הלכות יסודי התורה פרק ג – תמלול

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ג׳ — די גלגלים און די כוכבי השמים

הקדמה: צוזאמענבינד מיט דעם פריערדיגן פרק

אין די פריערדיגע פרקים האבן מיר געלערנט וועגן דעם אייבערשטן. דער רמב”ם האט גערופן דעם אייבערשטן „מנהיג הגלגל”. איצט גייען מיר לערנען אביסל וועגן דעם גלגל — דעם אומזעבארן, דורכזיכטיגן, גרויסן רעדל וואס אויף דעם ליגן ארויפגעלייגט אלע גרמי השמים [heavenly bodies].

דער רמב”ם האט אונז אין דעם פריערדיגן פרק געזאגט אז עס איז דא דריי קאטעגאריעס פון באשעפענישן וואס דער אייבערשטער האט באשאפן. ער האט אונז געזאגט פריער אז דער וועג צו אנקומען צו אהבת ה׳ ויראתו [love and awe of God] איז דורך מתבונן זיין [contemplating] אין די גרויסקייט פון דעם אייבערשטנ׳ס באשעפענישן.

האט ער געזאגט אז עס איז דא דריי מיני קאטעגאריעס פון באשעפענישן:

– עס איז דא דער נידריגסטער — וואס מיר זענען — וואס איז א חומר [matter] מיט א צורה [form] צוזאמען, אדער אנדערע רופן עס א גוף [body] מיט א נשמה [soul] צוזאמען. אבער אויסער דעם, זיי זענען מתכלה [perishable] — זיי הייבן זיך אמאל אן, און סוף כל סוף טוישן זיי זיך לכל הפחות, זיי ווערן משתנה [changing], זיי לעבן, זיי שטארבן.

– נאכדעם איז דא צורות בלבד [forms only] — אזוי ווי מלאכים [angels].

– און נאכדעם, צווישן די מלאכים און מענטשן, איז דא די גלגלים [spheres] און די כוכבי השמים [heavenly stars/bodies]. זיי האבן אויך א חומר מיט א צורה — זיי זענען נישט אזוי ווי מלאכים וואס איז צורה בלבד — אבער זיי זענען אן אנדערע סארט חומר: זייער חומר איז נישט משתנה, זיי זענען אויף אייביג, אזוי ווי „חק נתן ולא יעבור” [תהלים קמ״ח:ו — He established a decree that shall not pass], זיי גייען אן פאר אסאך לאנגע יארן.

און אין דעם פרק גייט דער רמב”ם מרחיב זיין [elaborate] אויף די קאטעגאריע. דער פריערדיגער פרק האט אונז מסביר געווען די צען מיני מלאכים, האט אונז מסביר געווען די קאטעגאריע פון די וואס זענען צורה בלבד אן א חומר. און איצט גייט ער רעדן וועגן די גלגלים און די כוכבי השמים וואס זענען חומר וצורה, אבער זיי ווערן נישט משתנה, זיי טוישן זיך נישט.

—

דיגרעסיע: קביעות ותמידות — דער מוסר־השכל פון די גלגלים

און פאר מיר הייבן אן זיך לערנען, פרובירן מיר נישט זיך טועה זיין. מ׳האט געשטעלט אין די ספרים ראשונים אז דאס איז וואס מ׳האט געטון אין בית המקדש [the Holy Temple] — קרבן תמיד [the daily offering], יעדן טאג, די מנורה [the candelabrum] — דאס איז כנגד [corresponding to] די זיבן שטערן, די זיבן גלגלים. דאס איז וואס מ׳האט געטון יעדן טאג. „תמיד” [perpetually] איז ווייל א מענטש דארף פרובירן צו זיין אזוי ווי די כוחות השמים [heavenly forces] וואס זיי טוישן זיך נישט. חומר צורה — ס׳איז א גשמ׳דיגער מענטש, למעשה אין סוף שטארבט ער יא, אבער ער קען אביסל אין זיין לעבן — א גשם איז געמאכט פון חומר וצורה, אבער עכ״פ [in any case] ס׳איז קביעות [constancy]. ס׳איז זייער גוט.

וועגן דעם שטייט פון דער רמ״ק [ר׳ משה קורדובירו — Rabbi Moshe Cordovero] אז ווען א מענטש האט א מחשבה זרה [an alien/improper thought] זאל ער זאגן „אש תמיד תוקד על המזבח” [ויקרא ו:ו — A perpetual fire shall burn upon the altar]. תמיד! דער הארץ זאל אייביג ברענען, זאל אונז שטופן.

איך האב געזען די וואך אז דער צאנזער רב [the Rebbe of Tsanz] האט אייביג געזאגט „אש תמיד תוקד על המזבח” — אז די עבודה פון א איד איז אז אפילו נאכן טון א גרויסע עבירה [sin] זאל ער גלייך ווייטער צוריק זיין — „אש תמיד תוקד על המזבח” — ער זאל ווייטער אנהייבן תשובה [repentance] טון און ווייטער ברענען צום אייבערשטן. געוואלדיג.

—

הלכה א׳: די ניין גלגלים — **„והגלגלים הם הנקראים שמים ורקיע וזבול וערבות”**

הקדמה: וואס מיינט „גלגלים” אין דעם רמב”ם

צוריק צום נושא — גלגלים. יעצט הייבן מיר אן סעיף א׳: „והגלגלים”. דאס הייסט, מיר האבן געלערנט אז ס׳איז דא דריי זאכן: די צורות, והגלגלים, והדברים שנעשו מן היסודות און זיי שטארבן. יעצט גייען מיר זען וועגן די גלגלים.

באמערקונג וועגן דעם רמב”ם׳ס אסטראנאמישן מאדעל

און נאך א וויכטיגע הקדמה וואס מ׳דארף וויסן. קודם, איך האב דא געברענגט א picture — איך גיי עס נישט קענען א גאנצע צייט ווייזן אויף די screen — אבער דאס איז בערך ווי דער רמב”ם׳ס וועלט האט אויסגעזען, ווי אונזער וועלט האט אויסגעזען ווי דער רמב”ם האט פארשטאנען.

און ס׳פארשטייט זיך אז ס׳איז וויכטיג צו וויסן אז רוב היינטיגע חכמים האלטן אז מ׳האט אפגעפרעגט [refuted] די אלע זאכן, זיי האבן בעסערע פארשטאנד וועגן ווי דער הימל ארבעט.

דער אמת איז אז דער רמב”ם אליינס אין זיין ספר מורה נבוכים [Guide for the Perplexed] איז מאריך צו ווייזן אז די גאנצע סדר פון די הימל וואס אריסטו [Aristotle] האט אויסגעלערנט — און נישט נאר אריסטו, סיי אריסטו און סיי תלמי [Ptolemy] — תלמי איז געווען א מצרי׳שער אסטראנאמער — און פון די צוויי צוזאמען איז געבויט רוב חכמת האסטראנאמיע וואס דער רמב”ם האט געקענט. און דער רמב”ם אליינס זאגט דארט אז מ׳ווייסט אז נישט אלעס איז פערפעקט, און ס׳איז דא קשיות [difficulties] נאך, און מ׳פארשטייט נישט. און מיר צושטעלן — ער זאגט, דער רמב”ם — אז אין אונזער דור פארשטייט מען בעסער.

דער עיקר פון דעם רמב”ם׳ס נקודה — קביעות, נישט ספעציפישע דעטאלן

אבער אפילו אויב ס׳איז גוט, איז דער רמב”ם׳ס עיקר זאך נישט אז ס׳זאל אויסקוקן exactly אזוי, נאר צו זאגן אז די תנועות [movements] זענען exact, אייביג, און אז ס׳איז נישט random — אז ס׳איז נישט אז איין טאג איז ער אזוי און איין טאג אזוי — נאר זיי זענען אייביג אין א געוויסע רעדל, אזוי זענען זיי נישט משתנה.

סאו ס׳איז נישט קיין חילוק [difference] — אפילו אויב מ׳זאל זאגן אז געוויסע זאכן האבן זיך געטוישט די הבנה [understanding] — איך מיין אז די basic הבנה איז אז זיי זענען אייביג אין א געוויסע מהלך [course] און אז ס׳איז נישטא ביי זיי קיין שינוי [change], און דאס איז די עיקר וואס דער רמב”ם וויל. איך מיין אז דאס איז ווייטער קבוע וקיים [fixed and enduring]. מען קען עס מער האלטן אויב מען וויל, אויב מען וויל נישט דארף מען נישט.

דיסקוסיע: צי איז א גלגל א ממשות׳דיגע ספערע אדער א כח?

על כל פנים, איז אויך דא די זאך — אזויווי דו זאגסט — לאו דווקא זיי האבן געמיינט אז דאס איז אלעס פונקטליך, נאר ס׳איז געווען די בעסטע וועג וואס מ׳קען predict און זען וויאזוי ס׳גייט זיין.

באמערקונג: דער פרק אלס הקדמה צו הלכות קידוש החודש

על כל פנים, אבער וואס אונז גייען טון איז נישט… אויך אפשר איז כדאי צו דערמאנען אז מער אסטראנאמיע גייט דער רמב”ם לערנען אין די הלכות קידוש החודש [Laws of Sanctification of the New Moon]. יעצט זאגט ער נאר די basic אויסקוק אז זיי זענען זייער שטארק קבוע וקיים, אז זיי טוישן זיך נישט.

ס׳איז זייער וויכטיג אז דא איז אויך א הקדמה פון הלכות קידוש החודש. אונז האבן געלערנט אמאל אביסל הלכות קידוש החודש — למשל ס׳איז דא א פירוש פון ר׳ חיים קניבסקי [Rabbi Chaim Kanievsky] און אנדערע. אלע הייבן אן קודם מיט די פרק, ווייל דאס איז די הקדמות, און אבער א סאך פון די זאכן וואס ער זאגט דא האט ער שוין מער פרטים [details] וועגן די זון און די לבנה, מער פרטים ווי וואס ס׳שטייט דא. סאו אין א געוויסע זין, די פרק איז א הקדמה פון הלכות קידוש החודש — נאך א ריזן פארוואס ס׳איז א מצוה צו לערנען.

דער אנגאנג פון לערנען — וואס מיר פרובירן טון

און עניוועיס, אבער איך זאג נאר אז אונז גייען נישט לערנען science פון היינטיגע science, פרעגן צו דער רמב”ם וואס ס׳שטימט, צו מ׳לערנט היינט אויך אזוי ווי דער רמב”ם צו נישט. אונז ווילן פרובירן קודם לערנען די לשון הרמב”ם וואס ער זאגט, וויאזוי ער האט פארשטאנען, און וויאזוי ער קאנעקט עס מיט די לשונות פון פסוקים [verses] און פון מאמרי חז”ל [sayings of the Sages], און אזוי ווייטער. און פרובירן — אזויווי מ׳האט געטון די לעצטע צוויי פרקים — ווי מער קורצער און פשוט׳ער זאגן וואס ס׳שטייט, און יעדער איינער וואס וועט וועלן לערנען מער בעומק [in depth], פארשטייט זיך אז די וועלט איז אפן, מען קען גיין לערנען.

—

דער רמב”ם׳ס ווערטער: **„והגלגלים הם הנקראים שמים ורקיע וזבול וערבות”**

שוין, איז „והגלגלים” — זאגט דער רמב”ם — „הם הנקראים שמים ורקיע וזבול וערבות”.

אבער וואס איז די „והגלגלים”? ס׳גייט צוריק אויף… מ׳האט געזאגט אז ס׳גייט צוריק אויף די דריי זאכן: „כל מה שברא הקדוש ברוך הוא בעולמו נחלק לשלשה חלקים” [Everything that the Holy One created in His world is divided into three parts] — ס׳איז דא אזא זאך און אזא זאך און אזא זאך. „מהן בריות שהן מחוברות מגולם וצורה אבל אינן משתנים, והם הגלגלים” [Among them are creatures composed of matter and form but that do not change — and they are the spheres]. די גלגלים וואס מ׳האט גערעדט, גייט מען יעצט מער מאריך זיין.

„והגלגלים” — זאגט דער רמב”ם — דאס איז וואס הייסט אין די תורה אדער אין לשון חכמים [the language of the Sages]: שמים [heavens], רקיע [firmament], זבול [habitation], וערבות [plains/highest heaven]. ער ברענגט דא פיר לשונות, פיר וועגן וויאזוי מען רופט אין די חומש [Chumash], אין תנ”ך [the Bible]. ווייס איך נישט וואו „זבול” שטייט… יא, זבול — ווארט, איך וועל זען וואו עס שטייט אין נביא [Prophets] — איז א לשון פאר די הימל.

חידוש: פארשידענע נעמען = פארשידענע גלגלים (פאראלעל צו מלאכים)

פארשטייט זיך, פון די לשונות האבן די גמרא [Talmud] געזאגט אין חגיגה [Tractate Chagigah] און נאך פלעצער אז עס איז דא מער ווי איין הימל — עס איז דא זיבן הימלען. דער רמב”ם האט פארשטאנען אז די הימלען, דאס איז די גלגלים. דאס איז א וויכטיגע ערשטע יסוד וואס מען דארף געדענקען דא — אנדערש ווי אונז טראכטן — און די גמרא ווערט דערמאנט אפילו וועגן דעם א געוויסע מחלוקת [dispute] צווישן חכמי ישראל [the Sages of Israel] און חכמי אומות העולם [the sages of the nations].

אין עני קעיס [in any case], די גלגלים איז טייטש די הימל. דאס הייסט, וואס מיר רופן „הימל” — אונז זעט מען אויס אלעמאל אז די הימל איז נישט קיין זאך, ס׳איז נאר אזוי א ליידיגע לופט וואו דארט איז דא שטערנס אדער space און אזוי ווייטער. זיי האבן אלע פארשטאנען, און דער רמב”ם האט פארשטאנען, אז די הימל איז literally א גלגל. אזויווי ר׳ יואל האט שוין דערמאנט, ס׳מיינט נאכנישט אז מען קען עס זען — עס איז דורכזיכטיג — אבער עס איז עפעס א זאך, און אויף דעם ליגן די שטערנס. ס׳איז נישט פארהאן די שטערנס וועגן זיך, אדער די זון, אדער די זון און די שטערנס — די אלע זאכן ליגן אויף א ספער [sphere], א באלי [ball], און דאס איז די גלגלים.

פארוואס ניין באזונדערע גלגלים?

יעצט, פון דעם איז דא מער ווי איינס. פארוואס? ווייל מ׳זעט אז אסאך ריקן זיך אין אנדערע וועגן. יא, די זון ריקט זיך נישט די זעלבע וועג ווי די לבנה, און אזוי ווייטער.

ממילא האט דער רמב”ם געזאגט אז „והם תשעה גלגלים” [and they are nine spheres] — עס איז דא ניין פון זיי, דאס איז די נאמבער, עס איז דא ניין.

און וועגן דעם איז דא אנדערע נעמען. ער איז נישט מסביר דא, ער זאגט נישט די נעמען, אבער לכאורה וואס ער מיינט צו זאגן — פארדעם הייסט איינס הייסט שמים, איינס הייסט רקיע, איינס הייסט זבול. איך געדענק אין מורה נבוכים שטייט אז ערבות איז די העכסטע גלגל. איך געדענק נישט אינצווישן. יא, פארדעם הייסט דער אייבערשטער „רוכב שמי ערבות” [He Who rides upon the highest heavens — תהלים ס״ח:ה], ווייל ער שטייט אויף די העכסטע.

על כל פנים, פון דעם וואס דא שטייט, איז עס ענליך צו דאס וואס ער האט געזאגט פריער ביי די מלאכים — אז עס איז דא פארשידענע נעמען ווייל עס איז דא אנדערע מלאכים. די זעלבע זאך: ווען עס איז דא פארשידענע נעמען פאר די הימל, איז דאס ווייל עס איז דא אנדערע הימלען, אנדערע גלגלים.

