סיכום השיעור 📋
זיכרון פון שיעור – הלכות תפילין, מזוזה וספר תורה, פרק ב׳
—
הלכה א – של ראש און של יד: וויאזוי מען לייגט אריין די פרשיות
דער רמב״ם׳ס ווערטער: של ראש – כותב ארבע פרשיות על ארבעה קלפים, וגולל כל אחד ואחד לבדו, ומניחן בארבעה בתים שהם מחוברים באור אחד. של יד – כותבין ארבע פרשיות בארבעה דפין בקלף אחד, וגוללו כמין ספר תורה מסופו לתחלתו, ומניחן בבית אחד.
פשט: ביי של ראש שרייבט מען יעדע פרשה אויף א באזונדער קלף, דרייט יעדע איינס צוזאם, און לייגט אריין אין פיר בתים וואס זענען פארבונדן אין איין שטיק לעדער. ביי של יד שרייבט מען אלע פיר פרשיות אויף איין קלף אין פיר עמודים, דרייט עס צוזאם ווי א ספר תורה פון סוף צו אנהייב, און לייגט אריין אין איין בית.
חידושים און הסברות:
1. דריי מעגליכקייטן – נאר איינע ריכטיג פאר יעדע: לאגיש זענען דא דריי אופנים וויאזוי מען קען אריינלייגן פרשיות: (א) אלעס אין איין בית (של יד), (ב) פיר באזונדערע בתים וואס זענען נישט פארבונדן (דאס טוט מען קיינמאל נישט), (ג) פיר בתים פון איין שטיק – „מחוברים באור אחד” (של ראש). דער חידוש איז אז די צווייטע אופן – פיר עקסטערע באזונדערע בתים – איז פסול ביי ביידע.
2. גולל vs. פאלדן: עס ווערט באטאנט אז מען דרייט (גולל) די קלפים, מען פאלדט זיי נישט. די פראקטישע סברא: ווען מען פאלדט א דאקומענט, קען זיך די שריפט אויסמעקן ביים קנייטש. דרייען איז בעסער פאר׳ן אויפהיטן. א משל ווערט געברענגט פון דעפארטמענט אוו בילדינגס וואו גרויסע פלענס ווערן אויך אויף א ספעציפישן אופן צוזאמגעלייגט – „ממש אזוי ווי דער רמב״ם וואלט דאס מסביר געווען.”
3. „כמין ספר תורה” – נאר ביי של יד: ביי של ראש שטייט בלויז „גולל”, ביי של יד שטייט „כמין ספר תורה”. דער חילוק: ביי של ראש איז יעדע פרשה אזוי קורץ אז עס איז כמעט נישטא וואס צו דרייען. ביי של יד, וואו אלע פיר פרשיות זענען אויף איין קלף, איז שוין „אפאר לעיערס” און מען קען ממש דרייען ווי א ספר תורה. דער עיקר ווארט איז אז מען זאל עס נישט סתם אריינלייגן, נאר אויף אן אופן פון צוזאמגעדרייט.
4. פארוואס של ראש פיר בתים און של יד איינס? – א דרוש׳דיגער פשט: דער קאפ דארף קענען האלטן „עקסטערע באקסעס” – א מענטש דארף קענען טראכטן אין פארשידענע ריכטונגען. אבער דאס הארץ (של יד איז כנגד הלב) דארף זיין איינס – „די הארץ דארף זיין איינס.” דאס ווערט אנגענומען אלס א פשט, כאטש עס איז מער דרוש׳דיג.
—
הלכה בנוגע פתוחות וסתומות אין תפילין
דער רמב״ם׳ס ווערטער: וצריך להזהר בפרשיות… ושלוש פרשיות הראשונות – פתוחות, והרביעית (והיה אם שמוע) – סתומה.
פשט: די ערשטע דריי פרשיות (קדש, והיה כי יביאך, שמע) זענען פתוחות, און די פערטע (והיה אם שמוע) איז סתומה – אזוי ווי זיי שטייען אין דער תורה.
חידושים און הסברות:
1. א יסודות׳דיגע קשיא – וואס איז שייך פתוחה/סתומה ביי תפילין? פתוחה און סתומה איז א דין אין ספר תורה – וויאזוי די פרשיות זענען מסודר אויפ׳ן קלף, צי מען הייבט אן אנהייב שורה (פתוחה) אדער אינמיטן שורה (סתומה). אבער תפילין איז דאך נישט קיין ספר תורה, עס איז בלויז שטיקלעך פון דער תורה. וואס איז דער ענין פון פתוחה/סתומה דא? – „ס׳איז מיר זייער וואונדער.” די קשיא ווערט געלאזט אפן: „איך ווייס נישט די תירוץ… נישט קלאר.”
2. ווי אזוי פתוחה/סתומה איז שייך ביי תפילין – א פארשלאג: פתוחה מיינט מען הייבט אן אנהייב פון א שורה, און סתומה מיינט מען הייבט אן אינמיטן א שורה. ביי של יד, וואו מען שרייבט מערערע פרשיות אויף איין קלף, איז דאך שייך וויאזוי מען הייבט אן די נעקסטע פרשה – צי אנהייב שורה אדער אינמיטן. אבער ביי של ראש, וואו יעדע פרשה איז אויף א באזונדער קלף, איז שווער צו פארשטיין וואס פתוחה/סתומה מיינט.
3. פתוחה/סתומה איז א דין אין דער אנהייב, נישט אין דער סוף: פתוחה/סתומה באשרייבט וויאזוי א פרשה הייבט זיך אן (דער קשר צו וואס קומט פריער), נישט וויאזוי זי ענדיגט זיך. דערפאר ביי והיה אם שמוע, וואס איז די לעצטע פרשה, איז דער סתומה-סטאטוס א דין אין וויאזוי זי הייבט זיך אן נאך שמע.
—
הלכה בנוגע מלא וחסר אין תפילין
דער רמב״ם׳ס ווערטער: וצריך להזהר… במלא וחסר, כמו שהן כתובות בספר תורה המדוייק. שאין כתוב חסר – מלא, פסול עד שימחוק ויסיר. [אבער אויב] כתוב מלא – חסר, פסול ואין לו תקנה.
פשט: מען דארף זייער אויפפאסן אז די אותיות זאלן זיין עגזאקט ווי אין א מדוייק׳ע ספר תורה – מלא וחסר. אויב מען האט צוגעלייגט אן עקסטרא אות (געשריבן מלא אנשטאט חסר), קען מען אויסמעקן. אבער אויב מען האט פארפעלט אן אות (געשריבן חסר אנשטאט מלא), איז עס פסול אן תקנה.
חידושים און הסברות:
1) דין תיקון — מלא אנשטאט חסר vs. חסר אנשטאט מלא
אויב מען האט בטעות געשריבן מלא אנשטאט חסר (צוגעלייגט אן עקסטרע וא״ו אדער יו״ד), איז פסול עד שימחק היותר — מען קען אויסמעקן דעם איבריגן אות און עס פיקסן. אבער אויב מען האט חסר אנשטאט מלא (עס פעלט אן אות), איז פסול ואין לו תקנה. דער טעם: אין דעם פריערדיגן פרק האט מען געלערנט אז מען קען נישט אריינלייגן אן אות אין תפילין. ביי א ספר תורה קען מען מאכן א תלי׳ בין השיטין (אריינשרייבן דעם פעלנדיגן אות צווישן די שורות), אבער ביי תפילין קען מען נישט, ווייל תפילין דארפן זיין כתיבתן כסדרן.
2) צוויי פירושים אין “כסדרן”
עס ווערט אנגעפירט צוויי שיטות וואס “כסדרן” מיינט:
– דער רב פארשטייט אז כסדרן מיינט אז מען דארף שרייבן אין דער ריכטיגער סדר — מען קען נישט צוריקגיין צו פיקסן א פריערדיגע שטעלע, ווייל דאס וואלט זיין שלא כסדרן.
– ר׳ יחיאל מאיר און אנדערע פארשטייען אז כסדרן מיינט פשוט אז עס דארף זיין שיין געשריבן — תפילין האבן א העכערע מדרגה פון שיינקייט ווי א ספר תורה, און מען מאכט נישט אזעלכע קליינע תיקונים.
3) דער רמב״ם רעכנט אויס אלע מלא וחסר אין די פיר פרשיות
דער רמב״ם גייט אויסרעכענען יעדע ווארט אין אלע פיר פרשיות וואו ס׳איז שייך מלא אדער חסר. דאס ווערט דורכגעגאנגען בפרטות:
– פרשה ראשונה (קדש לי): “בכור” מלא, “זכר” מלא, “וחזק” חסר, “ויוציאנו” מלא, “ויהרג” חסר, “בכור” מלא, “מבכור” חסר, “ועד בכור” מלא, “זבח” חסר, “בכל בכור” מלא, “לאות” מלא, וכו׳.
– פרשה שניה (והיה כי יביאך): “וטוטפת” (די צווייטע/אחרונה), “ונתנה” מלא מיט צוויי יו״ד׳ן, “בחזק” חסר, “ויוציאנו” מלא.
– פרשה שלישית (שמע): “מאדך” חסר, “ולבנך” מלא, “ובביתך” אן די צווייטע יו״ד, “ובקומך” מלא, “לאות” מלא, “ידך” אן די צווייטע יו״ד, “וטוטפת” חסר צוויי וא״ו׳ן, “עיניכם” מלא, “מזוזות” חסר וא״ו ראשונה, “בתיכם” אן יו״ד שניה, “בשעריך” מלא.
– פרשה רביעית (והיה אם שמוע): “שמוע” חסר (אן וא״ו), “מצותי” חסר (איין וא״ו — די וא״ו וואס מען זאגט אלס קאנסאנאנט איז דא, אבער דער חולם-וא״ו פעלט), “יורה” מלא, “ומלקוש” מלא, “ותירושך” חסר וא״ו, “ושחטבתם” מלא, “יבולה” מלא, “הטובה” חסר, “נותן” חסר, “אותם” חסר, “לאות” מלא, “לטטפת” חסר וא״ו שניה (אבער ערשטע וא״ו שטייט), “ולטטפת עיניכם” מלא, “אותם” חסר, “בתיכם” אן וא״ו שניה, “ובקומכם” מלא, “מזוזות” חסר וא״ו שניה (אבער) מלא, “בתיכם” אן יו״ד שניה, “בשעריך” מלא, “למען ירבו ימיכם” חסר וא״ו.
4) דער ענין פון “ידכה” מיט א ה׳ — ה׳ סופית אלס קמץ
די ה׳ אין סוף פון “ידכה” איז נישט קיין מאדנע זאך — די ה׳ אין סוף פון אסאך ווערטער (ה׳ אדער א׳) איז בעצם נאר א קמץ, א וואקאל-צייכן, נישט אן אמת׳ער אות. דער כל בו וויל אז אפילו אזוי זאל מען שרייבן “ידך” אן דעם ה׳, אבער עס ווערט באמערקט אז די ה׳ איז נישט אן אמת׳ע צוגאב.
5) “אנן לא בקיאינן בחסירות ויתירות” — גמרא קידושין vs. דער רמב״ם׳ס פסק
א וויכטיגע סוגיא: אין גמרא קידושין שטייט “אנן לא בקיאינן בחסירות ויתירות” — מיר ווייסן נישט גענוי וועלכע ווערטער אין תורה זענען מלא אדער חסר. דאס איז א מימרא פון תלמוד בבלי.
דער חידוש: דער תלמוד בבלי האט אפשר נישט געהאט א גוטע מסורה, אבער מיר האבן יא א מסורה — נישט פון בבל, נאר פון חכמי טבריה, ספעציפיש דער בן אשר, וואס דער רמב״ם אליין ברענגט אין הלכות ספר תורה אז ער האט איינגעשריבן יעדע מלא וחסר מיט גרויס דיוק. מען זעט אויך אז אין גמרא ווערן אפט פסוקים ציטירט אנדערש ווי אונזער מסורה, ווייל אין בבל איז נישט געווען אזא גוטע מסורה.
א מחלוקת פוסקים: עס זענען געווען פוסקים וואס האבן גע׳טענה׳ט אז וויבאלד “אנן לא בקיאינן”, קען מען נישט פסל׳ענען תפילין אויף א מלא/חסר טעות — מען טוט וואס מען ווייסט, אבער מען קען נישט זאגן אז ס׳איז ממש פסול. דער רמב״ם אבער פסק׳נט קלאר אז עס איז פסול, ווייל ער האלט אז מיר האבן יא א פונקטליכע מסורה (פון בן אשר/חכמי טבריה), און ממילא איז מלא וחסר מעכב.
פארוואס שרייבט דער רמב״ם נאר ביי תפילין אויס יעדע מלא/חסר, אבער נישט ביי ספר תורה? ווייל ביי ספר תורה האט ער זיך פארלאזט אויף די חומשים וואס ער האט געהאלטן אז זיי זענען מדויק, און אויך ווייל תפילין איז קירצער און גרינגער אויסצורעכענען, בעת א גאנצע ספר תורה וואלט געווען צו לאנג.
6) וואס איז דער פשט/טעם פון מלא וחסר?
