יציאת מצרים, עבודה זרה, און די טיפערע משמעות פון קרבנות: א שיעור לויט דעם רמב”ם

הקדמה: דער סדר פון דעם שיעור

רבותי, היינט איז ערב שבת ויקרא, דער שבת נאך שבת החודש, פאר שבת הגדול, שבת פניו רופט מען עס אין געוויסע ספרים.

און אונז ווילן ממשיך זיין לויט אונזער סדר צו רעדן אביסל טיפער די ענין וואס מיר האבן גערעדט נעכטן ביינאכט ביי די שיעור, על פי נגלה, על פי דרך הרמב”ם.

פשט איז, וואס הייסט נגלה? ס’איז אויך אין נסתרות, אבער על פי באופן וואס מ’רעדט מער שכל’דיג. און דאס דארף זיין די זעלבע ענין, די זעלבע נקודה ווי ס’איז באופן מער פנימי.

פרק א: דער רמב”ם’ס מהלך וועגן יציאת מצרים

די אויבערפלעכליכע פארשטאנד איז נישט גענוג

און מיר דארפן דא מקדים זיין אז מיר האבן געלערנט נעכטן, און מיר גייען בעזרת השם לערנען נעקסטע וואך אין די המשך פון די שיעור, אז ס’איז דא דער מהלך וואס דער רמב”ם האט אונז געלערנט פון יציאת מצרים, פון די חשיבות פון יציאת מצרים, פארוואס יציאת מצרים איז א וויכטיגע זאך.

דאס איז איין מהלך וואס איז געבויט אויף דעם אז ס’קען נישט זיין, ס’קען נישט זיין אז ס’איז גענוג די פשוט’ע מעשה, סתם אז דער אייבערשטער האט ארויסגענומען די אידן פון מצרים. דאס איז זייער א קליינע מעשה, ס’געבט נישט ארויס קיין דבר נצחי, קיין דבר אלוקי אמת’דיג.

הגם אז ס’איז נישט אפגעפרעגט אז איינער זאל סתם פארשטיין די פשוט’ע נקודה, די הכרת הטוב, די מעלה, די מעשה אז דער אייבערשטער האט ארויסגענומען די אידן פון מצרים, דאס איז נאך אלץ א קליינע זאך. אונז פארשטייען אז דער אמת’דיגער אייבערשטער, די אמת’דיגע עבודה פון גאט, און אפילו די אמת’דיגע עבודה פון וואס ס’קען אויפטון פאר א מענטש, דארף זיין א טיפערע, ברייטערע זאך פון דעם.

דער חידוש פון אברהם אבינו און משה רבינו

פארדעם האבן מיר געלערנט אין דעם רמב”ם’ס וועג אז די טיפערע, ברייטערע זאך האט צוטון מיט די חידוש פון אברהם אבינו, וואס שפעטער משה רבינו האט עס צוריק אויפגעפרישט און צוריק מער טיפער געמאכט, שטערקער געמאכט, וואס דאס איז די צוויי נקודות:

נקודה ראשונה: איסור עבודה זרה – אז מ’טאר נישט דינען קיין שום דבר נברא הגם אז ס’קומט זיך אים אפשר כבוד לויט די סברא פון דור אנוש.

נקודה שניה: עבודת השם – פארוואס אברהם אבינו האט געמאכט א מזבח, און משה רבינו האט געמאכט מצוות און מזבחות און א בית המקדש, וואס צו זאגן אז מ’זאל דינען, מ’זאל מפרסם זיין פאר די קטנים, פאר די קינדער, פאר יעדער איינער, די נושא פון מציאות השם דורך דעם וואס ער מאכט עבודה פאר אים.

דאס איז די צוויי חידושים וואס מיר האבן געלערנט לויט די דרך פון דער רמב”ם.

די שבועה צו די אבות – א השלמה פון אברהם’ס פלאן

מ’דארף דא צולייגן איין זאך וואס איך האב נישט געזאגט דעמאלטס, וואס אונז פירן אויס אז דער רמב”ם פירט אויס דארט, אז די גאולת מצרים איז געווען פון דער אייבערשטער וואס האט געהיטן “ושמר את השבועה אשר נשבע לאבותיכם”.

דארף מען פארשטיין אז דאס מיינט צו זאגן בעומק, נישט סתם דער אייבערשטער האט צוגעזאגט, דארף ער מקיים זיין, דאס איז פשוט. אבער דער טיפערער מבט פון דעם איז פשט אז די יציאת מצרים איז געווען די השלמה פון די שבועה פון אברהם אבינו.

דער אייבערשטער האט צוגעזאגט אויף אברהם אבינו “למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה'”. דאס איז פונקט דעם האט אים געגעבן א שבועה אז זיינע קינדער וועלן יורש זיין די ארץ.

אין אנדערע ווערטער, אברהם אבינו’ס פלאן, זיין אנהייבן פון די איידיע פון זיין אן אומה יודעת השם, אז ס’זאל זיין מענטשן וואס היימען, בנים ונשים, וכל תלמידיהם, אלע זאלן וויסן את השם, דאס איז געווען די אויפטו פון אברהם אבינו. און משה רבינו איז די השלמה פון די זאך.

ס’האט זיך געמאכט אז בירושת מצרים איז עס געווען בסכנה, כמעט שלא נשתכח העיקר ששתל אברהם אבינו. משה רבינו האט דאס אויפגעפרישט.

דאס וואס מ’זאגט אז ס’איז די שבועה פון די אבות, מיינט מען נישט סתם צו זאגן אז דער אייבערשטער האט צוגעזאגט, ממילא דארף עס געשען געווען. ס’מיינט צו זאגן אז דאס איז די השלמה, די זאך וואס אברהם אבינו האט אנגעהויבן האט משה רבינו געענדיגט און אויסגעפירט און געמאכט אן א סך שטערקערע תיקון.

פרק ב: ידיעת השם און דער אמת’דיגער אחד

דער רמב”ם’ס וועג אין ידיעת השם

יעצט, מיר האבן טאקע געלערנט, און דאס איז וואס מיר ווילן אין די נעקסטע שיעור אויף יענע סדר ממשיך זיין, אז דאס איז אמת’דיג די וועג פון דער רמב”ם וואס איז געבויט אויף דעם אז די אמת’דיגע ידיעת השם, די אמת’דיגע דרך פון וויאזוי א מענטש דארף האבן דביקות, א מענטש דארף האבן ידיעת השם, איז דווקא צו וויסן דעם אייבערשטן אזוי ווי ער איז, ווי מ’רופט אין חסידישע שפראך, למעלה מכל העולמות, לפני כל העולמות, ואחר שנברא העולם בלייבט ער אויך אזוי, ס’טוישט אים נישט.

אבער דאס איז די השגה וואס מ’רופט אין סוף, אדער “אחד האמת” ווי די חובת הלבבות רופט אים, דער אמת’דיגער גאט וואס איז למעלה מכל דבר.

עבודה זרה איז נישט נאר געטשקעס

און דער רמב”ם לערנט אז דאס איז די איינציגסטע, דאס איז דער אמת’דיגער חידוש פון להפיק עבודה זרה. עבודה זרה איז אלע תפיסות, אלע השגות, ס’איז אן אמת’דיגע השגה אלוקית.

ס’איז נישט נאר עבודה זרה איז נישט אינגאנצן שקר וכזב, אזויווי דער געטשקע, דער וואס מיינט אז מען דינט דעם געטשקע, אוודאי איז דאס אינגאנצן שקר. אבער די פנימיות פון עבודה זרה, די אלע מדריגות זענען טאקע דא, ס’זענען טאקע דא אזעלכע מדריגות, און די עיקר נקודה פון עבודת ה’ איז דוקא דינען דעם אחד האמת, דעם וויסן פון דעם אחד האמת, דאס איז דער וועג.

קיין חידוש אין עצם אלוקות

ממילא לויט דעם קען דאך נישט זיין, לאמיר פארשטיין, לויט דעם קען דאך נישט זיין אז יציאת מצרים איז עפעס א גילוי, איז עפעס א חידוש בעניני אלוקות. די גאנצע וועלט איז נישט קיין חידוש בעניני אלוקות, נישט קיין שום זאך. חידוש איז אז מענטשן ווייסן דאס, ממילא, אבער אין די עצם זאך קען נישט זיין קיין חידוש, מיום שנברא העולם ואילך איז נישט נברא העולם, קען נישט זיין קיין שום חידוש.

דער חידוש איז אין הלכות עבודה זרה

אלא מאי, אויב ס’איז דא עפעס א זאך וואס ס’איז נתחדש געווארן אין יציאת מצרים, איז עס דוקא די נקודה וואס אונז רופן הלכות עבודה זרה. די נקודה פון מבטל זיין עבודה זרה מן העולם, פון מתגבר זיין זיך אויף די פראבלעם וואס איז גורם אז געווענליך די קטנים, די נשים, די בנים זענען נכשל, ווייל וועגן דעם לערנט זיך אויס, אדער מ’הייבט אן צו מאכן עבודות, מזבחות וכדומה פאר די אלע כוחות ומציאות, ממילא לערנט זיך אויס א טעות, ס’פארקריכט צו טעותים. איז די עצה וואס איז מסלק די טעות, מסלק די נושא פון עבודה זרה, און אויך די נושא פון עבודת ה’.

פרק ג: קרבנות – דער טיפערער פשט פון “להפיק עבודה זרה”

די קושיא פון דער רמב”ן

וועגן דעם, אדרבה, מענטשן מיינען אז היינט לערנט מען דאך ויקרא, יעדער איינער געדענקט אז דער רמב”ם האט געזאגט אז קרבנות איז נאר להפיק עבודה זרה. מ’דארף געדענקען אז דאס איז בכלל נישט אזא פשוט’ע זאך.