דיסקוסיע: צי איז א גלגל א ממשות׳דיגע ספערע אדער א כח?

חברותא: אפשר קען זיין — ס׳איז אביסל שווער פאר מענטשן אזוי צו טראכטן פון אן אומזעבארע רעדל. אבער מען קען זיין אזויווי א כח וואס פירט, אז די אלעס וואס איז אין יענע פלאץ גייט אין א געוויסע סיבוב [rotation].

מגיד שיעור: איך בין מחולק מיט דיר. איך טענה אז ס׳איז גרינגער צו פארשטיין א רעדל. אויב דו זאגסט אז אונזערע מזלות זענען צוגעוואוינט צו טראגן — אז אויב די סענס [sense] מאכט אז דארט זאל זיין א רעדל — יעצט, איינער קען זען א רעדל, אויף די רעדל ליגט זאכן, דאס שטייט יעדער. צו זאגן אז ס׳איז א כח — דאס איז שוין מופשט [abstract], דאס איז פארקערט: די היינטיגע science איז מער מופשט.

אקעי, אבער איך זאג — אונז פרובירן צו לערנען וואס ס׳שטייט.

—

אויסרעכענען די ניין גלגלים

יעצט גייט דער רמב”ם פשוט אויסרעכענען די ניין ספערעס וואס זענען דא — נישט רעדלעך, רייט? Circles. א גלגל איז א באל, א ספערע, וואס איז דא, וואס אויף זיי ליגט יעדע שטערן.

1. גלגל הירח (לבנה — the Moon)

איז אזוי: „גלגל הקרוב ממנו הוא גלגל הירח” [The sphere closest to us is the sphere of the Moon].

דאס איז דער גלגל וואס מיר קענען זען — די לבנה׳ס [the Moon’s sphere], די נענטסטע זאך צו אונז אין דעם הימל.

„קרוב ממנו” — אזוי, יא? דער רמב”ם האט עס אפשר געזען אסאך מאל, און אין אונזערע אנדערע שיעורים האב איך עס געזען אסאך מאל: דער רמב”ם נוצט אסאך מאל די לשון „ממנו” וואס אונז וואלטן גענוצט א למ”ד — „לנו” [to us]. „קרוב ממנו” מיינט „ממנו” — די נענטסטע צו אונז, אדער פון אונז, און מ׳הייבט אן פון אונז, זעט מען די נענטסטע.

איז דער גלגל הירח — אויף דעם ליגט די לבנה. די לבנה, דו זעסט זי דרייט זיך — זי דרייט זיך נישט אליין, ס׳איז דא א גלגל וואס דרייט עס.

זייער גוט. פארדעם, ווער ס׳האט געהערט, רופט מען די גאנצע וועלט „תחת גלגל הירח” [beneath the sphere of the Moon]. אסאך מאל זעט מען אין די ראשונים [early authorities] אזא לשון, אדער אויף ענגליש „sub-lunar” — די אונטער די לבנה — ווייל דאס איז די נידריגסטע. די נידריגסטע הימל איז דארט וואו די לבנה ליגט. ס׳איז אויך על פי קבלה [according to Kabbalah] שטימט דאס, אבער אונז לערנען נישט קבלה.

2. גלגל כוכב (מערקורי — Mercury)

צווייטנס: „והשני שלמעלה ממנו הוא גלגל שבו כוכב הנקרא כוכב” [The second one above it is the sphere containing the star called Kokhav].

דאס הייסט אויף ענגליש, ווער ס׳קען ענגליש, הייסט עס Mercury. דאס איז די צווייטע גלגל, די צווייטע שטערן. מ׳קען עס זען — ס׳איז א פלאנעט [planet], יא, נישט א שטערן נאר א פלאנעט.

באמערקונג: „כוכבי לכת” — פלאנעטן

די אלע וואס מ׳רעדט דא זענען פלאנעטס — זיי הייסן „כוכבי לכת” [wandering stars / planets], ווייל דאס זענען שטערנס וואס מ׳קען זען אז זיי רוקן זיך זייער שנעל. און זיי האבן געלערנט דאס נאך אין קידוש החודש מער.

פארוואס האבן זיי אייגענע גלגלים?

ווייל זיי רוקן זיך שנעל, איז פשוט ווייל זייער גלגל איז… ניין — זיי האבן אן אייגענע גלגל. זיי אלע האבן אן עקסטערע גלגל. נישט קלענער — זיי האבן אן אייגענע גלגל. ווייל מ׳קען זען: יעדע נאכט, דו גייסט אין די הימל, זעסטו יעדע נאכט איז דער כוכב פון מערקורי ערגעץ אנדערש, ווייל זיין גלגל — ער דרייט זיך נישט די זעלבע ווי אונז. ווייל אויב ס׳דרייט זיך די זעלבע ווי אונז, וואלט ער געווען אין די זעלבע פלאץ א גאנצע צייט, אדער ער דרייט זיך נישט בכלל. ער דרייט זיך נישט די זעלבע ווי די לבנה. מ׳זעט אז די לבנה איז דא איין טאג, מארגן איז די לבנה דא און מערקורי דארט. פארשטייסט — אז זיי דרייען זיך אויף עקסטערע רעדלעך. די יחס [relationship] צווישן זיי איז אנדערש.

3. גלגל נוגה (ווענוס — Venus)

העכער אויף דעם, די דריטע, איז דא א גלגל וואס אין דעם איז דא א כוכב וואס הייסט נוגה. נוגה הייסט אויף ענגליש Venus.

4. גלגל חמה (די זון — the Sun)

און ד׳ איז דא א כוכב וואס הייסט חמה. כוכב חמה איז וואס מ׳רופט…

[דער שיעור האט אנגעהויבן דערמאנען דעם פערטן גלגל אבער נישט אויסגעפירט אין דעם חלק]

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ג׳ — די ניין גלגלים (המשך)

די זיבן כוכבי לכת: פלאנעטן, נישט שטערנס

דאס איז די צווייטע גלגל, די צווייטע שטערן. מ׳קען עס זען. ס׳איז א פלאנעט, יא, נישט א שטערן, נאר א פלאנעט. די אלע וואס מיר רעדן דא זענען פלאנעטס [planets]. זיי הייסן כוכבי לכת [kokhvei lekhet: wandering stars/planets], ווייל זיי זענען שטערנס וואס מ׳קען זען אז זיי ריקן זיך זייער שנעל. מיר האבן געלערנט דאס אין קידוש החודש [Kiddush HaChodesh: Rambam’s laws of sanctifying the new month] מער.

דיסקוסיע: פארוואס ריקן זיך די כוכבי לכת שנעלער?

Speaker 2: אז זיי ריקן זיך שנעלער איז פשוט ווייל זייער גלגל איז קלענער, ווייל זיי זענען נענטער צו אונז? גרעסער?

Speaker 1: ניין, זיי האבן אן אייגענע גלגל. מיר וועלן זען. זיי אלע האבן אן עקסטרע גלגל, נישט קלענער. זיי האבן אן אייגענע גלגל. ווייל מ׳קען זען — יעדע נאכט גייסטו אין הימל, זעסטו, יעדע נאכט איז די כוכב Mercury ערגעץ אנדערש. ווייל זיין גלגל, ער דרייט זיך נישט די זעלבע ווי אונז. ווייל אויב ער וואלט זיך געדרייט די זעלבע ווי אונז, וואלט ער געווען אין די זעלבע פלאץ א גאנצע צייט, right? אונז דרייען זיך נישט בכלל. ער דרייט זיך נישט די זעלבע ווי די לבנה [levana: the moon]. ווייל מ׳זעט אז די לבנה איז דא איין טאג, און מארגן איז די לבנה דא און Mercury איז דארט. פארשטייסט? זיי דרייען זיך אויף עקסטרע רעדלעך. די יחס [yakhas: relationship/ratio] צווישן זיי איז אנדערש.

—

די זיבן כוכבי לכת: גלגל ג׳ ביז גלגל ז׳

העכער פון דעם, די דריטע, איז דא א גלגל וואס אין דעם איז דא א כוכב וואס הייסט נוגה [Noga]. נוגה הייסט אויף ענגליש Venus.

ד׳ — איז דא א כוכב וואס הייסט חמה [Khama]. נישט חמה, כוכב חמה, וואס מ׳רופט Mercury. אבער חמה, ווייל ער איז דער נענטסטער צו דער זון.

על כל פנים, נאכדעם איז דא די זון, די פערדע גלגל, די מיטלסטע. אויב מ׳טראכט אז ס׳איז דא זיבן כוכבי לכת, די מיטלסטע איז די זון. דארט איז די זון.

נאכדעם איז דא א פיפטע גלגל, וואס אין דעם איז דא מאדים [Ma’adim]. מאדים הייסט אויף ענגליש Mars.

נאכדעם איז דא א זעקסטע וואס הייסט כוכב צדק [Kokhav Tzedek]. אויף ענגליש הייסט צדק Jupiter.

און א זיבעטע גלגל, וואס אין דעם איז דא א כוכב וואס הייסט שבתאי [Shabtai], און אים אויף ענגליש זאגט מען Saturn, יא.

דיגרעסיע: שבתאי, שבת, און Saturday

סאו, דאס איז — יא, וויבאלד דו האסט געזאגט די טעג פון די וואך, קען איך מער אריינגיין אין דעם. שבת [Shabbos] איז Saturday. אויב מ׳טראכט, פארוואס הייסט עס Saturday? ווייל Saturn איז די זעלבע זאך, יא. און שבת האט שוין סתם אזוי א פשט אין דעם ווארט שבתאי. אונז ווייסן “שבת שבתון” [Shabbas Shabbason: a Sabbath of complete rest], אבער אויך האט עס א פשט. אפשר פארדעם הייסט שבתאי שבתאי, קען זיין פארקערט. ווייס איך נישט.

—

דער אכטער גלגל — גלגל הכוכבים הקבועים

Anyway, יעצט איז אזוי — אקעי, דאס זענען די זיבן כוכבי לכת. יעדער איינער האט זיין אייגענע גלגל, וואס דאס איז מסביר [masber: explains] פארוואס ער דרייט זיך עקסטער.

נאכדעם זעסטו אז ס׳איז דא אסאך נאך שטערנס. זעסט אז אלע אנדערע שטערנס, זיי דרייען זיך אויך. ווען ס׳גייט אריבער א נאכט און דו קוקסט אויף אלע שטערנס, און דו האסט די גלגל מזלות [galgal mazalos: the zodiac sphere], יא, די constellations, וואו ס׳זעט אויס — דו זעסט נישט יעדע נאכט די זעלבע שטערנס אויף די זעלבע פלאץ.

אבער די חילוק [khiluk: distinction] איז: די אלע שטערנס דרייען זיך די זעלבע. דו זעסט נישט אז איין טאג דער צפון שטערן איז נענטער צו די דרום שטערן ווי היינט. רעלאטיוו איינס צו די צווייטע זענען זיי די זעלבע, נאר צו אונז, די גאנצע זאך דרייט זיך.

פאר דעם האבן זיי געזאגט אז ס׳איז דא אן אכטע גלגל וואס “שבו שאר כל הכוכבים” [shebo she’ar kol hakokhavim: in which are all the remaining stars] — אלע אנדערע שטערנס זענען קבוע [kavu’a: fixed] אין דעם אכטן גלגל, אלעס אויף איינס, פאר דעם דרייען זיי זיך צוזאמען.

זיי דרייען זיך אויך, ווי דאס וואס זיי האבן געלערנט אז ס׳איז דא כוכבי לכת [kokhvei lekhet: planets] און כוכבי שבת [kokhvei sheves: fixed stars] — נישט פשט אז די כוכבי שבת דרייען זיך נישט, יעדער האט אנערקענט אז זיי דרייען זיך. דער פוינט איז אז זיי דרייען זיך ענליך איינער מיט די צווייטע, זיי טוישן זיך נישט די וועלט אויף איינס אויף די צווייטע. דאס איז וואס זיי האבן פארשטאנען. היינט פארשטייט מען אינגאנצן אנדערש — אונז לערנען נישט וואס מען לערנט היינט.

—

דער ניינטער גלגל — “הגלגל החוזר בכל יום ממזרח למערב”

נאכדעם איז דא א ניינטע גלגל. ניינטע גלגל — “הוא הגלגל החוזר בכל יום ממזרח למערב” [hu hagalgal hakhozer b’khol yom mimizrakh l’ma’arav: it is the sphere that revolves every day from east to west].

הסבר: וואס מאכט טאג און נאכט?

דארפסטו געדענקען א פשוט׳ע זאך: אונז לערנענדיג, ביי אונז אין חדר [kheyder: school] לערנט מען אויס אז די וועלט דרייט זיך ארום די זון, וועגן דעם ווערט מארגן “ויהי ערב ויהי בוקר” [vayehi erev vayehi voker: and there was evening and there was morning].

זיי האבן זיך געהאלטן, אזויווי מען קען זען די פאקט: די ערד שטייט אינדערמיט, און די זון דרייט זיך ארום די וועלט. די זון דרייט זיך ארום די וועלט, איז זי נישט אנדערש ווי די אלע זיבן כוכבי לכת וואס דרייען זיך ארום די וועלט.

אבער דו קוקסט יעדן טאג, זעסטו אז די זון איז אביסל אנדערש לפי ערך נעבן די לבנה, אביסל ווייטער פון די לבנה, אביסל ווייטער פון די שטערנס, און אזוי ווייטער. דאס האט גארנישט צוטון מיט דעם וואס די זון קומט ארויס יעדן טאג. ווייל קיינער טראכט נישט אז די זון, די טעגליכע סירקל וואס מ׳זעט דא, די סירקל פון די זון — קיינער טראכט נישט אז זי דרייט זיך ארום די גאנצע וועלט יעדן טאג. נישט דאס מאכט טאג און נאכט.

איז נישט נאר דעם — אלעס דרייט זיך אזא גאנצע טאג. הייסט, מען קוקט אינדערפרי זעט מען אנדערע שטערנס ווי ביינאכט, און ביינאכט אנדערע שטערנס פון אינדערפרי. דאס איז נישט די זעלבע וואס די שטערנס טוישן זיך רעלאטיוו צו די פלאנעטן — דאס איז אן אנדערע סייקל, דאס איז א טעגליכע סייקל וואס טוישט אלעס.

“הוא המקיף את הכל ומסבב את הכל”

ממילא האט ער געזאגט אז העכער דעם, העכער… אין די פיקטשער איז אפילו נישט דא, אבער העכער פון דעם איז די שטערנס. דא זעט מען די שטערנס ביי די העכסטע. קומט זיך דא א ניינטע גלגל וואס ער דרייט די גאנצע זאך יעדן טאג ממזרח למערב — פארקערט ווי אלע אנדערע דרייען זיך פון מערב למזרח. פאר דעם גייט עס פארקערט.

אבער די גלגל התשיעי איז א גלגל, וויפיל עס זאל זיין — “גלגל החוזר בכל יום ממזרח למערב”. דאס איז וואס מאכט די טאג און די נאכט.

דיסקוסיע: איז יעדע גלגל משפיע אויף די אונטער אים?

Speaker 2: איך וויל פארשטיין — יעדע גלגל איז משפיע [mashpi’a: influences] אויף די גלגל אונטער אים, אזויווי די מלאכים זענען משפיע אויף די מלאכים אונטער אים? ס׳ארבעט אויך אין דעם סיסטעם?

Speaker 1: סאמהאו ארבעט עס אזוי אויף די איבריגע.

Speaker 2: אבער די אנדערע אויך, אזויווי די זיבעטע איז משפיע אויף די זעקסטע?