א ברייטע הסברה ווערט געגעבן:
א) מלא וחסר איז א סארט נקודות-סיסטעם: אין תורה שטייען נישט קיין נקודות, נאר אותיות. א וא״ו אדער יו״ד אין א ווארט איז בעצם א סארט נקודה — די יו״ד איז א חיריק, די וא״ו איז א חולם אדער שורוק. “דער עולם מיינט אז ס׳איז אן איבריגע י׳ — ס׳איז נישט קיין איבריגע י׳, די י׳ איז בעצם א חיריק, אדער א חולם, אדער א מלופם.” אן מלא קען מען נישט וויסן וויאזוי צו ליינען — למשל מ-צ-ת קען זיין “מצות” (מצה׳ס) אדער “מצוות” (מצוות).
ב) פארוואס אמאל מלא און אמאל חסר? דאס ווייסט קיינער נישט מיט א קלארע הסבר. א לכאורה׳דיגע הסבר: אין א פלאץ וואו ס׳קען זיין א טעות וויאזוי צו ליינען, שרייבט די תורה מלא; אין א פלאץ וואו ס׳איז קלאר, שרייבט די תורה חסר. אבער דאס איז נישט קיין באוויזענע כלל.
ג) ראיה פון שפעטערדיגע ספרי תנ״ך: אין דברי הימים (א שפעטערדיגע ספר) שטייט כמעט אלעס מלא, אדער אפילו מלא דמלא. למשל: דאס ווארט “דוד” — אין ספר שמואל און מלכים שטייט אלעמאל דל״ת-וא״ו-דל״ת, אבער אין דברי הימים שטייט אלעמאל מיט א יו״ד (“דויד”). דאס ווייזט אז אין שפעטערדיגע תקופות האט מען זיך געפירט צו שרייבן מער מלא כדי עס זאל זיין קלארער.
ד) אויך ביי ראשונים און היינט: מען פירט זיך צו שרייבן לשון הקודש מלא (אן נקודות), ווייל אנדערש איז שווער צו ליינען. ביי ראשונים איז אפילו געווען א מנהג פון מלא דמלא — צוצולייגן אן אל״ף אדער ה׳ אין געוויסע פלעצער כדי מען זאל קענען ליינען.
7) פארוואס איז מלא/חסר אן אייגענע הלכה?
ערשטער תירוץ: מלא וחסר איז נישט ממש א חילוק אין דער ווארט אליין — די ווארט בלייבט די זעלבע צי מלא צי חסר — אבער מען דארף מקפיד זיין ווייל דאס איז דער פלאץ וואו מענטשן מאכן טעותים. מען רעדט נישט פון יענעם וואס פארפאסט א גאנצע ווארט, נאר פון קלענערע פעלערן וואס פאסירן נאטירלעך.
א בעסערער תירוץ: מלא וחסר איז א באזונדערער דין — עס איז נישט בלויז “שרייב וואס עס שטייט.” עס איז אן עקסטרע מסורה, ענלעך צו נקודות, פרשיות, און תגין. עס האט זיין אייגענע לעוועל פון הלכה, און דער רמב״ם ברענגט עס אלס א באזונדערע קפידא.
8) שייכות צו “יש אם למקרא” און “יש אם למסורת”
אין דער גמרא זעט מען אסאך דרשות וואס שטאמען פון מלא וחסר — למשל “ושמרתם את המצות” קען מען ליינען “המצוות” (מיט וי״ו) — און דאס איז דער יסוד פון דער מחלוקת צי מען דרשנ׳ט לויט דעם כתיב (מסורת) אדער לויט דעם קרי (מקרא). מען קען דרשנ׳ען ביידע וועגן אפילו ווען די מסורה איז צו ליינען אנדערש.
9) דרשות פון מלא/חסר
כמעט אלע דרשות פון מלא/חסר גייען אין איין ריכטונג: מען דרש׳נט פון חסר — למשל “מצות” (חסר) ווערט געדרש׳נט ווי “מצות” (מצה׳ס). “ידך” — “ידכה”. אבער זעלטן דרש׳נט מען פון א מלא אז מען דארף דארט אן עקסטרע אות.
—
הלכה בנוגע תגין
דער רמב״ם׳ס ווערטער: “וצריך לעטרן בתגין של אותיות” — מען דארף מאכן תגין (קרוינען/זיינ׳ען) אויף געוויסע אותיות אין די פרשיות פון תפילין.
פשט: א “תג” לויט דעם רמב״ם מיינט א קליינע זיין (ליניע) וואס מען לייגט אויבן אויף דער אות. דער רמב״ם רעכנט אויס וועלכע ספעציפישע אותיות אין יעדע פרשה פון תפילין דארפן האבן תגין, און וויפיל זיינ׳ען יעדע אות באקומט.
חידושים און הסברות:
1) וואס מיינט “תג” לויט דעם רמב״ם
דער רמב״ם פארשטייט א תג נישט אלס א “כתר” (קרוין) אין דעם זין פון שיינקייט פון דער אות, נאר ממש א זיין זקוף — א קליינע ליניע וואס גייט ארויף פון אויבן דער אות. אין כתב תימן זעט מען דאס קלאר — עס זענען ליינס העכער די אותיות, לויט דעם עקזאקטן נומער וואס דער רמב״ם רעכנט אויס.
2) אנדערע שיטות וועגן תגין
אנדערע ראשונים (ווי רבינו תם) פארשטייען אז תג מיינט עפעס א שטיקל וואס שטעקט זיך ארויס פון דער אות — נישט אונבאדינגט א זיין. אויך איז דא א שיטה אז “תג” מיינט מקפיד זיין אויף דער שיינקייט פון דער אות (ענלעך צו “כתב של יוד” — שארפע עדזשעס).
3) די ספעציפישע אותיות מיט תגין אין תפילין
– פרשה ראשונה (קדש): נאר איין אות — די מ״ם סתומה פון “מימים ימימה” — מיט דריי זיינ׳ען.
– פרשה שניה (והיה כי יביאך): פינף אותיות, אלע ה״אין — ה׳ פון “ונתנה”, ה׳ ראשונה און אחרונה פון “הקשה”, ה׳ פון “ויהרוג”, ה׳ פון “ידך” — יעדע מיט פיר זיינ׳ען.
– פרשה שלישית (שמע): פינף אותיות — ק׳ פון “וקשרתם” מיט דריי זיינ׳ען, און די צוויי ט׳ן און ת׳ פון “לטוטפת” מיט פיר זיינ׳ען יעדע.
– פרשה רביעית (והיה אם שמוע): פינף אותיות — פ׳ פון “ואספת” מיט דריי זיינ׳ען, ת׳ פון “ואספת” מיט איין זיין, און די צוויי ט׳ן פון “לטוטפת” מיט פיר זיינ׳ען יעדע.
– סך הכל: זעכצן אותיות מיט תגין אין תפילין.
4) “ואם לא עשה התגין… לא פסלן”
דער רמב״ם פסק׳נט אז אויב מען האט נישט געמאכט די תגין, אדער מען האט צוגעלייגט אדער אפגענומען, איז עס נישט פסול. דאס איז א וויכטיגער חידוש — תגין זענען לכתחילה אבער נישט מעכב.
5) דער רמב״ם vs. דער מנהג פון שעטנ״ז ג״ץ
אונזער מנהג איז צו מאכן תגין אין דער גאנצער תורה — שעטנ״ז ג״ץ באקומט דריי זיינ׳ען, ב״ד”ק ח״י באקומט איין זיין, אויף יעדע אות אומעטום. דער רמב״ם אבער ברענגט נישט די הלכה פון שעטנ״ז ג״ץ אלס א כללית׳דיגע הלכה. ער האט פארשטאנען אז שעטנ״ז ג״ץ איז דווקא אין תפילין, נישט אין דער גאנצער תורה (אדער עס איז נישט קלאר ביי אים). דער שולחן ערוך האט שוין אנגענומען שעטנ״ז ג״ץ אלס א כללית׳דיגע הלכה, אבער דאס איז א גאנץ אנדערע הלכה ווי דעם רמב״ם׳ס ספעציפישע רשימה פון אותיות אין תפילין.
6) דער שולחן ערוך ברענגט נישט דעם רמב״ם׳ס הלכה
דער שולחן ערוך ברענגט נישט דעם רמב״ם׳ס ספעציפישע רשימה פון תגין אין תפילין — נאר דעם כלל פון שעטנ״ז ג״ץ. פארוואס דער שולחן ערוך, רמ״א, רא״ש, רי״ף, טור זענען נישט מכריע אויף דעם — איז נישט קלאר.
7) [דיגרעסיע: דער סוד פון תגין]
תגין זענען א סוד — “כלי זיינם של ישראל.” דער מדרש זאגט אז רבי עקיבא האט געדרשנ׳ט “כתרי אותיות.” וואס מיינט דאס? איין פשט איז אז די תגין זענען ווי א “מראה מקום” — א סימן אז דא דארף מען טיף אריינקוקן, ענלעך צו א שטערנדל אין א ספר. א יחיד דארף קומען מגלה זיין די סודות. דאס איז פארקערט פון דעם רגיל׳ן פשט (אז מען דרשנ׳ט פארוואס דא איז א תג) — דא זאגט מען אז דער תג אליין איז דער רמז אז דא דארף מען דרשנ׳ען.
—
הלכה: בדיקת תפילין בשעת קנייה — “אין לוקחין תפילין אלא מן המומחה”
דער רמב״ם׳ס ווערטער: “אין לוקחין תפילין אלא מן המומחה. ואם לקחן ממי שאינו מומחה צריך לבודקן. לקח ממנו מאה קציצות — בודק מהן שלש, שתים של ראש ואחת של יד, או שתים של יד ואחת של ראש. אם נמצאו כשרות — הוחזקו כולן. ואם לקחן צבתים צבתים — כל צבת וצבת צריכה בדיקה, שחזקת הצבתים אינה עולה על חזקת הלוקחים.”
פשט: מ׳זאל נאר קויפן תפילין פון א מומחה. אויב מ׳קויפט פון א נישט-מומחה, דארף מען בודק זיין. ביי הונדערט פאר — גענוג דריי צו טשעקן. אבער אויב ס׳קומט אין באזונדערע פעקעדזשעס, דארף יעדע פעקעדזש באזונדער בדיקה.
חידושים און הסברות:
1) וואס מיינט “מומחה”?
“מומחה” קען מיינען א סופר וואס שרייבט, אדער א סוחר וואס פארקויפט. דער עיקר איז אז ער איז באקאנט און ידוע אין דער אינדוסטריע, ער איז א “פראפעשאנעל” וואס מ׳קען אים טרוסטן. דער חילוק צווישן מומחה און נישט-מומחה איז נישט אז ער האט א פארמעלע חזקה, נאר אז ער איז באקאנט אלס איינער וואס ווייסט וואס ער טוט.
2) וואס מיינט “בדיקה” אין דעם קאנטעקסט?
הרב רבינוביץ לערנט אז “בדיקה” דא מיינט נישט נאר טשעקן די כשרות פון די פרשיות אליין, נאר עסטעבלישן אז דער מענטש ווייסט וואס ער טוט — אז ער קען די הלכות. ווייל ס׳איז דא הלכות וואס מ׳קען בכלל נישט זען דורך קוקן אויף דעם כתב (למשל: עבודה לשמה, כסדרן, קדושת השמות). אבער אויב מ׳זעט אז ער ווייסט די חסרות ויתרות גוט, איז דאס א סימן אז ער איז נישט קיין עם הארץ — ער האט געהאט א רבי, ער איז אין דער אינדוסטריע, ער ווייסט די הלכות.
3) א שארפע קשיא און תירוץ
קשיא: אויב ס׳איז דא הלכות וואס מ׳קען גאר נישט טשעקן (ווי לשמה, כסדרן, קדושת השמות), וואס העלפט עס אז מ׳טשעקט די פרשיות? אפשר ווייסט דער סופר נישט אז מ׳דארף מקדש זיין ביי שמות, אדער אז מ׳דארף שרייבן כסדרן?
תירוץ: די בדיקה פון חסרות ויתרות איז א פראקטישע חזקה — אויב ער ווייסט די חסרות ויתרות, איז דאס א ראיה אז ער איז א געלערנטער סופר וואס ווייסט אויך די אנדערע הלכות. עס איז א “חזקת תלמיד חכם” — איינער וואס קען דאס, האט מסתמא געלערנט ביי א רבי און ווייסט די גאנצע מלאכה.
4) פארוואס דריי?
דריי שטיקלעך איז א חזקה — ענליך צו דריי יאר חזקה אדער דריי מאל טון עפעס. אבער דא איז עס נישט דריי מאל דער זעלבער אקט, נאר דריי שטיקלעך פון א באנטש. דער סברא איז: איינס קען זיין צופעליג גוט, אבער דריי ווייזט אז עס איז בכוונה, נישט רענדאם — ער ווייסט וואס ער טוט.
5) צבתים צבתים
אויב ס׳קומט אין באזונדערע פעקעדזשעס, קען יעדע פעקעדזש שטאמען פון אן אנדער סוחר/סופר, דעריבער קען מען נישט זאגן אז דריי פון איין פעקעדזש זאגט עדות אויף אלע אנדערע פעקעדזשעס.
—
הלכה: בדיקת תפילין לאחר זמן — “תפילין אין צריכין בדיקה לעולם”
דער רמב״ם׳ס ווערטער: “כל זמן שהכיסוי שלם — אינו חושש להם, שמא נמחקה אות מתוכה ואינה ניכרת, ואינו חושש שמא אירע שינוי בתוך הקופסא הסגורה.”
