סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור — רמב”ם הלכות חמץ ומצה, פרק ה’
כללי איבערבליק פון פרק ה’
דער פרק האט צוויי הויפט-חלקים: (1) וועלכע זאכן ווערן חמץ, און (2) ווי אזוי מ’היט זיך פון חימוץ (שמירת המצות, לישה, בישול, א.א.וו.). אינטערעסאנט איז אז דער רמב”ם האט שוין גערעדט א גאנצע צייט וועגן חמץ אין די פריערדיגע פרקים, אבער ביז יעצט האט ער קיינמאל נישט דעפינירט וואס איז בכלל חמץ. ערשט יעצט, אין פרק ה’, קומט די דעפיניציע.
—
הלכה א’ — חמשת מיני דגן
דער רמב”ם’ס ווערטער: “מהו חמץ? הן חמשת מיני דגן: שני מיני חיטין ושלושה מיני שעורין — חיטה וכוסמין, שעורה ושבולת שועל ושיפון.” קטניות — אורז, דוחן, פרגין, עדשים וכיוצא בהן — זענען נישט קיין חמץ. אפילו מ’האט געלאשן קמח אורז ברותחין און עס אויפגעבאקן, איז דאס נישט חמץ — דאס הייסט סרחון, נישט חימוץ.
פשט: נאר די חמשת מיני דגן קענען ווערן חמץ. קטניות, אפילו ווען זיי גייען אויף, איז דאס נישט חימוץ נאר סרחון (פארדארבן ווערן).
חידושים:
– מ’קען טענה’ן צוויי זאכן: (א) חמץ מיינט נאר חמץ של לחם של דגן, (ב) אפשר איז דא א חמץ של משהו אחר וואס איז נישט דגן. די גמרא פסק’נט אז ניין — ביי קטניות איז דאס בלויז סרחון, נישט חימוץ.
– דאס וואס קען זיין מצה — דאס אליין קען ווערן חמץ. דאס איז א פרינציפ וואס שפילט א ראלע אין די שפעטערדיגע הלכות (ווי ביי בישול חיטין/קמח).
—
הלכה ב’ — מי פירות מחמיצים נישט
דער רמב”ם’ס ווערטער: מי פירות בלבד, בלי שום וואסער, קענען נישט מחמיץ זיין. אויב עס הייבט אן אויפצובלאזן, איז דאס סרחון. מי פירות כולל: יין, חלב, דבש, שמן זית, תפוחים, רימונים, און אלע אנדערע יינות, שמנים, און משקים — אלעס אויסער וואסער. ובלבד שלא יתערב בהם מים כל שהוא — אויב עס ווערט אריינגעמישט אפילו א טראפ וואסער, קען עס ווערן חמץ.
פשט: נאר וואסער מאכט חמץ. מי פירות אליין — ניין. אבער א משהו וואסער אין מי פירות מאכט עס שוין פעאיק צו מחמיץ זיין.
חידושים:
– דער ראב”ד קריגט זיך אויף דעם רמב”ם (ווערט דערמאנט אבער נישט אויסגעפירט).
– סייענטיפישע קשיא: אין נאטירליכע פירות (ווי גרעיפ דזשוס) איז דאך אויך פאראן וואסער — אבער דאס נאטירליכע וואסער אינעם פרי הייסט מי פירות, נישט מים. דאס ביסל וואסער וואס איז א חלק פונעם פרי ווערט נישט גערעכנט אלס „מים” לענין חימוץ.
– פון דעם איז דא א חומרא אין פראקטיק: א משהו מים — גיי ווייס אז עס איז נישט דא א משהו מים! עס איז שווער צו זיין זיכער.
– ווען מי פירות ווערן צוגעמישט צו א טייג וואס האט שוין וואסער, איז דא א דאפעלטע דינאמיק: א ביסל מי פירות מאכט ערגער (ממהר להחמיץ), אסאך מי פירות מאכט בעסער (מעכב חימוץ). דאס איז דער ביאור פון די הלכה וועגן שמן — ווען ס’איז שוין געווען וואסער, העלפט שמן נאר אויב ס’איז גענוג.
—
הלכה ג’ — בישול חיטין/קמח מיט וואסער
דער רמב”ם’ס ווערטער: חיטין שבישלן במים — חמץ גמור, והוא שיתבקע ויסדק. קמח וואס מ’מאכט לביבות (לאטקעס) און מ’קאכט — איז חמץ גמור. אבער מותר לבשל הפת (שוין געבאקן ברויט מעג מען קאכן), און מותר לבשל דגן/קמח במי פירות. ווען מ’האט רתיחת המים הרבה (זייער הייסע וואסער) און מ’ווארפט אריין קמח, איז מותר מעיקר הדין, ווייל עס קאכט זיך אפ פאר עס ווערט חמץ. אבער דער מנהג איז נישט אזוי צו טון — גזירה שמא לא רתחו המים יפה יפה.
פשט: קאכן ווייץ אדער מעל מיט וואסער מאכט חמץ (ווען עס פלאצט אויף). שוין געבאקענע זאכן מעג מען קאכן. מיט מי פירות מעג מען קאכן. רותחין — מעיקר הדין יא, אבער דער מנהג איז נישט.
חידושים:
– ווערט חיטין מיט וואסער חמץ אין איין סעקונדע? ווי שנעל גייט דער חימוץ ביי בישול? דער רמב”ם’ס לשון „שיתבקע ויסדק” ווייזט אז דער סימן פון חמץ איז ווען עס פלאצט אויף — דאס איז דער גדר פון חמץ גמור ביי בישול.
– דער גאנצער ענין פון בישול חיטין/קמח איז פארבונדן מיט דעם פרינציפ אז נאר זאכן וואס מ’קען מאכן מצה דערפון, קענען ווערן חמץ. מ’קען נישט קאכן מצה — מ’קען נאר באקן מצה. דעריבער איז קאכן ווייץ/מעל מיט וואסער אזוי פראבלעמאטיש.
– קולין את הבצק — מ’טאר נישט אריינטונקען א טייג אין קאכעדיגע וואסער, שמא יבוא לידי חימוץ. אבער שוין געבאקענע פת מעג מען קאכן, און שוין געקאכטע זאכן מעג מען באקן.
—
הלכה ד’-ה’ — כרמל (געברענטע קערנער) און מוללין קדרות
דער רמב”ם’ס ווערטער: כרמל שמהבהבין אותו באור — אין מבשלין הקמח שלו במים, שמא לא נקלה באור יפה. אויך מוללין הקדרות החדשות (נייע טעפ וואס מ’פלעגט גרייט מאכן מיט שיבולים/קערנער) — טוט מען נישט פסח, אפילו מיט קמח קלוי, שמא לא נקלה יפה.
פשט: כרמל איז מעל פון שוין געברענטע קערנער. מעיקר הדין וואלט מען געמעגט עס קאכן (ווייל עס איז שוין געבאקן/געברענט), אבער מ’איז חושש אז עס איז נישט גענוג געברענט געווארן. דאס זעלבע מיט מוללין קדרות.
חידושים:
– דאס איז א גזירה — שמא לא נקלה יפה יפה. אפילו ווען מ’מיינט אז עס איז שוין פארטיג, איז מען חושש אז עס איז נישט גענוג.
– דער כלל איז: ביי אלע זאכן וואס מ’מאכט מיט וואסער, מאכט דער הירוף (היץ/קאכן) עס ערגער — עס איז שווערער צו זיין זיכער אז עס איז נישט חמץ ביי קערנער ווי ביי שוין פארטיגע פראדוקטן.
—
הלכה וועגן תבשיל שנמצא בו שעורים/חיטים
דער רמב”ם’ס ווערטער: תבשיל שנתבשל ונמצא בו שעורים או חיטים — אם נתבקעו הרי אלו אסורין, אם לא נתבקעו יטול ויאכל השאר.
פשט: ווען מ’טרעפט קערנער אין א געקאכטע מאכל — אויב זיי זענען אויפגעפלאצט (נתבקעו), איז אלעס אסור ווייל ס’איז תערובת חמץ גמור. אויב נישט נתבקעו, נעמט מען זיי ארויס און מ’מעג עסן דעם רעסט.
חידושים:
– דער חילוק צווישן נתבקעו און נישט נתבקעו: נתבקעו איז חמץ גמור מדאורייתא, און דער גאנצער תבשיל איז אסור. נישט נתבקעו אבער נתבשל — דאס איז נאר אסור מדרבנן, ווייל ס’איז איינע פון די לעוועלס פון „קרוב לנתבקע”.
– דער יסוד פון דעם דרבנן איז דער פסוק „ושמרתם את המצות” — חז”ל לערנען „שמור אותם מכל צד חימוץ”, מ’דארף זיך היטן פון אלע צדדים פון חימוץ.