מענטשן מיינען אז אויב אזוי, די מפרשים אויפ’ן רמב”ם גלייך זאגן שוין דאס, ס’איז נישט קיין חידוש וואס נאר די חסיד’ישע מפרשים אדער אזויווי די נרבוני האט שוין געזאגט דאס, אז מענטשן מיינען אז אויב אזוי, און פרעגן שוין די רמב”ן אויף אים, אויב אזוי, איז אברהם אבינו וואס איז נישט געווען קיין עבודה זרה בעולם, פארוואס האט ער עס געדארפט? אדער אדם הראשון וואס איז נישט געווען קיין עבודה זרה בעולם, פארוואס האט ער דאס געדארפט? “אדם כי יקריב מכם”, יא?

דער אמת’דיגער פשט פון דעם רמב”ם

איז די אמת איז, ווי די מפרשים מסביר, אז ס’איז נישט ריכטיג, ווייל די נקודה וואס דער רמב”ם מיינט צו זאגן ווען ער זאגט אז די קרבנות זענען נאר להפיק עבודה זרה, מיינט ער נישט צו זאגן ווייל גראדע די עובדי עבודה זרה האבן געהאט עפעס א משוגעת פון מקריב זיין קרבנות, און זאל גראדע מאכן אונז די זעלבע משוגעת. ניין, ס’איז גארנישט קיין משוגעת.

וואס ער מיינט צו זאגן איז, אגב, אז לבד האמת לאמיתו, מצד האמת של תורה, מצד האמת של הקדוש ברוך הוא, ואמת ה’ לעולם, מצד דעם איז נישט שייך עבודה בגשמיות, נישט שייך צו זאגן אז מ’דינט אים מיט א קרבן. די אמת’ע עבודה איז נאר בדעת, בדביקות, און א גאר א ריינע מחשבה, און א גאר א ריינע דביקות, נאר דארט איז שייך בכלל עבודה.

די פראבלעם פון מענטשן אין עולם הזה

אבער מענטשן לעבן דאך אין עולם הזה, און די עולם הזה האט דאך טאקע קודם כל נטיה צו אלע מדרגות אינצווישן, אלע שרים, אלע מלאכים, אלע ספירות, אלע מדרגות. און די מענטשן וואס לעבן אין עולם הזה, זיי פארשטייען נישט.

מ’זאגט זיי עבודת ה’ בבחינת מחשבה בלבד, בידיעה בלבד, אפשר איין חד בדרא פארשטייט בכלל וואס מ’רעדט, אדער אפילו דער חד בדרא האט דאך א גוף. אפילו איך האלט איך אז איך פארשטיי, אבער איך לעב דאך אויך אין א גוף, איך לעב דאך אויך צווישן מענטשן, איך לעב דאך אויך אין די חיי העולם הזה, און פאר מיין גוף פארשטייט נישט די מדרגות עליונות. מיין גוף פארשטייט נאר זאכן וואס מ’קען זען, וואס מ’קען הערן, וואס מ’קען שמעקן, וואס מ’קען מקריב זיין.

די צוויי אפציעס אָן קרבנות

איז וויבאלד ס’קומט דא אויס אז ס’איז נאר דא צוויי אפציעס, ס’איז נישט אמת’דיג דא אן אפציע אז ווען ס’וואלט נישט געווען קיין עבודה זרה אין די וועלט וואלט מען נישט געדארפט קיין קרבנות. ווען ס’וואלט נישט געווען קיין עבודה זרה אין די וועלט וואלט נישט געווען קיין עולם. די גאנצע עולם הזה איז א שטיק עבודה זרה. די עולם הזה איז דאך אט די גשמיות. וואס איז עבודה זרה? צו מאכן די גשמיות מער פון די רוחניות.

נו, איז וואס איז עבודה זרה? ווען ס’וואלט נישט געווען עבודה זרה וואלט געווען א שטיק עבודה זרה, ס’וואלט געווען א מענטש, ס’וואלט געווען עובדים גשמיים. און יעצט, און ווען מ’לעבט אין די וועלט איז נאר דא צוויי אפציעס:

אפציע ראשונה: אדער צו זאגן אז עבודת ה’ איז נאר בטהרת המחשבה והפשטות, וואס אפשר די נקודה עליונה, די נפש אלוקית, די העכסטע מדרגה שבנפש, אדער די העכסטע בני אדם שבעולם, אדער די איין דור וואס ס’איז א דור דעה קען משיג זיין בכלל. אבער אויפן כללי, די אלע חלקי הנפש, די אלע חלקי בני אדם, די ווייב און קינדער, די המון עם וואס מ’רופט זיי, די כלל ישראל, אונז פארשטייען דאס בכלל נישט. און זיי וועלן טון, אדער וועלן זיי זיין אינגאנצן אטעאיסטן, וואס איז זיכער נישט קיין וועג, אדער וועלן זיי זיין עובדי עבודה זרה בהכרח, ווייל זיי וועלן פארשטיין אז מ’רעדט פון די אלע מציאות, די אלע מדרגות און מציאות, און וואס וועלן זיי דאס גיין זען? גייען זיי מיינען אז דאס איז דער גאט, און זיי וועלן דינען עבודה זרה.

דאס איז די איינציגסטע אפציע, אדער אז נאר דער וואס פארשטייט אמת’דיג איז אן עובד ה’, און די אנדערע קענען זיין געווענליכע זענען דערווייטערט פון עבודה זרה.

די עצה פון קרבנות

איז די עצה פון קרבנות, דאס איז וואס ער זאגט אז דא איז דא עבודה מעשיות, קרבנות איז דאך די גרעסטע עבודה מעשיות, ס’איז נישט אנדערש קרבנות פון לייגן תפילין אין די אמת’דיגע זין. מענטשן מיינען אז א קרבן איז עפעס א גרעסערע קשר, ס’איז נאר א גרעסערע קשר ווייל ס’איז מער מפורש, מען זאגט אז ס’איז “איש ריח ניחוח להשם” וכו’.

אבער צו בויען א בית המקדש און א בית המדרש וואו מען מאכט נישט קיין קרבנות, אדער צו לערנען א ספר, אדער טון עפעס א מצוה מעשית, איז פון די זעלבע נקודה. ס’איז אויך די עבודה זרה, מבחינת וואס דער אייבערשטער איז, ס’איז זר לו, ס’איז אן עבודה בגשמי, ס’איז נישט קיין עבודה רוחנית, ס’איז נישט קיין עבודה אין מחשבה פון הכרת עצם השם.

דער רמב”ם’ס תירוץ

אויף דעם זאגט דער רמב”ם אז אונז וואלטן מיר געלעבט אין אן עולם המציאות, נישט עולם המציאות, אין אן עולם המעשים, אין אן עולם המוגשם, וואלטן מיר נישט געדארפט עבודות בגשמיות, וואלטן מיר געקענט טאקע דינען נאר עבודות אין מחשבה.

וויבאלד מיר לעבן אין דעם עולם וואס איז עבודה זרה, איז אויב מען וויל דינען דעם אייבערשטן אין דעם עולם, דאס איז דער וועג וואס ער זאגט, אז אויב מען וויל דינען דעם אייבערשטן, וואס אפילו די נשים וקטנים זאלן פארשטיין, א גאנצע עולם זאל פארשטיין, אפי’ די חכמים, די קלי הדעת חכמים זאלן פארשטיין אונזער עבודה, מוז מען טון עבודות וואס זענען כעין עבודה זרה. די זעלבע זאך וואס עובדי עבודה זרה טוען, דארף מען טון בגשמיות, מען דארף עס קענען ווייזן, מען דארף עס קענען פילן.

הנסתרות והנגלות – דער חתם סופר’ס ביאור

אזוי ווי דער חתם סופר האט געזאגט, “הנסתרות לה’ אלוקינו”, א מענטש האט עבודה נסתרות, ס’איז בינו לבינו, מוח ולב. מוח ולב הייסט נסתרות, דאס איז לה’ אלוקינו, דאס איז עבודה צווישן א מענטש און דעם אייבערשטן. אבער אויב א מענטש וויל מחנך זיין זיינע קינדער, דארף ער טון וואס איז נגלות, ער דארף טון עבודות בגוף, ער דארף ווייזן ווארעמקייט, ער דארף ווייזן, טון מצוות מעשיות. דאס איז “לנו ולבנינו עד עולם”. דאס איז דער טייטש, דאס איז דער סוד פון קרבנות, פון כנגד עבודה זרה.

“כנגד עבודה זרה” מיינט נישט אז ס’האט נישט קיין אמת’דיגע פשט

מען דארף פארשטיין, אפילו ווען מען זאגט אז ס’איז נאר כנגד עבודה זרה, מיינט מען נישט צו זאגן אז ס’האט נישט קיין אמת’דיגע פשט. ס’האט נישט קיין אמת’דיגע פשט, אזוי ווי די גאנצע וועלט האט נישט קיין אמת’דיגע פשט. אבער דער אייבערשטער האט דאך געמאכט די וועלט. פשט איז, דער אייבערשטער וויל עבודה זרה כביכול אין דעם זין. איך וויל נישט חלילה עבודה זרה, איך רעד שוין פון די שורש עבודה זרה, יא?

די גמרא וועגן עבודה זרה

אזוי ווי ס’שטייט אין די גמרא [עבודה זרה], די פילאסאפן האבן געפרעגט די חכמים, די גוים האבן געפרעגט די חכמים, אויב דער אייבערשטער האט נישט קיין צורך אין עבודה זרה, פארוואס איז ער נישט מבטל?