פשט: תפילין וואס זענען שוין כשר, דארף מען קיינמאל נישט נאכטשעקן, אזוי לאנג ווי די באקס (בתים) איז גאנץ און צוגעמאכט. מ׳דארף נישט חושש זיין אז אן אות איז נמחק געווארן אינעווייניג.
חידושים און הסברות:
1) צוויי סארטן בדיקה
דער רמב״ם לייגט צוזאמען צוויי הלכות וואס ביידע האבן דאס ווארט “בדיקה,” אבער זיי זענען גאר פארשידן: (א) בדיקה ביי קנייה — צו עסטעבלישן אז דער סופר/מוכר איז א מומחה; (ב) בדיקה נאך דער צייט — צו זען אויב ס׳איז נישט פסול געווארן. דער רמב״ם פסק׳נט אז די צווייטע בדיקה איז נישט נויטיג.
2) דער מעשה פון הלל הזקן
דער רמב״ם ברענגט אז “הלל הזקן אומר: אלו משל אבי אמי” — הלל הזקן האט געזאגט אז זיינע תפילין שטאמען פון זיין זיידע (מאמע׳ס טאטע). דאס ווייזט אז מ׳האט זיי נישט געטשעקט אפילו נאך אזויפיל יארן — זיי זענען געבליבן אין די באקס און מ׳האט זיי געטרוסט.
3) פארוואס ברענגט דער רמב״ם א נאמען?
דער רמב״ם האט כמעט קיינמאל נישט א מנהג צו ברענגען נעמען אין זיין ספר — ער שרייבט געוויינטלעך “חכם” אדער “ראשון” אן א נאמען. דאס וואס ער ברענגט דווקא “הלל הזקן” בשמו איז א יוצא מן הכלל וואס דארף באמערקט ווערן. [עס ווערט נישט אויסגעלייזט פארוואס דווקא דא.]
4) הלל הזקן׳ס יחוס
הלל הזקן איז געווען פון דער שושלת פון דוד המלך, און פון אים האט זיך אנגעהויבן די שושלת ביז רבי יהודה הנשיא. דער פאקט אז ער האט געהאט ירושה-חפצים (תפילין פון זיין זיידע) פאסט מיט דעם.
5) די סברא פון דער הלכה
אזוי לאנג ווי די חיצוניות (די בתים) איז גאנץ און צוגעמאכט, קען מען טרוסטן אז דאס אינעווייניגסטע איז אויך גוט. דאס האט הלל הזקן אונז אויסגעלערנט.
6) [דיגרעסיע: פראקטישע בדיקה היינט]
היינט רייזן ארום סופרים/בודקים וואס טשעקן תפילין, אבער לויט דער הלכה דארף מען נישט טשעקן דאס אינעווייניגסטע אויב די בתים זענען גאנץ. וואס מ׳דארף יא טשעקן איז די אויסערלעכע צורה — די בתים אליין. א מענטש וואס באצאלט צו טשעקן תפילין וואס זענען גאנץ, “ווארפט סתם געלט אין דער וועלט אריין.”
—
שולחן ערוך׳ס פסק
עס ווערט געפרעגט פארוואס דער שולחן ערוך פסק׳נט ווי דער רמב״ם אין געוויסע הלכות, ווען דער רא״ש, רי״ף, און טור האבן אנדערע שיטות. עס ווערט נישט אויסגעלייזט.
תמלול מלא 📝
הלכות תפילין, מזוזה וספר תורה, פרק ב׳
הקדמה – זכות השיעור
Speaker 1: טייערע אידן, מיר לערנען היינט הלכות ספר תורה, תפילין ומזוזה, אדער תפילין, מזוזה וספר תורה, פרק ב׳. און די היינטיגע שיעור האט מקדיש געווען הרב ר׳ יואל ווערצבערגער, און ער ווארט זייער שטארק אז אנדערע אידן זאלן אים העלפן און דאנעיטן די שיעור. מען קען אריינשיקן אויף די לינק, אדער שיקן, סתם געבן 500 דאלער אין מיין טאש, איך וועל שוין שיקן וואו ס׳דארף אנקומען.
און דורך דעם זכות וועט זיין נאך אזא גרויסע זכות ווי דער וואס גיט צו עסן. מיר האבן דאס געלערנט נעכטן, אז פונקט אזוי ווי מען טאר נישט גיין דריי טעג אן וואסער, קען מען נישט גיין דריי טעג אן תורה. ממילא, אזוי ווי ס׳איז א גרויסע זכות צו געבן צו עסן פאר אידן לעילוי נשמת ר׳ ישעי׳ בן ר׳ משה, קען מען אויך אריינכאפן געבן לעילוי נשמת ר׳ ישעי׳ בן ר׳ משה צו לערנען פאר אידן.
Speaker 2: שוין, דו קענסט זאגן אנדערש. ווען אונז… נאר זאג.
Speaker 1: אנשטאט מאכן א צוואה מ׳זאל געבן צו עסן אויף מיין קבר, זאג איך, בחיים חיותי, מ׳זאל לערנען מיט מיר, בחיים חיותי, מ׳זאל מיט לערנען מיט מיר. דאס הייסט, ווען איך בין מצווה, שרייב איך, מ׳זאל מיט לערנען מיט מיר.
Speaker 2: אמת. און אויב איינער האט געזאגט אז למעשה, ווי טעג זאגט, “לסובא ולא לרזון”, “לתורה ולא ל…”
Speaker 1: ניין, דער אמת איז אז אונז האבן א גאנצן געשמאק ווען מ׳לערנט מיט מענטשן. ס׳איז אויך א בן אדם לחבירו. ס׳איז נישט נאר א בן אדם למקום צו לערנען, ס׳איז נישט נאר פאר׳ן אייבערשטן צו לערנען. מען לערנט פאר זיך, מען לערנט פאר די חברים, פאר די מגידי שיעור. ס׳איז אויך אט די הנאה פון א איד, ניין?
Speaker 2: יא, שערן אונזערע חידושים, אונזערע מחשבות, אונזערע ענינים, אונזערע מחלוקת׳ן.
הלכה א – של ראש און של יד: וויאזוי מען לייגט אריין די פרשיות
Speaker 1: זאגט דער הייליגער רמב״ם, מיר האלטן דא אינמיטן הלכות סת״ם, און דער פרק איז וועגן תפילין.
אזוי ווי מיר האבן געזאגט די פריערדיגע פרק, איז געווען באופן כללי הלכות קלף, גויל, די אופן וויאזוי מ׳זאל שרייבן. בעצם האבן מיר געלערנט הלכות פון אלעס, ספר תורה, תפילין, מזוזה, געוויסע חלקים, אבער באופן כללי. הלכות כתיבת סת״ם. די אותיות, די כתיבה. די אותיות, די כתיבה פון אלע ספרי תורה.
און דא גייט שטיין מער ספעציפיש הלכות וואס איז נוגע וועגן תפילין.
דאס איז די רמב״ם, אזוי. ס׳איז דא א חילוק, של ראש האט איין וועג און של יד אן אנדערע וועג. דהיינו, של ראש כורכים בו ארבע פרשיות.
דער רמב״ם האט שוין פריער געזאגט אז די פיר פרשיות זענען “קדש”, “והיה כי יביאך”, “שמע”, און “והיה אם שמוע”.
Speaker 2: יא, דו האסט עס שוין געזאגט?
Speaker 1: יא, יא. דער עפטר פיין.
ער שרייבט די פיר פרשיות אויף ארבעה קלפים, אויף פיר אנדערע שטיקלעך קלף, וגולל כל אחד ואחד לבדו, יעדער איינס ראלט מען צוזאם, אנשטאט צו צאמלייגן אזויווי פאלדן דרייט מען עס צוזאם, ומניחן בארבעה בתים שהם מחוברים באור אחד. מען לייגט די פיר עקסטערע פרשיות וואס דאס איז, און מען לייגט אין איטש בית פון די של ראש, ער זאגט אונז אויס א סוד וואס ער גייט אונז שפעטער מער מאריך זיין, אז די של ראש האט פיר קליינע בתים, און אין יעדע פון די פיר בתים וואס שפעטער ווערט אביסל מער צוזאמגעקלעבט, לייגט מען אריין א קלף. וואס איז וויכטיג אז עס איז פיר בתים אבער פון איין ארט, נישט פיר עקסטערע בתים.
דריי מעגליכקייטן – נאר איינע ריכטיג פאר יעדע
אין אנדערע ווערטער, ס׳קען זיין דריי אנדערע וועגן צו טון, ס׳קען זיין אלעס פון איין בית, דאס טוט מען ביי די של יד, ס׳קען זיין פיר עקסטערע בתים, דאס טוט מען אין קיינעם נישט, נאר וואס טוט מען? מען לייגט עס אין פיר בתים שהם באור אחד. שפעטער גייט ער אונז זאגן מער וויאזוי מען טוט דאס.
בתים של יד, איז כותבין ארבע פרשיות בארבעה דפין בקלף אחד, מען נעמט איין קלף און מ׳שרייבט יעדע איינס אויף איין בית אזויווי, אויף איין עמוד, יא. ער מיינט צו זאגן אז מ׳שרייבט נישט אויף איין לאנגע מגילה אין לענג איינס נאכ׳ן צווייטן, נאר מ׳שרייבט עס אזויווי… ארבעה דפין מיינט אזויווי ער מיינט וואס אונז רופן עמודים, ס׳איז איינס נאכ׳ן צווייטן, יא.
און נאכדעם וגוללו כמין ספר תורה מסופו לתחלתו, מ׳ראלט עס מסופו לתחלתו, אז ס׳זאל זיין אויסגעמישט די אנהייב פון די ארבע פרשיות. שפעטער גייט ער נישט זאגן וועלכע סייד מ׳שרייבט עס.
גולל vs. פאלדן – פראקטישע סברא
Speaker 2: אה, זייער גוט. דא ביי די של ראש איז געשטאנען כמין ספר תורה, אפשר איז דאס ווייל ס׳איז נישט אזוי לאנג, ס׳איז נישט דא וואס… דא איז עס שוין אביסל, קען מען שוין דרייען. אנפאנגען די דריטע, אז מ׳געבט עס אזא קליינע דריי. דא ממש דרייט מען, ס׳איז שוין אפאר לעיערס. אבער לכל הפחות די של ראש איז מסופו לתחלתו דרייט מען אויך, מ׳רעדט פון איין פרשה, אפשר כמעט נישט דא וואס צו דרייען. איז די עיקר די ווארט איז אז מ׳זאל עס נישט סתם לייגן, דא האט מען סתם נאך גרינגער צוזאמצולייגן. די עיקר ווארט איז אז מ׳זאל עס נישט סתם לייגן, נאר מ׳זאל מאכן אן אופן פון צוזאמגעדרייט.
Speaker 1: און מניחן בבית, גיי אן.
Speaker 2: ניין, ס׳איז אינטערעסאנט, איך זאג ווען ווען דאקומענטס וואס מ׳לייגט צוזאם, קען זיך גרינג ארויסמעקן ביי די קנייטש. נאר ווי ס׳איז פארגעדרייט, אקעי. ווען ס׳איז גולל, קען עס אויך פון אלטקייט קען עס ווערן…
Speaker 1: מ׳פאלדט עס, דו מיינסט מ׳פאלדט עס, נישט מ׳דרייט עס.
Speaker 2: יא, איך זאג, די תורה וויל האלטן פאר די כבוד פון די ספר תורה.
איך בין געווען ביי די רעגירונג׳ס אפיס וואו מ׳דארף אריינגעבן דאקומענטס פאר בויען, די דעפארטמענט אוו בילדינגס, דארף מען אריינגעבן פארשידענע סארטן פלענס, און אסאך פון זיי זענען ריזיגע פעיפערס, און זיי האבן אזעלכע הלכות, ס׳איז דא א גאנצע סעט פון הלכות וויאזוי ס׳דארף ווערן צוזאמגעלייגט. אהא, דער גאנצער האט מיר געוויזן אז מ׳האט ריזיגע פעיפערס, ס׳ווערט איינגעדרייט אכט וועגן, וזה וזה נוח. ממש אזויווי די רמב״ם וואלט דאס ווען געדארפט מסביר זיין, ווייל זיי ווילן האלטן אז ס׳איז א גרויסע זאך, א וויכטיגע זאך, א חלק פון דעם איז וויאזוי מ׳האלט עס, וויאזוי מ׳מאכט עס.
דיסקוסיע: פארוואס של ראש פיר בתים און של יד איינס?
Speaker 1: וצריך להזהר בפרשיות. יא, די של יד לייגט מען אלעס אין איין בית. פארוואס? ס׳גייט נישט ארויף אזויווי די של יד. יא, די מקור פאר דעם אין די ברייתא אין די גמרא. אויב איינער קען מיר זאגן די סוד, וואס איז די פשט? וואס טאקע, פארוואס? א פשוט׳ע פשט, איך בין אינטערעסירט צו וויסן וואס איז די סוד פון דעם. דו פארשטייסט מיין שאלה? וואס עפעס?
Speaker 2: יא. מ׳האט געלערנט אזויווי א קמיע, ס׳זאל דערמאנען די זאכן וואס שטייען דערין.