– וויבאלד ס’איז נאר מדרבנן, דערפאר ווען ס’איז נישט נתבקעו קען מען ארויסנעמען די קערנער און עסן דעם רעסט — ס’איז נישט אוסר די גאנצע תבשיל.
—
הלכה וועגן סאור (שאור/זויערטייג)
דער רמב”ם’ס ווערטער: סאור (שאור) מעג מען נישט קאכן, ווייל עס איז ממהר להחמיץ — עס ווערט חמץ זייער שנעל. חיטין (גאנצע ווייץ קערנער) מעג מען יא, ווייל זיי האבן נישט די פראבלעם פון סאור.
פשט: שאור איז שטרענגער ווי גאנצע קערנער ווייל עס ווערט שנעלער חמץ.
חידושים:
– ביי חיטין קען מען תולה זיין אז מ’האט עס תיכף אריינגעווארפן אין רותחין.
– דער סימן פון סאור: ווען מ’לייגט עס ארויף אויף א ווארעמע פלאץ (פי הבור של אופנין אדער חלונות של בעקין) און עס גיט א בקיעה (פלאץ) — דעמאלט איז עס שוין אסור, ווייל עס איז קרוב צו מחמיץ זיין.
—
הלכה וועגן מנהג — בישול חיטין
דער רמב”ם’ס ווערטער: דער מנהג איז נישט צו קאכן חיטין, אפילו ווען מעיקר הדין וואלט עס געווען מותר. דער מנהג איז געווען „בשנער (בבל/איראק) ובארץ הצבי (ארץ ישראל) ובספרד ובארץ המערב (מאראקא/מגרב)”.
חידושים:
– אין א פריערדיגע הלכה איז דער מנהג געווען נאר „בשנער ובספרד ובכל המערב”, און דא קומט צו ארץ הצבי (ארץ ישראל) — דער מנהג האט זיך פארשפרייט.
– דער רמב”ם שרייבט „כל ישראל” — ווערט געפרעגט: מיינט ער ממש כל ישראל אינקלודינג אשכנזים? אדער מיינט ער אלע אידן וואס וואוינען אין יענע פלעצער (ספרדישע/מזרחי’שע קהילות)? עס ווערט מסתבר אז ער מיינט אלע אידן אין יענע געגנטן, נישט נאר ספרדים.
—
הלכות „ושמרתם את המצות” — שמירת התבואה פון וואסער
דער רמב”ם’ס ווערטער: פון דעם פסוק „ושמרתם את המצות” לערנען חז”ל אז מ’דארף נזהר זיין אז דגן (חיטה וכדומה) זאל נישט צוקומען צו וואסער.
פשט: מ’דארף היטן די תבואה פון וואסער כדי עס זאל נישט ווערן חמץ. אפילו ווען ס’איז נאך נישט נתפחה (אויפגעבלאזן), איז שוין דא א חשש מדרבנן.
חידושים:
– אויב תבואה איז אריינגעפאלן אין טייך — ס’האט זיך איינגעטרונקען מיט וואסער — מ’טאר עס נישט מקיים זיין (האלטן פאר פסח). מ’דארף עס פארקויפן פאר א איד און אים זאגן ער זאל עס עסן פאר פסח. אויב מ’פארקויפט עס פאר א גוי, דארף מען פארקויפן נאר אביסל, צו זיין זיכער אז ער וועט עס ענדיגן פאר פסח — ווייל דער גוי קען עס פארקויפן צוריק פאר א איד וואס וועט עס אפשר עסן אין פסח.
– שאלה: פארוואס דארף מען זיך זארגן וואס דער גוי טוט מיט דעם? דער איד וואס קויפט האט דאך אן אחריות צו וויסן וואס ער קויפט! תירוץ: מ’קען נישט זען אויף דעם חמץ אז ס’איז נאס געווארן — ס’איז נישט ניכר. דערפאר דארף מען אים זאגן, ווייל ער קען עס נישט אליין וויסן.
גרויסע חקירה: צוויי באדייטונגען פון „שמירה”
1. שמירה מצד חמץ — היטן אז ס’זאל נישט ווערן חמץ (נאס ווערן וכדומה). דאס איז א חומרא דרבנן וואס גייט אויף אלע מצות — נישט נאר מצה של מצוה. אזוי איז משמע פון דער משנה און דער רי”ף, וואו ס’ווערט נישט דערמאנט קיין חילוק צווישן מצה של מצוה און סתם מצה.
2. שמירה לשם מצוה — ממש שטיין און היטן לשמה, ווי „מצה שמורה”. דאס גייט נאר אויף דעם כזית מצה של מצוה וואס מ’עסט ביינאכט.
– ראיה פאר דעם חילוק: אין ספר המצות זעט מען אז „שמורה” האט נישט צו טון מיט היטן פון חמץ ווערן, נאר מיט לשמה. אבער אין פרק ח’ פון רמב”ם שטייט אז ביינאכט דארף מען דוקא מצה שמורה פאר דעם כזית — משמע אז ס’איז דא ביידע ענינים.
– ראיה פון גמרא: „בצקות של נכרים” — מ’מאכט קרייסן (סימנים) און מ’וואטשט זיי פאר א כזית מצה אחרונה. דאס איז משמע אז ס’איז דא אן ענין פון לשמה, נישט נאר פון חמץ.
– מסקנא: די שמירה מצד חמץ (אז ס’זאל נישט ווערן נאס) איז נאר לכתחילה, בדיעבד איז נישט מעכב. די שמירה לשם מצוה איז דוקא פאר מצה של מצוה. דער מנהג פשוט איז אז מ’וואטשט נאר די מצה של מצוה לשמה, נישט אלע מצות. אבער דער רמב”ם דא איז משמע אז מ’דארף וואטשן אלע מצות מצד חמץ. [באמערקט אז דאס דארף נאך קלארער ווערן, ווי דער מגיד משנה.]
—
הלכות לישה — ווי אזוי מ’קנעט מצות
דער רמב”ם’ס ווערטער: לא בחמה ולא בחמי חמה, אלא במים שלנו (איבערגענעכטיגטע וואסער). ולא תלוש בחמין.
פשט: מ’באקט נישט מצות מיט הייסע וואסער — נישט חמי האור (אויפגעהיצט דורך פייער) און נישט חמי חמה (אויפגעהיצט דורך זון). מ’נוצט נאר מים שלנו — וואסער וואס איז איבערנאכט געשטאנען.
חידושים:
– „חמין” — וואס איז דער שיעור? „חמין” מיינט נישט סתם ווארעם, נאר ממש הייס — יד סולדת בו. דאס איז דער שיעור פון „הייס” אין דעם קאנטעקסט.
– „חמי חמה” — הייס פון זון, נישט פון פייער. דער חילוק צווישן חמי חמה און חמי האור איז באקאנט אויך אין הלכות שבת.
—
הלכה: נישט קנעטן אונטער דער זון
דער רמב”ם’ס ווערטער: ולא תחת השמש בגלוי — מ’זאל נישט קנעטן אונטער דער זון.
חידושים:
– פארוואס נישט אונטער דער זון? נישט וועגן פייכטקייט, נאר וועגן היץ. דער כלל איז „יום מעונן כולו שמש” — אפילו א פארוואלקנטער טאג האט זון, ווייל די עננים פארשפרייטן די זון’ס היץ גלייכמעסיג. אבער אונטער דער זון בגלוי (אפן) איז די היץ צו שטארק.
—
הלכה: נישט לאזן די עיסה אליין
דער רמב”ם’ס ווערטער: ולא תניח את העיסה עד שתשוב לערוך — זאלסט נישט לאזן די עיסה אליין.
פשט: מ’טאר נישט אוועקגיין פון דער עיסה.
חידושים:
– אויב איין פרוי איז סיי די קנעטערין סיי די באקערין: זי דארף צוויי כלים מיט וואסער — איינס „מקטפת בו” (צום אראפנעמען שטיקלעך טייג פון די הענט אז זיי זאלן נישט ווערן סטיקי), און א צווייטע כלי פון צוננים (קאלטע וואסער).
– פארוואס צוויי כלים? ווייל אירע הענט ווערן ווארעם פון דער נאנטקייט צום פייער/אויוון, און דאס וואסער אין דעם כלי נעבן דער פייער ווערט אויך הייס. דערפאר דארף מען א באזונדער כלי קאלטע וואסער צום מצנן די הענט, און א צווייטע כלי פאר דעם קיטוף (אראפנעמען טייג).
—
הלכה: שיעור חלה — נישט מאכן א גרויסע עיסה
דער רמב”ם’ס ווערטער: מ’זאל נישט מאכן מער ווי שיעור חלה — במשולש וברבוע ובחומש.