Speaker 1: יא, אבער נישט דירעקט. נישט דירעקט. זיי ארבעטן סאמהאו אזוי, אבער ס׳איז קאמפליצירט צו לערנען וויאזוי, ווייל ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז א gear וואס דרייט זיך, ווייל דעמאלטס וואלטן אלע געדארפט דרייען די זעלבע שנעל, כדומה. ס׳איז קאמפליצירט. סאמהאו… און אויך דארף מען געדענקען אז דער אייבערשטער איז דער וואס איז מנהיג [manhig: directs/governs] די גאנצע גלגל.

Speaker 2: ער גייט דאגן?

Speaker 1: ניין.

פארוואס גייט דער רמב”ם נישט אריין אין די דעטאלן?

על כל פנים, לאמיר פרובירן. די אלע קשיות [kushyos: questions/difficulties] זענען גוטע קשיות, אבער דער רמב”ם האט…

Speaker 2: פארוואס האט דער רמב”ם געשטימט וועגן דעם? וואס איז קאמפליצירט?

Speaker 1: ער האט דייקא געוואלט זאגן די פשוט׳ע כללים [klalim: general principles] וואס מען קען חזר׳ן [khazern: review], וואס מען קען זען.

דיסקוסיע: אהבת ה׳ ויראה — אין די דעטאלן אדער אין די גרויסקייט?

Speaker 2: סאו דאס וואס דער רמב”ם זאגט אז מען מוז זיך מעיין זיין [me’ayen zayn: contemplate] אין דעם ברענגט אהבת ה׳ ויראה [ahavas Hashem v’yir’a: love and fear of God] — מיינט מסתמא נישט אין די דעטאלן, נאר אין די גרויסקייט פון דעם. מען זאל אנקומען צו דעם אז די גדלות ה׳ [gadlus Hashem: the greatness of God] וואס איז מנהיג די גאנצע גלגל.

Speaker 1: ביידע, ביידע. יעדע דעטאל לערנט מען, זעט מען בעסער וואס גייט פאר.

> [חידוש: דער מגיד שיעור זאגט אז ביידע — סיי די כללים סיי די דעטאלן — ברענגען צו אהבת ה׳ ויראה. יעדע דעטאל וואס מען לערנט, זעט מען בעסער וואס גייט פאר.]

מקור פאר ווייטערדיגע לימוד

יעצט, דער ניינטער גלגל, אזויווי ער זאגט דא — “הוא המקיף את הכל ומסבב את הכל” [hu hamakif es hakol um’savev es hakol: it encompasses everything and revolves everything]. דאס זאגט דער רמב”ם, יא. קודם כל, ווייל ער רינגלט ארום אלעס — דאס איז פשוט, ווייל ער איז דער גרעסטער, ער איז דער העכסטער, יא, ער surrounds everything. און ער דרייט אויך אלעס.

פארדעם זאגט דער רמב”ם, פארדעם שטייט אין די תורה אז דער אייבערשטער האט געמאכט די טאג און די נאכט די ערשטע זאך. דורך דעם וואס ער מאכט די טאג און די נאכט, מאכט ער אלעס אנדערש, ווייל דאס דרייט זיך, און אלעס וואס דרייט זיך אונטער אים, סאמהאו קומט פון דעם. וויאזוי פונקטליך איז נישט פאר יעצט.

אויב איינער וויל לערנען — ס׳איז דא נאך א פלאץ אין רמב”ם ווי ער מאכט די סדרים פון די גאנצע וועלט, דאס איז אין מורה נבוכים [Moreh Nevukhim: Guide for the Perplexed] חלק א׳ פרק ע”ב, און איך האב געמאכט א סעריע פון בערך צוועלף שיעורים אויף דעם, און נישט אזוי פשוט ווי דא. סאו עניוועיס, ווער ס׳וויל קען דארט קוקן, ס׳איז אויף לשון הקודש, און מ׳קען זען.

—

הלכה ב׳: פארוואס זעט מען נישט ניין באזונדערע גלגלים?

“דע שאתה רואה כל הכוכבים כאילו הן בגלגל אחד”

זאגט דער רמב”ם אן וויכטיגע זאך: “דע שאתה רואה כל הכוכבים כאילו הן כולן בגלגל אחד, ואף על פי שיש בהם זה למעלה מזה” [da she’ata ro’eh kol hakokhavim k’ilu hen kulan b’galgal ekhad, v’af al pi sheyesh bahem zeh l’ma’ala mizeh: know that you see all the stars as if they are all in one sphere, even though some are above others].

למעשה, אונז קוקן אויף די הימל, זעען מיר נישט קיין ניין גלגלים. די אלע גלגלים איז נישט פראקטיש א זאך וואס מ׳קען זען. וואס זעען מיר? מיר זעען אלע שטערנס אויף איינס — ס׳זעט אויס איינס קלענערע און גרעסערע, אבער ס׳זעט אויס אלעס איז אין די זעלבע הויך.

זאגט דער רמב”ם: דאס וואס דו זעסט אז אלע כוכבים זענען כאילו אין איין גלגל, כאילו די זעלבע הויך — יא, מיר זעען נישט אז איין שטערן איז ווייטער פון אונז ווי א צווייטע, מיר זעען נאר גרעסער און קלענער. ואף על פי שזה למעלה מזה — אמת׳דיג איז איינס העכער פון די צווייטע.

תירוץ: “שהגלגלים טהורים וזכים כזכוכית וכספיר”

תירוץ איז: “מפני שהגלגלים טהורים וזכים כזכוכית וכספיר” [mipnei shehagalgalim tehorim v’zakim k’zkhukhis ukh’sapir: because the spheres are pure and clear like glass and like sapphire].

דאס איז אוודאי דער רמב”ם׳ס טייטש, אבער דאס וואס שטייט “כעצם השמים לטוהר” [k’etzem hashamayim latohar: like the essence of the heavens in purity] (שמות כד:י) און אזוי די פסוקים, די גלגל אויף “כמעשה לבנת הספיר” [k’ma’aseh livnas hasapir: like the work of a sapphire brick] (שמות כד:י). יא, וואס דאס מיינט אז עס איז אונטער דער אייבערשטער, פירט דער הימל, וואס איז “כמעשה לבנת הספיר.” ס׳איז דא אין פירוש׳דיגע שטיקלעך אין רמב”ם וואס ער רעדט וועגן דעם.

הסבר: וואס מיינט “טהורים וזכים”?

ווייל זיי זענען ריין — “טהורים” מיינט נישט אז זיי זענען הייליג, נישט טהורים אזויווי טהרה פון אייפל טהרה [eifal tahara: the red heifer purification]. אויבן איז דא — זיי זענען טראנספערענט, אז זיי האבן נישט קיין חומר [khomer: material substance]. “זכים” — טראנספערענט. זיי האבן יא א חומר, אבער אזא סארט חומר וואס מ׳קען דורך זען, אזויווי גלאז. א ווייכערע חומר, אן איידעלע חומר. גלאז! גלאז איז אן איידעלע חומר, א זאך וואס מ׳קען דורך זען. אזויווי ער זאגט “כזכוכית” — אזויווי גלאז, “כספיר” — אזויווי א בריליאנט, אזא שטיין וואס מ׳קען דורך זען.

מסקנא: “רואין אנו הכוכבים שבגלגל השמיני מתחת גלגל הראשון”

ממילא, “רואין אנו כוכבים שבגלגל השמיני מתחת גלגל הראשון” [ro’in anu kokhavim shebagalgal hashmini mitakhas galgal harishon: we see the stars of the eighth sphere from beneath the first sphere]. ביי אונז זעט אויס אפילו די שטערנס וואס זענען די העכסטע, איינס פאר די העכסטע, יא, די אכטע גלגל — זעען זיי אונז אויס אז זיי זענען אונטער די לבנה אפילו. זיי זעען נישט אויס אז זיי זענען העכער. פארוואס? ווייל עס איז פשוט זייער קלאר, מ׳זעט עס גלייך. און נאך מער — ווייל זיי זענען טראנספערענט, קען מען זען וואס ס׳טוט זיך אין די העכערע גלגלים. יא, ס׳זעט אויס אז די העכערע זענען נידריגער, אבער ס׳איז נישט אמת׳דיג נידריגער.

דיגרעסיע: קארעלאציע צווישן דעם העכסטן גלגל און דעם העכסטן מלאך

Speaker 2: איך גלייב אז ס׳איז דא א קארעלעישן צווישן דעם אז דער העכסטער מלאך און דער העכסטער גלגל זענען אזויווי די שרי פנים [sarei panim: angels of the Divine Presence]?

Speaker 1: ס׳איז דא א גרויסע רעלעישן, אבער דער הייליגער רמב”ם, וואס ער זאגט — איך גיי דיר אויך נישט זאגן, איך ווייס נישט, די אנדערע ווערטער ווייס איך נישט. ווייל ער זאגט “והוא המקיף את הכל” — ס׳ליגט אויך אויף דעם העכסטן הימל, דעם העכסטן מלאך. איז זיכער, אבער… ווייל דער מלאך טוט דעם שליחות [shlikhus: mission]. יא, ס׳איז דא וועגן דעם הימל. יא, מ׳דארף עס פארשטיין. געוואלדיג.

—

הלכה ג׳: גלגלים אין גלגלים — “כגלדי בצלים”

“כל גלגל וגלגל… נחלק לגלגלים הרבה”

יעצט זאגט דער רמב”ם אין אות ג׳ — אבער ביי מיר איז עס אות ג׳, איך האב פשוט געמאכט אנדערע אותיות ווייל ס׳איז פשוט אסאך לענגער.

זאגט דער רמב”ם: “דע שכל הגלגלים שאמרנו שהם תשעה” [da shekhol hagalgalim she’amarnu shehem tish’a: know that all the spheres we mentioned that are nine] — דאס איז די טעות [ta’us: error/question], וויפיל זענען דא? ניין. אזוי שטייט דא אין נסחאות [nuskha’os: versions] פון די תורה.

איז אויב אזוי פרעג איך דיר א שאלה: איז טאקע נאר דא ניין?

תירוץ איז: ניין, ס׳איז דא אסאך מער. “כל גלגל וגלגל משמונת הגלגלים שיש בהם כוכבים” [kol galgal v’galgal mishmones hagalgalim sheyesh bahem kokhavim: each and every one of the eight spheres that have stars in them] — די אכט וואס האבן כוכבים, יא, די ניינטע איז דאך א ליידיגע, די ניינטע דרייט פשוט אלעס — “נחלק לגלגלים הרבה זה למעלה מזה כגלדי בצלים” [nekhlak l’galgalim harbeh zeh l’ma’ala mizeh k’gildei betzalim: is divided into many spheres one above the other like the layers of an onion].

משל הצוויבל

אזוי ווי דו וועסט אמאל געעפענט אן אָניען — וואס זאגט מען אָניען אויף אידיש? א צוויבל. סארי. א גרויסע צוויבל — דאס איז די סארט פון די גאנצע וועלט. גלדי בצלים — צוויבל איז צוזאמגעשטעלט פון מערערע layers, יעדע layer איז א גאנצע באלי, right? ער נעמט ארום די גאנצע זאך.

ס׳איז דא זייער אסאך איידיעס, איך האב געברענגט נאר אכט — דאס איז בדרך כלל. אמת׳דיג, בדרך פרט קען מען אריינגיין אין מער.

פארשידענע ריכטונגען פון דרייען

“ומהם” — און פון דעם איז אויך דא פארשידענע סארטן. “מהם גלגלים סובבים ממערב למזרח” [mehem galgalim sovevim mima’arav l’mizrakh: some of them are spheres revolving from west to east] — א חלק דרייען זיך די נארמאלע וועג פון מערב למזרח, אזוי ווי אנדערע גלגלים. “ומהם סובבים ממזרח למערב” [umehem sovevim mimizrakh l’ma’arav: and some revolve from east to west] — איז דא א חלק וואס דרייען זיך פארקערט, פון מזרח צו מערב, “כמו הגלגל החוזר” [k’mo hagalgal hakhozer: like the revolving sphere] — אזוי ווי גלגל החוזר, וואס ער איז דער…

דיגרעסיע: “גלגל החוזר” אלס מליצה

אינגלעך האבן מיר אמאל געלערנט די מליצה [melitza: expression] “גלגל החוזר,” וואס מ׳נוצט עס היינט אויף זאכן וואס דרייען זיך אהער. אבער “גלגל החוזר” אריגינעל קומט פון דעם אז די ניינטע גלגל דרייט צוריק און גייט פארקערט פון אלע אנדערע. אבער ס׳מיינט נישט אז אינעווייניג — דארט האב איך געזען די פיקטשער וויאזוי ס׳איז געווען. דאס איז אויך פאר א ריזען פארוואס ס׳הייסט epicycle אויף ענגליש. ס׳איז דא צוויי סארטן epicycles, אבער ס׳איז נישט יעצט אונזער נושא.

רעטראגרעיד — פארוואס האט מען געטראכט אז ס׳איז דא גלגלים אין גלגלים?

די פוינט איז: פארוואס האט מען דאס געטראכט? ווייל אויב מ׳קוקט אריין אין די הימל, זעט מען אז ס׳איז דא אסאך מאל וואס ס׳זעט אויס ווי איין שטערן גייט צוריקוועגס. ס׳הייסט אויף ענגליש retrograde. דאס הייסט, אמאל זעסטו אז למשל Mars א גאנצע יאר גייט עס ריכטיג ארום די זון, ארום די וועלט. דו קענסט דיר פארשטעלן אז ס׳פארט אויף עפעס א באלי וואס רוקט עס. נאכדעם זעסטו איין טאג, צווישן תשרי און חשוון, איך ווייס נישט ווען, אינמיטן גייט עס צוריקוועגס. זאגסטו: “איין מינוט, וואס איז געשען מיט מיין באלי?” די תירוץ איז אז אין דעם באלי איז דא נאך א קלענערע באלי, און יענע באלי דרייט זיך אנדערש, מאכט עס אויסזען אז ס׳גייט צוריק. ס׳גייט נישט אמת׳דיג צוריק, אבער ס׳זעט אויס ווי ס׳גייט צוריק. דאס איז די הסבר בדרך כלל פון די זאך.

כלל: “גלגל בתוך גלגל, אופן בתוך אופן”

און די כלל איז: די ניין גלגלים זענען די ניין מעין [main] גלגלים, אבער within די ניין איז דא נאך קליינע סייקלס, within די גלגל גייען זיי נאך א וועג. א גלגל, אזויווי ס׳שטייט אין רמב”ם — גלגל בתוך גלגל, אופן בתוך אופן [galgal b’tokh galgal, ofan b’tokh ofan: a sphere within a sphere, a wheel within a wheel]. ס׳איז דא גלגלים אין די גלגלים.

Speaker 2: אזויווי דו האסט פארציילט איז שוין זייער גרויס, ס׳איז דא זייער אסאך זאכן וואס דרייען זיך.

Speaker 1: זייער א קאמפליקירטע רעיון, די וועלט איז…

—

“אין ביניהן מקום פנוי” — נישטא קיין ליידיגע פלאץ

איין חידוש תדע: “וכולם אין ביניהן מקום פנוי” [v’khulam ein beineihen makom panui: and between all of them there is no empty space]. דאס איז אויך א וויכטיגע יסוד [yesod: foundational principle] פון דער רמב”ם, אז די וועלט איז נישטא קיין ליידיגע פלאץ. צווישן די גלגלים אויך נישט, און די וועלט איז נישט ערגעץ ליידיג. ס׳איז נישטא ליידיג — ס׳איז פול מיט לופט, ס׳איז פול מיט עפעס.