Speaker 1: אקעי, אבער וואס עפעס דא לייגט מען פיר, דא לייגט מען אין איינס? דו פארשטייסט? תורה׳דיג קען איך דיר זאגן, אבער צו פארשטיין פארשטיי איך נישט. תורה׳דיג קען איך אויך זאגן.
די קאפ דארף מען קענען מאכן עקסטערע באקסעס, א מענטש דארף קענען האלטן קאפ אויף עקסטערע באקסעס. און די של יד?
Speaker 2: די הארץ דארף זיין איינס.
Speaker 1: אהער, אקעי, ס׳איז פשט.
הלכה בנוגע פתוחות וסתומות אין תפילין
Speaker 1: אקעי, זאגט די רמב״ם ווייטער. דאס איז א וויכטיגע זאך, זאגט די רמב״ם, וצריך להזהר בפרשיות. אבער סעקונדע, דא רעדט ער נאך פון וויאזוי מ׳לייגט אריין אין די בתים בעצם. אבער וויאזוי מ׳שרייבט עס, וויאזוי דארף מען עס שרייבן? איז דא פרשיות וואס זענען סתומות, און ס׳איז דא וואס זענען פתוחות. ס׳איז דא וואס פון איין פרשה ביז די נעקסטע איז דא א לענגערע הפסקה, און ס׳איז דא וואס ס׳איז נישטא קיין הפסקה.
פתוחה און סתומה מיינט כפשוטו אז ס׳ענדיגט זיך אויף די זעלבע ליין אדער אויף אן עקסטערע ליין. ס׳איז דא, מיר וועלן שפעטער זען נאך ספר תורה, ס׳איז דא מחלוקת ראשונים וויאזוי מ׳מאכט אמת׳דיג די פתוחה און סתומה. ס׳איז דא וואס זאגן אז מ׳לאזט א גאנצע ליידיגע ליין, אונז פירן זיך למשל א פתוחה איז פשוט אז מ׳לאזט די גאנצע ליין ליידיג. און סתומה איז פשוט אז מ׳מאכט א ספעיס, אבער מ׳הייבט אן די נעקסטע אויף די זעלבע ליין, ווייל דאס איז סתום, יא? די ליין איז פארמאכט.
די איינציגסטע פלאץ וואו מ׳הייבט אן אינגאנצן אויף א נייע עמוד איז א נייע חומש, נישט אויף א נייע עמוד. ווען א נייע פרשה אויך, ניין?
Speaker 2: ניין. די איינציגסטע פלאץ וואו מ׳הייבט אן א נייע עמוד איז אין די אנהייב פון די ספר תורה. א נייע חומש איז נישט, דו האסט דאך פיר ליינס צווישן בחומשיו און די ספר תורה, אבער ס׳איז נישט דוקא א נייע עמוד. ס׳איז דא פלעצער וואס מ׳הייבט אן דוקא אויף א נייע עמוד, ס׳איז דא סימנים, יא, שפעטער גייסטו אנהייבן זאגן, בי״ה שמ״ו, וואטעווער. אבער, נישט בי״ה שמ״ו, וויאזוי הייסט עס? איך האב פארגעסן.
Speaker 1: אבער דאס איז דאך א ספר תורה.
Speaker 2: על כל פנים, פתוחות און סתומות איז, איך וויל דיר ווייזן עפעס אינטערעסאנט.
קשיא: וואס איז שייך פתוחה/סתומה ביי תפילין?
פתוחה און סתומה איז א דין אין די הפסק צווישן פרשיות. דא האסטו דאך פיר פרשיות, זאל די הפסק צווישן די פרשיות דארפן זיין ריכטיג.
זאגט דער רמב״ם, “ושלוש פרשיות הראשונות”, יא? “ושלוש פרשיות הראשונות”, גילוי איז, ער זאגט נישט אין וועלכע סדר, אבער לכאורה שמע, והיה אם שמוע, קדש, און שפעטער והיה כי יביאך.
Speaker 1: ניין, ניין, ניין, לויט די סדר וואס שטייט אין די תורה. רייט?
Speaker 2: אממ, זאגט דער רמב״ם אז אלע פתוחות, אלע פתוחות, לכאורה איז דאס והיה כי יביאך, שמע, והיה אם שמוע, לויט די סדר וואס שטייט אין די תורה, יא. איז די ערשטע דריי זענען פתוחות, און שפעטער שטייט אין ואתחנן, רייט? די פרשה פון והיה כי יביאך און והיה אם שמוע איז סתומה.
איך פארשטיי נישט עפעס, ווייל איך פרעג א בעיסיק שאלה, אפשר איינער קען מיך אויסזאגן דאס. סתומה און פתוחה, וואס איז די גדר? והיה אם שמוע, נאכדעם שטייט שוין גארנישט.
Speaker 1: ניין, פתוחה און סתומה איז א דין אין די אנהייב פון די פרשה, נישט אין די ענד פון די פרשה. די קשר איז פארקערט, די קשר איז אויף די ערשטע. וואס מיינט אז ס׳איז פתוחה?
Speaker 2: איך פארשטיי נישט די איידיע. כאילו די גאנצע זאך דא איז אז א פתוחה און סתומה איז פשוט אז די תורה האט דא א הפסק, דארף מען מאכן די הפסק ריכטיג. אבער תפילין איז דאך נישט קיין תורה, ס׳איז דאך נאר א שטיקל פון די תורה. וואס איז שייך פתוחה און סתומה אויף עס? איך פארשטיי נישט קלאר די גאנצע נקודה.
איך פארשטיי נישט קלאר די גאנצע זאך. ער ברענגט אז ביי תפילין, מ׳זעט עס שטייט אין די הלכה, אז אויב מ׳מאכט עס פתוחה, זאל מען עס מאכן נישט אזוי ווי ס׳שטייט אין די תורה, איינס א קלף, ווייל ס׳איז עניוועי נישט נאר איינס, ס׳איז צוויי. אזוי דו זאגסט, די פרשה פתוחה איז בעצם לכאורה א דין צווישן צוויי פרשיות. די קאנעקשן פון די צוויי פרשיות איז א גרעסערע קאנעקשן, א קלענערע, וואטעווער די מינינג פון פרשה פתוחה און סתומה. מ׳האט עניוועי שוין געלייגט אין איין סעט, מ׳האט עניוועי סתם געלייגט די פרשיות. וואס קומט אריין צו טון מיט פתוחות פון די ספר תורה? ס׳איז מיר זייער וואונדער, נע? איך ווייס נישט די תירוץ. ער… ער… נישט קיין… נישט קלאר.
Speaker 1: ווייטער, אקעי, עד כאן נאך נישט… אום, שינוי, ס׳איז נאך נישט שייך בכלל. טעקניקלי וויאזוי ס׳איז שייך. די צווייטע איז דאך שייך. די ערשטע?
Speaker 2: אה, ניין, קען זיין א פתוחה מיינט מ׳הייבט אן אנהייב שורה. ס׳איז יא דא א חלק. ווייל די פרשה פתוחה טייטש מ׳הייבט אן אנהייב פון א ליין. און… סתומה וואלט מען אנגעהויבן אינמיטן א ליין.
Speaker 1: פארוואס זאל א סופר אנהייבן אינמיטן פון א ליין? א נייע פארמע, וואס איז יעצט יוצאים?
Speaker 2: פארקעש אויף א מעשה, אויף דעם בסוף. און אויב ער טוט אזוי, איז נישט געווער. אזוי נישט שיין. די גאנצע אידיע איז אז עס זענען שיין. פתוחה סתומה איז נישט זיין שטיין. פתוחה סתומה איז אזוי ווי א חלק פון וויאזוי אזוי הספר תורה ארבעט. פון וויאזוי עס זעט אויס הספר תורה. ס׳הייסט וויאזוי דעי פרשה דארף זיין. יא.
הלכה בנוגע מלא וחסר אין תפילין
Speaker 1: זאגט די רמב״ם ווייטער, דער ענין פון מלא וחסר. אהם. ס׳איז יעצט האט מען געלערנט די זהירות. פון וועם איך רופן די הירות. ס׳איז ווי רוב פון די הלכות איז נזר. צורך ליאזר. צורך ליאזר. ווייסט. רייט. סאוי נאך א זאך וואס דארף נזר זיין איז. יא. מ׳דארף נזר זיין אין די פרשיות. ס׳אוי מ׳דארף מוז זיין מלה וחסור. ס׳טאטש ס׳דא אותיות ווי ס׳איז אן איבריגע אות. ס׳טאטש ס׳פיל. אדער ווי למשל וואס וועט שטיין בוקר, עס שטיין ב׳ וקר, איז דא וואס עס שטיין ב׳קר, און מ׳דארף אליין פארשטיין אז די ב׳ איז א א חולם. ס׳איז א געדרה.
וצריך להזהר במלא וחסר, אדשו, יא. ארבעתן כסיפות כמושל יענק כסיפות בספר תורה הבדריג. די פיר וואו ער גייט אויסרעכענען בקרוב ווי ס׳איז אין די גאר… אה, ארבעתן מיינט די פיר פרשיות. אז די אלע פיר פרשיות זאלן עגזעקטלי, א ספר תורה וואס מען שרייבט גוט.
שאין כתוב חסר מלא, אויב ער האט בטעות געמאכט אנשטאט חסר מלא, איז פסול עד שימחוק ויסיר. ער האט צוגעלייגט אן עקסטרא ווא״ו אדער עקסטרא יו״ד אין די ווארט, אויב איז עס פארקערט, איז פסול ואין לו תקנה.
פארוואס?
דין מלא וחסר בארבע פרשיות
זאגט דער רמב״ם, “וצריך להזהר במלא וחסר עד שיהיו ארבעתן כתיבות כמו שהן כתיבות בספר תורה הבדוק”. די פיר וואס ער גייט אויסרעכענען בקרוב, ווי ס׳איז אין די… ארבעתן מיינט ער די פיר פרשיות. אז די אלע פיר פרשיות זאלן זיין עקזעקטלי, זאלן זיי איבערשטימען ווי ס׳איז דא מלא וחסר אין יענע פרשיות. אזוי ווי א גוטע ספר תורה. אזוי שטייט אין א ספר תורה וואס מ׳שרייבט גוט. ס׳קומט אויס אז מ׳זאל נישט… יא.
דין תיקון — מלא אנשטאט חסר vs. חסר אנשטאט מלא
אויב האט ער בטעות געמאכט אנשטאט חסר האט ער געמאכט מלא, איז פסול עד שימחק היותר. ער האט צוגעלייגט אן עקסטרע ו׳ אדער אן עקסטרע י׳, זאל ער עס אויסמעקן.
אויב איז עס די פארקערטע, איז פסול ואין לו תקנה. פארוואס? ווייל מ׳האט געלערנט אין די פריערדיגע פרק אז מ׳קען נישט אריינלייגן אן אות. מ׳קען אריינלייגן אן אות, א זאך מ׳קען, מ׳קען עס מאכן תלי׳ בין השיטין ווי מ׳האט געלערנט, אבער ביי תפילין קען מען נישט, ווייל מ׳האט געלערנט אז תפילין דארף זיין כתיבן כסדרן.
לויט וואס ס׳איז דא א שאלה וואס די טייטש כסדרן, דער רב פארשטייט אז ס׳מיינט אז ס׳דארף זיין געשריבן אזוי ווי די סדר פון דעם, ממילא קען ער נישט צוריקגיין. אדער, לויט ווי ר׳ יחיאל מאיר לערנט און אנדערע, אז כסדרן מיינט פשוט אז ס׳דארף זיין שיין געשריבן, און תפילין מאכט מען נישט אזעלכע תיקונים פאר קליינע זאכן, ס׳דארף זיין געשריבן שיין, מער ווי א תורה. ס׳איז נישט קיין גרויסע שאדן, שטרענג דיך אן.
דער רמב״ם׳ס פירוט פון מלא וחסר אין אלע פיר פרשיות
זאגט דער רמב״ם, ממילא, וויבאלד אז ס׳איז אזוי וויכטיג צו זיין זהירות במלא וחסר פונקטליך, זאגט דער רמב״ם, איך וועל דיר יעצט אויסרעכענען וואס דו דארפסט האלטן קאפ. יעדער חסר און מלא, וועלכע ווערטער פון די פרשיות פון תפילין זענען שייך צו זיין אדער אדער, און ממילא וועל איך דיר זאגן וועלכע ס׳דארף זיין. סא, אונז גייען געבן א חיפוש אויף די גאנצע זאך, ווייל איך קען נישט געווען.
פרשה ראשונה — קדש לי
אין פרשה ראשונה, קדש לי, רעכנט דער רמב״ם אויס אלע ווערטער וואס איז מלא אדער חסר. ער גייט זאגן למשל:
– “בכור” מלא
– “זכר” מלא
– “וְחָזָק” חסר
– “וַיּוֹצִיאֵנוּ” מלא
– “וַיַּהֲרֹג” חסר
– “בְּכוֹר” מלא
– “מִבְּכוֹר” חסר
– “וְעַד בְּכוֹר” מלא
– “זֶבַח” חסר
– “בְּכָל בְּכוֹר” מלא
– “לְאוֹת” מלא
הערה אויף “יָדְךָ” — די ה׳ אלס קמץ
דאס איז א סארט מלא, ס׳איז מער ווי מלא. סתם אזוי שרייבט מען עס נישט. אבער ער זאגט דאך אן אינטערעסאנטע זאך, אז די ה׳ פון יָדְךָ איז ווי א נארמאלע זאך, ווייל וויאזוי שרייבט מען דאס ווארט מְאוּרָה? איך ווייס וואס… מיט א ה׳ אין די ענד. וואס איז די ה׳? מְאוּרָה. ס׳איז נישט דא אזא ווארט מְאוּרָה. מְהֵרָה? מְאוֹרֵנוּ אֱלֹקֵינוּ. אקעי, מְהֵרָה. און וויאזוי שרייבט מען מְהֵרָה? מ-ה-ר אדער מ-ה-ר-ה?