פשט: ער ברענגט דעם שיעור חלה ווייל ער האט פריער געזאגט מ’זאל נישט מאכן א גרויסע עיסה (שמא תחמיץ), דערפאר דארף מען וויסן וואס דער שיעור איז.
חידושים:
– דער רא”ש ברענגט אז „בפסח עיסה גדולה שמא תחמיץ” — אין פסח מאכט מען נישט א גרויסע עיסה. דאס קומט אויך פון „ושמרתם את המצות”.
—
הלכה: כל זמן שאדם עוסק בבצק — אין בו חימוץ
דער רמב”ם’ס ווערטער: כל זמן שאדם עוסק בבצק, אפילו כל היום, אין בו חימוץ. נתרוממה ידו והניחו, ושהה בבצק עד שישמע קול בזמן שאדם מכה בידו עליו — הרי זה חמץ. אם שהה כדי הילוך מיל — חייבין.
פשט: ווי לאנג מ’קלאפט/ארבעט מיט דעם טייג, ווערט עס נישט חמץ. אויב מ’האט אויפגעהערט און דער טייג מאכט א רעזאנאנטן קול ווען מ’קלאפט דערויף — ס’איז חמץ. אויב מ’האט געוואַרט כדי הילוך מיל — חייב.
חידושים:
– דער קול: ס’מיינט נישט א סתם’ער קלאפ, נאר א רעזאנאנטער קלאנג — ווי א הויל-קלינגענדיגער זעץ, וואס ווייזט אז דער טייג האט זיך אויפגעבלאזן אינעווייניג.
– „כדי הילוך מיל” — דאס איז דער שיעור פאר חימוץ.
– היו שתי עיסות — צוויי טייגלעך וואס מ’האט אויפגעהערט ארבעטן מיט זיי אין דער זעלבער צייט, איינס מאכט א קול און די צווייטע נישט — ביידע זענען נישט חמץ גמור, אבער ס’איז א ספק. [באמערקט אז דאס איז א ביניים-שטאפל — נישט מדאורייתא און נישט מדרבנן.]
—
הלכה: נישט מאכן צורות אין מצות
דער רמב”ם’ס ווערטער: מ’טאר נישט מאכן צורות וציורים אין מצות, ווייל ס’נעמט צייט און מ’קען קומען צו חימוץ.
פשט: „צורות” מיינט פארעמס/שעפס (נישט בילדער), א תבנית אין דעם טייג.
חידושים:
– דאס איז נאר בשעת מ’מאכט די עיסה (קנעטן). נאכדעם (נאכן באקן) מעג מען.
– אפילו בתפיסה (מיט א שטעמפל/פארעם) טאר מען נישט.
—
הלכה: מורסן (קליי)
דער רמב”ם’ס ווערטער: מורסן — מ’טאר עס נישט מאכן ווייל ס’קען מחמיץ זיין. אבל חולטין ומניחין לפניו — מ’מעג עס אריינלייגן אין הייסע וואסער.
פשט: מורסן (קערלעך/קליי) האט א חשש חימוץ, אבער חליטה (אריינלייגן אין הייסע וואסער) פארמיידט דאס.
חידושים:
– רב אויערבאך זאגט אז דער היתר פון חליטה איז א „היתר מקוצר” — ס’איז פשוט געווען אן היתר, אבער רב אויערבאך אליין פירט זיך נישט אזוי. פארוואס? ווייל מ’דארף אריינגיין אין דער זעלבער גזירה וואס מ’האט פריער געלערנט (אז מ’איז מחמיר אפילו ביי חליטה).
– אפשר איז אנדערש ווייל דא רעדט מען פון א „תנאי גולם” (ראע מאטעריאל, נישט א פארטיגע עיסה).
—
הלכה: לישת מורסן
דער רמב”ם’ס ווערטער: מ’מעג לש זיין מורסן — מיד (גלייך עסן), אדער מ’גיט עס צו איינעם וואס שטייט פאר זיך און עסט עס גלייך, ער זאל נישט זיין כדי אכילת נבילה. וכל זמן שהן מנוקרים — ווי לאנג מ’איז עוסק דערמיט.
פשט: מורסן מעג מען קנעטן נאר אויב מ’עסט עס גלייך אדער מ’גיט עס גלייך צו איינעם וואס עסט עס. מ’טאר עס נישט לאזן ליגן.
חידושים:
– אויב עס בלייבט איבער, דארף מען עס אויסגיסן אין גן (גארטן), און מ’דארף זיכער מאכן אז קיין שטיקלעך בלייבן נישט וואס קענען ווערן חמץ.
– כל זמן שמנקרים בו — אזוי לאנג ווי מ’ארבעט מיט דעם טייג (מ’קלאפט/באוועגט עס), ווערט עס נישט חמץ.
—
הלכה כ’ — לישה מיט מי פירות, מיט וואסער און שמן
דער רמב”ם’ס ווערטער: מותר ללוש הטבלא בקערה… וכן מותר ללוש עיסה במים ושמן.
פשט: מ’מעג לושן א טייג מיט מי פירות אין א שיסל, ווייל מי פירות מאכן נישט קיין חמץ. אויך מעג מען לושן א טייג מיט וואסער און אויל (שמן).
חידושים:
1. מי פירות מאכן נישט חמץ — דער יסוד פארוואס מ’מעג לושן מיט מי פירות איז ווייל מי פירות אליין (אן וואסער) מאכן נישט קיין חימוץ, ווי שוין פריער געלערנט אין הלכה ב’.
2. לכתחילה מיט שמן — נאר נישט דעם ערשטן טאג — דער רמב”ם ערלויבט לושן מיט וואסער און שמן, אבער דעם ערשטן טאג פון פסח טאר מען נישט. דער טעם איז נישט וועגן חמץ, נאר וועגן דעם דין פון לחם עוני — די מצה פון דעם ערשטן נאכט דארף זיין „לחם עוני” (ארעמע ברויט), און אז מ’לייגט צו שמן אדער אנדערע זאכן ווערט עס „מצה עשירה” (רייכע מצה), וואס איז נישט מקיים דעם חיוב פון מצה דעם ערשטן נאכט.
3. חילוק צווישן ערשטן טאג און די איבעריגע טעג — נאר דעם ערשטן טאג (נאכט) גילט דער דין פון לחם עוני, ווייל דאס איז ווען מ’איז מקיים דעם חיוב פון אכילת מצה. די איבעריגע טעג פון פסח, ווען מ’עסט מצה רשות’דיג (נישט חיוב), מעג מען עסן מצה עשירה — מצה געלושט מיט שמן, מי פירות, א.א.וו.
—
נקודות וועגן מרתח (טייג-גולם) און חימוץ
פשט: עס איז געווען א דיון וועגן לושן א „טייגענע גולם” — א מרתח (א פארקאכטער טייג). דער שאלה איז ווי מ’מעג עס לושן, ווייל מרתח איז געמאכט פון טייג וואס קען ווערן חמץ.
חידושים:
1. מרתח — ווי מעג מען עס לושן? — דער תירוץ איז אז מ’דארף עס טון מיד (גלייך), אדער איינער שטייט דערביי און מאכט עס גלייך צום עסן, און מ’דארף מדקדק זיין אז עס זאל נישט בלייבן כדי שיעור חימוץ.
2. חילוק צווישן פארשידענע מלאכות — געוויסע זאכן ווי לחלוט (קאכן אין וואסער) אדער באקן אין תנור זענען ערלויבט ווייל עס ווערט גלייך פארטיג און מ’קען עס גלייך עסן — עס איז נישט אזא פראבלעם פון חימוץ ווייל דער פראצעס גייט שנעל. אבער אנדערע פראצעסן וואס נעמען מער צייט (ווי צוגרייטן פאר’ן אויוון) זענען פראבלעמאטיש ווייל עס נעמט גענוג צייט אז דער טייג קען ווערן חמץ.
תמלול מלא 📝
רמב”ם הלכות חמץ ומצה, פרק ה’ — מהו חמץ
הקדמה לפרק ה’
יא, יעצט הייבן מיר אן פרק ה’. פרק ה’ רעדט מען פון וואס? פון הלכות… מ’גייט בעצם גלייך נאך הלכות חמץ בפסח, ווי ער האט א קעפל דא פון פראנט, חמץ והכשרות כלים. וועלכע זאכן מאכן חמץ? און דער צווייטער חלק פון דעם פרק איז וויאזוי צו כשר’ן כלים.
איך ווייס נישט קלאר, איך דארף פארשטיין בעסער די לאדזשיק פון דעם פרק מיט די אנדערע פרקים. איז קודם כל אזוי, קען זיין דאס איז א שטיקל הקדמה פון מצה. איסור משום חמץ בפסח, וועלכע זאכן איז מען עובר אויף דעם? רייט? וועלכע סארט זאכן קענען ווערן חמץ? רייט? נאר די חמשת מיני דגן. די זאך וואס קען זיין מצה, דאס קען ווערן חמץ.