האבן די חכמים געענטפערט, ווען וואלט מען געדינט א דבר שאין לעולם תועלת בו, וואלט ער עס געקענט מבטל זיין. אבער זיי דינען דאך די זון און די לבנה, איז ער גייט אבד העולם מפני השוטים? למה העולם כמנהגו נוהג? ושותים של כל כלי יסודות נתונים על דינם?

ס’איז א גאר א טיפע גמרא. וואס זאגט די גמרא? אבער די זון איז עכט, ער דינט דורך די זון. ער דינט נישט קיין דבר שאין בו ממש. א דבר שאין בו ממש וואלט טאקע בטל געווארן גלייך. ער דינט א דבר שיש בו צורך לעולם. נאר וואס איז זיין טעות? ער געבט כבוד פאר די זון, און ער פארגעסט אים סוף פון דער אייבערשטער. דאס איז די טעות. זאגט דער אייבערשטער,

—

[סוף חלק א]

עבודת ה’ דורך גשמיות און דער חידוש פון יציאת מצרים

עבודת ה’ דורך גשמיות – נישט עבודה זרה

דו ביסט א שוטה, דו ביסט א שוטה שקלקל, דו וועסט עתיד ליתן את הדין, דו האסט פארגעסן פון דער אייבערשטער, דו וועסט עתיד ליתן את הדין. אבער עולם כמנהגו נוהג, ס’מוז זיך פירן דאס.

אין אנדערע ווערטער, אפילו אין עבודת השם, מ’דינט טאקע נישט די זון, חס ושלום, מ’דינט דעם אייבערשטן. אבער מ’טוט עס מיט די זון, דינט מען דעם אייבערשטן. דאס הייסט, מ’זאגט “הכל יודוך”, מ’דינט דעם אייבערשטן, אקעי, דאס איז א דבר גשמי, אין א געוויסע זין, דער כוכב [שטערן] וואס מ’קוקט אויף, איז די זון, איז די לבנה [מאָנד]. שמש וירח וכל צבא השמים. מ’זאגט חלילה נישט אז די זון געבט א שבח פאר’ן אייבערשטן. דער אייבערשטער ווערט נישט גרעסער אדער קלענער אז די זון געבט אים א שבח. דאס איז קטנות, דאס איז גארנישט קיין ערך וואס דער אייבערשטער איז.

אלא מאי? אונז לעבן דאך אונטער די זון. מוז מען אים געבן א שבח והודאה דורך די זון, מיט די זון. מ’ווייזט, ווי גרויס און ווי שיין די זון איז, ווי גוט די זון ארבעט, זאגט מען, “מה רבו מעשיך ה’, כולם בחכמה עשית”, וכו’ וכו’.

דער עומק פון להפיק עבודה זרה

און דאס איז דער עומק ווען מ’זאגט אז אלעס איז נאר להפיק עבודה זרה. מיינט מען נישט צו זאגן אז ס’האט געקענט זיין אנדערש. ס’האט נאר געקענט זיין אנדערש אז ס’וואלט נישט געווען קיין וועלט, ס’וואלט נישט געווען קיין זון און קיין לבנה. אז רגע וואס ס’איז דא א זון און א לבנה בגשמיות, מוז זיין אדער די איינציגסטע אנדערע אפציע איז אז עבודת ה’ זאל טאקע זיין נאר למעלה מן השכל, למעלה מן ההשגה, דאס הייסט נאר בשכל, אדער נאר בלב, נאר בעבודה שבלב.

אבער ווי לאנג ס’לעבט דער עולם הזה, מוז זיין די עבודה וואס איז טאקע קעגן עבודה זרה. און דאס איז פשוט צו פארשטיין די נקודה יעצט.

דער וועג פון דער רמב”ם

אזוי פארשטייען מיר יעצט, מיר האבן געזאגט אז דאס איז איין וועג, דאס איז זיכער די וועג פון דער רמב”ם און דרך האמת אין איין זין, אז עבודת ה’ איז נאר, די חידוש קען נאר זיין ווען מ’דינט דער אחד אמת, דער וואס איז למעלה מכל גוף, למעלה מכל הגדרה. און אויב ס’איז דא עבודה וואס איז נישט אזוי, ס’איז דא עבודה וואס האט יא געזאגט דרות, דא הלכות, דא אזויפיל קרבנות, און אזויפיל בלוט, און אזויפיל מעשיות, איז דאך די פשט אז דאס איז להפיק עבודה זרה, ס’מוז זיין להפיק עבודה זרה.

דער חידוש פון יציאת מצרים

יעצט, דאס איז געווען די חידוש פון יציאת מצרים. יציאת מצרים איז מתחדש געווארן אז מ’דארף גיין, און מ’קען, מ’דארף גיין קעגן די עבודה זרה, מ’דארף גיין קעגן די מציאות פון די גופים, פון די גשמיות שבעולם, וואס זיי זענען די עבודה זרה, אלע כוחות האמונים על העולם. דאס איז די חידוש פון יציאת מצרים, פון תורת משה, פון אברהם אבינו, דאס וואס מ’האט מחדש געווען.

דער “פארקערטער פשט” – ר’ עזרא’ס שיטה וועגן פרעה

וואס איך וויל זאגן יעצט, און מיר גייען לערנען, אז ס’איז דא א שטיקל פארקערטע פשט. מיר דארפן מדייק זיין אויב ס’איז אמת’דיג פארקערט. לויט ווי איך טראכט אין די סטארט פון די שיעור, דארף מען לכאורה זאגן אז ס’איז נישט אמת’דיג פארקערט. אבער ס’איז דא א פארקערטע פשט.

פרעה און שיטת הרמב”ם

די פארקערטע פשט איז וואס ס’איז געווען א מקובל אין מקובלים ראשונים, אין ר’ עזרא. ר’ עזרא האט געשריבן א ספר, און ער האט געזאגט, ער האלט אז פרעה איז געגאנגען בשיטת הרמב”ם. ס’ווערט געברענגט אין חסידישע ספרים, דער עבודת ישראל רעדט באריכות אביסל אין די גאנג אין די נושא פון פרעה, פון המן, פון אלע מיני זאכן נסכאות.

און ער זאגט אז וואס? פרעה האט געזאגט “לא ידעתי את ה'”. “לא ידעתי את ה'”, זאגט ר’ עזרא, אז ער האלט אז די טייטש איז, פרעה האט געזאגט אז דער אייבערשטער איז לא, דער אייבערשטער קען מען נאר משיג זיין בבחינת ידיעת השלילה, מ’קען נישט רעדן פון אים באופן חיובי, באופן פון מדות, און באופן שמות. למילא, דער אייבערשטער, אז ער וועט פארשטיין, האט ער נישט קיין שייכות אין די וועלט, האט ער נישט קיין שייכות מיט מענטשן, איז פאר אים גלייך די סיטואציע, “לא ידעתי את ה'”.

דער תירוץ – “ידעתי את ה'”

אויב מ’וויל, האט ר’ עזרא גע’טענה’ט, אויב מ’וויל עבודת ה’ אמת’דיג, מוז עס זיין נישט די סארט, נישט די סארט אייבערשטער, נישט די סארט השגה, ס’מוז זיין עפעס א “ידעתי את ה'”, און אנדערש וועט זיין “לא ידעתי את ה'”.

דאס איז וואס ס’שטייט “שמי ה’ לא נודעתי להם”, דאס איז וואס ס’שטייט ביי די גאנצע מעשה פון משה רבינו “מה שמו”, ער האט אויסגעלערנט נישט דער אייבערשטער וואס איז למעלה מן הכל, נישט דער אייבערשטער וואס איז אין גאנצן למעלה מכל דבר, נאר דוקא דער אייבערשטער אויף די אופן וואס דער אייבערשטער האט יא א שייכות אין די וועלט, אויף די אופן וואס מ’זאגט ער האט שמות, מ’זאגט ער האט געוויסע השגות, געוויסע מדרגות וואס מ’קען פארשטיין, וואס מ’קען רעדן דערפון.

די להפיכת הדרך

דאס איז די להפיכת הדרך פון פרעה, און אין א געוויסע זין איז אפילו א סאלושן צו די פראבלעם וואס דער רמב”ם האט געהאט, נישט פונקט פארקערט.

דאס איז די, מ’דארף לערנען וועגן דעם, מ’וועט אי”ה רעדן וועגן דעם נעקסטע וואך, צו פרובירן פארשטיין די אופן וואס איז די מחלוקת, פרובירן צו פארשטיין די וועג וואס איז אביסל פארקערט.

די אמת’ע דרך – חסידות און קבלה

אבער וואס אונז דארפן זאגן יעצט איז אבער אזוי, וואס אונז דארפן זאגן איז, און דאס איז די אמת, אין אנדערע ווערטער, וואס חסידות זאגט, די מקובלים, וואס זיי זאגן אז די עיקר חידוש פון די יציאת מצרים, וואס דער רמב”ן רעדט וועגן דעם, אז מ’דארף יא וויסן וועלכע מדה פון די אייבערשטער און וועלכע שם פון די אייבערשטער וכו’.

די פנימיות פון ביידע דרכים

וואס איך וויל אבער ארויסברענגען, אז די ערשטע וועג פון די רמב”ם, וואס איז אפשר, מ’וועט רעדן די פנימיות פון דעם נעקסטע וואך. אונזערע שיעורים זאגן מיר אז אונז גייען רעדן די פנימיות פון וואס אונז האבן געלערנט על פי נגלה.