פרעגט ער, וויאזוי שרייבט מען? ער זאגט אזוי, די ה׳ וואס שטייט אין די ענד פון אסאך ווערטער, אדער אן א׳ אדער א ה׳, זאגט מען נישט, ס׳טוט נישט גארנישט, ס׳איז בעצם נאר א קמץ. סא יָדְךָ, ס׳איז נישט דא קיין שום סיבה פארוואס ס׳זאל נישט קענען שטיין אזוי, ווייל די ה׳ איז פשוט א קמץ. ער זאגט אז כל בו וויל אז אפילו אזוי זאל מען שרייבן יָדְךָ אן דעם, אבער ס׳איז נישט אנדערש, ס׳איז נישט מאדנע די ה׳ אמת׳ע.
פרשה שניה — והיה כי יביאך
“וְטוֹטָפֹת” די צווייטע, די אחרונה:
– “וְנָתְנָה” מלא, צוויי יו״ד׳ן
– “בְּחֹזֶק” חסר
– “וַיּוֹצִיאֵנוּ” מלא
פרשה שלישית — שמע
פרשת שלישית, שמע:
– “מְאֹדֶךָ” חסר
– “וְלִבְנֶךָ” מלא
– “וּבְבֵיתֶךָ” האט נישט די צווייטע יו״ד
מְאֹדֶךָ חסר שטימט זייער גוט, אפילו די ביסל געלט וואס דו האסט.
– “וּבְקוּמֶךָ” מלא
– “לְאוֹת” מלא
– “יָדֶךָ” פעלט די צווייטע יו״ד, הייסט יָדֶךָ, רייט? ס׳שטייט יָדֶךָ אן די צווייטע יו״ד
– “וְטוֹטָפֹת” חסר, צוויי ו״ו׳ן
– “עיניכם” מלא
– “מזוזות” חסר וא״ו ראשונה
– “בתיכם” בלא יו״ד שניה
– “בשעריך” מלא
פרשה רביעית — והיה אם שמוע
“והיה אם שמוע” פרשת רביעית:
– “והיה אם שמוע” חסר, יא, ס׳שטייט נישט די וא״ו ביי שמוע
– “מצותי” חסר, ס׳שטייט איין וא״ו. ס׳הייסט, די וא״ו זאגט מען דאך, רייט? אבער די וא״ו איז נישט די חולם, די וא״ו איז א וא״ו וואס מ׳זאגט דאך אלס א קאנסענענט, איז ממילא די חולם פעלט
– “יורה” מלא
– “ומלקוש” מלא
– “ותירושך” חסר וא״ו, יא, ס׳איז דא א יו״ד אבער ס׳שטייט נישט “ותירושך”
– “ושחטבתם” מלא
– “יבולה” מלא
– “הטובה” חסר
– “נותן” — “הטובה אשר ה׳ נותן לך” חסר
– “אותם” חסר
– “לאות” מלא
– “לטטפת” חסר וא״ו שניה, יא, ס׳איז דא צוויי טטפת, איינמאל שטייט עס מיט א וא״ו, ווייטער פעלט די צווייטע וא״ו. אבער די ערשטע וא״ו שטייט אויך נישט אין די פריערדיגע, די ערשטע “ולטטפת”
– “ולטטפת עיניכם” מלא
– “אתם” אדער “אותם”? וואס שטייט דא? “אותם” חסר
– “בתיכם” בלא וא״ו שניה
– “ובקומכם” מלא
– “מזוזות” חסר וא״ו שניה, “מזוזות” מלא
– “בתיכם” בלא יו״ד שניה
– “בשעריך” מלא
– “למען ירבו ימיכם” חסר וא״ו
“אנן לא בקיאין בחסירות ויתירות” — גמרא קידושין vs. דער רמב״ם׳ס פסק
סאו, אונז ווייסן נישט, אויב איינער ווייסט די סוד פארוואס דא פאר פסוקים אין די תורה וואס האבן א יו״ד, וואס האבן א חסר, וואס האבן א מלא, ווייס איך נישט בכלל די סוד.
און די גמרא איז זייער אינטערעסאנט, ווייל אין די גמרא שטייט אין קידושין, זעט מען אז “אנן לא בקיאין בחסירות ויתירות”. אונז ווייסן נישט אמת׳דיג וועלכע פסוקים אין די תורה זענען נישט געווען וויכטיגע מסורות, אזוי זאגט די תלמוד בבלי.
קען זיין אז די תלמוד בבלי האט נישט געוואוסט די מסורה, אבער אונז ווייסן יא, ווייל אונז האבן א מסורה נישט פון תלמוד בבלי, נאר פון די חכמי טבריה, וואס דער רמב״ם ברענגט אין הלכות ספר תורה, דער בן אשר וואס האט איינגעשריבן יעדע זאך, איז דא מסורות אויף יעדע זאך ווי ס׳שטייט מלא וחסר. און אונז ווייסן אז אסאך מאל אין די גמרא ווערט געברענגט פסוקים אנדערש, ווייל אין בבל איז נישט געווען אזא גוטע מסורה פון דעם וואס מ׳שרייבט די ספר תורה.
מחלוקת פוסקים — צי מלא/חסר איז מעכב
אזוי קען זיין, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ווייל די פוסקים נעמען אלע אן אזויפיל שטייט אין די גמרא אז אונז זענען נישט בקי בחסירות ויתירות, מיינט עס אויך אונז. אבער נישט מוכרח, ס׳קען זיין אז אונז האבן א מסורה וואס די תלמוד בבלי האט נישט געהאט, ווייל אונז האבן פון ארץ ישראל די מסורה פון…
איז איינער מחייב? אדער די תלמוד בבלי איז מחייב אלס א מנהג? ס׳איז נישט קיין מנהג, ס׳איז א שאלה וויאזוי ס׳שטייט אין די ספר תורה, וויאזוי האט משה רבינו געשריבן, צו פון ווען ס׳איז געווען. ס׳איז א מסורה.
אבער… אבער… דאס וואס דו זאגסט, דאס וואס אונז זאגן אז אונז ווייסן נישט, דער תלמוד בבלי האט נישט געוואוסט, דאס איז אן אמת. אבער אונז ווייסן יא, זעסט דאך אז דער רמב״ם פסק׳נט יא, ער זאגט נישט אז ס׳איז פסול.
ס׳איז געווען פוסקים וואס האבן גע׳טענה׳ט אז אונז ווייסן דאך עניוועי נישט. סאו אקעי, מ׳טוט די מנהג, מ׳טוט וואס ס׳שטייט, אבער דו קענסט נישט זאגן אז ס׳איז פסול ווען ס׳שטייט אן עקסטערע יו״ד, ווייל דו ווייסט דאך נישט אמת׳דיג אז דא דארף קומען א יו״ד.
זעסט דאך אז דער רמב״ם, פון וועם ער האט געקאפיעט זיינע כללים, האט ער דאך געהאלטן אז אונז ווייסן פונקטליך וואו ס׳איז דא א יו״ד, און ממילא איז עס פסול. ער זאגט יא, מלא וחסר איז פסול.
און ביי די גאנצע ספר תורה ברענגט ער נישט וואו ס׳איז דא יעדע יו״ד און יעדע ו׳, אבער מסתמא האט ער זיך פארלאזט אויף די חומשים וואס ער האט געהאלטן אז ס׳איז מדויק.
פארוואס ביי תפילין און נישט ביי ספר תורה?
אין די תורה זענען דאך געווען גרעסערע סופרים וואס האבן געשריבן, און דאס איז גרינגער צו שרייבן. אדער אויך, אז דא איז גרינגער, ס׳איז נישט אזוי לאנג, ער קען נישט שרייבן, ער קען נישט שרייבן, ס׳איז אים פאר אייביג. איך ווייס נישט פארוואס.
עניוועי, דאס איז דער דין, און ס׳איז אנגעשמועסט אז אונז ווייסן נישט.
וואס איז דער פשט פון מלא וחסר?
נאך א זאך, וואס איז טאקע די פשט? איך האב עס אויך געוואלט פשוט טייטשן, די עולם זאל וויסן. וואס איז פשוט טייטש פון די מלא וחסר? וואס איז די סוד פון דעם?
פארוואס וועלכע ווערטער האבן א חסר? ווייסט קיינער נישט, איך ווייס נישט, אפשר דו ווייסט, איך ווייס נישט.
דרשות פון מלא וחסר
Speaker 2: אז אלעס איז א דרשן אויף עפעס.
Speaker 1: יא, אה, ס׳איז דא איינמאל אין די יאר א דרשן אזוי, געווענליך. מלא אדער חסר. “ויקרא” מלא, די עקסטערע יו״ד קען מען ארויסלערנען.
ניין, ניין, ניין, הער גוט, די דרשות כמעט אלעמאל גייען פארקערט. די דרשות כמעט אלעמאל גייען “מצות” איז “מצות”, אין אנדערע ווערטער, סאו מלא און חסר, איך געדענק נישט אז ס׳איז דא די אנדערע וועג, אז מ׳דארף דארט אן עקסטערע ו׳.
יא, “ידך” “ידכה”. יא, אבער אלמאסט אלעמאל, די דרשה ארבעט, איך וועל דיר זאגן פארוואס.
מלא וחסר אלס א סארט נקודות-סיסטעם
די פשט איז אזוי: אין די תורה שטייט נישט קיין נקודות, אין די תורה שטייט נאר אותיות. און ווען ס׳שטייט נישט קיין נקודות מיינט אז מ׳קען נישט וויסן וויאזוי צו ליינען. אז ס׳שטייט מ״ם צדי״ק ת״ו, קענסטו אמת׳דיג ליינען “מצה׳ס”, קענסטו אמת׳דיג ליינען “מצות”. און אז ס׳שטייט מיט א ו׳, קענסטו אמת׳דיג ליינען “מצוות” אדער “מצות”, ווייל דו האסט אלעס אין די חסר פון די צווייטע ו׳. איך האב געטוישט איין מיסטעיק מיט די אנדערע מיסטעיק. ס׳איז נישט קיין מיסטעיק. ס׳קען נאך אלץ זיין די מיסטעיק, “מצוות” אדער “מצות”.
יא, יא, סאו אויב מ׳וויל שרייבן, איך גלייב זיכער אז ס׳איז אזוי פאר געהאלפן, אסאך מאל מיט די מלא ברענגסטו די פונקט צום אייבערשטן. ניין, סא אויב דו ווילסט עכט אז מ׳זאל וויסן, דארפסטו מקפיד זיין יעדע מאל וואס ס׳שטייט “מצוות” שרייבן צוויי ו׳.
סא למשל, סא לאמיר פארשטיין. סא אין די תורה שטייט נישט על פי רוב קיין איין נקודות, און דו ווייסט נישט וויאזוי צו ליינען. סא יעצט, וויאזוי ווייסט מען? אויב ס׳איז דא א מלא, דעמאלטס קען מען וויסן לכאורה זיכער וויאזוי ס׳צו ליינען, ווייל אסאך מאל מלא איז “מצוות” איז מיט צוויי ו׳, “תעלת תעלת תעלת”, יחיד און רבים, אסאך זאכן מלא סייד.
סא מלא און חסר איז בעצם אזויווי א סארט נקודה, א שטיקל נקודה. דער עולם מיינט אז ס׳איז אן איבריגע י׳. ס׳איז נישט קיין איבריגע י׳, די י׳ איז בעצם א חיריק, אדער א חולם, אדער א מלופם, ס׳איז איינער פון די נקודות.
פארוואס אמאל מלא און אמאל חסר?
יעצט, אויב אזוי, פארוואס אמאל יא און אמאל נישט? דאס איז נישט דא קיין קלארע הסבר. לכאורה וואלט די הסבר געדארפט זיין אז אין א פלאץ וואס ס׳איז געווען א ספק וויאזוי ס׳זאל זיך קענען מאכן א טעות, שרייבט די תורה מלא, און א פלאץ וואס נישט, שרייבט די תורה חסר.
Speaker 2: דער רמב״ם ברענגט דאך די זאכן ווי ס׳איז וויכטיג.
Speaker 1: ניין, דער רמב״ם ברענגט וואס ס׳שטייט אין די תורה, דער רמב״ם ברענגט נישט… איך זאג דיר נאר אויף תורה אליינס, איך ברענג דיר פשט. איך זאג דיר פשט אין די תורה אליינס. פארוואס טאקע איז דא פלעצער וואס ס׳שטייט…
יא, די הלכה איז אז ס׳איז מעכב, אבער די ריזען פארוואס ס׳איז מעכב איז ווייל מ׳דארף זיין מיט די… מ׳קען נישט אויסשפייען וואס די מסורה איז. אבער איך זאג דיר א טעם פשוט, פארוואס טאקע די טייטש פון די אלע מלא און חסר?