סאו, יעדע גלגל טאטשט די נעקסטע גלגל — דאס איז די נקודה [nekuda: the point]. ס׳הייסט אין די גמרא [Gemara: Talmud] “עובי הרקיע” [ovi haraki’a: the thickness of the firmament]. ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז דא א הימל —

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ג׳ — מהות הגלגלים, מספר הגלגלים, חכמת התקופות, און די י”ב מזלות

—

מהות הגלגלים — פיזישע אייגנשאפטן

גלייך נאך די הימל הייבט זיך אן נאך עפעס א זאך, נאך א הימל צו א גלגל וכדומה. נאך א וויכטיגע זאך. יעצט גייען מיר לערנען וואס די גלגלים זענען.

כל הגלגלים — די אלע גלגלים — אינם לא קלים ולא כבדים. זיי האבן נישט קיין וואג, זיי וועגן נישט. ולא אין להם לא טעם ולא ריח — זיי האבן נישט קיין טעם און זיי האבן נישט קיין ריח. ולא אין להם לא עין ולא שאר עינות — “עין” טייטשט א קאליר.

דער בלויער קאליר פון הימל

ס׳זעט אונז אויס בלוי — אונז קוקן אויף די הימל, ס׳זעט אונז אויס בלוי. וזה שאנו רואין אותם כעין התכלת, למראית העין בלבד — ס׳זעט נאר אזוי אויס — לפי גובה האויר. איך ווייס נישט וואס דאס מיינט, “גובה האויר.” עפעס, פאר סאמע ריזנס — ווייל די הימל איז הויך, ווייל די לופט איז הויך, די לופט מאכט עס אויסזען אזוי. איך ווייס נישט. ווייל די ווייטקייט, די וועג וויאזוי מ׳זעט די לעכטיגקייט, וויאזוי די אור, וויאזוי די לעכטיגקייט קומט אריין אין די אויגן פון די ווייטנס. דאס האט דער מוסלם נישט געטראכט. איך ווייס נישט. “לפי גובה האויר” — whatever that means.

פארוואס האבן זיי נישט קיין טעם און ריח

וכן אין להם לא טעם ולא ריח — “טעם” מיינט ס׳טעיסט נישט, ס׳טעיסט נישט כביכול, ס׳טעיסט נישט גארנישט, און ס׳שמעקט נישט. פארוואס? לפי שאין אלו המאורעים אלא בגופות שלמטה מהם. זיי האבן טאקע א גוף, זיי האבן נישט די סארט גוף וואס קען האבן א sense אזויווי א taste. און זיי האבן טאקע אויך עפעס א מין חומר, אבער חומר וואס איז מופקע פון די אלע זאכן.

—

פארם פון די גלגלים און די ערד׳ס פלאץ

זאגט דער רמב”ם: וכל הגלגלים האלו — די אלע גלגלים וואס זענען ארום די וועלט — אינן עגולין ככדור — זיי זענען אלע רונדיג אזויווי א גאנצע באלי — והארץ תלויה באמצע — די וועלט הענגט אינדערמיטן.

—

קליינע גלגלים (עפיסייקלס)

ויש למקצת הכוכבים גלגלים קטנים שהם קבועים בהם, ואין אותן הגלגלים מקיפין את הארץ.

דאס הייסט, די אלע גלגלים וואס מיר האבן גערעדט וואס גייען ארום די גאנצע וועלט — אויך די גלגל הי”ב מזלות, זיי נעמען ארום די גאנצע וועלט. אויך די גלגל הי”ב מזלות איז דא מער ווי ניין אמת׳דיג, אזויווי מיר האבן גערעדט, און דאס נעמט אויך ארום די גאנצע וועלט.

חוץ פון דעם איז דא קליינע גלגלים. חלק הכוכבים — א חלק פון די כוכבים — דאס איז אמת׳דיג וואס איך האב געזאגט פריער וועגן די, אז עס גייט זיין אין די pictures די קליינע — exactly, דאס איז וואס איך האב געזאגט פריער, אז עס איז דא נאך מושבות, דא נאך movements וואס דארף מאוון. אבער נישט דאס. דאס איז די — ווי אזוי רופט מען עס — חלק הכוכבים, א חלק פון די כוכבים. “כוכבים” מיינט די planets, האבן קליינע גלגלים וואס זיי ליגן אויף זיי. ואין אותן הגלגלים מקיפין את הארץ — און יענע דרייען זיך בכלל נישט ארום די וועלט.

דאס הייסט, ס׳איז דא אזויווי דא אזעלכע קליינע cycles וואס זענען עקסטער פאר זיך, און דא ערגעץ ליגט עפעס א באלי. אלא גלגל קטן שאינו מקיף קבוע בגלגל גדול המקיף — זיי זענען נישט א חלק פון די מערכת הגלגלים וואס נעמט ארום די וועלט.

—

מספר הגלגלים

וויפיל זענען דא? איז אזוי, זאגט דער רמב”ם דא א סכום.

> [חידוש:] אינטערעסאנט איז אז אין אן אנדערע פלאץ זאגט ער אז דאס איז נאר א ספק, אמת׳דיג קען זיין אז ס׳איז דא מער. מוז זיין לפחות אזויפיל, זאגט דער רמב”ם אין מורה נבוכים [Rambam’s Guide for the Perplexed]. דער רמב”ם זאגט אכצן מוז זיין. יא, אכצן איז א minimum number. וואס קען אבער זיין אז ס׳איז דא נאך. ער האט דאך פריער געזאגט אז ס׳איז נאך דא אויסער די ניין איז דא נאך “מערערע.” “מערערע” הייסט אז ס׳קען זיין מער. וואס איז לכאורה דער מער פון יענע ניין? אבער אמת׳דיג, איך זאג — איך זאג אים קודם די יסודות — אמת׳דיג איז דאך שוין מער.

מספר כל הגלגלים המקיפים את כל העולם — איז אכצן.

Speaker 2: לייען אין די גליוני הש”ס, דו האסט געטוישט צוויי מאל היינט.

Speaker 1: יא.

ומספר כל הגלגלים הקטנים שאינם מקיפין — איז שמונה, אכט.

ס׳איז דא א ריזן פארוואס — איך געדענק נישט יעצט פארוואס וועלכע האבן אזוי.

—

חכמת חשבון תקופות ומזלות — וויאזוי ווייסט מען פון די גלגלים

וממהלך הכוכבים — וויאזוי די שטערנס דרייען זיך — וידיעת שיעור סביבתן בכל יום ובכל שעה — צו לערנען די סדר פון די כוכבים און ווי לאנג זיי דרייען זיך יעדן טאג, יעדע שעה, פונקטליך. ומנטייתן לרוח צפון ומנטייתן לרוח דרום — ווי ווייט זיי זענען, דאס הייסט וועלכע ענגל [angle] זיי זענען אין די הימל, צו צפון צו דרום. פון מזרח צו מערב פארן זיי די גאנצע צייט, אבער זיי קענען אויך זיין צו מזרח און צו דרום, צו צפון און צו דרום.

ומגבהן מעל הארץ וקריבתן — ס׳קען זיין וועלכע ענגל ס׳איז רעלאטיוו צו די ערד, קען זיין אמאל איז ער העכער און אמאל נידריגער. דו קוקסט אים אן, א שטערן, אמאל איז ער העכער און אמאל איז ער נידריגער.

איז פון דעם, ווען מען קוקט די שטערנס — מזה יוודע מספר כל אלו הגלגלים וצורת הליכתן ודרך הקפתן.

דער יסוד פון דער מעטאדע

> [חידוש:] דאס הייסט, די גלגלים אליין קען מען נישט זען, אבער מען קען יא זען — די כוכבים זענען יא visible, מען קען זיי זען. און זעענדיג די כוכבים ווייסן זיי אז זיי גייען לויט די מהלך פון די גלגלים אויף וואס זיי זענען קבוע. דאס איז אלעס געבויט אויף די יסוד אז א כוכב פארט נישט פון זיך אליין — ס׳פארט ווייל ס׳איז אויף עפעס. ממילא, ווי גוט דו קענסט אויס׳חשבונ׳ען, דו קענסט פשוט קוקן מיט א טעלעסקאפ — נישט געווען קיין טעלעסקאפ ס׳איז געווען אמאל — אבער דו קענסט קוקן מיט די אויגן און זען ווי די כוכבים רירן זיך, און פון דעם וועסטו אויסרעכענען וויפיל גלגלים ס׳זענען.

“חכמתכם ובינתכם לעיני העמים”

וזו היא חכמת חשבון תקופות ומזלות — דאס איז די חכמה פון חשבון תקופות ומזלות [the wisdom of calculating seasons and constellations] וואס וועט זיין נוגע פאר קידוש החודש [sanctification of the new month] און אנדערע זאכן.

וואס נאך איז עס נוגע? ער זאגט — ער מיינט צו לכאורה אז די חכמה ווערט דערמאנט אין די גמרא [Talmud]: “כי היא חכמתכם ובינתכם לעיני העמים” [דברים ד:ו — “For it is your wisdom and understanding in the eyes of the nations”].

וספרים הרבה חיברו בה חכמי יון — אפשר וועגן דעם איז די חכמה יונה של מחבר געווען. ס׳איז — ווען אידן פארשטייען עס, איז עס “חכמתכם ובינתכם לעיני העמים.”

יא, דאס איז א פראבלעם. על כל פנים, וואס ער מיינט צו זאגן איז אז אונז — ס׳שטייט אין די גמרא דירעקט דערמאנט חכמת חשבון תקופות, מיינט עס דאס. פארשטייען דאס.

ס׳איז זייער צו וויסן, ס׳איז זייער צו וויסן — מילא וויכוח הגלגלים, אונז זענען דא, און ווי די גלגלים פארן, וכו׳ וכו׳ וכו׳ — אונז זענען דא, דאס איז א גרויסע חכמה, דאס וואס ער זאגט. די חכמה יונית [Greek wisdom] האט מען זיך מתעסק געווען אין דעם. איך ווייס נישט פארוואס ער וויל זיך פארענטפערן דא וועגן די חכמה יונית — אפשר וועגן וואס די גמרא זאגט אז ס׳איז דא געוויסע זאכן וואס די גוים ווייסן אויך, אפשר איז דאס די פשט פון די גמרא. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט.

—

גלגל התשיעי און די י”ב מזלות

איבערבליק: וואס מיר האבן ביז יעצט געלערנט

עד כאן האבן מיר געלערנט, זאגט ער, האבן מיר געלערנט וועגן די ניין גלגלים: וועגן אונז זענען דא זיבן כוכבי לכת [seven planets], און די אכטע גלגל זענען מיר דא אלע כוכבים — וואס הייסט די כוכבים קבועים [fixed stars], יא? — און די ניינטע גלגל וואס איז די גלגל העליון [the uppermost sphere].

יעצט גייט ער רעדן — וואס גייט פאר אין די אכטע גלגל.

דיסקוסיע: וועלכע גלגל רעדט מען יעצט?

Speaker 2: אמת? איך האב געמיינט מיר גייען רעדן די ניינטע.

Speaker 1: סיי ווי.

Speaker 2: איך האב געמיינט מיר האבן גערעדט אז די אכטע איז למעלה מן הטבע?

Speaker 1: יא.

Speaker 2: שבתאי, די זיבעטע איז טבע, און די אכטע איז וואס?

Speaker 1: למעלה מן הטבע, יא. די אכטע גלגל.

Speaker 2: וואס זאגט ער פון די ניינטע גלגל?

Speaker 1: ער רעדט דא פון די מקיף והסובב — רייט, רייט. די אכטע גלגל איז דארט וואו ס׳איז דא די שטערנס, רייט. און נאכדעם מיט די ניינטע שטערן — זאגט ער, ער גייט עס מסביר זיין דא קלאר.

—

די חלוקה פון גלגל התשיעי אין צוועלף חלקים

יעצט גייען מיר רעדן וועגן וואס געשעט, וויאזוי ארבעט די כוכבים אין די ניינטע גלגל.

לאמיר נעמען אזוי: גלגל התשיעי, שהוא מקיף את הכל — דאס איז די העכסטע גלגל. במילים אחרות, אויב איינער וויל רעדן וועגן די גאנצע הימל, יא? סך הכל, אלעס, נישט נאר איין קליינע lower פארט — איז די חכמים הקדמונים, לכאורה מיינט ער דא נישט דווקא יודישע חכמים, ער רעדט די אמאליגע חכמים, די אסטראנאמערס, האבן עס צוטיילט אויף צוועלף חלקים, די י”ב חלקים.

זייער פשוט האבן זיי געטון, זייער פשוט. זיי האבן גענומען די הימל, זיי האבן געזאגט אז די הימל איז 360 degrees, האבן זיי געזאגט יעדע צוועלף איז דרייסיג degrees, יא? פשוט א צוועלפטל דערפון — דאס איז איין חלק.

וכל חלק וחלק קראו לו שם — זיי האבן עס גערופן א נאמען — על שם צורה שתיראה בו מן הכוכבים שלמטה ממנו שהם מכוונים תחתיו.

דאס הייסט, די נעמען, זאגט דער רמב”ם — אן אינטערעסאנטע זאך — די נעמען פון די חלקים פון די הימל, די נעמען על שם די כוכבים פון אונטער זיי. די כוכבים זענען דאך אין די אכטע גלגל.

> [חידוש:] יעצט, אבער די זאך וואס מ׳טיילט איז נישט די אכטע גלגל, ווייל די אכטע גלגל איז נישט אזוי גרויס, די אכטע גלגל איז אביסל קלענער. וואס מ׳טיילט איז עכט די ניינטע גלגל, די סך הכל פון אלעס. אבער מ׳האט עס גערופן נעמען על שם וואס די כוכבים זעט מען אין איין שטאק אראפ, כביכול.

Speaker 2: יא.

די צוועלף מזלות

דאס זענען די מזלות הידועים וואס יעדער איינער ווייסט, וואס זיי זענען צוועלף, און זיי…

Speaker 2: דער רמב”ם זאגט דאך גארנישט וועגן די גלגל, ער זאגט נאר פארוואס די כוכבים זענען אויס — איינער קלאפט אין די אנדערע, יא? די אויסשטעל פון די כוכבים אין די גלגל.

Speaker 1: דאס איז פארוואס זיי הייסן אזוי. איך גיי באלד זאגן פארוואס זיי הייסן אזוי.

די מזלות זענען הייסן אזוי:

1. טלה [Aries]

2. שור [Taurus]

3. תאומים [Gemini]

4. סרטן [Cancer]

5. אריה [Leo]

6. בתולה [Virgo]

7. מאזנים [Libra]

8. עקרב [Scorpio]

9. קשת [Sagittarius]

10. גדי [Capricorn]

11. דלי [Aquarius]

12. דגים [Pisces]

יא, תש”ת סא”ב מע”ק גד”ד — מ׳קען זיך דאס דערמאנען די ראשי תיבות [mnemonic acronym].

Speaker 2: יא, יעצט, חודש אדר איז באקאנט מזל דגים.

Speaker 1: יא, דאס איז די ראשי תיבות וואס די רש”י [Rashi] ברענגט. און די צוועלפטע חלק פון דעם…

Speaker 2: יא.

—

דיסקוסיע: מזלות און חדשים — א וויכטיגע חילוק

> [חידוש:] די אינטערעסאנטע זאך איז אז דאס האט גארנישט מיט חדשים [months], ווייל די חדשים איז דאך — דאס איז די לבנה [the moon]. דאס איז פון די זון, נישט פון די זון אפילו, דאס איז פון די מזלות. די מזלות האבן גארנישט מיט די לבנה. דאס וואס ס׳איז דא פונקט צוועלף חדשים וואס איז בערך מכוון קעגן די צוועלף מזלות — אבער נישט אמת׳דיג — ווייל מזלות איז א חלוקה פון די וועלט וואס דער רמב”ם לערנט דא. גראדע די זון גייט אריין אין יענע מזל אין בערך אין יענע חודש, וואס דערפאר הייסט עס אזוי, יא, אמת. אבער ס׳איז דא א גאנצע תורה און אומפארשונג וועגן למשל וואס טוט מען ווען ס׳איז דא אן עיבור יאר [leap year], אבער ס׳מאכט נישט קיין sense די גאנצע קשיא, ווייל דאס האט נישט קיין שייכות מיט די לבנה.