איך האב דאך געלערנט, דאס איז זייער אינטערעסאנט, מ’האט גערעדט א גאנצע צייט וועגן חמץ, און קיינער האט נאך נישט געזאגט וואס איז חמץ. וואס איז בכלל חמץ? ס’איז נישט געשטאנען “אסור חמץ”, און וואס איז דאס? ס’שטייט נישט קיין איין ווארט נישט עד היום הזה, ביז דעם פרק, וואס איז די טייטש חמץ בכלל. אמת? חמץ, חמץ, חמץ. וואס איז חמץ? מ’ווייסט נישט. אקעי, יעצט גייען מיר לערנען אביסל זאכן וועגן וואס איז חמץ, אקעי?
הלכה א’ — חמשת מיני דגן
“מהו חמץ? הן חמשת מיני דגן.” אזוי שטייט אין דעם פרק. “מהו חמץ? הן חמשת מיני דגן.” וואס זענען די חמשת מיני דגן? “שני מיני חיטין ושלושה מיני שעורין.” חיטה וכוסמין זענען מיני חיטה, שעורה ושבולת שועל ושיפון זענען מיני שעורה. כוסמין איז… וואס זאגן די היינטיגע מענטשן? ער ברענגט נישט די דעטאלן. עניוועיס, יא, דאס איז די חמשת מיני דגן.
ממילא, אלע מיני קטניות, כגון אורז ודוחן ופרגין ועדשים וכיוצא בהן, איז נישט קיין חמץ. אפילו ער האט געלאשן קמח אורז גופא ברוטחין און ער האט עס געבאקן מיט א רייזן מעל אין א באכעיר, אזוי ווי די גמרא זאגט, אז דאס הייסט נישט חמץ, דאס הייסט סרחון. איז דא איינער וואס איז א בעל גאוה? דא איז נישט קיין בעל גאוה, דא איז נאר א סרחון גאוה. און די נקודה איז, יא, דאס הייסט די זאכן זענען נישט קיין דגן.
וואלט איך געזאגט צוויי אנדערע זאכן, ווייל דו קענסט זאגן איין זאך אז חמץ מיינט חמץ של לחם של דגן, און אפשר איז דא חמץ של משהו אחר וואס איז נישט קיין לחם. אבער ניין, די גמרא זאגט ניין, דאס איז נישט קיין חמץ, דאס איז סרחון.
איך געדענק דו האסט אסאך געלערנט לעצטענס, איך געדענק איך האב דיר געפרעגט וואס איז די סייענס פון דעם, וואס דו רעדסט פון דעם, דו האסט גערעדט די לעצטע פאר יאר זייער שטארק וועגן דעם.
אקעי, איך האב עס נישט… איך האב נישט געטראפן צו ליינען. איך האב געטראפן אפצוריקן מעל. איך האב עס נישט ערגעץ זיכער אוועקגעלייגט. ששש… ביטול תורה.
העלאו? יא, האו אר יו? מיט’ן אייבערשטנ’ס הילף, יא. איך האב דיר געזאגט, איך האב עס דא אוועקגעלייגט. אברהם? יא. אקעי.
הלכה ב’ — מי פירות מחמיצים נישט
די צווייטע הלכה איז, וואס מאכט חמץ? נאר וואסער. אויב עס איז נאר דא מי פירות און עס איז נישטא קיין שום וואסער? נעם איין מאל אין לעבן.
נאך אזא זאך, בקיצור, די ערשטע זאך איז חמשה מינים הנעשים חמץ, רייט? מיני דגן, משנה ברורה, מיני דגן המתחמצים. אוקעי.
יעצט, די נעקסטע הלכה איז: מים. מין המים המתחמצים, רייט? וועלכע נוזלים דארפן, וועלכע זאכן מאכט חמץ? אוקעי. אינז ווייסן שוין יעצט אז חמץ איז מעל מיט וואסער. די שאלה וועלכע מעל? דארף זיין דווקא חמשה מיני דגן. און וועלכע וואסער? דווקא וואסער.
מי פירות? אויב מען מאכט עס נישט קיין מים בעולם, אפילו א טראפ וואסער, קען עס נישט ווערן חמץ פאר א גאנצע טאג. און אויב עס הייבט אן אויפצובלאזן, איז עס מסריח, אזוי ווי ביי עורות. אויף דעם קריגט זיך דער ראב”ד.
וואלט מען געזען, וואלט מען געזען, לאמיר נעמען דעם ראב”ד. וואלט מען געטריגן אויף די גאונים נאכאמאל, נעמען דעם ראב”ד. און נעמען איין מאל נאר דעם ראב”ד. שטימט? רייט?
און וואס טייטש מי פירות? מיינט נישט ממש פירות, נאר ס’מיינט… ניין, אינקלודינג יין וחלב, דבש ושמן זית… און מי פירות, תפוחים ורימונים וכל כיוצא בהם משאר יינות ושמנים ומשקים… בקיצור, מי פירות means everything other than water. אלעס אויסער וואסער. ובלבד שלא יתערב בהם מים בעולם, אויב עס ווערט אריינגעמישט מים בעולם, כל שהוא, דאס ווערט חמץ. אבער אזוי לאנג ווי ס’איז נאר מי פירות, העלפט עס נישט צו ווערן חמץ.
יא. זייער גוט.
דיסקוסיע: די סייענטיפישע פראבלעם מיט מי פירות
נעקסטע הלכה. פון דעם איז דא א חומרא, ווייל א משהו מים, גיי ווייס אז ס’איז דא א משהו מים. ס’איז א ביסל ווירד, ווייל אין… ס’איז דאך ביאלאגיש, כעמיש, ס’מאכט נישט קיין סענס, ווייל אין גרעיפ דזשוס איז אויך דא אביסל וואסער, אבער דאס איז נאטירליך, ס’איז א חלק פונעם פרי.
הער איך, אבער דאס דארף מען פארשטיין. די שאלה איז דאך מצד סייענטיפיקלי. סייענטיפיקלי דארף מען וויסן ווען הייבט עס אן סייענטיפיקלי צו ווערן מסריח אדער נישט. איך זאג, אויב גייט מען מיט די הלכה, אז דאס ביסל וואסער וואס איז דא אינעם מאראנץ הייסט נישט וואסער, ס’הייסט מי פירות.
ניין, איך זאג דאס אז מען זעט עס איז אויפגעבלאזן, זאגט דער רמב”ם אז דאס איז א גדר, דאס הייסט סירחון.
רייט.
די דינאמיק פון מי פירות מיט וואסער
צוויי זאכן וואס מיר מאכן צום סוף: איינס איז די מי פירות, אבער נאר מעל מיט וואסער צוזאמען קען ווערן עכטע חמץ. אלע אנדערע זאכן איז פעיק חמץ. עס פעלט נאר אויס א טראפ וואסער.
הלכה ג’ — בישול חיטין און קמח מיט וואסער
אין וואסער חטים מיט מים, מען טאר נישט קאכן חטים, נאר מען טאר עס באקן, נישט קאכן. ולא קמח. ווען מען מאכט חיטין מיט מים ווערט עס ריפות, וואטעווער דעט איז. חיטין שלמים, בקיצור, ס’איז עפעס א מין בורגול, איך ווייס נישט וואס. איז דאס א סארט מאכל, ס’איז זיכער אויפגעבלאזן די ווייץ. וואס קומט אריין אין די… געקאכטע אויפגעבלאזענע. אדער קמח וואס מ’מאכט לביבות, וואס איז זיכער לאטקעס.
ומבשלין הרי זה חמץ גמור, והיא שיתבקע ויסדק. אה, ס’איז נאך חמץ. איז דאס אן אינטערעסאנטע זאך. לכאורה, חמץ איז ווייץ. ניין, ס’ווערט אויפגעבלאזן, ס’ווערט נפקע, יא? ס’ווערט אזוי ווי א בקיעה מיט וואסער, און דעמאלטס איז עס חמץ גמור. אקעי?
אקעי. נאך א זאך, אין קולין, יא? וואס טאר מען אויך נישט טון? מ’טאר נישט קולה זיין איז א בצק, שמא יבוא לידי מצה. אבער מבשלין את הפת, איז ווען מ’מאכט… אגב, די אלע זאכן, וואס מיינט חמץ? ס’ווערט חמץ גלייך? אפשר דארף עס נעמען אכצן מינוט? די חיטין וואס מ’מאכט, ווערט חמץ אין איין רגע? אבער מ’קען נישט מאכן מצה. אזוי ווי אנדערע זאכן קען מען מאכן מצה. מ’קען נישט קאכן מצה, אבער מ’קען באקן מצה. יא? פארוואס? כי יתבקע ויתפקע. זעט מען דאך אז ס’רעדט זיך אויף וואס מ’מאכט מצה.