דארפן מיר ארויסהאבן אז די דרך וואס מיר האבן יעצט געזאגט, די דרך פון די רמב”ם, אז די חידוש איז נאר אין די מעשה און די נושא פון ביטול עבודה זרה, להפיכת הטעות פון די כתנים [די אומות], דאס אליינס האט א גרויסע פנימיות.

די דרך האט אויך א גרויסע מקום ביי די מקובלים, אין די זוהר הקדוש וואס אונז לערנען דא, און אונז האבן געלערנט לעצטע וואך די זוהר אויף “החודש הזה לכם”. אמת, ער איז געבויט אסאך אויף די דרך, ער וויל אסאך ארויסברענגען די חידוש, ייחוד, די מעלה פון די נקודה דוקא באופן על פי קבלה, בדרך הקבלה.

דער זוהר אויף קרבן פסח – די שה און די כתר תתאה

לאמיר לערנען די נקודה, ס’איז דא נאך זאכן וואס מ’דארף לערנען, אבער לאמיר רעדן די נקודה וואס מ’זעט עס דא, פרובירן אט ליעסט מצביע זיין, ארויפלייגן די פינגער אויף די פלאץ וואס מ’זעט אז דא איז די נקודה.

די שאלה – פארוואס א שה לבית אבות?

דער זוהר זאגט אזוי, דער זוהר זאגט וואס איז די ענין, וואס איז די סוד פארוואס מ’האט געדארפט ברענגען א קרבן פסח? ויקחו להם איש שה לבית אבות שה לבית, וואס איז די שה לבית אבות שה לבית?

זאגט דער זוהר, קודם כל אזוי, איך ליין פשוט’ע ווערטער פון זוהר, איך גיי עס טייטשן וואס ס’מיינט אין די קאנעקשן פון די נושא.

די תשובה – כתר תתאה

במלה דא, פארוואס דארף מען ברענגען די שה לבית אבות? זאגט דער זוהר, במלה דא אתאחד כתר תתאה, דמתאחדן בה כל שאר כתרין תתאין.

זאגט דער זוהר, אין דעם ווארט, אין דעם זאך וואס הייסט א שה, איז מען קאנעקטעד, איז מען מתאחד די כתר התחתון, אין אנדערע ווערטער, די מדרגה של הקליפה. תחתון מיינט כמעט אלעמאל, וואס מ’רופט קליפה איז וואס מ’רופט תחתון, אדער וואס מ’רופט תחתון איז וואס מ’רופט קליפה.

אין אנדערע ווערטער, די שה, דאס איז די מדרגה התחתונה. לאמיר זאגן, אויף די שפראך פון וואס אונז האבן געלערנט, הייבט מען אן זאגן אז דאס איז די גרעסטע שטערן, אדער מ’דארף מדייק זיין פונקטליך וואס מ’רופט תחתון, אדער איך זאג אז תחתון מיינט קליפה, מ’דארף דא מדייק זיין. איך לייג נאר אראפ די שאלה, די נקודה ווי מ’דארף מער קלאר מאכן.

די העכסטע מדרגה פון קליפה

אדער כפירה. דא איז די גרעסטע קליפה, די העכסטע מדרגה של התחתונים. ממילא אויב ער איז דער העכסטער, איז ער אמת און ער איז כולל אלע אנדערע מדרגות. ס’איז פשוט דער העכסטער, דער שטערקסטער, דער ראש, ער איז כולל, ער איז דער שולט אויף די אלע נידריגע. אויב מ’נעמט די שה און מ’ברענגט אים, מ’מכניע די שה, דורך דעם ווערט נכנע די רעסט פון די זאכן.

משה’ס שינוי פון לשון – “צאן למשפחותיכם”

די שאלה פון דער זוהר

און אויף דעם זאגט דער זוהר אזוי, זייער אן אינטערעסאנטע מדרש. זאגט דער זוהר, אז אויף דעם האט משה רבינו… זייער אינטערעסאנט, מ’לערנט די פרשה, ס’איז דא די פרשת החודש הזה לכם, דארט שטייט “ויקחו להם איש שה לבית אבות”. נאכדעם, משה איז געגאנגען, האט ער געזאגט פאר די אידן, האט ער זיי געזאגט, “משכו וקחו לכם צאן למשפחותיכם”.

ער האט געטוישט, ער האט געטוישט די ווארט “בית אבות” צו די ווארט “משפחות”, און ער האט געטוישט די ווארט “שה” צו די ווארט “צאן”. זייער אינטערעסאנט, משה האט געטוישט די ווארט.

וואס איז פשט אז משה האט געזאגט אנדערש ווי דער אייבערשטער? ס’איז דא א שאלה, יעדע מאל, דער רמב”ן רעדט וועגן דעם, יעדע מאל מ’זעט אז דער אייבערשטער זאגט פאר משה איין זאך, און נאכדעם משה טוישט, ער זאגט אביסל אנדערש.

די תירוץ – “צאן ועבד ושפחה”

זאגט דער זוהר, אז משה האט דא עפעס געמיינט. וואס האט ער דא געמיינט? אזוי, “צאן” איז א רמז אויף וואס ס’שטייט, “צאן” גיבט ארויס בעסער אז די שה איז נישט סתם קיין שה, ער איז, ווי ס’שטייט, “צאן” איז אזוי ווי ס’שטייט “צאן ועבד ושפחה”.

ער ברענגט א פסוק, “צאן ועבד ושפחה”. ווער האט געזאגט “צאן ועבד ושפחה”? יעקב אבינו. יעקב אבינו האט געשיקט א שליחות פאר עשו, האט ער געזאגט, “ויהי לי שור וחמור צאן ועבד ושפחה”.

דער זוהר’ס פירוש אין פרשת וישלח

האט געטייטשט דער זוהר אין פרשת וישלח, וואס זאגט דא יעקב אבינו, וואס וויל ער פארציילן פאר עשו? האט געטייטשט דער זוהר אז יעקב אבינו מיינט צו זאגן, יעקב אבינו איז א רמז אויף די נישט עבודה זרה, יא, אויף די דרך פון עבודת השם, וואס דער זוהר רופט זיך צד הקדושה. און עשו איז א רמז פון די רע, פון די עבודה זרה, פון די דרכים וואס נכשלים בהם בני אדם, די דרכים וואס זענען נישט ריכטיג.

און יעקב אבינו ווען ער שיקט א שליחות פאר עשו, מיט דעם שליחות האט ער זיכער פרובירט צו ווייזן זיין נצחון, צו ווייזן בעצם וואס די נצחון איז.

יעקב אבינו’ס סטראַטעגיע מיט עשׂו און די יסוד פון כּח למטה אויף למעלה

פּרק ג: די אמת’ע פּלאַן פון יעקב אבינו

די גרונט-קשיא: פֿאַרוואָס האָט יעקב געשיקט מלאכים צו עשׂו?

וואָס איז געווען די פּלאַן? און דאָך האָט ער מיטגעוואָלט סאָלווען. דאָך איז דאָ אַ קשיא: וואָס ווילט יעקב? פֿאַרוואָס שיקט יעקב מלאכים קיין עשׂו? דער מדרש זאָגט דאָך אַז ער האָט אים געקענט לאָזן רואיג, עשׂו איז דאָך הולך לדרכו, ער האָט אים געקענט לאָזן אַזוי. פֿאַרוואָס האָט ער אים געדאַרפֿט שיקן מלאכים בכלל?

דער תּירוץ: אַ דיפּלאָמאַטישע סטראַטעגיע פון אויפֿוועקן עשׂו

און דער תּירוץ מוז זיין, און דער זוהר רמז’ט אַז עס גייט מיט די תּירוץ — ער איז מסביר אַ געוויסע וועג צו פֿאַרשטיין — אָבער דער תּירוץ מוז זיין אַז יעקב האָט פֿאַרשטאַנען, האָט געזוכט, דאָס איז געווען זיין וועג וויאַזוי ער האָט אָנגעהויבן מיט דיפּלאָמאַטיש, און אַ גאַנצע מעשׂה, און סוף אדברה אל אדוני סרה, יאָ?

ער האָט געוואָלט דורכדעם גייט ער מעורר זיין עשׂו, ער גייט אים אָנרייצן, ביז עשׂו וועט נכנע ווערן צו יעקב. דאָס איז בעצם געווען די פּלאַן פון יעקב — אַזוי פֿאַרדעם האָט יעקב בכלל גערופֿן עשׂו.

די צוויי דרכים צו פֿאַרשטיין יעקב’ס ווערטער

און די אַלע ווערטער וואָס יעקב זאָגט, מען קען עס ליינען בדרך הכנעה, יאָ, אַזויווי רש”י לערנט — ס’איז איין וועג צו לערנען בדרך הכנעה. אָבער מען קען עס אויך לערנען אונטערערדיש, סעקרעטלי קען מען עס לערנען בדרך של די אַפּאָזיט פון הכנעה. מען קען עס לערנען אויף די אופן פון זאָגן אַז דאָ געבט יעקב אַרויס פֿאַרוואָס עשׂו דעצם גייט פֿאַלן פֿאַר אים, וויאַזוי — אין אַנדערע ווערטער — אויב מען לערנט אין נמשל דערפון, וויאַזוי די אידן זענען זיך מתגבר אויף עשׂו, אויף די פּראָבלעמען פון די עולם הזה, פון די עבודה זרה.