Speaker 2: אבער פארוואס ארבעט עס טאקע? די גלגל התשיעי האט עפעס א קשר צו די לבנה?

Speaker 1: אמת, אמת, די מזלות האבן גארנישט מיט די לבנה. די לבנה קומט נישט דא אריין. מזלות איז א חלוקה פון די…

זאגט דער רמב”ם אזוי — דער רמב”ם זאגט צוויי זאכן:

1. ס׳איז א טעארעטישע צעטיילונג פון די גלגל אין צוועלף חלקים.

2. און פארוואס האט מען צעטיילט? פארוואס רופט מען עס אזוי? דאס איז נוגע פאר אסטראנאמיע, אפשר פאר אסטראלאגיע, פאר אנדערע ריזנס, פאר אנדערע זאכן.

אבער דאס נוגע פאר אסטראנאמיע איז צו וויסן אז די גאנצע גלגל, די גאנצע circle ארום און ארום, צעטיילט מען אויף צוועלף, און מ׳רופט די חלקים על שם דאס.

—

“גלגל התשיעי עצמו אין בו לא חלוקה ולא צורה”

יעצט, דער רמב”ם זאגט א וויכטיגע זאך: “גלגל התשיעי עצמו אין בו לא חלוקה ולא צורה מכל הצורות האלו ולא כוכב.”

און די ניינטע גלגל, האבן מיר געלערנט, ער דרייט זיך פשוט, ס׳איז גארנישט דא דארטן, ער איז סימפל. ער דרייט זיך פשוט איינמאל א טאג.

פארוואס רופט מען בכלל אז — “אלא בחיבור הכוכבים שבגלגל השמיני”? ווייל די כוכבים פון די אכטע גלגל — “הוא שייראה בכוכבים גדולים שבו תבנית הצורות האלו או קרוב מהן.”

אין די כוכבים, ווען מען קוקט — יעדער האט איינמאל געזען די pictures, איך האב נישט דא קיין picture, אבער מען קען אויך גיין אינדרויסן ביינאכט און זען. מען דארף נוצן די imagination צו זען א גדי אדער צו זען א דגים, אבער עפעס — די פריערדיגע האבן געזען די איידיע אויסצומאלן כוכבים.

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ג׳ — די צוועלף מזלות, גרויס פון די כוכבים, און נפש ודעת הגלגלים

די צוועלף מזלות — צורות אין די שטערנס

פארוואס רופט מען בכלל אז “הוא אלה ברקיע השמיני, והכוכבים שבגלגל השמיני, היא שיראה בכוכבים גדולים שבתחתית הצורות או על יד קרוביהם”? אין די כוכבים [stars], ווען מ׳קוקט — יעדער איינער האט געזען די pictures, איך האב נישט דא קיין picture, אבער מ׳קען אויך גיין אינדרויסן ביינאכט און זען. מ׳דארף נוצן imagination צו זען א גדי [Capricorn] אדער צו זען א דגים [Pisces], אבער עפעס די פריערדיגע האבן געזען די אויסשטעל פון כוכבים אז…

אקעי, דו דארפסט א בעסערע זאך צו זען.

ניין, מ׳קען זען אסאך מער. יא, האסטו אסאך נעמען פון constellations, וואס הייסט, יא, אסאך pictures וואס מענטשן זאגן אין דעם הימל. די צוועלף זענען פשוט צוועלף פון די pictures וואס… זיי זענען אויך מסכים, וואס זענען גראדע בערך צעטיילט טאקע די הימל אויף צוועלף. זיי זענען בערך אין די צוועלף פלעצער.

ממילא האבן מיר גערופן… דער רמב”ם קערט נישט וועגן די… מענטשן לערנען, איך ווייס, די Big Dipper און איך ווייס וואס גייט דארט. דאס איז נאך א צורה וואס מ׳זעט, אבער ס׳האט גארנישט מיט דעם, ווייל ס׳צעטיילט נישט די וועלט. ס׳איז נישט פאר די חשבון וואס צעטיילט די גרויסע גלגל אין צוועלף. סאו, זייער וויכטיג, זייער אינטערעסאנט.

—

הלכה ט׳ — “לא היו מכוונות אלא בזמן המבול”: Precession of the Equinox

יעצט, דאס איז די צוועלף חלקים. יעצט, דער רמב”ם זאגט אן אינטערעסאנטע זאך:

“ואלו השתים עשרה צורות שאתה רואה שאנו מדברים בהן, לא היו מכוונות כנגד אותן החלקים אלא בזמן המבול” [These twelve constellations were only aligned with their corresponding sections at the time of the Flood].

אינטערעסאנט. איך האב דיר יעצט געזאגט, פארוואס צעטיילט מען די וועלט? פארוואס איז דער ערשטער חלק פון די הימל, למשל, הייסט טלה [Aries]? ווייל דארט איז דא א מזל, די שטערנס וואס זעען אויס ווי א טלה. גראדע, דו קוקסט דארט, דו וועסט זען ס׳איז נישט פונקט דארט. דער טלה איז גראדע אין די wrong פלאץ.

פארוואס? ווייל היינטיגע צייטן האט זיך שוין גערוקט. ווייל די גאנצע זאך וואס מיר זאגן אז דאס בלייבט קבוע — די שטערנס רעלאטיוו איינע צו די צווייטע — דאס איז נישט אינגאנצן ריכטיג. ס׳האט יא עפעס א מהלך, וואס נאר נעמט זייער לאנג.

דער חשבון פון “בזמן המבול”

ממילא, דאס וואס איז געווען — דאס איז די צייט פון די מבול [the Flood], דאס איז וואס דער רמב”ם האט פארשטאנען, אז אין יענע צייטן, לויט די חשבון, מוז עס זיין דעמאלטס. די חכמים וואס האבן געגעבן די נעמען, זיי האבן געלעבט בזמן נח, בערך.

> חידוש: פלא. ס׳איז שטימט. איך מיין אז ס׳איז שטימט בערך. ווער ס׳קען די חשבון… איך קען נישט די חשבון, אבער ווער ס׳האט געמאכט די חשבון… דאס הייסט אויף ענגליש די “precession of the equinox.”

דער חשבון אז דער גאנצער הימל רוקט זיך, ממילא די מזלות טוישן זיך. ממילא היינט, אז דו קוקסט אין חודש אדר, וועסטו נישט זען אינגאנצן די דגים [Pisces], ווייל ס׳שטימט נישט אינגאנצן לויט׳ן חשבון. ס׳האט זיך שוין אביסל גערוקט. אבער די נעמען זענען געבליבן פון דעמאלט, ווייל ס׳איז געגאנגען מיט די נעמען פון די חכמי הקדמונים. נח האט שוין געמאכט די נעמען — ס׳איז דא אזא סברא אז ער איז געווען דער חכם בזמן המבול.

דער רמב”ם׳ס ווערטער — די כוכבים פון גלגל השמיני סובבים בכבדות

לפי, אזוי זאגט דער רמב”ם, ער זאגט… ער רעדט אויס דירעקט וואס איך האב געזאגט. ער זאגט:

“לפי שכל אלו הכוכבים שבגלגל השמיני כולם סובבים” — ס׳איז נישט די איינציגסטע צו זאגן אז די גלגל השמיני זענען כוכבים קבועים, דאס איז נאר רעלאטיוו. אזויווי די זון, אלעס דרייט זיך אמת׳דיג.

“אלא שהם סובבים בכבדות, ומהלך השמש כנגד יום אחד הולך כנגדו כל כוכב מהם בקרוב משבעים שנה” — בערך, אזויווי די זון גייט אין איין טאג, גייט ער אויף זיבעציג יאר. פארשטייסט, לפי ערך, נעמט עס אפאר טויזנט יאר אז ס׳זאל זיך רוקן א יאר, אזויווי די זון רוקט זיך.

דיסקוסיע: וואס מיינט “בזמן המבול”?

Speaker 2: וואס טייטש? די גלגלים האבן זיך אוועקגערוקט איינע פון די אנדערע, די סדר האט זיך געטוישט?

Speaker 1: נישט די מזל האט עס געמאכט, ס׳האט זיך נישט געטוישט קיין סדר. אזויווי די סדר געפינט זיך נישט יעדע מאל, ער רוקט זיך די גאנצע צייט, אזויווי די שטערנס רוקן זיך. זיי רוקן זיך נאר אסאך סלאוער.

ממילא דער רמב”ם שטייט אין זיין צייט, און ער זעט — לאמיר זאגן א משל, איך ווייס נישט די עכטע חשבון — לאמיר זאגן אז ער זעט אז דער מזל גדי ליגט א חודש אפגערוקט פון זיין פלאץ וואו ער האט געדארפט זיין. גייט ער אריינטראכטן: ווי לאנג נעמט אנצוקומען פון דארט ביז דא? בערך דריי טויזנט יאר. ווען איז געווען דער מבול? בערך דעמאלט. רופט ער עס “זמן המבול.”

ס׳איז נישט דווקא דער מבול. דו ביסט גערעכט אז עפעס א סוד ליגט דא, אבער נישט אז דער מבול האט עס געמאכט. פשוט איז נישט אז פון בריאת העולם, נאר פון זמן המבול איז דעמאלטס געווען די חכמים וואס האבן געגעבן די נעמען, און דאס איז אלעס.

ער זאגט דאס סתם ווייל ער וויל קלאר מאכן אז ער וויל נישט רעדן דווקא פון די pictures, ער וויל רעדן פון די חלקת השמים, וואס גראדע רופט מען עס אזוי. ער וויל נישט רעדן פון גארנישט, ער וויל דיר נאר זאגן כללים. אבער שפעטער אין הלכות קידוש החודש רעדט ער יא מער, ער ניצט די מזלות.

באמערקונג: דער רמב”ם, מזלות, אסטראנאמיע און אסטראלאגיע

יא, דער רמב”ם ניצט די מזלות, נישט ווייל… איינער זאגט א מחלוקת, דער רמב”ם גלייבט נישט אין מזלות. מזלות איז א פיזישע זאך, ס׳שטימט נישט. דער רמב”ם חולק׳ט אויף דעם אז די מזלות האבן א השפעה אויף אונזער… דאס איז אן אנדערע נושא. אבער ער זאגט אז ס׳איז דא מזלות, און ס׳איז דא מצטייר — דאס איז אסטראנאמיע, דאס איז נישט אסטראלאגיע.

—

חידוש פון דער עקידת יצחק: פארוואס דרייט זיך דער העכסטער הימל סלאו?

יענער גייט בכבדות — ס׳איז דא א פשטות. ס׳שטייט דאך דארט “כוכבים נלחמו ממסילותם” [שופטים ה:כ — “The stars fought from their courses”]. איך האב געזען א תורה פון דער עקידה [עקידת יצחק, ר׳ יצחק עראמה], ער זאגט: פארוואס דער העכסטער הימל דרייט זיך אזוי slow? ס׳דארף דאך זיין פארקערט — ווי העכער דארף ער קענען גיין שנעלער.

> חידוש פון דער עקידת יצחק: זאגט ער, אז “תכלית הידיעה שלא נדע” [the ultimate knowledge is knowing that we don’t know] — ווי העכער מען איז, פארשטייט מען בעסער. און די אלע כוכבים גייען דאך מיט א שכל וואס זיי האבן, אזויווי דער רמב”ם גייט זאגן — דער שכל טרייבט זיי. ווי העכער ער איז, פארשטייט ער אז ער פארשטייט ווייניגער, ממילא גייט ער סלאוער, נישט שנעלער.

דאס איז אן אינטערעסאנטע תורה פון דער עקידת יצחק.

—

הלכה י׳ — גרויס פון די כוכבים

דער רמב”ם׳ס ווערטער

שוין. יעצט גייט ער אונז זאגן ווי גרויס זענען די כוכבים, און דאס איז אויך נומערן. אבער וואס וועט עס אויסגעוועלט פאר׳ן רמב”ם צו זאגן אז בזמן המבול? ווייל דו קענסט זאגן אז אפילו היינט איז דא עפעס א געוויסע דמיון. היינט זעט מען אויך עפעס אן ענליכקייט פון די מבול. יא, אבער היינט ווייסט יעדער איינער אויך — דו וועסט לערנען אסטראלאגיע, אסטראנאמיע, וועט מען דיר זאגן אז די pictures זענען אין די wrong פלאץ.

דער פראבלעם איז שוין אז די picture שטימט נישט. די picture איז נישט אין די פלאץ פון די צוועלפטל פון די גלגל. ס׳איז נישט אז די picture איז צעטיילט אין exact צוועלף different locals. די picture איז אין די wrong פלאץ.

יא, ס׳איז אן אנדערע פראבלעם. די אסטראנאמערס זענען מיטשען זיך… נישט די אסטראנאמערס, די אסטראנאמערס קערן נישט, אבער די אסטראלאדזשערס האבן א פראבלעם מיט דעם, ווייל ס׳מיינט אז זייערע מזלות…

דער רמב”ם וויל זאגן רמזים אין די תורה, איך ווייס נישט.

דער רמב”ם׳ס נומערן

אקעי. יעצט איז וויסן אן אינטערעסאנטע זאך. דער רמב”ם וויל זאגן פשוט די sizes. פארוואס זאל ער דאס זאגן? איך ווייס נישט. ניין, ער מיינט צו זאגן, ווייל ווען א מענטש קוקט ארויף אויפ׳ן הימל זעט אים אויס אלעס בערך די זעלבע, לאמיר זאגן. ס׳זעט נישט אויס קלאר. אבער ווען מ׳וועט זיך גוט רעכענען ווייסט מען אז ס׳איז נישט אזוי סימפל.

“וכל הכוכבים הנראים, יש מהם כוכבים קטנים שהארץ גדולה מכל אחד מהם, ויש מהם כוכבים גדולים שכל אחד מהם גדול מן הארץ כמה פעמים” — כוכב א׳. אזוי הייסט ער. שהארץ גדולה מאחד מהם, ויש מהם כוכבים שכל אחד מהם גדול מן הארץ כמה פעמים. ס׳איז דא שטערנס וואס זענען אסאך גרעסער ווי די ערד.

זאגט ער: “והארץ גדולה מן הירח כמו ארבעים פעמים” — אונזער ערד איז גרעסער ווי די לבנה בערך פערציג מאל.

“והשמש גדולה מן הארץ כמו מאה ושבעים פעמים” — די זון איז ווידעראום גרעסער ווי די ערד הונדערט און זיבעציג מאל.

“נמצא הירח אחד מששת אלפים ושמונה מאות מן השמש בקירוב” — אז די לבנה איז א זעקס טויזנט אכט הונדערטסטל פון די שמש. יא, ווייל ער מאכט די חשבון: פערציג מאל הונדערט און זיבעציג.

“ואין בכל הכוכבים כוכב גדול מן השמש, ואין קטן ממה שנקרא כוכב בגלגל השני” [Mercury] — ס׳איז נישטא קיין גרעסערע כוכב ווי די שמש, און ס׳איז נישטא קלענער ווי דער וואס הייסט כוכב אין גלגל השני.