קולין את הבצק מעג מען נישט, אבער ווען ס’איז שוין געקאכט מעג מען יא באקן, און ווען ס’איז שוין געבאקן מעג מען שוין קאכן די פת אדער די קמח.
רתיחת המים הרבה
פארוואס איז די הלכה… אקעי, פאר דעם איז דא די ענין פון רתיחת המים הרבה. אויב האט מען געהאט זייער הייסע וואסער און מ’האט נאכדעם אריינגעווארפן די קמח, איז מותר, ווייל דעמאלטס טאקע קאכט זיך עס אפ פאר ס’ווערט חמץ. אבער די מנהג איז דאס נישט צו טון, גזירה שמא לא רתחו המים יפה יפה, האבן די מנהג געמאכט א גזירה נישט צו טון די זאך.
איך ווייס נישט, מ’דארף דאס פארשטיין וויאזוי דאס דארף צו ארבעטן, די חיטין בקמח ווערן גלייך חמץ אין איין סעקונדע? די חיטים וואס מ’שטעלט אין וואסער… איינמאל ס’האט אביסל וואסער העלפט די מי פירות צו נאך בעסער מחמץ זיין, די עיסה אויפצוגיין. ס’זעט אויס אז יא, דאס איז א הלכה, מ’קען נישט קאכן חיטים זאכן. מ’קען עס נאר טון קאכן, פארשטייסט? דאס איז נאך א פראבלעם וואס דו האסט געברענגט. וואס די ראיה איז היינט אז מי פירות קען דאך לא מחמיץ, אקעי, האבן מיר נישט.
בישול במי פירות
אקעי, יעצט. מותר לבשל הדגן או הקמח במי פירות. אין מי פירות מעג מען יא, ווייל מי פירות איז נישט מחמץ. סאו בקיצור, לאמיר זען, ביז יעצט האבן מיר געלערנט בישול. יעצט, די הלכה ג’ איז געווען וועגן בישול. בישול חיטין, בישול קמח, רייט? בישול ווייץ, פאר סאם ריזען איז ערגער אין סאם וועיס, ווייל ס’איז דאך אן ענין אז מ’קען מאכן פון דעם מצה, רייט? און ממילא איז נאר דא איין וועג וואס מ’מעג, וואס הייסט רתיחת המים הרבה, און אויף דעם אויך האט מען מתגבר געווען מיט א גזירה, סאו בעיסיקלי אויף קיין פאל נישט. אקעי.
יעצט, די זעלבע זאך איז דאך שלוקות. און כלל המאכלות בשמן איז מותר, שמא פירש אין מצות. סא וואס רעדט דער פריערדיגער בשמן? אה, ער האט שוין גערעדט פון געבוטשעקט מיט וואסער. אז ער איז געבוטשעקט מיט וואסער, איז דא מאי פירש צו מאכן מיט שמן. אזוי ווי עס איז שוין געווען וואסער, קען איך פארשטיין. און לייגט אריין אביסל מאי פירש, מאכט ערגער. לייגט אריין אסאך מאי פירש, מאכט בעסער. דאס איז די ביאור הנ”ל, די ביאור הנ”ל.
הלכה ד’-ה’ — כרמל און מוללין קדרות
אקעי, סעיף ד’ ה’, “כרמל שמהללין אותו באור ותוכנין, אין מבשלין הקמח שלו במים, שמא לא נקלה באור יפה, ורעב”ד אוסר אפילו לחזק בו יין, ורבים מחמירין שלא לבשלן”. יא? דאס הייסט אז וואס? בעצם איז דאס סך הכל געבאקטע מעל, געבאקענע, עס איז א מעל פון געבאקענע כרמל. כרמל מיינט מיר האבן גערעדט. און וואס פעלט איז, פארוואס זאל מען עס נישט מעגן קאכן? עס איז שוין געבאקן. וואס איז דעמאלטס? עס קען נישט ווערן חמץ, עס איז שוין געקאכט, עס איז שוין מהודר, וואטעווער דעט איז. אבער מ’מעג נישט, פארוואס? ווייל מ’איז חושש אז עס איז נישט געווען יפה יפה. ממילא, מ’וועט עס זען שפעטער.
די צווייטע זאך, “שמוללין הקדרות החדשות, אין מבשלין בהן מצה, שמא יחזור ויחמיץ, ולקמח קלי אוסר שמא לא קלי יפה ויחמיץ”. מוללין קדרות, דאס איז א תהליך וואס מ’פלעגט טון אין טעפ, מ’האט עס געדארפט גרייט מאכן, צו וואס אזוי? ביי נייע טעפ פלעגט מען, אה, מ’פלעגט עס אנפילן מיט שיבולים, מיט קערלעך, כדי עס זאל ווערן גוט די טאפ, אדער עפעס אזוי. ממילא טוט מען דאס נישט קיין פסח. יא, אפילו אויב עס איז מיט קמח קלוי, אדער עפעס אזוי, הגם וואס מיר האבן געלערנט לכאורה וואלט מען געדארפט זיין מותר, ניין, די זעלבע חשש, שמא לא קלי יפה. ממילא דארף מען נישט טון מיט מצה מעל, מיט מצה מעל. רייט? דאס איז א גזירה, נאך א נייע גזירה.
אקעי, נאך א זאך. דאס איז אלעס זאכן, אגעין, קאנעקטעד מיט דעם אז דא אמאל ווערט ערגער, רייט? וועגן דעם וואס מ’מאכט עס מיט וואסער, די אלע הירוף סאמהאו מאכט עס ערגער. עס איז עפעס שווערער צו נזהר זיין פון חמץ מיט קערלעך ווי מיט די סאנטעק. מ’איז אויך חושש, אז מ’ווייסט נישט וואס די שיעור איז.
הלכה ו’ — בלילת שעורים במים
אקעי, יעצט ווייטער, “מותר לבשלן”, האבן מיר געלערנט, אה, חיטים, מותר לבלול, עדווייז, ס’איז געסקיפט עפעס. “אין בוללין את האורז במים בפסח, דאיכא למיחש שמא יחמיץ במהרה”. ווארט, סא בוללין מיינט וואס? אויסמישן? אויסמישן מיט הייסע וואסער. און לוסן איז פלעין אנגעשמירט מיט וואסער. מ’טאר עס נישט טון פאר ס’איז לא רוקם. מ’טאר עס נישט טון, ווייל אזוי קען גלייך ווערן חמץ.
ממילא, “אם בולל, אם רוב פתיתין מונחין על פי הבור של אופנין או על חלונות של בעקין, הרי זה אסור, ואם לאו הרי זה מותר”. דער טור זאגט, דער רב”י זאגט אזוי, סאור, עס איז דא א לעוועל פון סאור, וואס ווען מ’לייגט עס ארויף אויף א ביסל א ווארעמע טאפ, גיט עס שוין א פלאץ, א בקיעה, דעמאלט איז עס שוין אסור, ווייל ס’איז שוין קרוב צו מחמיץ זיין.
די טייג, ווען מ’האט עס געמאכט א פולע טייג, און קמח, קען שוין ווערן חמץ. נישט קמח, מ’רעדט נישט פון קמח, מ’רעדט פון ווייץ. ווייץ, ווייץ. ווייץ מאכט מען, ווייץ קען זייער שנעל ווערן חיטים, מעג מען יא. דאס הייסט סאור, האבן מיר געלערנט, מעג מען נישט, אבער ווייץ, יא, טייג. סאור מעג מען נישט, אבער ווייץ, פארוואס מעג מען נישט סאור? ווייל ס’וועט זיין פארוואס? ווייל ס’וועט מחמיץ זיין מהר, ס’וועט ווערן מחמיץ.
אבער דער רב”י זאגט, די חיטים האבן נישט די פראבלעם פון סאור, ווייל זיי מעג מען יא, און מ’קען תולה זיין אז מ’האט עס יא געטון תיכף, תיכף נאסר, אז מ’מעג גלייך. אבער דער מנהג איז נישט אזוי, ס’איז א גרעסערע.
הלכה ז’ — מנהג בלילת חיטים
פריער איז דער מנהג געווען נאר “בשנער ובספרד ובכל המערב”, און דא איז דער מנהג “בשנער ובארץ הצבי ובספרד ובארץ המערב”. די זעלבע, ספרד, מערב. שנער מיינט בבל, יא, איראק. ספרד מיינט ספעין. ארץ המערב מיינט מאראקא, און מגרב, רייט? סאו עפעס דא איז שוין א מנהג אין ארץ ישראל אויך. קיצור, איז שוין דער מנהג געווען כל ישראל.