ראיה פון דברי הימים — מלא דמלא אין שפעטערדיגע ספרים
וואס מ׳זעט יא איז אן אינטערעסאנטע זאך, ווער ס׳לערנט תנ״ך זעט אז אין די שפעטערדיגע ספרים פון תנ״ך, ווי דברי הימים, שטייט כמעט אלעס מלא, אדער אפילו מלא דמלא. ס׳הייסט, אין דברי הימים שטייט למשל דאס ווארט “דוד”. יעדער איינער ווייסט דוד שרייבט מען מיט דל״ת ו״ו דל״ת. ניין, אין דברי הימים שטייט מיט א ו׳ און א י׳. נאר אין דברי הימים. אין דברי הימים שטייט אלעמאל “דוד” מיט א י׳. אלעמאל. אין די גאנצע תורה, דאס הייסט אין ספר מלכים, ספר שמואל, שטייט “דוד” אלעמאל דל״ת ו״ו דל״ת. יעדער איינער ווייסט אז דארט שטייט נישט “דויד”, ס׳שטייט “דוד”. אבער אין דברי הימים, וואס איז א שפעטערדיגע ספר, האט מען זיך שוין געפירט צו שרייבן מער ארויסגעשריבן קלאר, אז ס׳איז דא א י׳ אז מ׳זאל וויסן אז מ׳ליינט “דויד”.
מנהג ראשונים און היינט — מלא דמלא
די זעלבע זאך אין די ראשונים למשל, אונז היינט, אויך היינט ווען מ׳שרייבט אויף לשון הקודש, איז בעסער צו שרייבן כמעט אלעמאל מלא, ווייל אנדערש ווען איינער שרייבט אן נקודות איז זייער שווער צו וויסן וויאזוי ס׳צו ליינען. סא געווענליך פירט מען זיך צו שרייבן מלא, אדער אפילו… אין די ראשונים איז געווען פון די מנהגים צוצולייגן נאך מלא דמלא. ס׳הייסט, איך געדענק נישט, אריינגעלייגט אן אל״ף אין געוויסע פלעצער, אדער היי, פשוט אז מען זאל קענען וויסן וויאזוי צו ליינען.
סיכום — פארוואס איז מלא וחסר אן אייגענע הלכה?
אקעי, עניוועיס, די הלכה איז אבער אז מען דארף שרייבן אזוי וואס עס שטייט אין די תורה. עד כאן הלכות, הלכות מלא וחסר.
איך וויל נאר מסביר זיין, פארוואס איז דאס אן עקסטרע הלכה? עס הייסט אז מען דארף שרייבן וואס עס שטייט. ווייל מלא און חסר איז נישט ממש די ווארט. די ווארט איז די זעלבע ווען ס׳איז מלא און חסר. אבער מען דארף מקפיד זיין אז עס זאל שרייבן אזוי ווי מען דייגט.
די אלע רוב דרשות וואס וועגסט…
Speaker 1: מלא, דאס הייסט, איך געדענק נישט, אריינגעלייגט אן אל״ף אין געוויסע פלעצער, אדער א ה״א, פשוט אז מ׳זאל קענען וויסן ווי אזוי צו ליינען. אקעי, עניוועיס, די הלכה איז אבער אז מ׳דארף שרייבן אזוי ווי ס׳שטייט אין די תורה. עד כאן הלכות מלא וחסר.
קשיא: פארוואס איז דאס אן עקסטערע הלכה?
Speaker 2: מ׳קען מיר זען וועגן עפעס וועלן מיר זיין. אה, איך וויל נאר מאריך זיין. פארוואס איז דאס אן עקסטערע הלכה? ס׳הייסט, אוודאי דארף מען שרייבן וואס ס׳שטייט.
Speaker 1: ווייל מלא וחסר איז נישט ממש די ווארט. די ווארט איז די זעלבע ווען ס׳איז מלא און חסר, אבער מ׳דארף מקפיד זיין אז ס׳זאל זיין געשריבן אזוי ווי מ׳דוגט. די אלע רוב דרשות איז דאך וועגן דעם, ווייל מ׳דארף מקפיד זיין, ווייל דארטן קען זיך מאכן מיסטעיקס. מ׳רעדט נישט פון מענטשן וואס קענען פארפאסן א גאנצע ווארט, און מ׳גייט נישט פארפאסן א האלבע ווארט אויך נישט. אבער דאס וואס מ׳קען פארפאסן, קענען מענטשן נארמאל פארפאסן.
תירוץ בעסער: מלא וחסר איז נאך א דין
מ׳קען אזוי זאגן, אבער מ׳קען זאגן בעסער פון דעם. מ׳קען זאגן אז מלא וחסר איז נאך א דין. ס׳איז דא א דין, אוודאי דארף שטיין די ווערטער וואס שטייען, דאס איז דאך נישט קיין ספק אז ס׳דארף שטיין. אבער ס׳איז דא נאך א דין אז מלא וחסר, אזוי ווי נקודות, איז נישט די זעלבע לעוועל הלכה. און איך זאג אז פאר דעם דארף מען מקפיד זיין. דאס איז וואס מ׳דארף מקפיד זיין, אז אויב ס׳פעלט א ת׳ פון “תותפות” איז עס נישט יוצא, ווייל ס׳איז א האלבע ווארט. איך פארשטיי. איך זאג אבער נישט ווייל ס׳איז א פארט פון די ווארט, נאר ווייל ס׳איז נאך א זאך, אז מלא וחסר האט אויך א מסורה ווי אזוי מ׳שרייבט וועלכע איז מלא און וועלכע, אזוי ווי די פרשיות, אזוי ווי די תגין וואס מיר גייען רעדן. ס׳איז נישט אמת׳דיג אנדערש ווי יענץ.
שייכות צו “יש אם למקרא” און “יש אם למסורת”
אין די גמרא אסאך מאל זעט מען דרשות, אבער על פי רוב די דרשות איז טאקע וועגן דעם ווייל מ׳קען ליינען אנדערע וועגן. מ׳קען זאגן “ושמרתם את המצות”, ווייל ס׳שטייט דאך א ו׳, אבער אזוי קען מען ליינען “ושמרתם את המצוות”. און די גמרא אסאך מאל, דאס איז די נושא פון “יש אם למקרא” און “יש אם למסורת”, אז ס׳איז דא א וועג פון דרשה וואס זאגט אז אויב ס׳שטייט אין אן אופן, קען מען עס דרש׳ענען טאקע ביידע וועגן. און הגם די מסורה איז צו ליינען אנדערש, קען מען דרש׳ענען אפילו ווי ס׳שטייט אנדערש ווי די מסורה, וכדומה.
—
הלכה בנוגע תגין
אקעי, יעצט גייען מיר רעדן פון נאך א זאך וואס הייסט תגין. וואס איז דאס? זאגט די רמ״א, “וצריך לעטרן בתגין של אותיות”. א תג מיינט א קרוין. המשתמש בתגא חלף”, שטייט אין אבות. די קרוינען פון די אותיות.
וואס מיינט א תג?
Speaker 2: וואס מיינט? א קרוין פון די אותיות מיינט אז מ׳מאכט אביסל גרעפיקס, מ׳מאכט אביסל שענער די אות.
Speaker 1: אבער מער אין די דעטאלן, זאגט די רמ״א, אז וואס איז די תגין של אותיות? אז אן אות וואס האט א תג, מאכט מען א זיין זקוף על כל אות? וואס האט שיש לו תג גייט ארויף אויף די זיין, און מען מאכט א זיין שיש לו תג על כל אותיות? אדער מען מאכט זיין זקוף אויף די אות שיש לו תג?
Speaker 2: ניין, תגין של אותיות, וואס טייטש תגין של אותיות? אז א אות וואס מיר זאגן שיש לה תג מיינט אז ס׳האט א זיין זקוף. אויסער וואס ס׳האט א תג, האט עס אויך א זיין זקוף.
Speaker 1: ניין, נישט אויסער, דאס איז די טייטש פון די תג.
Speaker 2: ניין, די תג מיינט אז די לעצטע אות פון די ווארט איז… אזוי ווי ער האט נעכטן געזאגט די קיצור של״ה.
Speaker 1: ניין, ניין, ניין, ניין, ניין. תגין של אותיות מיינט… וואס ער מיינט איז, אז ס׳איז דא געוויסע אותיות וואס דארפן האבן א זיין זקוף על כל אות.
Speaker 2: עקזעקטלי. מען לייגט אזא קליינע זיין.
Speaker 1: ניין, נישט דאס זאגט ער. דער רמב״ם זאגט נישט. תג איז נישט קיין כתר. אזוי ווי אין די תורה שרייבט מען… ס׳הייסט, וואס ער זאגט איז, אז ווען מען שרייבט אין די מזוזה דארף מען שרייבן מיט די זעלבע תגין אזוי ווי מען שרייבט אין די ספר תורה.
דער רמב״ם׳ס שיטה: תג איז א זיין
סאו דער רמב״ם זאגט אז תגין איז אן עקסטערע זיין אזוי ווי העכער די אות. אנדערע לערנען אז תג מיינט אז מ׳זאל אכטונג געבן אויף די שיינקייט פון די אות. אזוי ווי מיר האבן פריער געלערנט די ענין אין די פריערדיגע פרק, א כתב של יוד מיינט אז די יוד זאל האבן שארפע עדזשעס, אזויווי. אזוי האבן אונז געזאגט, אבער דער רבינו תם האט געזאגט דארט אויך אז ער מיינט אז ס׳איז דא עפעס א שטיקל וואס שטעקט זיך ארויס ערגעץ. נישט א תג, אזוי ווי א… אנדערע טייטשן, און אונז שטימט די לשון, אזויווי לזייר מיינט…
Speaker 2: אה, אבער דער רמב״ם זאגט דאך שרייבן ולעשות לה זיין. צריך לזייר, אזא לשון.
Speaker 1: דער רמב״ם, דער רמב״ם רופט א תג, נישט קיין ספק, דער רמב״ם רופט א תג בעיסיקלי וואס אונז רופן תגין, וואס איז א שטיקל זיין. ס׳איז א זיין וואס אונז רופן, אונז זאגן אויך תגין. ס׳איז א זיין מיינט טאקע, ס׳איז דא אליין אינעם אויבן די ליין, און ס׳איז דא עפעס א באלי, עפעס א שטיקל. נישט א כתר. אונז מאכן דריי תגין. אונז האבן דריי, דאס איז שוין געמאכט גוט, אונז מאכן דריי אזעלכע זיינ׳ס. אבער א זיין, עקזעקטלי, א זיין מיינט איינס.
Speaker 2: ניין, אבער ער זאגט די ווארט תג מיינט א כתר, סאו…
Speaker 1: יא, זייער גוט. אזא שטיקל… ניין, באלד וועט מען זען, ס׳איז דא אותיות וואס מען לייגט דריי תגין. דער רמב״ם גייט עס רופן אזוי. אבער א תג מיינט א זיין, אזא שטיקל טשופטשיק וואס מען לייגט אויפן אות. וויבאלד מען דארף מקפיד זיין אויף דעם, וועגן דעם זאגט דער רמב״ם…
Speaker 2: יא, אמת. די דריטע זאך איז…
די ספעציפישע אותיות מיט תגין אין תפילין
Speaker 1: און דער רמב״ם גייט שרייבן וועלכע אותיות דארף מען האבן אזא תג, וועלכע אותיות זענען מתויגות אין די פרשיות פון תפילין.
פרשה ראשונה (קדש)
די פרשה ראשונה פון תפילין האט נאר איין אזא אות, און דאס איז די מ׳ סתומה וואס שטייט דארט “מימים ימימה”, און אויף די מ׳ איז דא נישט איין זיין, נאר מען דארף מקפיד זיין אויף די זיין, און וואס איז די זיין׳ען דא, וואס איז די דין פון זיין׳ען אויף די אות, עס האט דריי זיין׳ס. דריי תגין, אדער דריי זיין׳ס, יא.
פרשה שניה (והיה כי יביאך)
אזוי ווי אין תפילין איז דאך דא אותיות. די צווייטע פרשה, יא, האט פינף אותיות, און אלע פון די פינף זענען ה׳ס, און די אלע ה׳ס דארף מען האבן פיר זיין׳ען.
Speaker 2: וועלכע ה׳ס?
Speaker 1: נאך “והיה כי יביאך”, יא, “ונתנה”, “ונתנה לך”, די ה׳ של “ונתנה”. יא, “והיה ה׳ של ונתנה”, יא, “והיה כי יביאך”. וה׳ ראשונה ואחרונה של “הקשה”, יא, “ויקשה ה׳ את לב פרעה”, “ויקשה פרעה את לבו”, יא, “כי הקשה”. וה׳ של “ויהרוג”, “ויהרוג ה׳ כל בכור במצרים”. וה׳ של “ידך”. די אלע ה׳ס האבן פיר זיין׳ס איטש. אקעי? יא.