—

חידוש: די נומערן שטימען נישט — אבער דאס מאכט גדלות הבורא נאך גרעסער

שוין, די אלע numbers — וויפיל איך וויל רעדן וועגן דעם רמב”ם — די numbers האלט מען נישט היינט. פארוואס? Mostly ווייל מ׳האט געכאפט אז די וועלט איז אסאך גרעסער ווי דער רמב”ם האט געטראכט.

> חידוש: דאס איז א זייער אינטערעסאנטע זאך, אויב מ׳וויל טראכטן פון ווי גרויס… מיר האבן גערעדט פון אהבת ה׳, יראת ה׳, גדלות הבורא… די גאנצע וועלט איז אין אונזערע השגות אסאך גרעסער וויפיל זיי האבן געטראכט. ממילא קומט אויס די חשבון אנדערש.

זיי האבן געמאכט די גאנצע חשבונות לויט וויפיל מ׳זעט עס דא — קומט אויס אז ס׳מוז זיין אזוי גרויס, בדומה. אויב די גאנצע זאך איז אסאך ווייטער — למשל, אפילו די ירח איז נישט גענוי היינט. למשל, מ׳זעט, כדי ס׳זאל זיין אזוי גרויס אין אונזערע אויגן, האט עס געמוזט זיין אזוי קליין. אבער אמת׳דיג איז עס אסאך מער מאל גרעסער, ווייל ס׳איז אסאך ווייטער ווי מ׳האט געטראכט.

אזוי אויך מיט די לבנה, פארקערט — די לבנה איז נענטער, ממילא האט מען עס געמאכט אסאך קלענער. די לבנה זאגט מען היינט אז ס׳איז בערך א דריטל אדער א פערטל פון די וועלט [ערד], נישט קיין פערציגסטל. עפעס אזוי. Exactly. ס׳איז פשוט — די מרחק [distance] האבן זיי נישט גערעכנט גוט, און ממילא האבן זיי געמיינט די numbers wrong.

און באופן כללי איז אלעס אסאך אסאך גרעסער ווי מ׳האט געמיינט. אזוי אז מ׳קען דאך מער… מ׳ווערט מער נתפעל פון די גדלות הבריאה, נישט ווייניגער, נאר מער.

אסאך גרעסער ווי מ׳האט אמאל געמיינט. די אלע ניין גלגלים פיטן אריין ביי זיי אין אזא ווי איין קליינע געגנט פון די וועלט. אפילו די “known universe” איז אסאך גרעסער פון דעם. ס׳פיט די גאנצע ניין גלגלים וואס זיי האבן געמיינט. זיי האבן געמיינט אז די וועלט איז זייער קליין.

פון דא לערנט מען זיך אז די וועלט איז גרעסער ווי מ׳טראכט.

—

הלכה י”א — “כולם בעלי נפש ודעה והשכל הם”

דער רמב”ם׳ס ווערטער

געוואלדיג. נאך א וויכטיגע זאך. יעצט, דער רמב”ם האט דאך געשריבן פאר וואס, און אסאך מענטשן מאכן חוזק פון דעם, אבער ס׳איז דאך א חלק אמת אין דעם. די נעקסטע זאך איז שוין נישט קיין חלק אמת, נאר נישט אלעס וואס מ׳פארשטייט נישט מיינט נישט אז ס׳איז נישט אמת. איך וויל נאר זאגן וואס ער זאגט.

“כל הכוכבים והגלגלים כולם בעלי נפש” — זיי האבן אלע א נפש [soul], איין זאך.

א צווייטע זאך: “ודעה והשכל הם” — זיי האבן אויך א שכל [intellect].

דאס הייסט, צוויי זאכן: זיי זענען בעלי נפש און זיי זענען בעלי שכל. אזוי ווי א קו [cow], אדער א קו האט אפשר אביסל שכל — א מורא׳דיגע שכל האט זי זיכער נישט קיין שכל.

די אלע גלגלים זענען סיי בעלי נפש — זיי האבן א נפש — און סיי זענען זיי בעלי שכל. צוויי זאכן וואס זיי טוען, וואס זיי זענען.

דער חילוק צווישן “נפש” און “דעה”

און איך וועל זאגן אן עברי טייטש:

– “נפש” איז טייטש א זאך וואס קען זיך אליינס רירן — גארנישט רירט עס נישט, עס רירט זיך אליינס.

– “דעה” מיינט אז ער קען זיך רירן לויט א חשבון.

דאס הייסט, א בהמה׳לע, למשל, רירט זיך אויך אליינס, אבער נאר לויט תאוות ורצונות. זי האט אינסטינקטן, אזעלכע זאכן. זי קען נישט מאכן א חשבון “איך דארף פארן קיין אויסטראליע ווייל דארט איז דא אפשר א גוטע לופט.” ס׳איז דא בהמות וואס פארן קיין אויסטראליע, אבער נישט ווייל זיי ווייסן, נאר מער ווייל זיי האבן אזא built-in נטיה צו פארן דארטן. סיידן מען קען מיט אים ברעכן יענע שטיקל וואס געט אים די נטיה אז ער זאל נישט פארן.

א מענטש האט שכל — ער קען פארן קיין אויסטראליע ווייל ער ווייסט אז דארט איז אויסטראליע, און אויב מ׳פארדרייט אים א קאפ וועט ער צוריקגיין.

אנווענדונג אויף די גלגלים

די זעלבע זאך האבן זיי פארשטאנען די גלגלים. פארוואס פארט ער? ווער מאכט אים פארן? ווייל ער פארשטייט אז ער דארף פארן. דאס הייסט, ער האט א נפש — ער קען זיך אליינס פארן, גארנישט שטופט אים נישט. דאס הייסט, דער אייבערשטער אין די ענדע…

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ג׳ (המשך) — נפש ודעת הגלגלים, און הקדמה צו ד׳ יסודות

—

נפש ודעת הגלגלים — פארוואס דארפן גלגלים האבן אן אייגענעם כח?

דיסקוסיע: דער אייגענער כח פון די גלגלים

Speaker 1: אבער פארוואס זאל ער עס טאקע וועלן? אויב דער אייבערשטער איז מנהיג די גלגל, פארוואס פעלט אויס אז ער זאל האבן אן אייגענעם כח?

Speaker 2: ער מיינט נישט אז ער איז מנהיג אזוי ווי… דער אייבערשטער פירט די גלגל, אבער ער געבט אים די ברירה, ער געבט אים די ברירה, און אויך די ברירה צו טשוזן [choose] זיי אליין.

Speaker 1: ער האט נישט קיין ברירה צו טשוזן, ברירה איז דא נאר ביי אונז.

Speaker 2: אין די כוכבים, ס׳איז דא א חלק וואס זיי רעכענען זיך אויך מיט אין די גלגל, אזוי ווי ער האט געזאגט.

Speaker 1: איך ווייס נישט, וואס דו פרעגסט א גוטע קשיא [question/difficulty]. אפשר די כוכבים איז פשוט א פארט [part] פון די גלגל.

—

“השמים מספרים כבוד קל” — כפשוטו

Speaker 2: אבער דו זאגסט אז ס׳איז דא מענטשן וואס וואונדערן זיך אויף דעם רמב”ם, אבער עצם דארף מען זיך נישט וואונדערן, ווייל אין אלע תפילות [prayers] זאגן מיר אזוי — “השמים מספרים כבוד קל” [The heavens declare the glory of God — Psalms 19:2], און אזוי ווייטער. דער רמב”ם שטימט זייער גוט מיט אלע פסוקים [verses], ווייל אלע פסוקים זאגן אז די שמים [heavens] און אלע מערכות השמים [celestial systems] איז מספרים כבוד קל [declare the glory of God].

Speaker 1: ניין, דאס איז נישט אזא גרויסע קשיא, ווייל דער רמב”ם האט געזאגט אז “השמים מספרים” איז ליטעראלי [literally], ס׳איז ממש כפשוטו [in its plain meaning].

Speaker 2: ניין, נישט נאר דער רמב”ם — מ׳האט געזאגט אז זיי מאכן אונז, ווען מ׳באטראכט די גדלות [greatness] מאכט עס אונז משבח זיין [praise], אבער די פשוט׳ע פסוקים זאגן אז *זיי* זענען משבח.

—

חידוש: וואס הייסט “משבח” אן א מויל?

Speaker 1: דער רמב”ם אליינס זאגט — ס׳שטייט “הללו את ה׳ מן השמים הללוהו במרומים” [Praise the Lord from the heavens, praise Him in the heights — Psalms 148:1] — אז די ערשטע האלב פון די הללוי-ה רעדט כפשוטו, און די צווייטע האלב איז נאר אז ס׳איז אונז, ווייל די וועלט האט נישט קיין שכל [intellect] — די ערד, די תהומות [depths], זיי האבן נישט קיין שכל.

Speaker 2: באט [but], איך זאג נאר א פשוט׳ע זאך.

Speaker 1: און דער רמב”ם — דאס מאכט דער רמב”ם אליינס קלאר אין מורה [Moreh Nevuchim / Guide for the Perplexed]. ווען מ׳זאגט שכל, נפש [soul], מיינט מען נישט אז ער האט עפעס א נשמה [soul] וואס ער גייט ווערן מיט גלגול [reincarnation], איך ווייס וואס. ס׳מיינט כפשוטו — אז די כח התנועה [power of motion] וואס ער האט, איז זיין אייגענע כח.

איך פארשטיי אז דער אייבערשטער האט אים געגעבן די כח, אבער ס׳איז נישט אז דער אייבערשטער שטופט עס. אזוי ווי דער אייבערשטער זאגט אז דער אייבערשטער פירט א מענטש — מיינט נאך נישט אז דער מענטש האט נישט קיין נשמה. ער איז נישט נאר אן אביעקט [object], ער איז עפעס מער פון דעם — ער איז א לעבעדיגע זאך.

—

“חיים וחסד” — לעבעדיג אויף אייביג

Speaker 1: אזוי ווי ער זאגט — “חיים וחסד” [life and kindness] — אבער לעבעדיג נישט אזוי ווי א מענטש וואס זיין לעבן הייבט זיך אן און ענדיגט זיך. חיים לנצח [eternal life] — חיים ועומדים ומכירים את מי שאמר והיה העולם [living and standing and recognizing the One who spoke and the world came into being].

Speaker 2: אה, וואס הייסט מכירים את מי שאמר והיה העולם?

Speaker 1: אקעי [okay], דאס גיי איך נישט מיינען זיין, אבער דאס וואס ער פארט, איז ווייל ער וויל אנקומען צו דער אייבערשטער.

Speaker 2: וויאזוי קומט מען צו דער אייבערשטער און ער פארט?

Speaker 1: א גוטע קשיא.

—

דיסקוסיע: פארוואס פארט דער גלגל אין א קרייז?

Speaker 1: אזוי ווי דער באקאנטע… מען האט געזאגט א נומער [number] — אינעם לערנען [in the learning], ווען ער באקאנט א מלכה [queen], יא?

Speaker 2: יא.

Speaker 1: עס איז א משל [parable] — אזא סארט זאך. סטאטש [despite] דאס, טראגט זיך עפעס אזא זאך.

Speaker 2: יא.

Speaker 1: אזוי זאגט דער הייליגער רמב”ם, יא — כל אחד ואחד לפי גדלו, לפי מעלתו, משבחים [each one according to its greatness, according to its level, they praise].

—

חידוש: דער עיקר שבח איז נישט דער מויל — עס איז דער דעת

Speaker 1: אבער זע איך אן איינזיכטיגע זאך. מ׳זאגט לויט דער רמב”ם “משבחין” — מ׳פארשטייט מיינט כפשוטו. עס מיינט דארט מען נישט דארט א מויל, רייט [right]?

דער רמב”ם זאגט אז דאס האסט נאך פארשטייט — ווען אונז זענען משבחין, זאגן מיר נישט מיט אונזער מויל. וואס איז דער עכטער שבח? דער מויל? ניין, ס׳איז דאך דער דעת [knowledge/understanding] וואס אונז האבן. גראדע דורך דער מויל גייט עס ארויס — אונזער וועג פון ארויסברענגען זאכן איז נאר דורך דער מויל, עיקר דורך דער מויל.

אבער אפילו ווען אונז רעדן דאך — דער חבר׳ס מויל, דער עיקר שבח… אנדערש — א מענטש איז דער משבח דער אייבערשטער, מיינט עס נישט בעיקר דער מויל. עס מיינט עס, און עיקר איז א גייסט, די השתוממות [amazement]. נאר זיין הבנה [understanding] עפענט — השתוממות איז אפשר נאר א פילינג [feeling]. זיין הבנה — דאס איז דער שבח.

—

אזוי אויך ביי די שמים — שבח דורך הכרה

Speaker 1: זיין מיינונג — די זעלבע זאך. אז מיר זאגן אז דער הימל איז משבח דעם באשעפער, מיינען מיר נישט אזוי אז דער הימל האט א מויל און עס רעדט. זיין מיינונג — דער הימל פארשטייט דעם אייבערשטן, און דאס איז א שבח פאר דער אייבערשטער — אז מען פארשטייט אים. אז איינער פארשטייט אים, אזוי עס זענען מערכות, אזוי דער זאגסט אים נתפאר [glorified] וכדומה [and the like].

—

מלאכים און גלגלים — דער קשר צווישן זיי

Speaker 1: איז דאס געטייטש “משבחים ומפארים ליוצרם כמו המלאכים” [they praise and glorify their Creator like the angels] — אזוי ווי די מלאכים וואס זענען צורות בלבד [forms only], א זעלבע זאך — וואס זענען צורות בחומר [forms in matter], זיי זענען אויך משבח דעם אייבערשטן.

“וכשם שמכירים את הקב”ה, כך מכירים את עצמן, ומכירין את המלאכים שלמעלה מהן” [And just as they recognize the Holy One, so they recognize themselves, and they recognize the angels above them] — די מלאכים, זיי האבן עפעס א סעלף-אוועירנעס [self-awareness], אז זיי ערקענען זיך, און מכירין את המלאכים שלמעלה מהן — און זיי קענען די מלאכים שלמעלה מהן [the angels above them]…

—

חידוש: מלאכים זענען די מנהיגים פון די גלגלים

Speaker 2: דא זאגט דער רמב”ם אן אינטערעסאנטע זאך — אז די מלאכים זענען די מנהיגים פון די גלגלים. עס איז עס שוין געזאגט?

Speaker 1: ניין, ער האט זיך מיט דאס אויסגעפונען.

Speaker 2: ווייל עס איז אויסגעפונען… ס׳איז נישט אן אנדערע קאטעגאריע [category], ס׳איז נישט נאר אן אנדערע קאטעגאריע — עס איז דא א פסיכע [psyche / connection] צווישן זיי, פילע זענען העכער.

Speaker 1: לכאורה [seemingly] די מלאכים, די פירן זיי טאקע.

Speaker 2: סנעל [schnell / quickly], ווייל דאס איז דאס איז די גאנצע פוינט [point] — עס זאגן, דער אייבערשטער מנהיג הגלגל דורך די מלאכים.

Speaker 1: יא.

Speaker 2: עס שטייט נישט דא קיינמאל קלאר, אבער אזוי קומט עס.

Speaker 1: דאס איז דאך די גאנצע פוינט!

—

דער דריי-שטופיגער סדר השתלשלות

Speaker 1: אונז בויען דא דעם סדר [order]. די דראמאס [details] איז טאקע נישט אזוי קלאר, די סדר איז אזוי — פון דריי זאכן, ס׳זענען אויך דריי סדר השתלשלות [chain of emanation] וואס מ׳רופט:

1. דער אייבערשטער פירט די ספירות [sefirot]

2. און די ספירות פירן די גלגלים

3. און די גלגלים פירן די וועלט

—

מדרגות אין דעת — “ודעת הכוכבים והגלגלים”

דער רמב”ם׳ס ווערטער

Speaker 1: זאגט ער, די דריי מדרגות [levels] זענען אויך מדרגות אין וויסן איינער דעם אנדערן, אבער אויך אנדערע מדרגות אין דעת [knowledge]:

“ודעת הכוכבים והגלגלים היא מעוטה מדעת המלאכים וגדולה מדעת בני אדם” [The knowledge of the stars and spheres is less than the knowledge of the angels and greater than the knowledge of human beings].