“ויהי לי שור וחמור צאן ועבד ושפחה” — דער טיפֿערער מיין

יעקב’ס לימוד ביי לבן: וויאַזוי צו שולטן איבער די כּחות הרע

און וואָס זאָגט ער אים? ער זאָגט אים אַזוי: “ויהי לי שור וחמור צאן ועבד ושפחה”. וואָס קומט דאָס דאָ אַריין? וואָס ער וויל זאָגן איז, יעקב אבינו זאָגט אים: איינסטו איך בין געגאַנגען צו לבן און איך בין סתּם געוואָרן סטאָק דאָרט, איך האָב נישט געהאַט וואָס צו טון? ניין! איך בין געגאַנגען צו לבן, איך האָב זיך אויסגעלערנט וויאַזוי מ’נעמט קעיר [care].

לבן איז דאָך געווען דער גרויסער רמאי, ער האָט זיך פֿאַרדרייט אַ קאָפּ אַ גאַנצע טאָג, און איך האָב זיך אויסגעלערנט פון אים וויאַזוי שולט צו זיין, וויאַזוי צו נעמען קעיר, זיך צו מטפּל זיין מיט די פּראָבלעמען, און מ’איז שולט אויף זיי.

דער אונטערשייד צווישן בית שם ועבר און די עבודה ביי לבן

מ’קען עס זאָגן פּשוט, יאָ? יעקב אבינו איז געווען אין בית שם ועבר פֿערצן יאָר, האָט ער זיך געלערנט וויאַזוי צו דינען דעם אייבערשטן אין ישיבה, וויאַזוי צו זיצן פּרוש מן העולם וכו’. נאָכדעם איז ער געגאַנגען צו לבן, און ער האָט דאָך געאַרבעט: “גנובתי יום וגנובתי לילה, הייתי ביום אכלני חורב וקרח בלילה”. ער האָט געזיצן און געאַרבעט ביי טאָג און ביי נאַכט.

און דעמאָלטס האָט יעקב אבינו אויסגעפֿירט וויאַזוי צו זיין אַ איד, וויאַזוי צו זיין אַ מענטש, וויאַזוי צו זיין איינער פון די אבות, ווען מ’אַרבעט מיט לבן, מיט די גאַנצע דרכי עולם הזה. נישט אַזויווי די עבודת ה’ נפשט [separate], וואָס דאָס איז, ווי חנוך האָט ער פֿאַרשטאַנען דאָס — דאָס איז געווען מיוחד יחידים, און די אַלע צדיקים וואָס זענען געווען פֿאַר אים — נאָר די דרך פון אברהם אבינו, די אמת’דיגע דרך פון משה רבינו.

שור וחמור: די צוויי גרויסע ראשי הקליפה

ער זאָגט יעקב אבינו: “ויהי לי שור וחמור”. איך האָב געהאַט, איך האָב אונטער מיר, איך בין שולט אויף שור וחמור. שור וחמור איז אַ רמז אויף די צוויי גרויסע ראשי הקליפה.

לאָמיר זאָגן שור וחמור, וואָס יעדער ווייסט: שור איז אַ שור המזיק, אַ חמור איז אַ חמור העלפֿט, אָבער ער איז נישט קיין גרויסער צדיק. מ’לייגט אים צוזאַמען — עס שטייט “לא תחרוש בשור ובחמור יחדיו”. לערנט דער זוהר אַז אַ שור אַליינס קען מען זיך אַן עצה געבן, אַ חמור אַליינס קען מען זיך אַן עצה געבן, אָבער ביידע צוזאַמען געבט מען זיך נישט קיין עצה.

שור וחמור צוזאַמען — לאָמיר זאָגן די התחברות פון די קליפה, ביידע צוזאַמען — ווען די קליפה האָט אַ אור הנקבי, איז זייער שווער זיך אַן עצה צו געבן. יעקב אבינו זאָגט: “ויהי לי שור וחמור” — איך ווייס וויאַזוי זיך אַן עצה צו געבן מיט די שור און די חמור.

שור: דער כּח פון עבודה זרה

שור איז דאָך אויך “כסף נבחר לשון צדיק” — אַ שור איז איינער וואָס האָט אַ חלק, יאָ. אַ שור, מ’זעט אַז פון אַ שור קומט אַרויס עבודה זרה, עס קומט זיך אַרויס די עגל. “שור אוכל עשב”, יאָ. פון די שור קען מען מיינען אַז דאָס איז אַ וועג צו זיין עובד עבודה זרה. יעקב אבינו זאָגט: “ויהי לי שור וחמור”.

צאן ועבד ושפחה: די נעקסטע מדרגות פון עולם הזה

נאָכדעם זאָגט ער: “צאן ועבד ושפחה”. וואָס הייסט “צאן ועבד ושפחה”? ווייטער, צאן מיינט די נעקסטע מדרגות פון דברי עולם הזה, וואָס זיי זענען שולט אין בעולם הזה, און זיי הייסן צאן ועבד ושפחה.

זאָגט דער זוהר: די צאן ועבד ושפחה, דאָס איז די כתרים תתאין [lower crowns], די מדרגות תחתונות וואָס דער אייבערשטער האָט געהרגעט אין מצרים. וויאַזוי ווייסט ער? שטייט דאָך אַז דער אייבערשטער האָט געהרגעט אין מצרים: “מבכור אדם עד בכור בהמה, עד בכור השבי, עד בכור השפחה” — דאָס איז די צאן, געהרגעט די צאן, בכור בהמה, און די עבד ושפחה.

עבד ושפחה — אין אַנדערע ווערטער — עבד ושפחה איז מרמז אויף מדרגות וואָס דאַרפֿן זיין אַ עבד פֿאַר די מדרגות יתירות עליונות. ס’איז דאָ אַ מדרגה וואָס זענען נחות, וואָס זענען אַ עבד. אַזוי ווי דער מענטש איז אַ עבד, איז אַ שולט, איז אַ עבד כי ימלוך, איז אַ בית עבדים — די עבד מיינט אַז ער איז מושל אויף אונז, דאָס איז די עבודה זרה, איז די עבד.

עובד השם, די גאַנצע צבא השמים וואָס זענען באמת די עבדים, און צום סוף ווערן זיי די מלכים — דאָס איז די “תחת עבד כי ימלוך”. אָבער יעקב אבינו האָט געזאָגט “ויהי לי שור וחמור צאן ועבד ושפחה”.

פֿאַרוואָס האָט משה רבינו געטוישט “שה” צו “צאן”?

און וואָס זעט מען אָן קלאָר פון דאָ? אַז צאן — דאָס האָט משה רבינו אויסגעזאָגט. ביי יעקב שטייט דאָך נישט שה. פֿאַרוואָס האָט משה געטוישט די ווארט שה צו די ווארט צאן? צו מרמז זיין פֿאַר די אידן די ווארט צאן וואָס יעקב האָט געזאָגט: צאן ועבד ושפחה. און ער האָט זיי געוואָלט זאָגן: דורכדעם וואָס איר וועלן נעמען די צאן, וועלן די עבד ושפחה צוריק ווערן עבד ושפחה.

דאָס איז די טייטש פון די זוהר אויף “שור וחמור צאן ועבד ושפחה”, אויף די פּסוק “משכו וקחו לכם צאן”.

דער יסוד פון “עבידו אתון עובדא לתתא ואנא אתבר תקפייהו לעילא”

דער זוהר’ס הסבּר אויף “משכו וקחו לכם צאן”

זאָגט דער זוהר אַזוי, זאָגט דער אייבערשטער, קודשא בריך הוא: “עבידו אתון עובדא לתתא ואנא אתבר תקפייהו לעילא” [איר וועט טון די מעשׂה אונטן, און איך וועל צוברעכן זייער כּח פון אויבן].

איר וועלן טון די מעשׂה פון נעמען אַ שה לבית אבות אונטן, און איך וועל צוברעכן זייער כּח פון אויבן. וואָס מיינט דאָס? מיינט די טייטש איז אַזוי: אַז דער זוהר ברענגט דאָ אַריין זיין מהלך פון אַלע מצוות.

דער כּלל פון כּחות הטומאה און וויאַזוי מען גייט קעגן זיי

אין אַנדערע ווערטער, דער זוהר זאָגט אַז ס’איז דאָ טאַקע אַ כּח, ס’איז דאָ טאַקע אַזאַ סאָרט זאַך וואָס הייסט די צאן ועבד ושפחה, די כּחות הטומאה, די כּחות הרע, וואָס זיי זענען די צאן ועבד ושפחה, און זיי זענען אַ גרויסע כּח. וויאַזוי קען אַ איד גיין קעגן דעם? יאָ?

וויאַזוי קען אַ מענטש — מ’זאָגט אַזוי — אויב די תּורה איז אַ מלאך און איך בין אַ מענטש, וויאַזוי קען איך גיין קעגן אים? אָדער אונז רעדן יעצט פון די יסודות פון עבודה זרה, דאַרף מען פֿרעגן אַזוי: וואָס הייסט?

דער דרשן הייבט אָן מסביר זיין די קשיא

ס’איז זייער שיין, איך וועל טייטשן אַ ביסל די זוהר, און איך גיי אָנהויבן אַ ביסל, ווייל מען זאָגט אַזאַ דרך אַזוי, אָבער ער וועט עס מסביר זיין. ס’איז זייער קיוט [cute], ס’איז זייער קיוט דאָס צו זאָגן. אָבער וויאַזוי קען מען דאָס זאָגן?

די גרויסע קשיא: וויאַזוי קען אַ מענטש גיין קעגן די הימלישע כּחות?