פרשה שלישית (שמע)
פרשה שלישית האט פינף אזעלכע. ווייטער, פרשה שלישית איז… אממ… יא, ער האט נישט קיין פיקטשער דא אין די זיין׳ס? ער מאכט נישט קיין זיין׳ס אין זיין פיקטשער? ווערי פאני. נו, וואס זאל זיין טאקע? ער ווייסט עס נישט. ער ווייסט עס יא? ביי די… אקעי, איך וועל דיר שפעטער מסביר זיין וואס ער… קוק אויף די ה׳. די ת׳ האט א פאר… האט א פאר זיין׳ס. ער ווייסט עס יא. יא, יא, אזוי גייט דאס אין כתב תימן. ער ווייסט די זיין׳ס, די ליינס העכער די אותיות, נו. ס׳איז זייער סימפל. אויף יעדע אות וואס דער רמב״ם רעכנט אויס, האט ער די עקזעקט נאמבער פון ליינס. אונז מאכן עס אויך, דאכט זיך, געדענק איך, אין די תפילין.
Speaker 2: ער מאכט אזא ליין פון אונטן ארויף.
Speaker 1: יא.
Speaker 2: שטימט?
Speaker 1: יא.
Speaker 2: ס׳איז דא וואס האבן נאר איין זיין?
Speaker 1: לאמיר זען. לאמיר זען, דער רמב״ם גייט זאגן. ביי זיי זעט עס נישט אויס גארנישט.
Speaker 2: איבעראל איז דא דריי.
Speaker 1: נישט איבעראל איז דא דריי. דא איז דא פיר.
אין די דריטע פרשה, דהיינו די פרשה פון שמע, האט פינף אותיות וואס האבן א זיין. די ק׳ פון “וקשרתם” האט דריי זיינין, די ק׳ פון “וקשרתם” האט דריי, די ט׳ ט׳ פון “לטוטפת” – יעדע איינס האט פיר. אה, יעדע איינס פון די דריי האט פיר זיינין. דאס איז אין די דריטע פרשה.
פרשה רביעית (והיה אם שמוע)
אין די פערטע פרשה איז דא פינף אותיות. די פ׳ פון “ואספת” האט דריי זיינין, די ת׳ פון “ואספת” האט א זיין אחד, די ט׳ ט׳ פון “לטוטפת” אויך האט יעדע איינס פיר זיינין, אזוי ווי מ׳האט געהאט אין די פריערדיגע פרשה.
Speaker 2: די טוטפות מאכט סענס, ווייל די טוטפות איז דער עיקר פון תפילין, דארף מען עס מדגיש זיין.
Speaker 1: סך הכל קומט אויס אין תפילין איז דא זעכצן אותיות.
דער דין אויב מ׳האט נישט געמאכט די תגין
אה, דאס זאגט דער רמב״ם, “ואם לא עשה התגין, או שהוסיף, או גרע – לא פסלן, הרי אלו כשרין”.
Speaker 2: ס׳איז דאך מן הסתם א סוד פון כלי זיינם של ישראל, אז אידן זאלן האבן זיינען, כלי זיינם. ירום ונישא.
די נושא פון תגין איז נישט אזוי קלאר
Speaker 1: יעצט, די וויכטיגע זאך איז אז די נושא פון תגין איז בכלל נישט אזוי קלאר. קודם כל, אונז האבן א מנהג צו מאכן אין די גאנצע תורה. אין די גמרא שטייט עפעס א לשון אז שעטנ״ז ג״ץ האט צוויי זאכן, שעטנ״ז ג״ץ און ב״ד”ק ח״י. ב״ד”ק ח״י מאכן אונז איין ליין, און שעטנ״ז ג״ץ מאכן אונז דריי, ביי יעדע איינס אין די גאנצע תורה. און דער רמב״ם זעט נישט אויס אז ער האט געברענגט די הלכה. נישט געלערנט אז מ׳דארף לערנען שפעטער אין ספר תורה וואס ער זאגט, דער רמב״ם האט פארשטאנען אז די שעטנ״ז ג״ץ איז דווקא פון תפילין, און האט פאר אים עס געוויזן, איך ווייס נישט קלאר. אויך אין די תשובה זאגט ער זייער ער פייט פאר די שיטה, נאר… און אבער דער רמב״ם האט יא פארשטאנען אז ס׳איז דא עפעס עקסטרעס, ס׳איז נישט דווקא אין געוויסע אותיות פון געוויסע פרשיות קומט תגין, דאס איז ווי א מסורה, ס׳איז נישט יעדע מאל וואו די אות איז. ס׳איז א מסורה אז די אותיות קומען מיט תגין, אבער ער האט אויך געזאגט אז ס׳איז נישט מעכב, ס׳איז נישט קלאר פארוואס איז די סוד פון די תגין בכלל, פארוואס איז דא? ס׳איז געווען אין אנדערע, מ׳וועט זען באלד נאך ספר תורה, נאך זאכן, ס׳פלעגט מאכן אנדערש. ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך וואס ער מאכט.
דער סוד פון תגין
Speaker 2: וואס האט ער געזאגט? ער זאגט אז ס׳איז א סימן אז דא איז דא עפעס א סוד, דא איז דא עפעס א פשט.
Speaker 1: יא, איך ברענג פון א ספר אז ס׳איז ווי א מראה מקום אז דא דארף א איד טיף אריינקוקן.
Speaker 2: ביי די פאות, וואס זאגסטו?
Speaker 1: אינסייד סיקרעט, אז אויף די פאות פון די אותיות דארף מען דרש׳נען א דרשה. אז דאס איז די פשט פון רבי עקיבא וואס האט געדרש׳נט כתרי אותיות.
אנדערע, ס׳שטייט אז רבי עקיבא גייט דרש׳נען אין די כתרים. כתרים איז די תג. וואס מיינט דאס, וויאזוי דרש׳נט מען אין די תג? נישט פשט אז די דרשה איז פארוואס דו זאגסט פארקערט.
Speaker 2: יא, נאר זיי האבן אלעמאל געמיינט אז פשט איז פארוואס איז דא א תג, די תירוץ איז אז דו שטייט אז… דו זאגסט אז די תג איז פשוט א רמז אז דא דארף מען דרש׳נען. ס׳איז א שטערנדל אזויווי “כאן צ״ע”, “נלע״ג”, ניין, אזויווי די שטערנדל וואס מ׳מאכט אין א בוק.
Speaker 1: יא, נאר דארט דארף מען עפעס א יחיד קומען זאגן, עפעס א יחיד זאל מגלה זיין די סודות התורה. וואס טייטש די צוויי קו״ף׳ס? וואס ווילן די קו״ף׳ן פון מיר?
א חלק פארשטיי איך, למשל די תתפ״ז פארשטיי איך למשל, ווייל ס׳מאכט סענס אז די תתפ״ז איז תפילין, דארף מען עס געבן א שרייב אריין. נישט אזוי שווער צו פארשטיין.
Speaker 2: פאר אזעלכע איבערגעגעבענע אידן איז דא…
Speaker 1: ניין, נאכאמאל, די תתפ״ז פארשטיי איך שוין, ס׳איז איינס פון פופצן פארשטיי איך שוין.
דער שולחן ערוך ברענגט נישט די הלכה
דער שולחן ערוך ווערט נישט געברענגט בכלל די הלכה, אינטערעסאנט. אקעי.
ביי די הלכה, די שולחן ערוך האט שוין אנגענומען די שעטנ״ז ג״ץ.
דאס איז אן אנדערע הלכה, ס׳איז נישט די זעלבע הלכה. און דער רמב״ם זאגט דא אז מ׳דארף… די ספעציפישע אותיות פון די ספעציפישע פרשיות דארפן מאכן דריי, פיר, דאס איז נישט די זעלבע זאך. אז יעדע שטרעטל איז געווען אין דאך א גאנצע אנדערע הלכה. ס׳איז נישט די זעלבע…
Speaker 2: פארוואס די פסקים איז נישט שולחן ערוך מיט די רמ״א? מיט דעם ווערט זיך געקריגט די רא״ש, די רי״ף, די טור? נישט קלאר.
Speaker 1: וואלסטו געטוהן מיט תוספות? דאס תוספות? וואלסטו געטוהן? דאס הייסט, יעדער האט א דעה וועגן די אלע זאכן. אקעי.
הלכה: חילוק בין שתי הלכות בתפילין של ראש
Speaker 1: אינטערעסאנט. אקעי.
דאס איז אן אנדערע הלכה, דאס איז נישט די זעלבע הלכה. דער רמב״ם זאגט דא אז מ׳דארף די ספעציפישע אותיות פון די ספעציפישע פרשה, מ׳דארף מאכן דריי, פיר. דאס איז נישט די זעלבע זאך אז יעדע שבת איז רשות צו מאכן א צווייטע. דאס איז א גאנצע אנדערע הלכה, דאס איז נישט די זעלבע.
דיסקוסיע: פארוואס פסק׳נט דער שולחן ערוך ווי דער רמב״ם?
Speaker 2: פארוואס פסק׳ענען די שולחן ערוך ווי די רמב״ם? ווערט זיך געקריגט, דער רא״ש, דער רי״ף, דער טור. נישט קלאר. וואס האט דאס צוטון מיט תוספות? דו האסט תוספות? דו האסט יעדע איינער האט א דעה וועגן די אלע זאכן. אקעי. איך ווייס נישט. לאמיר לערנען ווייטער.
הלכה: בדיקת תפילין — “אין לוקחין תפילין אלא מן המומחה”
Speaker 1: יעצט גייען מיר לערנען די אינטערעסאנטע זאך אז אמאל דארף מען טשעקן תפילין. יעצט, דער רמב״ם איז נישט מסביר וואס מיינט טשעקן. ס׳קען זיין, אזוי לערנט הרב רבינוביץ, אז וואס מיינט טשעקן מיינט אז מ׳האט יעצט געלערנט הלכות, מ׳האט יעצט געלערנט די אלע זאכן. אויב איינער מאכט די זאכן, דעמאלטס איז די טייטש אז מ׳ווייסט אז ער מאכט… לאמיר פארשטיין, ס׳איז דא זאכן וואס מ׳קען נישט טשעקן. למשל, איין זאך וואס מיר האבן געלערנט זיכער איז עבודה לשמה. ס׳הייסט, ס׳דארף זיין לשמה, די אור דארף שוין זיין לשמה, און די אותיות, די שמות דארף מען שרייבן לשמה. ס׳איז דא זאכן וואס מ׳קען בכלל נישט זען אין די כתב, אבער מ׳וויל וויסן אז דער סופר האט געלערנט רמב״ם. און ס׳איז דא א זייער גוטע וועג, מ׳קוקט אריין די אלע זיינ׳ס, ווייסט מען אז ער האט געלערנט רמב״ם, ער ווייסט די זאכן. דער רמב״ם זאגט אז מ׳דארף טשעקן די זיינ׳ס. ס׳איז נישט פסול, אבער מ׳מוז האבן געטשעקט די מלא וחסר׳ס, ווייל די תגין איז ער נישט מקפיד.
אזוי זאגט דער רמב״ם, “אין לוקחין תפילין אלא מן המומחה”. אז א מענטש זאל נישט קויפן תפילין פון איינער וואס הייסט א מומחה. מומחה טייטש, ווער איז א מומחה? וואס מיינט מומחה? אז איינער איז א תפילין שרייבער, א סופר, וויאזוי ווייסט מען אז ער איז א… ער האט נאך נישט קיין חזקה אז ער איז גוט. ס׳איז נישט קיין חזקה. ניין, מומחה מיינט לכאורה א… נישט קיין חזקה. מומחה מיינט פשוט איינער וואס איז א סופר, איינער וואס ער איז א תפילין שרייבער, ער איז א תפילין מאכער.
Speaker 2: ניין, ניין, נישט ריכטיג. די חזקה מיינט אז איך קויף עס פון א סוחר. די חזקה איז אז ער ווייסט וועמען צו נעמען וכדומה, ער ווערט נאכדעם א מומחה. ווען איך זאג מיין איך ער ווערט א מומחה? ס׳איז די זעלבע זאך, איך זאג א מומחה, ס׳איז די זעלבע זאך. דו קענסט שוין אים שאצן ווי ער איז א פראפעשאנעל, ער פארקויפט גוטע תפילין, ער ווייסט וויאזוי…
Speaker 1: ער פארקויפט אדער ער שרייבט?
Speaker 2: ס׳זעט אויס דער לוקח ממנו. ס׳קען זיין מ׳רעדט דא פון א האלסעילער. אבער ס׳קען זיין אז ער איז א סופר וואס האט פארקויפט, נישט קיין חילוק. ס׳זעט אויס… לאמיר אריין אין די הלכה און זען.
הלכה: בדיקה ביי קנייה פון נישט-מומחה
Speaker 1: אויב מ׳נעמט פון איינער וואס איז נישט מומחה, דאס הייסט מ׳ווייסט נישט אז ער איז א גוטע מוכר, ער איז נישט ידוע, וואו איז ער יא א מומחה? דו גייסט אין לעיקוואוד און דארט שטייט אז דער תפילין מוכר, און די מסתמא איז ער א מומחה. אבער אויב נישט, דארף מען עס בודק זיין, יא?