—

פשט הסבר — פארוואס זענען די מדרגות אזוי?

Speaker 1: ס׳זעט אויס פשוט אז ווייל מלאכים זענען נאר דעת, ממילא [therefore] איז זייער דעת די גרעסטע. און כוכבים וגלגלים האבן חומר וצורה [matter and form] — איז עס אביסל שוואכער, אבער דאך זענען זיי חי וקיים לעולם [living and existing forever] — איז עס גרעסער. און בני אדם [human beings] איז די שוואכסטע מדרגה און די שוואכסטע דעת.

—

חידוש: דעת האט צוטון מיט דיין לעוועל אין מציאות

Speaker 1: ס׳קען זיין פשוט געבויט אויף וואס אונז האבן געלערנט — אז דעת האט צוטון מיט וועלכע לעוועל [level] דו ביסט אין די מציאות [reality/existence].

אויב דו ביסט… למשל [for example], א זון קען זאגן אז ער קען בעסער זיין טאטע ווי אן אייניקל. אפשר איז דער אייניקל זייער קלוג, אבער זיין ידיעה [knowledge] — ער ווייסט אז ער איז א דירעקטע זאך. אויב די מלאכים פירן די גלגלים, משפיע [influencing] וכדומה, איז ער איז איין פשוט.

אבער דעת דא מיינט דעת השם [knowledge of God] — דאס וואס זיי ווייסן דעם אייבערשטן. ווייל די מלאכים האבן א מער דירעקטע קשר [connection] צום אייבערשטן ווי די כוכבים, און פארשטייט זיך די כוכבים מער ווי די בני אדם.

דאס מיינט אז מ׳ווייסט די ריעליטי [reality]. וואס דען מיינט עס? אז ער ליינט די צייטונג, ער קען שנעל מאכן א סאמערי [summary] פון די ענציקלאפעדיע [encyclopedia]? ס׳מיינט נישט דאס.

Speaker 2: אקעי.

—

“ונמשלו לכוכבים” — אידן ווערן פארגליכן צו שטערן

Speaker 1: עד כאן הלכות גלגלים [until here, the laws of the spheres].

שוין, איז די גאנצע — ווי מיר האבן געזאגט — אונז לערנען אז דא וועסטו ווילן לערנען הלכות קידוש החודש [laws of sanctifying the new month] און בכלל אסטראנאמיע [astronomy]. די ערשטע העלפט פון דעם פרק איז די הקדמה הכי כללית [the most general introduction] פאר אסטראנאמיע לויט ווי דער רמב”ם פארשטייט עס. און דאס איז די ידיעת השמים [knowledge of the heavens], אזוי ווי ס׳שטייט “כי אראה שמיך” [When I behold Your heavens — Psalms 8:4].

א גרויסער חלק, א זייער גרויסער חלק פון די התבוננות [contemplation] פון די בריאה [creation], און אויך פון גאנץ אנהייבן זיך לערנען — פון וויסן די גלגלים, פון וויסן די שטערן, מערכות השמים [celestial systems].

און אויף דעם שטייט — שבת האב איך געלערנט אביסל מיט איינעם וועגן דעם — ס׳שטייט אין רש”י [Rashi] אז דער אייבערשטער האט ליב די אידן, “ונמשלו לכוכבים” [and they are compared to stars]. און ס׳איז זייער שווער צו פארשטיין וואס איז די גרויסע ענין פון זיין א כוכב. ווען מ׳פארשטייט דא, פארשטייט מען אביסל וואס איז דער ענין פון זיין א כוכב, יא.

—

הקדמה צו ד׳ יסודות — דער סדר פון מציאות

דער מעבר פון גלגלים צו יסודות

Speaker 1: אקעי. סאו [so] יעצט גייען מיר זיין צו די… יעצט, לאמיך זאגן א קליינע הקדמה [introduction] צו פארשטיין קלאר וואו אונז האלטן דא אין די סדר פון די מציאות.

יעצט, האבן מיר געזאגט אז חוץ פון די כוכבים וואס זיי זענען אינמיטן — יא, זיי זענען אינמיטן, זיי זענען צורה בגולם [form in matter] וואס בלייבן אויף אייביג, רייט [right]? צווישן די מלאכים, און נאכדעם זענען נבראים הדיוטים [lower created beings].

Speaker 2: יא, האסטו דאך נאך זאכן, נאר נישט אלעס האט דעת, פארדעם זאגט ער דעת, רייט?

—

חידוש: צוויי לעוועלס פון חומר וצורה

Speaker 1: יעצט, איז דא נאך א זאך וואס מיר האבן גערעדט — אז ס׳איז דא בריאה [creation], יצירה [formation], און חומר וצורה [matter and form] וואס זיי טוישן זיך אויך, רייט?

יעצט, אבער דארפן מיר וויסן אז אין דעם אליינס זענען דא צוויי לעוועלס [levels], און די ערשטע לעוועל גייט שטיין אין דעם פרק, און די נעקסטע לעוועל גייט שטיין אין דעם נעקסטן פרק.

אין אנדערע ווערטער — די אלע זאכן וואס אונז זעען, יא, אלעס וואס אונז קענען זען אויף די וועלט אונטער די לבנה [the moon], יא, אלעס וואס אונז קענען דא זען וואס איז געמאכט פון א חומר וצורה — אונז, עס שטארבט און עס ווערט געבוירן — איז אבער נישט קיין זאכן אליינס בכלל.

דא איז א נייע דין [principle] — זיי זענען אנדערש, אלעס וועט זיין נישט אזוי. דאס הייסט, די אלע זאכן וואס אונז זעען, חוץ פון דעם וואס זיי זענען געמאכט פון א חומר וצורה — וואס מ׳האט געזאגט אז ער קען זיך רופן א הרכבה [composition/compound], ער איז אויך געמאכט פון עפעס און ער איז אויך וואס ער איז — חוץ פון דעם איז ער אויך געמאכט פון אסאך זאכן. גארנישט איז נישט דא פלעין [plain/simple].

דאס הייסט, אפילו די חומר אליין איז געמאכט פון אסאך.

Speaker 2: ניין, ביידע — די חומר און די צורה.

Speaker 1: יא, ווייל די ד׳ יסודות [four elements] זענען שוין חומר וצורה. ס׳איז א סעקאנד לעוועל [second level] חומר וצורה. ביידע — סיי [both] די חומר און סיי די צורה.

—

חידוש: ד׳ יסודות זענען שוין חומר וצורה

Speaker 1: דאס הייסט, די יסודות איז נישט געמאכט פון די…

Speaker 2: יא, ווייל די ד׳ יסודות זענען שוין חומר וצורה. די ד׳ יסודות זענען נישט קיין דינער חומר [thin/pure matter]. די ד׳ יסודות זענען צורות [forms], ווי ער זאגט דא אין די מפרשים [commentators], זעט.

—

חידוש: מ׳קען קיינמאל נישט זען א יסוד אליינס

Speaker 1: די ד׳ יסודות זענען… אבער די פוינט איז — דו קענסט קיינמאל נישט זען איינע פון די ד׳ יסודות. אלע ד׳ יסודות וואס דו וועסט זען איז שוין געווען צוגעמישט.

אלזא [therefore], אין אנדערע ווערטער — אלעס וואס אונז זעען אויף די וועלט איז בכלל א… ס׳איז בכלל אזא זאך ווי א קוגל [kugel — used as metaphor for a mixture/compound]. ס׳איז אזא זאך ווי א הרכבה פון א באנטש [bunch] זאכן. ס׳איז נישט זאכן בכלל.

—

חידוש: פארוואס שטארבן זאכן — נישט ווייל חומר וצורה, נאר ווייל שוואכע חומר וצורה

Speaker 1: חוץ פון דעם וואס זיי שטארבן — פארדעם טאקע שטארבן זיי, אזוי ווי דער רמב”ם גייט מאריך זיין [elaborate] — פארדעם מוזן זיי זיך טוישן, ווייל וועגן דעם. נישט ווייל זיי זענען געמאכט פון א חומר וצורה, נאר ווייל זיי זענען געמאכט פון א שוואכע חומר וצורה.

אין אנדערע ווערטער — זיי זענען נישט קיין אריגינעלע [original] זאכן. אריגינעל, בעיסיק [basic], איז נאר דא פיר זאכן — פיר חומר וצורות. דאס זענען גופים כלליים [general bodies], און נאכדעם ווערן די זאכן מורכב [compounded] אין אנדערע זאכן, און יענץ איז די זאכן וואס אונז קענען.

דאס הייסט — א טייך, א שטיין, א מענטש — יעדער איינער פון די זאכן איז געמאכט פון פיר יסודות, וועגן דעם צעטיילט ער זיך שפעטער. מילא [so], ווען ער שטארבט, איז נישט פשט אז ער וועט אויסגראבן די צורה — ער וועט צוריק צו זיין יסוד. זיין יסוד גייט ערגעץ אנדערש ווי חתום [sealed/combined].

—

חידוש: ד׳ יסודות בלייבן אייביג — ווי גלגלים

Speaker 1: סאו ממילא, די ערשטע פרק — אין דעם פרק גייען מיר מסביר זיין [explain] אויך, ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך. דאס האבן מיר געלערנט פריער אז די כוכבים, די גלגלים, זיי טוישן זיך נישט, זיי בלייבן אויף אייביג. אבער די מענטשן טוישן זיך.

די יסודות טוישן זיך אויך נישט — דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך. ס׳בלייבט אייביג — ווי לאנג די וועלט איז, בלייבט אלעמאל אש [fire] אדער מים [water] אדער רוח [wind/air]. וואס ס׳טוישט זיך איז די זאכן וואס ווערן געמאכט פון זיי.

—

פארוואס באלאנגט דאס אין דעם פרק?

Speaker 1: סאו דאס איז די… הרכבות [compounds]. די גאנצע זאך וואס מיר רעדן וועגן יסודות איז ווי אן הקדמה פארוואס מיר גייען רעדן אין דעם נעקסטן פרק — וואס איז די אמת׳דיגע דריטע סארט זאכן וואס איז דא אויף די וועלט.

יעצט איז נאר אזוי ווי אן הקדמה. פארדעם, איך טראכט וועגן דעם — באלאנגט עס אין דעם פרק, ווייל ס׳איז אמת׳דיג אויך זאכן וואס בלייבן, כאפסט [you understand]? ס׳בלייבט נישט אליינס, ווייל ס׳טוישט זיך כסדר [constantly], אבער למעשה [in practice] דאס אז ס׳איז דא די ד׳ יסודות איז א געוויסע זאך וואס בלייבט אלעמאל. ס׳איז אינטערעסאנט. און ס׳איז אויך פארט [part] פון די סירקלס [circles] וואס מיר האבן שוין געזען.

סאו אין א געוויסן זין איז דאס די בעיסיק מער [more basic]. אין דעם פערטן פרק גייען מיר לערנען זאכן וואס זענען אינגאנצן נישט בעיסיק — ס׳איז נאר הרכבות פון יסודות, די ערגסטע זאכן בעיסיקלי [basically] וואס קען זיין.

—

דיסקוסיע: האט דער נפש עפעס צוטון מיט ד׳ יסודות?

Speaker 2: אבער קענסטו שוין מארגן זאגן — וואס דו זאגסט אז די צורות זענען אויך צוזאמענגעשטעלט פון די ד׳ יסודות? סאו ווען דו נעמסט א מענטש, די צורה פון א מענטש איז א נייע זאך — איז אן אדם אדער א בהמה [animal] איז א צורת בהמה [form of an animal]. סאו דער נפש אדם [human soul] האט אויך עפעס צו טון מיט די ד׳ יסודות?

Speaker 1: ניין, ניין, ניין — די נפש האט נישט קיין ד׳ יסודות. דאס איז נישט וואס איך האב געמיינט.

Speaker 2: איך האב געמיינט צו צושטעלן אז געוויסע תאוות [desires] פון די נפש איז פון די יסודות.

Speaker 1: ניין, ניין, דאס איז א טעות [error]. דאס איז וואס מיר האבן געלערנט דאס פארן [before] — וואס זאגן אז די נפש איז אויך ד׳ יסודות. דאס איז נאר א משל [metaphor]. אמת׳דיג, ניין — די ד׳ יסודות איז נאר די חומר.

—

חומר אליינס קען מען נישט זען

Speaker 1: אבער די חומר אליין, די חומר אליין האט שוין אין זיך צורות. דאס הייסט — צורת ה… ס׳איז דא א צורה פון אש [fire]. אין די אש זעען מיר די חומר מיט די צורה פון אש.

אקעי, ווייל מיר זעען נישט חומר אליינס — ס׳איז קיינמאל נישט געווען. פונקט ווי מיר קענען נישט זען קיין צורה אליינס, קענען מיר נישט זען קיין חומר אליינס. מיר קענען נאר טראכטן פון ביידע.

ווען מיר זעען האלץ, זעען מיר עס אדער אין די פארם [form] פון א בוים אדער אין די פארם פון א טיש. מיר זעען נישט האלץ אזוי ווי האלץ אליין.

Speaker 2: ניין, ווייל האלץ איז שוין א פארם. האלץ מיינט עפעס א בוים. עס איז דאך געמאכט פון עפעס.

Speaker 1: ס׳איז נישט אז דו קענסט זיך טועה זיין אז ס׳איז געמאכט פון עפעס, right?

Speaker 2: סאו וואס איז עס? חומר.

—

“תוהו ובוהו” — דער בעיסיקער חומר

Speaker 1: תוהו ובוהו [Tohu vavohu — “formless and void” — Genesis 1:2] — שטייט אין רמב”ן [Ramban / Nachmanides], יא? הואיל [since] — האט דער אייבערשטער באשאפן.

און אינטערעסאנט — דא האט ער זיך דערמאנט אז דער אייבערשטער האט באשאפן. ביז יעצט איז געווען וואס? “והיו גלגלים” [and there were spheres]. אפשר גייט ער פשוט אלץ א פריער — כל… ער זאגט אז אלץ גייט צוריק צו דער…

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ג׳ (המשך) — דער חומר הכללי און די פיר יסודות

דער באגריף פון חומר — האלץ איז געמאכט פון עפעס

Speaker 1: זעסט נישט אז די האלץ אליין… ניין, אפילו די האלץ איז שוין א פארעם [form]. האלץ מיינט דאך א בוים אדער וואטעווער. עס איז דאך געמאכט פון עפעס. דו זעסט דאך אז דו קענסט זיך טוישן, אז עס איז געמאכט פון עפעס, רייט? סאו וואס איז דאס? חומר [chomer: matter/raw material].

—

הלכה י”ב — דער גולם אונטער גלגל הירח

“בורא הא-ל” — פארוואס זאגט דער רמב”ם דאס נאכאמאל?

Speaker 1: תדע ותבין — שטייט אין דער רמב”ם — ברא הא-ל [bara ha-El: G-d created]. האט דער אייבערשטער באשאפן…

אינטערעסאנט, דא האט ער זיך דערמאנט אז דער אייבערשטער האט באשאפן. וואו איז ער געווען ביז יעצט? והגלגלים? אפשר גייט ער פשוט אלץ אויף פריער? ער זאגט אז אלץ גייט צוריק צו די הקדמה וואס ער האט געמאכט, כל מה שברא הקדוש ברוך הוא בעולמו [kol mah she-bara HaKadosh Baruch Hu be-olamo: everything that the Holy One, Blessed be He, created in His world].