דער פּראָבלעם פון לעבן תּחת השמש

איך פֿאַרשטיי נישט: דו דאַרפֿסט נישט די זון? דו דאַרפֿסט נישט אָנקומען צו די זון? דו קענסט נישט לעבן אָן די זון? דו קענסט נישט לעבן אויף די אייבערשטער דירעקט אָן די זון? דו לעבסט תּחת השמש. זאָלסט גיין למעלה מן השמש — בסדר, לעבסט דיין גוף, אָט ליעסט לעבסטו למטה מן השמש.

און וואָס הייסט איך בין נישט גוזר די זון? וואָס איז די טייטש? וויאַזוי קען זיין אַזאַ זאַך? “החודש הזה לכם” — אונז זענען שולט אויף די חודש. דאָס הייסט די חודש איז אויף טאָפּ פון דיר, פּונקט ווי די לבנה, די נידריגסטע זאַך פון די כּוכבים, די נידריגסטע פון די גרמי השמים.

ווייטער, די שליטה איז גרעסער פון דיר. אַזוי זאָגט ער: דינען עבודה זרה — “כי רום נגד פניך” — דו גייסט גיין קעגן די כּח פון שמארא [sun], ער איז שטערקער פון דיר, ער גייט געווינען. דאָס איז דאָך די פֿאַקט: עולם כמנהגו נוהג, אונז זענען אונטער די זון. וואָס גייט דאָ פֿאַר?

פֿאַרוואָס די חכמי הקדמונים האָבן געדינט די זון

פֿאַר דעם לערנט דער זוהר אַז ס’מוז זיין אַז אויב ס’איז טאַקע געווען, אויב משה רבינו איז געקומען מיט אַזאַ חידוש… די רמב”ם האָט אַפֿילו צוויי שורות געטראַכט פון די פּראָבלעם, וואָס דאָ דאַרף נישט זיין קיין פּראָבלעם, ווייל דער זוהר איז משלים.

משה רבינו זאָגט: אונז גייען נישט סתּם דינען די אייבערשטער, נאָר אונז גייען נישט גיין קעגן די זון, און אונז גייען אויך נישט גיין מאַכן עבודה להשם — אוקיי, דאָס איז שוין די נעקסטע לעוועל.

נו, איז דאָך שווער: איך פֿאַרשטיי נישט, וואָס הייסט? וואָס, דו גייסט גיין קעגן די זון? דו גייסט זיין שטערקער פון די זון? די אייבערשטער איז שטערקער פון די זון, אָבער דו ביסט נישט. די זון גייט זיין ברוגז אויף דיר.

אַה, די זון קען נישט זיין ברוגז? די מלאך פון די זון — איך ווייס — ער קען זיין ברוגז. מיט אַנדערע ווערטער, וואָס מיינט עס? דו גייסט נישט גוזר זיין די זון, און דו גייסט נאָר דינען די אייבערשטער? און וויאַזוי גייט דאָס אַרבעטן?

ס’איז דאָך אַ שווערע זאַך, ס’איז דאָך אַ ריזן פֿאַרוואָס די אַלע חכמים הקדמונים האָבן געדינט די זון. זיי האָבן געזאָגט: מיר דאַרפֿן אָנקומען צו די זון. דער אייבערשטער שטייט אין טאָפּ פון אים — אוקיי, זאָגן זיי, ס’טאָפּ רעדן מיר נאָכדעם, מיר וועלן פֿאַרגעסן פון דעם אייבערשטן אַליין. ס’זאָל זיין אַזוי, וואָס גייסטו טון מיט די זון? ס’איז דאָ אַ פּראָבלעם.

דער זוהר’ס תּירוץ: די מעשׂה למטה פּועל’ט למעלה

דער כּלל: למעלה קען נישט פּועל’ן אויף למטה אָן אַ מעשׂה למטה

אויף דעם לערנט דער זוהר אַ תּירוץ, און דער זוהר טענה’ט אַז אמת, און דער זוהר וויל זאָגן אַז דורך דעם ס’איז דאָ אַזאַ כּלל: אַז יעדע זאַך למעלה קען נישט פּועל’ן אויף למטה.

ס’איז אַ גרויסער חידוש פֿאַר פּשטות, ווייל די למטה מיינט דאָך אַז אונז זענען תּחת השמש, שטייט דאָך אַז די זון איז שטאַרקער, גרעסער, אין טאָפּ פון אונז. זאָגט דער זוהר: אוקיי, אין איין וועג איז דאָס אמת, אָבער ס’איז דאָ עפּעס אַ וועג וויאַזוי דו קענסט פֿאַרשטיין, אַזוי ווי ער זאָגט: דו ווילסט אונז טון אונטן צו דרייען אויבן.

שעכטן דעם שה: אַ רמז וואָס פּועל’ט למעלה

אין אַנדערע ווערטער, דורכדעם וואָס די מענטשן דאָ גייען צוברעכן די שה — די שה, דו זאָגסט אים די זון בתור משל, אָבער די שה איז מקבל די כּח פון, ווי מ’זאָגט, דער רמב”ן און דער רמב”ם ברענגען: די מזל טלה [constellation of Aries], וואָס דאָס איז די ראש המזלות, די גרעסטע מזל — איז דו גייסט מאַכן אַ רמז מיט דעם שעכטן דעם שה.

ווייל די מצרים, פֿאַרוואָס דינען זיי די שה? ווייל ס’איז אַ רמז פֿאַר דעם מזל. דו מאַך אַ רמז פֿאַרקערט, דו שעכט די שה.

נישט נאָר אַז מ’דינט נישט עבודה זרה — נאָר מ’שוואַכט דעם כּח למעלה

זאָגט דער זוהר: אָבער נישט סתּם דו גייסט שעכטן די שה, און נאָכדעם וועט מען נישט טויגן צו מאַכן די שה’דזש למעלה, די מזל טלה, אָדער נאָך אַ העכערע מדרגה, די מלאך הממונה על מזל טלה, נישט מאַכן קיין עבודה זרה. ניין, וואָס זאָגט ער? נאָך בעסער: מיט דעם וואָס דו גייסט שעכטן די טלה, גייסטו מאַכן אַז די מזל טלה למעלה זאָל האָבן ווייניגער כּח, אָדער עט ליעסט די… איך ווייס נישט אויב די מזל טלה אַפֿשר איז אַ גוטע זאַך, אָבער די פּשט איז: ווען פּרעה דינט די מזל טלה, באַקומט עפּעס סאַמהאַו [somehow] די מזל טלה אַ כּח, אָבער די כּח איז אַ שלעכטע כּח.

די טיפֿערע פֿראַגע: איז דען מזל טלה אַ שלעכטע זאַך?

וואָס הייסט אַ שלעכטע כּח? איז דען די מזל טלה אַ שלעכטע זאַך? ס’איז נישט קיין שלעכטע זאַך, די מזל איז נישט קיין עבודה זרה. אַפֿילו מ’וועט זאָגן וואָס מ’האָט געזאָגט פֿריער, מ’וועט זאָגן ס’איז עבודה זרה — די מזל טלה איז נישט קיין עבודה זרה. וואָס איז דאָס עבודה זרה? נאָך איין טיפֿערע לעוועל.

אין אַנדערע ווערטער, אַז לאָמיר זאָגן, עס איז דאָ…

[דער דרשן הייבט אָן אָנצופֿירן אַ טיפֿערע נקודה וועגן דעם אמת’ן עבודה זרה, וואָס איז נאָך אַ טיפֿערע לעוועל ווי דער מזל אַליין]

ביטול עבודה זרה למעלה ולמטה: דער אמת’ער תפקיד פון מזל טלה

פרק ד: דער מזל טלה איז נישט אן עצם שלעכטס

דער משל פון די עלעקטריק קאמפעני

מגיד השיעור:

וואס הייסט א שלעכטע כח? וויאזוי קען די מזל טלה זיין א שלעכטע זאך? ניין, ס’איז נישט קיין שלעכטע זאך. די מזל איז נישט קיין צד הרע. אפילו מ’זאגט וואס די מקובלים האבן געזאגט פריער, און מ’האט געזאגט אז ס’איז צד הרע, די מזל אליין איז נישט קיין צד הרע. וואס איז די צד הרע? נאך איין טיפערע לעוועל.

אין אנדערע ווערטער, לאמיר זאגן ס’איז דא א וועג, ס’איז דא עפעס א… לאמיר זאגן א משל גשמי, לאמיר זאגן ס’איז דא אזוי ווי אן ענערדזשי, ס’קומט עלעקטריק פון די סטאנציע, דאס איז די מזל, און מ’פלאגט זיך אריין ריכטיג צו דעם סטאנציע, באקומט מען כח.

וואס טוט א רשע? ער פלאגט אריין עפעס א קליין משחית, און דורכדעם איז ער משחית. מ’קען זאגן אז ער איז משחית נישט נאר זיך אליין, ער איז משחית די מקור אויכעט. ווייל יעצט זאגט מען, די עלעקטריק קאמפעני, און מ’גייט טענה’ן אריין, באמבארדירט מען זייער עלעקטריק קאמפעני. וואס האט די עלעקטריק קאמפעני שלעכטס געטון? עלעקטריק איז דאך גוט. יא, אבער ער איז די צד הרע פון די עלעקטריק קאמפעני. ער געבט כח פאר די וואס מאכן באמבעס צו הרג’ענען מענטשן, צו הרג’ענען אידן. דאס איז די צד הרע.

ווי די מצרים האבן גענומען כח פון מזל טלה

די זעלבע זאך, ווען די מצרי האט גענומען זייער מהלך ווי זיי האבן געדינט דעם שר, זיי האבן מחבר געווען די שר, די שעפסל. זאגט ער, א שעפסל איז א קאנעקשאן, איז א רמז צו שעפסל עליון, צו די מזל טלה. דורכדעם האבן זיי באקומען די כח פון די מזל טלה. און יעצט איז די מזל טלה געווארן א רשע, כביכול.