כל ישראל, ווער איז כל ישראל? ספרדים. האבן מיר אשכנזים נישט געהערט פון זיי? וואס? ניין, אפשר מיינט ער נישט דאס. אפשר מיינט ער כל ישראל, אלע אידן וואס וואוינען אין די פלעצער. ס’מיינט נישט אז נאר פוילישע אידן אין די פלעצער, ניין, אלע אידן.
הלכה ח’ — תבשיל מיט חיטים מבוקעים
אקעי, תבשיל. לאמיר גיין ווייטער. תבשיל שלא נתבשל, ונמצא בו שעורים וחיטים. מ’האט געטראפן א ביסל שעורים און חיטים אין א תבשיל, אם נתבקע הרי הוא חמץ, ואם לאו נתבשל, שואלין עליו.
אה, יעצט האט זיך מיר געכאפט א נייע זאך. וועגן וואס רעדט מען דא? מ’רעדט דאך אז ס’איז נישט נתבקע, ס’איז נאר א חשש מחמיץ. ניין, ס’קען זיין אז ס’ווערט יא מחמיץ. ניין, דא רעדט מען וואס איז נישט נתבקע עדיין. לאו נתבקע עדיין. ס’רעדט זיך פון אן אנדערע זאך. ווען ס’איז געווארן נתבקע, איז עס חמץ גמור. ווען ס’איז נישט געווארן אפילו איינע פון די לעוועלס פון קרוב להתבקע, דעמאלט איז עס נאר מדרבנן.
ושמרתם את המצות — זהירות מכל צד חימוץ
און וואס איז די דרבנן געבויט אויף? ס’איז א פסוק וואס שטייט “ושמרתם את המצות”, און מ’לערנט אונז, זהירות במצות, שמור אותה מכל צד חימוץ, אז מ’זאל זיין שטיין זייער ווייט.
ווען אויב ס’איז נתבקע, איז עס אסור אין די גאנצע תערובת ביז נאך טריפת חמץ. אויב ס’איז נישט נתבקע, קען מען ארויסנעמען און עסן די רעשט, ווייל אלעס וואס מ’האט גערעדט ביז יעצט איז נאר מיט רבנים.
הלכה ח’ (המשך) — תבשיל שנמצא בו שעורים או חיטים
תבשיל שנתבשל, ונמצאו בו שעורים או חטים — אם נתבקעו, הרי כל התבשיל אסור. ואם לא נתבקעו, מוציאין אותן ושורפין אותן ואוכלין שאר התבשיל.
מ’האט געטראפן אביסל… מ’האט געטראפן סאורים או חטים אין א תבשיל. אם נתבקעו, הרי אלו אסורין. אם לא נתבקעו, יטול ויאכל השאר.
חידוש: דער חילוק צווישן נתבקעו און נישט נתבקעו
אה, יעצט האט מען געכאפט א נייע זאך. ווען גייט מען זאגן אז ס’איז א חשש מחמיץ? ניין, ס’איז נישט אז ס’ווערט יא מחמיץ. וואס דא רעדט מען? ס’איז מדרבנן. ניין, דא רעדט מען וואס ס’איז נישט נתבקע. נתבקע איז א צדק, ער רעדט פון די אנדערע זאכן. ווען ס’איז געווארן נתבקע, איז עס חמץ גמור. ווען ס’איז נתבשל, ס’איז געווארן איינע פון די לעוועלס פון קרוב לנתבקע, דעמאלט איז עס נאר מדרבנן.
און וואס איז די דרבנן געבויעט אויף? ס’איז א פסוק וואס שטייט “ושמרתם את המצות”, און לערנען אונז חז”ל, “שמור אותם מכל צד חימוץ”. דאס הייסט, מ’דארף שטיין זייער ווייט פון די צדדים פון חימוץ.
האבן זיי געלערנט אזוי: אויב ס’איז נתבקע, איז עס אסור, און די גאנצע תבשיל איז אסור ווייל ס’איז תערובת חמץ. אויב ס’איז נישט נתבקע, קען מען ארויסנעמען און עסן די רעסט, ווייל אלעס וואס מ’האט געלערנט ביז יעצט איז נאר מדרבנן.
הלכה ט: שמירת המצות — היטן די תבואה פון וואסער
און פון דעם האבן די חכמים געזאגט, וויבאלד דער פסוק זאגט “ושמרתם את המצות”, לערנען אונז פון דעם נאך א וויכטיגע זאך, אז וואס? אז א איד דארף נזהר זיין… די חכמים האבן געזאגט אז א איד דארף נזהר זיין אין חמץ בפסח, די דגן, די חיטה אדער ווייטער וואס מ’גייט מאכן מצה, אז ס’זאל נישט צוקומען צו וואסער, אפילו ס’איז נישט א שיעור, ס’איז דא א חשש.
וויבאלד ס’איז דא א חשש אז ס’קען דאך ווערן חמץ ווען ס’ווערט אויפגעבלאזן, און די חכמים האבן געזאגט אז אפילו אין רופין איז עס נאכנישט אויפגעבלאזן, איז שוין אויך אסור מחמת חשש, ממילא דארף מען נזהר זיין אז ס’זאל נישט צוקומען צו קיין שום וואסער.
דין: דגן שטבע בנהר — פארקויפן פאר פסח
וואס איז אויב ס’איז אריינגעפאלן אין טייך? נו, ס’האט זיך איינגעטרונקען, ס’האט צוגעקומען וואסער. נישט אז מ’טאר עס נישט עסן, אבער מ’טאר עס נישט מקיים זיין. דארף מען עס פארקויפן פאר א איד און אים זאגן אז ער זאל עס עסן פאר פסח, ווייל ס’איז חמץ.
אויב מ’פארקויפט עס פאר א גוי, דארף מען פארקויפן נאר אביסל, צו זיין זיכער אז ער וועט עס ענדיגן פאר פסח, ווייל נישט אז דער גוי זאל עס פארקויפן פאר א איד, און דער איד וועט עס אפשר עסן פסח.
דיסקוסיע: פארוואס דארף מען זיך זארגן וואס דער גוי טוט?
Speaker 1: סאו דא איז מען קובע הלכה מער ווייניגער אין הלכות שמירת המצות, רייט? פארוואס זאל מען נישט זאגן אז דער איד האט אן אחריות אין וואס ער קויפט אין פסח?
Speaker 2: וויאזוי ווייסט א איד? ווייל יעדער איד ווייסט יעדע זאך וואס ער קויפט, און ער קויפט מעל אינמיטן פסח, דארף ער זיך נישט נאכפרעגן צו וואס ס’איז. פארוואס זאל דער ערשטער מענטש זיך זארגן? ער האט עס געגעבן פאר א גוי.
Speaker 1: אבער דא רעדט מען ער קויפט פאר פסח.
Speaker 2: נאכאמאל, וואס פרעגסטו? זאג קלאר וואס דו פרעגסט, ווייל איך ווייס נישט. וואס איז די קוועסטשן?
Speaker 1: נאכאמאל, ווען דו האסט א מיל, ניין, דאס איז דאך א זאך אז מ’קען נישט, מ’קויפט נישט קודם און מ’פרעגט זיך נישט נאך, ווייל וואס זאגט ער מיר נאכדעם? ס’שטייט נישט אז מ’קויפט עס און מ’פרעגט זיך נאך. מ’דארף נזהר זיין. אבער דא רעדט מען עפעס אנדערש, דא זאגט מען אז אויב דו ביסט נישט נזהר, ווייל דו ביסט נישט נזהר, ווייל דו האסט נישט געזען, יא, איז וואס?
Speaker 2: מ’קען נישט זען אויף דעם חמץ, אויף דעם זאכן אז ס’איז נאס געווארן.
Speaker 1: אהא. דארפסטו אים זאגן.
Speaker 2: וויאזוי גייט ער וויסן? דו זאגסט אז מ’דארף זיך נאכפרעגן, זייער גוט. מ’דארף זיך נאכפרעגן, דו דארפסט אים זאגן. דאס איז די פראבלעם. איך ווייס נישט צו דער רמב”ם האלט אז מ’דארף זיך נאכפרעגן, דאס איז נאך א שאלה. אפשר איז ער סתם רעדט ער פון עפעס אנדערש. דאס איז נאך א שאלה. מ’גייט רעדן פון דעם באלד.
חקירה: צוויי באדייטונגען פון “שמירה”
Speaker 1: פארוואס זאגט ער אז מ’דארף נזהר זיין?
