אז ס׳איז בעסער די סאונד היינט, זאל אונז זאגן, און די מאן אונז, דער וואס האט אונז ארויסגעהאלפן. יישר כח פאר אלע וואס העלפן, און פאר דער וואס האט אונז גענומען די נייע מייק סיסטעם, זאל אונז לאזן וויסן סיי וועלכע הערה אויף די טעכנישע, צו ס׳איז נישט קלאר אדער סיי וואס, יישר כח.