חילול השם דורך מיסברויך פון כח

ס’איז אזוי ווי, מ’קען נישט, ס’איז לשון דוד עבדיך, אבער מ’זאגט עס אפילו ביי די אייבערשטער אויך. ווען א מענטש נעמט די אייבערשטער’ס כח, און מיט די כח וואס די אייבערשטער האט געגעבן אין אים טוט ער רע, זאגט מען אויף די אייבערשטער. אזוי ווי מ’זאגט, “לֹא יָנוּחַ שֵׁבֶט הָרֶשַׁע עַל גּוֹרַל הַצַּדִּיקִים” [לא ינוח שבט הרשע על גורל הצדיקים — דער שבט פון די רשעים זאל נישט רוען אויף דעם גורל פון די צדיקים], מאכט ער א חילול השם. יא? זאגט מען אויף די אייבערשטער, קוק וואס די אייבערשטער טוט. די אייבערשטער איז היט. יא, די אייבערשטער איז כח, ס’איז נישט זיין בחירה, ס’איז די מענטש’ס בחירה וואס ער האט אריינגעלייגט אין אים, כלל, לאמיר זאגן. אבער ס’איז נתחלל, מ’זאגט זיך אויף דעם.

אזוי ווי מ’זאגט ווען ס’איז דא א זון וואס גייט לתרבות רעה, זאגט מען אז “שם ה’ מתחלל”. פארוואס איז שם ה’ מתחלל? מ’קען אלעמאל זאגן, ער האט אים געגעבן א גוטע חינוך. אבער אפילו לאמיר זאגן ס’איז קלאר אז ער האט אים געגעבן די בעסטע חינוך, א מענטש האט א בחירה, זיין זון קען דאך גיין אין זיינע וועגן. אבער ס’איז נתחלל די טאטע’ס כח. די טאטע’ס כח ווערט מחולל. יעצט די טאטע’ס כח איז געגאנגען אויף עבודה זרה.

די זעלבע זאך, ווען מ’מאכט די טלה פאר א געטשקע, מ’נעמט די כח פון די טלה עליון דורך די טלה תחתון אין מצרים, און זיי מאכן פון אים א געטשקע, און נוצן עס פאר כל מיני תאוות וואס זיי טוען דארט מיט דעם טלה, זיי זענען משעבד די אידן, אומשולדיגע אידן, ווערט די טלה למעלה א געטשקע.

ביטול הקליפה שבו — נישט ביטול די מזל גופא

פארוואס מ’קען נישט מבטל זיין די מזל טלה אליין

וואס איז דער אייבערשטער, מ’קען דאך נישט מבטל זיין די מזל טלה? אפילו לאמיר זאגן איינער זאגט אז ס’איז דא כוחות הקליפה, מ’קען מבטל זיין כוחות הקליפה? לצורך שעה אולי. אויב ס’איז דא א כח וואס מ’רופט א קליפה, זעט אויס אז ס’איז דא א ריזען פארוואס ס’זאל זיין. ס’קען נישט מבטל זיין.

וואס מ’דארף מבטל זיין איז די קליפה שבו, און אזוי וועט די חלק התחתון… מ’טוט דאס למטה, מ’שחט’ט דעם טלה למטה, מ’איז מבער דעם טעות, מ’זאגט מ’דינט קיינמאל נישט די טלה.

שחיטת הטלה — ביטול דעם טעות

אין אנדערע ווערטער, ס’קומט נישט ארויס פון אים קיין שום טעות. איינער זאגט אז ער איז דער גאט, “אֵלֶּה אֱלֹהֶיךָ יִשְׂרָאֵל” [אלה אלהיך ישראל — דאס איז דיין גאט, ישראל]? ניין, ער איז נישט קיין גאט, ער איז גארנישט, ער איז אזויווי א שעפסל, מ’קען אים פרעסן אין איין טאג. מ’דארף עס נישט בראטן, מ’קען די גאנצע זאך עסן אין איין נאכט, ביז חצות אויס טלה. און מיט דעם איז נגאל למעלה אויכעט.

גאולת הצבאות — אויסלייזונג פון די מלאכים

“כְּצֵאתְךָ מֵאֵין צְבָאוֹת”

וואו, טראכט אריין, ווען די אידן זענען נגאל, מ’האט אויסגעלייזט די אידן, האט מען נישט אויסגעלייזט נאר די אידן, מ’האט אויסגעלייזט אלע שטערנס מיט זיי. “כְּצֵאתְךָ מֵאֵין צְבָאוֹת” [כצאתך מאין צבאות — ווען דו ביסט ארויסגעגאנגען פון מצרים מיט די צבאות], זאגט מען אין די הושענות, “וְאִמָּם מַלְאֲכֵי צְבָאוֹת” [ואמם מלאכי צבאות — און מיט זיי די מלאכי צבאות].

ווען מ’האט אויסגעלייזט “כָּל צִבְאוֹת יִשְׂרָאֵל יָצְאוּ מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם” [כל צבאות ישראל יצאו מארץ מצרים — אלע צבאות פון ישראל זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים], “וְאִמָּם נִגְאֲלוּ מַלְאֲכֵי צְבָאוֹת” [ואמם נגאלו מלאכי צבאות — און מיט זיי זענען נגאל געווארן די מלאכי צבאות], די מלאכים, די צבאות השמים, “כָּל צְבָא הַשָּׁמַיִם אֲשֶׁר לֹא צִוִּיתִי” [כל צבא השמים אשר לא צויתי — אלע צבאות פון הימל וואס איך האב נישט באפוילן], “וְאֶתְכֶם הוֹצִיא ה’ וַיּוֹצִיא אֶתְכֶם מִכּוּר הַבַּרְזֶל מִמִּצְרָיִם” [ואתכם הוציא ה’ ויוציא אתכם מכור הברזל ממצרים — און אייך האט ה’ ארויסגעפירט, און ער האט אייך ארויסגעפירט פון דעם אייזערנעם שמעלץ־אויוון פון מצרים].

פקידה אויף די צבאות למעלה

ווען ס’איז ארויסגעגאנגען די גוים, די דינערס, די מלאכים, די “צְבָאוֹת אֲשֶׁר לֹא צִוִּיתִי” [צבאות אשר לא צויתי — צבאות וואס איך האב נישט באפוילן], ווערן די צבאות עבודה זרה. דארף מען זיי געבן א פולסטע דין. אזויווי ס’שטייט מארגן, דער אחרון האט זיך טועה געווען מיט תנין, ער האט געמיינט אז ער איז א גאט, האט אים געגעבן א פולסטע דין פאר תנין.

וואס מיינט דאס? דער תנין האט עפעס געזינדיגט? ער האט געזינדיגט! וואס מיינט דאס ארויסצוברענגען? אז יעצט איז ער געווארן א שורש פון רע, אין זיין נאמען טוט מען שלעכטס, ווייל ער איז אויך פארקומען עפעס א טעות פון דעם. איז שלאגט מען, וועמען שלאגט מען? שלאגט מען עמיצן למטה. אטע עץ, צעברעכט די כח למטה, צעברעכט די כח הכחות למטה, און דער אייבערשטער צעברעכט עס למעלה.

דער חילוק צווישן עבודה זרה און קדושה

דער אמת’ער תפקיד פון דעם שה

אין אנדערע ווערטער, מ’זאגט יעצט, דער אייבערשטער האט אז אלעס, תחלת הבריאה, און דער אייבערשטער איז אלעמאל געווען למעלה, ס’איז נישט פשט אז ס’איז געווען אמאל א מלאך וואס האט אונז אנגעוואוירן צום אייבערשטן. חס ושלום, אזא זאך… אבער די מענטשן האבן אזוי געמיינט, מענטשן האבן אזוי געפילט, ס’קומט אויס אז דער מלאך איז טאקע שלעכט. ווען אונז האבן משבר געווען כחו למטה, איז נשבר כחו למעלה.

זאגט דער אייבערשטער, דאס הייסט, יעצט זאגט מען אויף דעם אייבערשטן, דאס הייסט אז מ’דארף אויסלייזן דעם אייבערשטן אויכעט פון די גלות השכינה, ווי מצרים און מזל טלה, אז ער ווערט אליין צעשטערט. מ’זאגט אז ס’איז צובראכן, יא, מענטשן זאגן אז יא, צובראכן דעם. ניין, זאגט מען יעצט אז ס’איז נישט אזוי.

אז ווען דער איד נעמט די שעפסל און ער צעברעכט די כח השה, ווערט די שה אויכעט אויסגעלייזט, פארלירט ער זיין כח. דאס הייסט, ער פארלירט זיין כח, פארלירט זיין כח הרשע שבו, ער פארלירט זיין קליפה, די סטרא אחרא’דיגע שה, מ’קען זאגן די סטרא אחרא’דיגע שה ווערט בטל ונעלם, ער ווערט קדוש, ער ווערט ליידט נאר א גוטן שה.

די אידן’ס נוצונג פון דעם שה

און ווילסטו דעם גוטן שה? די אידן עסן, די אידן האבן א גוטן מאכל, א גוטע סעודה, א גוטע סדר נאכט, א גוטע קרבן פסח פון דעם שה, ווייל דאס איז די אמת’ע שה, פון דעם איז ער געמאכט. דער מזל טלה איז נישט געמאכט אז מ’זאל אים דינען און מ’זאל מיט דעם נוצן כח, איך ווייס נישט וואס, צו פארשלאפן די אידן. ניין, ס’איז געמאכט אז די אידן זאלן זיין פריי.