Speaker 2: ניין, אבער ער זאגט דאך, מ’דארף וואטשן, מ’דארף מאכן זיכער פון ווען ס’איז…
Speaker 1: אהא. ס’שטייט דא. די משנה רעדט טאקע וועגן דעם, ער זאגט אז די שמירה שטייט אין די משנה, און פון די שמירה ברענגט ער א ראיה, און פון דעם קומט אויס אז מ’דארף עס וואטשן. און ס’ווערט נישט דערמאנט אין די רי”ף אדער אין ערגעץ נישט א חילוק פון וועלכע מצה, אז אלע מצות, מצה של מצוה אדער אזוי ווייטער, איז משמע אז אלע מצות דארף מען היטן.
אבער מ’זעט יא אין ספר המצות, מ’זעט אז די היטן האט נישט צו טון מיט די מצות מצה פון ליל שמורים, ווייל דו זעסט וואס אונזערע מצות מצה שמורה איז נישט אז די מצה זאל נישט ווערן קיין חמץ, כביכול, וואס קען ווערן חמץ. אזוי איז משמע דא.
אבער למעשה, אין די רמב”ם אליינס אין פרק ח’ שטייט אז ביינאכט האט מען נישט מצה שמורה נאר א כזית וואס מ’דארף עסן. איז משמע אז ס’האט יא עפעס צו טון מיט… אז ס’איז דא ביידע זאכן. ווייל דא רעדט ער נישט פון אלע מצות, דא רעדט ער פון… ס’שטייט דא בפירוש אין די גמרא, די בצקות של נכרים, און מ’מאכט קרייסן, און מ’וואטשט זיי פאר א כזית מצה אחרונה. איז משמע אז ס’איז יא אן ענין פון לשמה, ס’איז אן ענין פון מצה, נישט אן ענין פון חמץ.
דא איז דא נאך א הלכה וואס שטייט אז מ’דארף עס וואטשן מצד די חמץ, אבער ס’זעט אויס אז ס’איז נאר לכתחילה. בדיעבד איז נישט מעכב דאס. און ממילא בדיעבד איז משמע אז מ’זאגט אז מ’מאכט נישט די מנהג פשוט’ע ידיעה, מ’מאכט נישט די מנהג איז ידיעה אז מ’וואטשט נאר די מצה של מצוה, מ’וואטשט נישט אלע מצות.
אבער די רמב”ם איז דא משמע יא אז מ’דארף וואטשן אלע מצות. אבער אפשר מיינט עס, אפשר די מנהג וואס שטייט דא “וואטשן” מיינט נישט שטיין און וואטשן און וויסן. ס’מיינט אז אויב ס’איז געווארן נאס, הגם אז ווערן נאס איז אליינס נישט קיין ראיה, מ’דארף טשעקן אויב ס’איז נתפחה. אויף דעם זאגט די חומרא אז ס’איז אסור צו נוצן אזעלכע מצות וואס איז דא א חשש.
Speaker 2: דו ווייסט אז ס’איז געווארן נאס. דו ווייסט אז ס’איז געווארן נאס.
Speaker 1: אהא. דו ווייסט אז ס’איז געווארן נאס. דו קענסט אים פרעגן. רייט?
Speaker 2: רייט. חומרות דרבנן.
Speaker 1: חומרות דרבנן, עקזעקטלי. אבער די זאך איז דער אמת, דאס איז מער א חומרא דכולי עלמא. אבער די צווייטע זאך, נאר ממש שטיין און היטן און וואטשן לשם מצוה און די גאנצע זאך, דאס דארף מען טאקע נאר טון פאר די מצות שמירה על פי מצוה. אזוי איז משמע. איך האב נישט געזען אז מען זאל זיך שטארק אפשטעלן דערויף, מען דארף נאך קלארער ווערן, אבער אזוי קומט נאך אויס פון וואס דער מגיד משנה… וואס דער מגיד משנה. אקעי.
הלכה י: דגן שנפל עליו דלף
יעצט, נאך הלכות וועגן וואסער אראפפאלן אויף… די ווייטערדיגע זאכן. אזוי ווי דער וועג וויאזוי עס איז געווארן מצות געווארן, אזוי ווי די מעשה מיט רבי עקיבא פון א טיפה נאך א טיפה, און איז א פאל איינמאל איז דא חימוץ. אבער כשפוסק, איז נישטא קיין חיבור אין סתם. ווי לאנג ער קלאפט, ווערט עס נישט פארשטייפט. פארוואס? ווייל קלאפן איז עפעס מעכב קעגן די חימוץ. יא, אזוי האבן מיר דאך אויך געזען לגבי באקן מצות, רייט? כל זמן שאדם עוסק, מען קלאפט עס. ווי לאנג מען קלאפט עס, איז נישט דא קיין חימוץ. זיי זענען אלעמאל פסקי עיסות מלוכה.
הלכה יא: הלכות לישה — מיט וואס פאר וואסער
יא, איין לשון, בפסח עיסה גדולה שמא תחמיץ. אין פסח מאכט מען נישט א גרויסע עיסה, שמא תחמיץ. דאס איז א הלכה וואס דער רא”ש ברענגט.
איין לשון, לא בחמה ולא בחמה. ווי א וואסער איז… ווי מובא, ולאש בעיסה כלל, ערב פסח. נאך א… א לילא. א לילא. א לילא. איך ווייס נישט וואס דער רא”ש ברענגט, אז מען זאל נישט מאכן א גרויסע עיסה. די שמירה איז נישט די חומרות, ווייל אלע חומרות פון פסח קומען פון איין פלאץ, ושמרתם את המצות. נו, וואס דארף מען היטן? ביז פסח, עס זאל נישט קומען קיין וואסער. די אלע זאכן, דארף מען היטן די מצות. אבער די איין לשון איז א… איז א שמא תחמיץ.
Speaker 2: אקעי. ניין, בפסח, שמא תחמיץ, אז עס וועט בלייבן מיט חמץ אין פסח.
Speaker 1: אבער עס איז דאך אזוי… אקעי… ס’איז דאך אנגערופן שמורה פון חמץ.
Speaker 2: איין לשון, לא בחמה… אקעי. וואס דאס אליין מיינט שמורת מצות, אז מען מאכט מצות אין פסח.
Speaker 1: אהם… איין לשון, לא בחמה ולא בחמה.
Speaker 2: אקעי. ניצט נישט הייסע וואסער, אדער חמי חמה, זייער הייסע וואסער.
Speaker 1: וואס מיינט חמי חמה? זייער הייס?
Speaker 2: חמה פון די חמה.
Speaker 1: אה, נישט חמה זאל קארלונג אין פייער. אפילו לענין הלכות שבת, וואס דו האסט דאך א חילוק.
Speaker 2: אלא במים שלנו, אונזערע וואסער, איבערגענעכטיגטע וואסער.
Speaker 1: איבערגענעכטיגטע וואסער איז גוט, אבער די איבערגענעכטיגטע וואסער. אקעי.
ולא לשבחין בחמין — נישט מיט ווארעמע וואסער
ולא לשבחין בחמין, מיט ווארעמע וואסער, ווארעמע וואסער. אבער חמין מיינט נישט ווארעם, חמין מיינט קאכעדיג, עכט, ווי מים חמין, ניין? ס’מיינט ממש הייס לכאורה. וואס איז די שיעור? אז די יד סולדת בו. לכאורה הייס, אז די יד סולדת בו, אזוי הייסט עס. אקעי.
ולא תחת השמש בגלוי — נישט אונטער דער זון
יעצט ווייטער, ולא תחת השמש בגלוי, אויך זאל מען נישט באקן די מצות, און פונקט ווי מיר זאגן נישט אריינלייגן הייסע וואסער, זאל מען נישט זיצן אונטער די זון און קנעטן. די לישה רעדט מען יעצט, די לישה איז דאך די עיקר פון די גרויסע עבודה. ולא תחת השמש בגלוי, ווייל עס איז דא יומידיטי?
ניין, ווייל מיר האבן געלערנט יום מעונן כולו שמש, ווען ס’איז נישטא קיין… דאס הייסט, א טאג וואס איז א נארמאלע טאג, ס’איז דא עננים, איז די זון נישט אזוי שטארק. אפשר די עננים סאמהאו פארשפרייטן אריבער די זון אין די רוח. די פאקט איז אז א יום מעונן איז אלעס איווען, יא? דאס איז קלאר. לכאורה איז אלעס נישטא קיין זון, אבער סתם אזוי זאגט די גמרא אז אלעס איז יא דא זון.
הלכה יב: ולא תניח את העיסה — נישט לאזן די עיסה אליין
אפילו ולא תניח את העיסה עד שתשוב לערוך. זאלסט נישט לאזן די עיסה אליין. נאך א זאך, אקעי, און וואס וועט זיך אפלאזן. אקעי, אויב זי איז די איינע די זעלבע פרוי איז די קנעטערין און די באקערין, יא, זי דארף צו מים, זי גייט עס אויך ברענגען צו די פייער, צו די אויוון, וואטעווער זי באקט, דארף מען צוויי וואסערס, איינס מקטפת בו, וואס איז פשט מקטפת בו?