איז וואס טוט מען? איז אזוי, לוקח ממנו, ער דארף בודק זיין, ווייל ס׳איז נישט אזוי שווער בודק צו זיין תפילין. מ׳עפנט עס אויף, מ׳נעמט ארויס די פרשיות. אבער אויב לוקח ממנו מאה קציצות, ער האט גענומען פון אים הונדערט פאר תפילין, יא, מ׳דארף נישט בודק זיין יעדע. מ׳דארף נישט בודק זיין יעדע איינציגע שטיקל, ווייל דער ענין איז נישט אז ס׳איז דא עפעס א דין בדיקה, נאר מיר דארפן מאכן זיכער אז דער מענטש ווייסט וואס ער טוט. מ׳דארף עסטעבלישן עפעס א סארט חזקה. נעמט מען דריי שטיקלעך, און נישט קיין חילוק צו די דריי איז של יד אדער של ראש. ס׳קען זיין צוויי של ראש, איינס של ראש, אדער צוויי של יד און איינס של ראש, נישט קיין חילוק. און מ׳טשעקט די דריי רענדאמלי, זעט אויס. איז אם נמצאו כשרים, איך זאג די ווערטער, איז האבן מיר א חזקה אז דער מענטש ווייסט וואס צו שרייבן פרשיות און ס׳איז גוט. לכאורה אז ער ווייסט פון וועמען ער קויפט, אדער דער מענטש וואס האט געשריבן, און ער ווייסט נישט פון וועמען ס׳קומט. אויב ער ווייסט פון וועמען ס׳קומט, קען ער אים פרעגן. אדער דער בעל הבית זאגט אז ער זאגט, “איך האב עס געשריבן,” אבער דו קענסט אים נישט, און קיינער האט נישט געזען אז ער זיצט און שרייבט.
הלכה: בדיקה ביי קנייה צבתים צבתים
Speaker 1: זאגט ער ווייטער, ואם לקחן צבתים צבתים, ער האט עס גענומען אין פעקעדזשעס, דעמאלטס איז נישט גענוג אז ער עפנט פון אלע פעקעדזשעס דריי, נאר ער דארף עפענען יעדע באקס אדער יעדע פעקעדזש, וואטעווער די פעקעדזש איז, קילון, קילון צריכה בדיקה, אלע דארפן בדיקה. ער דארף פון יעדע איינס ארויסנעמען צוויי, דריי. שחזקת הצבתים אינה עולה על חזקת הלוקחים. מ׳זעט דא אז מ׳רעדט דא פון א האלסעילער, מ׳רעדט שוין א ביזנעס. ווען ס׳קומט איין בעג, קענסטו טראכטן אז ס׳קומט פון דער זעלבער מענטש, איז דריי זאגט עדות אויף אלע. אבער אויב קומט עס אין אנדערע באקסעס, קענסטו נישט אויך זאגן אז דריי מאכט פאר אלע? ווייל נאך יעדע באקס דארפסטו עקסטער חושש זיין אז עקסטער דעי איז געשיקט פון אן אנדערע סוחר וואס ער ווייסט נישט פון אן אנדערע סוחר. אריגינעל.
דיסקוסיע: קשיא אויף די בדיקה — וואס העלפט עס?
Speaker 1: סאו דא איז אן אינטערעסאנטע זאך, אבער דא זעט מען אבער… לאמיר נאר קלאר פרעגן א שאלה. ווייל די זאך וואס דער רמב״ם זאגט זיך נישט נקיין. און נאכדעם איז מחזק אז דער מענטש ווייסט וואס ער טוט, פרעג איך דיר די שאלה, זיי האבן זיך געלערנט פריער אז ס׳איז דא הלכות וואס מען קען נישט בכלל נישט טשעקן. ס׳איז דא זיכערע הלכה פון די שמות וואס מען קען נישט טשעקן. און זיי האבן געלערנט אז למשל אין די רמב״ם האט געזאגט פריער אז נישט יעדער איינער ווייסט אז מען שרייבט אלע די שמות שלא לשמה אז ס׳פאסלט אלע די גאנצע זאך. און זיי האבן געלערנט בפירוש אין פריערדיגע פרקים, אבער פארוואס העלפט מיר אז איך טשעק? אפשר ווייסט נישט יענער די הלכה פון שרייבן מקדש אויף די שמות? און ממילא העלפט נישט אז איך האב געטשעקט. אדער קענסטו זאגן אויב ס׳איז א הלכה פון כסדרן, קענסטו ווייטער זאגן אפשר איז עס נישט געשריבן כסדרן, און ער ווייסט נישט דערפון דער מענטש? וואס העלפט נאך אז ער האט געשריבן די פרשה איז גוט, אפשר האט ער עס געשריבן די ראנג ארדער?
תירוץ: די בדיקה איז א חזקה אויף דעם מענטש
Speaker 2: ביז ער גייט אריבערס ווי העלפט די צו דארטמען געטראכטן וועגן געהלפט אזויבן ווער חזקת כשר, איז דאס וואס א איד פארקויפט עס. אבער עס נאך נישט זאג, חזקת תלמיד חכם. דאס קען זיין אז עס איז א פראקטישע חזקה, אז דער מענטש וואס ווייסט יא וועגן חסרות ויתרות איז פשט אז ער איז נישט קיין עם הארץ, דער שטייט אז ער איז איינער וואס ווייסט וויאזוי צו שרייבן ספרים, ער איז איינער וואס האט געהאט א רבי, עס טייטש, מען קען דאך עס נישט טון אליין, איינער וואס ווייסט כסדרן מיינט אז ער איז נישט סתם א אינגל וואס האט אנגעהויבן אליין זיך שפילן, ער האט געהאט א רבי, ער איז אין די אינדוסטרי, ער איז א פריי אז ער איז אין די אינדוסטרי. ווייל דאס איז א גוטע קארשיון.
Speaker 1: אבער וואס דערווער וואס דירט אז יענעס איז מסתם אמאל געווען א מעשה און אינעם פאסט פאר מינוט.
Speaker 2: אבער דו ביסט גערעכנט, לכאורה איז מער אזוי א חזקה, אז אויב דו ווייסט אז יענער שרייבט גוט, איז נעמט מען אן אז דו ווייסט די רעסט פון די זאכן. א גאנבער נישט אלעס קען מען א מוזיק טשעקן. אבער וואס איז חסידה ווי סיידה איז א גאנצע גוטע זאך, ווייל עס איז נישט נאר א צורת ישראל. עס איז עפעס וואס מען דארף געדענקען, עפעס א רמב״ם צוואזט שוין אויף עפעס.
דיסקוסיע: פארוואס דריי?
Speaker 1: אקעי, דער נעמען דריי, דערמאנט מען, אז מען עצה׳ט אזוי אסאך מאל אין הלכות תוללים. איך ווייסט אז דער רמב״ם זאגט אזוי אין אנדערע פלעצער, אבער ווי מען נעמט אמאל, מען האט א באנטש פון א געוויסע וועדזשעטעבל, ווי ווייסט אז עס איז מוחזק בתוללים, טשעקט מען דריי, און ער זאגט איידעס אויף די אנדערע. אבער דאס איז אז דריי איז א חזקה, דריי יאר איז א חזקה, אדער דריי מאל טון עפעס, אבער דאס איז דריי שטיקלעך פון… מען זעט אז די ווארט איז אז ער זעסט אז ער ווייסט… מען זעט אזוי ענליכקייט צו די דענרע פון דריי אויף סאטא הלכה… איך מיין אז די… מענטשן טון אזוי, אינוי היום!
Speaker 2: איך טשעקט מען אויף דריי איז פשוט אז… ווייסט אז עס איז נישט רענדאם! איינס קען זיין פונקט דעי האט ער געשריבן גוט, אז די דריי איז גוט, פשוט ער ווייסט אז ער טוט עס בדוקא, עס איז בכוונה, אויב ס׳איז בכוונה, דאך שוין גוט. ווייסט מען אז…
הלכה: תפילין דארפן נישט בדיקה לאחר זמן
Speaker 1: יעצט גייבן ערנען נאך א דונד פון בידיקות. יעצט די ערשטע בידיקות וואס האבן געלערנט איז בעצין די מויער בידיקה צו וויסן אז יענער איז א מומחה. יעצט גייבן ערנען נאך א סארט בידיקה, אויב מען דארף א סארט בידיקה צו טשעקן אויב ס׳איז געווארן פסול אדער אזא זאך, און די טריצה איז אז מען דארף נישט, יא? זיי, וואס ס׳קומט נישט רעכט, פארשטייסט אז עס איז נישט די זעלבע סארט בידיקה. סתם לייגט דער רמב״ל און לייגט עס איינס נעם אין צווייטן, ווייל ס׳ביידע האבן די ווארט בדיקה, אבער עס זענען נישט דער שוין געווארן א כשרער תפילין, איינער צעריכל איבער האט קיין פלם אייכעייט. זאלסטו שטראכטן אז ס׳איז אויך דא א בידיקה פון מעינטערענץ, ווערט זאגט אז ס׳איז געבליבן כשר? ס׳טראסטו נישט דארף אזוי אזוי, מ׳דארף עס נישט מער בודק זיין, אפילו א אייכער קיין משנים. פארוואס איז די הלכה? וועלכע איך זאל זאגן אז כאזמן שכפים שלום, און ווי לאנג די תפילין איז גאנץ, און די פשי׳ס ליגן אינעווייניג באהאלטן, א רמ״ח איז קוצא, ואינו חושש להם שמא נמחקה אות מתוכה ואינה ניכרת, ואינו חושש שמא אירע שינוי בתוך הקופסא הסגורה. סאו די ווארט איז אז די באקס, די באקס פון די תפילין, דאס באשיצט עס, און ממילא האט מען נישט קיין מורא אז עס איז נמחקה.
מעשה: הלל הזקן׳ס תפילין
Speaker 1: אוי, א מאדנע מעשה ברענגט ער אריין. ער ברענגט אריין א מעשה פון הלל הזקן. הלל הזקן איז געווען א… ער האט געשטאמט פון די רבי׳ס משפחה, און ער איז געווען א גרויסער שושלת היוחסין וואס פון אים האט זיך אנגעהויבן ביז רבי יהודה הנשיא, און ער איז געווען אן אייניקל פון דוד המלך. פארשטייט זיך אז די ירושה חפצים זענען געגאנגען דארטן זייער הויך. דאס איז די זיידע, און ער איז א דאפלטע אייניקל פון די רבי רבי רבי… הלל הזקן אומר, הלל הזקן אומר “אלו משל אבי אמי”. די תפילין וואס איך גיי איז פון מיין זיידע, מיין מאמע׳ס טאטע. דאס הייסט, גאר אלטע תפילין, און עס איז געווען טמא געווען, מען האט עס נישט געדארפט עפענען.
דיסקוסיע: די ראיה פון הלל הזקן
Speaker 2: רייט, איך האב געוואוסט אז עס האט דאך קושיות. עס איז געווען איינער וואס האט געזאגט, איין שיטה האט געזאגט אז מען דארף יא טשעקן יעדע צוועלף חדשים די תפילין. דער רבי שליט״א האט געזאגט אז מען דארף נישט. און הלל הזקן האט ער געזאגט, “אלו מאבי אמי”, זעט מען אז וואס? אז אין זיינע צייטן האט מען עס נישט געטשעקט. מען האט עס געלאזט אין די באקס.
Speaker 1: אבער עס איז זייער אינטערעסאנט, ווייל דער רבי האט א מנהג נישט צו ברענגען כמעט קיין נעמען. מען דארף מאכן א ליסט פון די יוצאים מן הכלל ווען ער ברענגט מיט א נאמען. זייער מאדנע. ער וואלט געדארפט שרייבן, נו, א חכם, א ראשון, הוי. עס איז אן אינטערעסאנטע זאך, פונקט ער דערמאנט, ער ברענגט א מעשה, וואס קומט עס דא אריין?
Speaker 2: נו, פארשטייט זיך, אב ויסוד התורה, אב ואם, מען האט דא עפעס אן ענין וואס איז נישט פשוט.
Speaker 1: אה, זייער גוט, שוין די ווייטערדיגע קומען צו די תירוצים פשוטים. הלל הזקן האט געזאגט “אלו מאבי אמי”, פארשטייסט? זייער גוט.
סיכום: די חיצוניות באשיצט דאס אינעווייניגסטע
Speaker 1: אבער מען זעט אויך א מורא׳דיגע זאך, אז ווען די חיצוניות איז אינגאנצן גוט און עס איז צוגעמאכט, קען מען טראסטן. דאס האט הלל הזקן אונז אויסגעלערנט, הא? הלל הזקן האט געזאגט אז מען דארף נישט טשעקן. אקעי, עד כאן איז פרק ב׳.
דיסקוסיע: פראקטישע בדיקה היינט
Speaker 2: א מענטש וואס פירט זיך צו טשעקן די תפילין, ער ווארפט סתם געלט אין די וועלט אריין. ס׳איז א שאד. אבער מען דארף עפעס יא טשעקן, אז מען דרייט זיך ארום סופרים מיט די בודקים דרשנים, מען דארף עס זען. זיי טשעקן די תפילין? נישט די אינסייד, די אאוטסייד.
Speaker 1: זיי טשעקן? איך מיין, זיי רייזן זיך ארום מיט אן אייגענעם וידוי, זיי האבן געטראפן דא א פסול, דארט א פסול, דא איז עס אויסגעפעלט.
Speaker 2: איך בין יעצט געווען מיט די הלכה, די הלכה זאגט אז מ׳דארף עס טשעקן. און ווייס איך ווער נאך דארף עס טשעקן, און ווייס איך ווער נאך דארף עס וועלכע. איך האב געוואלט זען אויב איינער זאגט פשט פון די הלל הזקן.