תירוץ אויף די קשיא: צו איז דאס אויך עבודה זרה?

איז דעמאלטס, יא, נעמט דעם, קענסטו פרעגן א קשיא, יא? דו מאכסט, דו זאגסט אז דו צעברעכסט עבודה זרה, דו מאכסט אויך עבודה זרה. סך הכל, דו נוצט עס פאר אן אנדערע דרך עבודה. זיין דרך עבודה איז דווקא נישט “יבוש את מצרים כל רע וצום”, און דיין דרך עבודה איז דווקא יא צו עסן, און דו זאגסט אז מ’שפריצט דיין בלוט, און דאס איז א סגולה אז ס’זאל זיין א הצלה. ס’איז פאני.

ניין, דער תירוץ איז, אוודאי נוץ איך עס אויכעט. איך לעב דאך אויכעט אין די וועלט. איך זאג נישט אז איך דארף נישט קיין שה, איך דארף אויכעט די שה. איך דארף עס אבער אנדערש, נישט די סטרא אחרא’דיגע שה, נאר די קדושה’דיגע שה. איך דארף די שה כדי צו מאכן דעם קרבן פסח, וואס דו דארפסט עס כדי צו דינען, כדי צו נעמען פון דעם כח כדי צו טון איך ווייס וואסערע חזיר’יי דו טוסט מיט דעם. דאס איז דער גאנצער חילוק. און דאס איז די אמת’ע שבירת הקליפה.

שבירת הקליפה — תמם חטאים ולא חטאים

דער רבי מאיר’ס יסוד

מיר האבן שוין געלערנט א קיימא לן פאר מאל וואס דער רבי מאיר זאגט, אז שבירת הקליפה איז אז מ’צעברעכט די קליפה. און שבירת הקליפה מיינט אז מ’טוט אים “תַּמֵּם חַטָּאִים וְלֹא חַטָּאִים” [תמם חטאים ולא חטאים — פארענדיג די חטאים, נישט די חוטאים].

תמם חטאים ולא חטאים מיינט נישט אז ס’איז א רחמנות, נעבעך, וואלט מען געדארפט מתמם זיין די חטאים, נאר אקעי, מ’דארף מתמם זיין די חטאים, נאר ס’איז א רחמנות, חטאים ולא חטאים. ניין, חטאים איז א גרעסערע ביטול, יא? עס איז א ביטול עבודה זרה, ער ווערט אויס. עס איז נישט דא קיין חטא, קיין חטא. ס’ווערט אויס חטא אויך, יא? תתם חתום, פשוט תתם חתום מיינט חטא אים, דער חטא. דער בעל מדרש תלפיות זאגט דאס. אבער ס’איז נישט קיין פראבלעם בכלל.

ווען דער עבד ווערט אן עבד

פארוואס האט מען געשטעלט דעם חטא? אז ער איז א חטא, ער איז אויס חטא. דאס הייסט אז דער עשו איז נישט קיין פראבלעם, ער איז א צאן ועבד שפל. יעצט אז ער איז דער עבד, דאס הייסט אז ער איז גוט.

זאגט יעקב אבינו, “וַיְהִי לִי” [ויהי לי — און עס איז געווארן פאר מיר], זאגט יעקב אבינו, “איך האב צאן”. מ’קען פרעגן א קשיא, דו האסט אלע קליפות? זאגט יעקב אבינו, “איך האב אונטער תחתי ידי”. אקעי. אן אנדערע וועג איז ער נישט קיין קליפה. א קליפה איז עס ווען ער מיינט אז ער איז דער ראש. ווען ער איז אן עבד, דער צאן ועבד שפל.

מכת בכורות — ביטול די בכורה פון די קליפות

דער אייבערשטער הרג’עט כל בכור מצרים

דאס הייסט, דער אייבערשטער הרג’עט כל בכור מצרים. וואס הייסט בכור? בכור מיינט אז ער מיינט אז ער איז דער ראש, יא? בכור איז דאך דער ראש. ווען דער צאן, ווען דער עבד, מיינט אז ער איז א בכור, דארף מען אים הרג’ענען. הרג’עט מען זיין בכורה, און מ’געבט די בכורה פאר די אידן.

“בְּנִי בְכֹרִי יִשְׂרָאֵל”

יעצט זאגן די אידן, “בְּנִי בְכֹרִי יִשְׂרָאֵל” [בני בכורי ישראל — מיין זון, מיין בכור, ישראל]. ווען די אידן ווערן בכורים, זאגן זיי נישט, אבער די זוהר זאגט דעם זאך פארקערט, זיי זאגן, “אונז זענען א בכור לה'”. אונזער קרבן איז “פֶּסַח הוּא לַה'” [פסח הוא לה’ — פסח איז עס פאר ה’]. אזוי פירט אויס דער פסוק, “פסח הוא לה'”. וואס הייסט “פסח הוא לה'”? פאר וועם דען איז עס? “פסח הוא לה'”.

דער זוהר’ס ביאור אויף “פֶּסַח הוּא לַה'”

זאגט דער זוהר, “פסח הוא לה'” אין סוף פון די גאנצע שטיקל, “פסח הוא לה'” טייטש, “לְאַפְקָא פֶּסַח לַעֲבוֹדָה זָרָה, לְאַפְקָא סִטְרָא אַחֲרָא דְּמִצְרַיִם גָּרִים לֵיהּ” [לאפקא פסח לעבודה זרה, לאפקא סטרא אחרא דמצרים גרים ליה — ארויסצונעמען דעם פסח פון עבודה זרה, ארויסצונעמען די סטרא אחרא פון מצרים וואס האט אים גורם געווען]. יעצט איז עס א “פסח הוא לה'”.

סיכום: דער גרויסער יסוד פון זוהר

ביטול עבודה זרה איז נישט נאר למטה

איך האף אז ס’איז אביסל געעפענט צו מסביר זיין ווי אזוי איין דרך אין די קבלה איז אויך אז דער גאנצער חידוש פון מצרים איז נאר ביטול עבודה זרה. נאר דער זוהר איז משלים אז ביטול עבודה זרה איז נישט נאר למטה, עס איז אויך למעלה. ווייל בשעת וואס מ’דינט עשו, ווערט דער עשו, דער מזל עשו למעלה, ווערט נתמעט, ווערט א געטשקע. און מיר דארפן שלאגן.

“יִפְקֹד ה’ עַל צְבָא הַמָּרוֹם בַּמָּרוֹם”

און ווען דער אייבערשטער איז “יִפְקֹד ה’ עַל צְבָא הַמָּרוֹם בַּמָּרוֹם וְעַל מַלְכֵי הָאֲדָמָה עַל הָאֲדָמָה” [יפקוד ה’ על צבא המרום במרום ועל מלכי האדמה על האדמה — ה’ וועט פקוד זיין אויף די צבא פון די הייך אין די הייך, און אויף די מלכים פון דער ערד אויף דער ערד], דאס איז דאך דער טייטש. דער אייבערשטער שלאגט כביכול די צבא המרום.

ווי אזוי שלאגט ער עס? נישט אליינס. ס’קען נישט זיין אליינס. נאר דורכדעם וואס פארדעם האבן די אידן געדארפט מאכן א קרבן פסח. די אידן’ס קרבן פסח, דאס האט גורם געווען די מכת בכורות. דאס איז א זייער וויכטיגער יסוד.

דער זוהר איז מאריך אין פרשת בא

דער זוהר איז מאריך אין דעם. די גאנצע פרשת בא איז ער מאריך אויף דעם. ער פרעגט דאך די קשיא, פארוואס האט דער אייבערשטער נישט געקענט אליינס וויסן? תירוץ איז, דער אייבערשטער, ס’ארבעט דורך, דווקא דורך “לָשֵׂאת לָשֵׂת” [לשסות לסת — צו טראגן און צו שטעלן]. צו זאגן אז דער אייבערשטער קען אליינס, דאס האט מען געוואוסט אן דעם.

דער אמת’ער טייטש פון ביטול הקליפה

ס’מוז זיין, ווייל ס’קען נישט זיין אמת’דיג דא קיין קליפה, ס’איז נאר דא א קליפה בדעת בני אדם, אז מענטשן מיינען. און דארפן אונז מאכן צוברעכן די כח השטן למטה, און דורכדעם ווערט צובראכן די כח למעלה.

און דאס איז טיפער געלערנט וואס דער רמב”ם האט געזאגט, אז די חידוש איז געווען אז מען דינט נישט עבודה זרה, מען דינט נישט די כוכבים ומזלות. יעצט פארשטייסטו אז ס’איז כביכול, איינער זאגט דער זוהר זאגט נישט נאר מען דינט נישט, נאר ס’איז טאקע געווארן צובראכן די כח הכוכבים ומזלות.

דער סיום: על ידי הקרבת קרבן פסח

אבער מען דארף געדענקען וואס דער זוהר זאגט נישט אז ס’איז געווארן צובראכן אליינס, ס’איז געווארן צובראכן על ידי זה וואס די אידן האבן מקריב געווען די קרבן פסח. ס’ווערט די הקרבת קרבן פסח נישט סתם א קליינע, מען זאגט אז ס’איז א גשמיות’דיגע זאך, ס’ווערט, מען זאגט אז ס’ווערט, ס’טוט אויף אין עולמות עליונים.

מיט אנדערע ווערטער, ס’ווערט אמת’דיג אויס די סטרא אחרא’דיגע מדן דלן, די סטרא אחרא’דיגע שרים מסורים וכו’, דאס איז די אטאטש.

—

[סוף חלק ד]