אפשר ווען מ’מאכט די עיסה דארף מען מאכן נאס אביסל אז ס’זאל נישט ווערן סטיקי אדער עפעס אזוי? מאכט סענס? אראפשלעפן. יא, מ’נעמט שטיקלעך, מ’מאכט קליינע מצות, מקטפת בו מיינט אראפנעמען די שטיקלעך. אה, אגען, ס’איז פשוט אז די הענט זאלן נישט ווערן סטיקי.
און א צווייטע כלי פון צוננים בידה, פארוואס דארף מען צוויי? פארשטיי איך נישט. אה, ווייל אירע הענט ווערן ווארעם פון די פייער. אויב זי איז נאנט צו די פייער, גייט די וואסער ווערן הייס, און ס’גייט ווערן קאכעדיג און ס’וועט זויערן. דארף מען זיך קודם מצנן זיין די ידים, און שפעטער מיט אן אנדערע טעפל נעמען פאר די קיטוף עיסה. שטימט? דאס איז לכאורה וואס דא שטייט. אקעי. אבער מ’דארף נישט וויסן די הלכה, ס’איז נישט נוגע, ס’איז אלעס נאר זהירות’ן.
שיעור חלה
די דריי הלכות, די פריערדיגע הלכה פון הייסע וואסער, איז אינטערעסאנט אזוי גייט מיט שיעור חלה, במשולש וברבוע ובחומש. איך געב פאר אן עץ הבן, ס’זאלסט וויסן, ווייל ער האט געזאגט מ’זאל נישט מאכן מער ווי שיעור חלה, דארפסטו וויסן וואס די שיעור חלה איז.
הלכה יג: כל זמן שאדם עוסק — אין בו חימוץ
נאך א הלכה, כל זמן שאדם עוסק, אפילו כל היום אין בו, נתמגביה ידו והניחו, ושהה בבצק עד שיגביה השמעת קול בזמן שאדם מכה בידו עליו, פאר איך מיר ווייסט, ס’איז אזוי גענוג אז מ’געט א זעץ, ס’מאכט אזא נויז, נישט אזא רעדל, ס’איז אזא ווי רעזאנענט, ס’הערט מען א קול און נישט א… איז אזוי, אם שהה כדי הילוך מיל, וכן במחרישה ובאור, גארנישט אבער נתרווחה, ושהה כדי הילוך מיל, חייבין. ס’איז נאך נישט עכט, אגעין, דאס איז נישט מדאורייתא און נישט מדרבנן.
הלכה יד: היו שתי עיסות
היו שתי עיסות, ס’איז געווען צוויי טייגלעך וואס מ’האט מגביה געווען די זעלבע צייט יד מהם, און איינס האט א קול און די צווייטע האט נישט קיין קול, ווייסן מיר אז ביידע זענען נישט נתחמץ געווארן, אבער מ’זעט נישט אז ס’איז… אבער מ’זעט נישט אז ס’איז… ס’איז א ספק, ואין חמץ גמור.
הלכה טו: אין עושין סריקין המצוירין — נישט מאכן צורות
נאך א הלכה וואס מ’טאר נישט טון, אגעין, ס’איז א זהירות, נישט מאכן קיין צורות וציורים, ווייל ס’נעמט צייט און מ’קען קומען צו חימוץ. צורות וציורים מיינט עפעס שעפס, נישט פיקטשערס, יא? עפעס א תבנית, עפעס א פארעם, טאר מען נישט. פילע צורות חששו, איינמאל ער מאכט די עיסה, אבער נאכדעם מעג מען, נאכדעם קען מען, בלבד מ’זאל נישט טון אפילו בתפיסה. יא, דאס האבן מיר פריער גערעדט, אז מ’טאר נישט.
אויב ס’איז א אויף און ס’זאמלט זיך איין אויף איין מאל, ווערט עס חמץ. זיי דארפן עס גיסן אזוי אז ס’זאל זיך צעשפרייטן אין די וואסער. אקעי.
הלכה יז: מורסן — קליי
נאך א זאך וואס מ’טאר נישט טון, נאך אן ענליכע זאך וואס קען מחמץ זיין, מורסן, נאך א חשש, שוין ווייטער, חששות, אן אריינגיין אין א חששות. וואס איז מורסן? איז שעורים, רייט? מורסן איז בעיסיקלי קערלעך פון עפעס. מ’טאר עס נישט מאכן, ווייל ס’קען מחמץ זיין. אבל חולטין ומניחין לפניו, דאס מעג מען יא.
אבער האבן מיר דאך געלערנט אז מ’לייגט אריין אין הייסע וואסער ווערט עס נישט חמץ, אבער די מנהג איז, רב אויערבאך זאגט אז ס’איז פשוט געווען אן היתר מקוצר, די היתר איז נישט סתם רב אויערבאך, רב אויערבאך פירט זיך נישט צו טון, פארוואס? דעמאלטס דארף מען אריינגיין אין די זעלבע גזירה וואס מיר האבן געלערנט פריער. וואס איז אנדערש? דא רעדט מען פון א תנאי גולם, אפשר איז אנדערש.
הלכה יח: לישת מורסן
ווייטער, מען מעג לשות תנאי גולם, מרסן. אה, מרסן, עס מאכט עס א טייג, וויאזוי מעג מען עס לש זיין? מיד. אדער מען געבט צו איינער שטייט פאר זיך און ער מאכט זיך צו עסן, ער זאל נישט זיין כדי אכילת נבילה. וכל זמן שהן מנוקרים, בורר דשמהפך איינער מאכט מיט. מען זעט נאר אויף צו עסן, דארף מען עס אויסגיסן און געבן.
דין לישת טייג מיט מי פירות און שמן
Speaker 1:
רוב עולם פירט זיך עס נישט צו טון, פארוואס? דיימא שטיינער תיכף מאניאק, פאר די זעלבע גזירה וואס מ’האט געלערנט פריער. לכאורה איז עס די זעלבע גזירה, וואס איז אנדערש? דא רעדט מען פון א טייגענע גולם, אפשר איז עס אנדערש.
ווייטער, מ’מעג לוש א טייגענע גולם מרתח? אה, מרתח איז דאך געמאכט פון א טייג, וויאזוי מעג מען עס לוש זיין? מיד. אדער מ’געבט עס איינער שטייט פאר זיי און ער מאכט זיך עסן, און ס’זאל נישט זיין כדי להחמיץ, כל זמן שמנקרים בו עד שמחמיץ, איינער מאכט עס. מ’זעט אויף די עסן, דארף מען עס אויסגיסן אין גן, און מ’דארף קענען מדקדק זיין אז ס’זאל נישט זיין קיין שטיקלעך וואס בלייבן ווערן חמץ.
ס’איז דאך די מרתח וואס מ’מאכט כדי צו מאכן אזוי ווי אויך די פסקת מרתח זאך, טאר מען זיך אויך נישט טון, ס’טאר נישט טון פאר ס’זאל גיין צו די מערכת, ס’נעמט גענוג צייט אז ס’ווערט חמץ. אבער יושבי מגיז יא, די זעלבע זאך, די יורה איז אדער די ריחיים, וואס מ’האט גערעדט פריער, די כוסות וואס מ’וויל מאכן, און אויך די תנור וואס מ’וויל אריינלייגן קערן מיט’ן חרוסת, און מ’וויל לייגן תנור אויף צו גלייך פארברענען, פארוואס? ווייל ס’איז אן מלאכה. און אויך לחלוט וואס מ’וויל לייגן, אויך, לחלוט איז נישט ממש א מלאכה, מ’קען עס גלייך עסן, ס’איז נישט אזא פראבלעם, באט אגען, ס’איז דא מיט די שעות.
אקעי, יעצט ווייטער, מיר גייען ענדיגן ביז דא איי געס.
כ’, מותר ללוש הטבלא בקערה, ס’איז נישט קיין פראבלעם, פארוואס? ווייל ס’ווערט נישט חמץ, מ’האט פריער געלערנט אז מי פירות, מי פירות מאכט נישט קיין פראבלעם, דאס מאכט נישט קיין פראבלעם.
וכן מותר ללוש עיסה במים ושמן, מ’מעג אויך לייגן מים, שמן, וואסער, אדער לכתחילה, נאר די ערשטע טאג טאר מען נישט, נישט וועגן חמץ, נאר וועגן לחם עוני, און נאר די ערשטע טאג דארף מען אלע זאכן וועגן לחם עוני, משא”כ די אנדערע טעג מעג מען עסן מצה.