אינטערעסאנט, אבער דא האט ער זיך דערמאנט צו זאגן נאכאמאל ברא הא-ל. איך ווייס נישט. נאט שור [not sure]. אפשר ווייל דאס איז פשוט א נייע לעוועל [level] בריאה שוין. ווייל אלע אנדערע האט ער שוין געזאגט, אבער דער אייבערשטער האט באשאפן דריי מיני זאכן, און יעצט זאגט ער א נייע מין זאך וואס דער אייבערשטער האט באשאפן. איז דאס איינע פון יענע מיני זאכן?

Speaker 2: אה, עס איז גערעכנט אז עס איז א פערטע מין זאך אביסל. עס איז א מין זאך וואס איז די כלי מיט וואס צו באשאפן די דריטע זאך.

Speaker 1: אינטערעסטינג.

דער רמב”ם’ס ווערטער — גולם אחד שאינו כגולם הגלגלים

Speaker 1: דער אייבערשטער האט באשאפן למטה מגלגל הירח גולם אחד שאינו כגולם הגלגלים [l’matah mi-galgal ha-yarei’ach golem echad she-eino k’golem ha-galgalim: below the sphere of the moon, one raw mass that is not like the raw mass of the spheres].

דיסקוסיע: דער ווארט “גולם” — וואס מיינט עס?

Speaker 2: גולם איז בטייטש חומר?

Speaker 1: עקזעקטלי [exactly]. גולם איז אויף לשון הקודש [lashon ha-kodesh: the Holy Tongue/Hebrew]. דער הייליגער רמב”ם האט זייער מקפיד [makpid: careful/insistent] געווען צו שרייבן נאר אויף לשון הקודש, נישט אויף אראמיש אדער אויף אנדערע שפראכן. סאו די ווארט וואס איז געווענליך צו זאגן איז חומר [chomer: matter/material].

Speaker 2: חומר איז וועלכע שפראך?

Speaker 1: חומר איז אויך לשון הקודש, אבער עס איז א ווארט…

Speaker 2: עקשולי [actually], פון וואו קומט די ווארט חומר?

Speaker 1: חומר ביד היוצר [chomer b’yad ha-yotzer: clay in the hand of the potter — ירמיהו י”ח:ד’]?

Speaker 2: חומר ביד היוצר. חומר מיינט ווען מ’מאכט די טיט [clay] אין א צורה פון חומר?

Speaker 1: ניין, חומר איז נישט די טיט. חומר איז טיט.

Speaker 2: אה, חומר איז די טיט, און מ’מאכט עס אינטו [into] לבנים [leveinim: bricks]. חומר ולבנים [chomer u-leveinim: mortar/clay and bricks — שמות א’:י”ד] איז א חומר וצורה פון לבנים.

Speaker 1: עקזעקטלי. סאו עס איז א גוטע משל [mashal: analogy]. אבער אפשר האט דער רמב”ם קיינמאל נישט גענוצט די ווארט חומר. איך מיין אז מ’דארף קוקן. וואס די טרענסלעיטארס [translators] האבן גענוצט די ווארט פאר די יווניש’ע [Greek] ווארט פון “מעטער” [matter] איז רובא [mostly] חומר. אבער דער רמב”ם האט געטראפן א פסוק — איך מיין אז אין א פלאץ איז ער עס מפרש בפירוש [explains it explicitly], אויב איך געדענק.

ס’שטייט “גלמי ראו עיניך” [golmi ra’u einekha: my unformed substance Your eyes saw — תהלים קל”ט:ט”ז], אדער ס’שטייט אין גמרא “גולמי כלי עץ” [golmei klei etz: unfinished wooden vessels].

Speaker 2: גולם אפשר אז ס’האט נישט קיין צורה, ניין?

Speaker 1: סאו גולם איז טאקע חומר ביי דער רמב”ם. איינער זאל נישט זיין קיין גולם — אז עס זאל אפילו שפירן עפעס, ס’איז נישט קיין צורה. שבעה דברים בגולם [shiv’ah devarim b’golem: seven things characterize an unformed person — אבות ה’:ז’], יא.

דער חומר הכללי איז אנדערש פון חומר הגלגלים

Speaker 1: דער אייבערשטער האט געמאכט א מין חומר, א מין גולם, שאינו כגולם הגלגלים [she-eino k’golem ha-galgalim: that is not like the raw mass of the spheres]. ס’איז נישט אזוי ווי גולם הגלגלים וואס אונז האבן פריער געזאגט אז דער חומר הגלגלים איז זייער אן אנדערע מין חומר ווי וואס אונז קענען — ס’איז דורכזיכטיג, ס’האט נישט קיין וואג, און ס’האט נישט קיין שמעק אדער קיין קאליר [color]. נאר דער אייבערשטער האט געמאכט א סארט חומר וואס איז זייער אנדערש.

פיר צורות פאר דעם חומר הכללי

Speaker 1: און די חומר, די בעיסיק [basic] חומר, האט פיר צורות לגבי דעם. דאס הייסט, די חומר שפילט זיך אויס אין די… חומר אחד כללי [chomer echad klali: one general/universal matter], און דאס באקומט פיר צורות.

וְאֵינָם כְּצוּרַת הַגַּלְגַּלִּים [v’einam k’tzuras ha-galgalim: and they are not like the form of the spheres] — זאגט ער נאכאמאל די ווערטער. אויך די חומר איז נישט חומר הגלגלים, און אויך די צורה איז נישט צורת הגלגלים.

—

הלכה י”ג — די פיר צורות און גופים

וויאזוי חומר וצורה שאפן א גוף

Speaker 1: ונקבעה כל צורה וצורה במקצת גולם זה [v’nikbe’ah kol tzurah v’tzurah b’miktzas golem zeh: and each form was fixed in a portion of this raw mass]. א חלק פון די גולם הכללי, די חומר הכללי — די גולם גייט אריין אין די פיר צורות, אזוי ווי ס’ווערט פיר צורות, ס’ווערט אויסגעשעיפט [shaped] אין פיר צורות.

צורת האש

Speaker 1: די ערשטע — צורה ראשונה היא צורת האש, ונתחברה במקצת גולם זה עמה [tzurah rishonah hi tzuras ha-eish, v’nischab’rah b’miktzas golem zeh imah: the first form is the form of fire, and it joined with a portion of this raw mass], און א חלק פון די חומר פון די גולם איז דא צורת האש, ונהיה משניהם גוף האש [v’nihyeh mi-shneihem guf ha-eish: and from both of them came the body of fire].

ס’האט זיך אריינגעכאפט, סאמהאו [somehow] ס’איז געקומען א צורת האש פון וואו איך ווייס, פון הימל, ס’האט זיך אריינגעכאפט אין א חלק פון די חומר, און ס’איז געווארן פון ביידע צוזאמען גוף האש, וואס איז די חומר וצורה פון אש צוזאמען. שטימט?

אינטערעסאנט. סאו ווען די צורה און די חומר קומען זיך נישט צוזאם איז נישטא קיין אש — וואלט געווען איינס פון די צוויי. וואלט געווען גארנישט, וואלט געווען די חומר הכללי וואס מ’קען נישט זען, וואלט געווען תוהו ובוהו [tohu va-vohu: formless and void — בראשית א’:ב’].

צורת הרוח

Speaker 1: צורה שניה היא צורת הרוח, נתחברה מקצתו [tzurah shniyah hi tzuras ha-ru’ach, nischab’rah miktzaso: the second form is the form of wind/air, it joined with a portion of it], א חלק פון די חומר, פון די גולם הכללי, מיט די צורת הרוח, און ס’איז געווארן א רוח, א גוף הרוח.

צורת המים

Speaker 1: צורה שלישית צורת המים, וגם היא נתחברה במקצתו [tzurah shlishis tzuras ha-mayim, v’gam hi nischab’rah b’miktzaso: the third form is the form of water, and it too joined with a portion of it], אז די מאטריאל [material], די בעיסיק מאטריאל — איך ווייס נישט די ווארט מאטריאל — די בעיסיק גולם, די בעיסיק חומר, האט זיך באהאפטן מיט די צורת המים, ונהיה משניהם גוף המים [v’nihyeh mi-shneihem guf ha-mayim: and from both of them came the body of water].

צורת הארץ

Speaker 1: וצורה רביעית היא צורת הארץ [v’tzurah revi’is hi tzuras ha-aretz: and the fourth form is the form of earth], אדער עפר [afar: dust/earth] ווי אונז ווייסן עס.

דיסקוסיע: פארוואס נוצט דער רמב”ם “ארץ” און נישט “עפר”?

Speaker 1: זייער גוט. דער רמב”ם נוצט נישט די לשון התורה. אין די תורה שטייט נישט קיינמאל עפר אויף דער יסוד. אבער צורת הארץ שטייט.

Speaker 2: אמת, אבער ס’זעט אויס אז ארץ איז מער פשוט.

Speaker 1: צורת הארץ איז ווען דער חומר הכללי באהעפט זיך מיט די צורת הארץ, ווערט פון דעם א גוף הארץ. א גוף איז דער צוזאמשטעל פון דעם חומר וצורה.

—

הלכה י”ד — דער סדר פון די פיר יסודות: לעוועלס אין דער וועלט

די פיר יסודות ווי שיכטן — “גלדי בצלים”

Speaker 1: זייער גוט. קומט אויס — נעמט צו — ווי אלע האבן א פלאץ. דאס איז דער וויכטיגע זאך. די אלע פיר צורות האבן א געוויסע פלאץ אין די יוניווערס [universe]. פונקט אזוי ווי דו — לכאורה אויך ווייטער ווי ס’קומט אריין אין די פריערדיגע פרק. פונקט אזוי ווי זיי האבן געלערנט אז די העכסטע איז דער גלגל הראשון, נאכדעם איז דא די…

Speaker 2: די גלגל השיה, יא, די גלגל המקיף, האט דער גלגל החוזר.

Speaker 1: נאכדעם איז דא דער גלגל המכוכב, נאכדעם אזוי ווייטער — יעדער האט זיך א פלאץ, א לעוועל. די זעלבע זאך, די פיר יסודות האבן אויך לעוועלס.

Speaker 2: שטימט? נעמט צו.

דער רמב”ם’ס ווערטער — פיר גופים איינער העכער פון דעם אנדערן

Speaker 1: “והמתחתון שבהם ארבעה גופים מחולקים, אחד למעלה מן השני” — דאס האסטו נישט געלערנט ביז יעצט, דאס איז א נייע זאך. ס’איז אויך פארט פון די גלדי בצלים [gildei betzalim: layers of an onion], בעיסיקלי, די onion וואס די וועלט איז.

“וכל אחד ואחד מקיף את שלמטה ממנו מכל רוחותיו כמו גלגל” [v’chol echad v’echad makif es she-l’matah mimenu mi-kol ruchosav k’mo galgal: and each one surrounds the one below it from all sides like a sphere] — ס’איז כמו גלגל, נאך פיר גלגלים. כמו גלגלים.

גוף האש — סמוך צו גלגל הירח

Speaker 1: “והראשון שבהם הסמוך לגלגל הירח — גוף האש” [v’ha-rishon she-bahem ha-samuch l’galgal ha-yarei’ach — guf ha-eish: and the first of them, adjacent to the sphere of the moon — the body of fire].

זייער גוט. ווייל אש גייט ארויף זייער הויך — א געסערע דוגמא [example]. פארדעם זעט מען אז אש גייט ארויף, ווייל אש וויל אנקומען צו זיין פלאץ וואס איז הויך. ס’מיינט נישט אז ס’איז דא א פייער, ס’מיינט אז ס’איז דא א כח [ko’ach: force/power] א פייער, אבער עניוועיס [anyways].

חידוש: דער רמב”ם האלט אז די שמש איז נישט פייער

Speaker 1: דער רמב”ם האט נישט געהאלטן אז די שמש איז א באל פון פייער.

Speaker 2: ניין, ס’איז בכלל נישט פייער.

Speaker 1: די הימל איז גארנישט. ס’איז דא וואס האלטן — ס’איז געווען א מחלוקת [machlokes: dispute]. ס’איז געווען וואס האבן געהאלטן אז די גלגלים אין די הימל בדרך כלל זענען געמאכט פון פייער. אבער דער רמב”ם האלט אז ס’איז געמאכט פון עפעס א זאך וואס הייסט חומר החמישי [chomer ha-chamishi: the fifth element/matter], א נייע סארט חומר, אבער נישט פייער. פייער איז איינע פון די ד’ יסודות, ס’קען נישט זיין. ס’איז נידריגער, ס’איז אונטער גלגל הירח.

Speaker 2: מיר זעען מיר עס ווי א פייער ווייל ס’גייט שוין אויך דורך די גלגל הירח?

Speaker 1: ניין, ס’האט נישט צו טון. נישט זיין. קען זיין, אבער איך מיין אז נישט.

גוף הרוח, גוף המים, גוף הארץ

Speaker 1: “ולמטה ממנו גוף הרוח” [u-l’matah mimenu guf ha-ru’ach: and below it, the body of wind/air] — יא, אז א גרויסע ספער [sphere], א גרויסע באדי [body] פון די רוח איז אונטער דעם. רוח מיינט ווינט, לופט [luft: air].

“למטה ממנו גוף המים” [l’matah mimenu guf ha-mayim: below it, the body of water].

Speaker 2: שזה נקרא מים עליונים [she-zeh nikra mayim elyonim: which is called the upper waters], איך ווייס.

Speaker 1: ניין, דאס איז די מים התחתונים [mayim ha-tachtonim: the lower waters], איך ווייס נישט. למטה ממנו — דאס איז די העכסטע פלאץ דא איז די מים. אבער ס’איז נישט אזוי הויך, ס’מיינט פשוט אויף די ערד.

Speaker 2: דאס איז נישט בויך [?]. מים מאכט זיך אן איינדרוק אז ס’איז העכער עפעס אין הימל.

Speaker 1: אבער ס’נעמט ארום, ס’איז אונטער די גלגל הירח, א סאך העכער פון ווי אונז זענען מיר.

Speaker 2: ניין, דאס איז עפעס.

Speaker 1: “למטה ממנו גוף הארץ” [l’matah mimenu guf ha-aretz: below it, the body of earth].

Speaker 2: וואס איז די גוף הארץ? דאס וואס אונז טרעטן?

Speaker 1: יא, וואדע [vadai: certainly]. למטה ממנו גוף הארץ, ואין ביניהם מקום פנוי כלל [v’ein beineihem makom panui klal: and there is no empty space between them at all].

Speaker 2: אזוי וואקן אונז אין רוח.

Speaker 1: אונז וואקן אויף עפר און אין רוח, און ווען אונז גייען אריין אין ים גייען אונז אריין אין די מים וכדומה.

דיסקוסיע: “יקוו המים” — דער סדר פון מים און ארץ

Speaker 1: אינטערעסאנט, ווייל דאס איז צעטיילט צווישן ארץ און מים. אונטער די מים איז די ארץ, און איז דא רוח? ווי איז צעטיילט?

Speaker 2: אה, דאס איז זייער גוט. דאס איז דאך געווען א גאנצע פסוק, “יקוו המים מתחת השמים אל מקום אחד” [yikavu ha-mayim mi-tachas ha-shamayim el makom echad: let the waters under the heavens be gathered to one place — בראשית א’:ט’].

Speaker 1: וואס איז די קשר [kesher: connection]?

Speaker 2: ווייל די עולם איז זיך מדמה [medameh: imagines] אז ס’איז נישט אזוי. ס’איז דאך א חידוש אז ס’איז נישט אזוי.

דער מבול און דער סדר פון מים/ארץ

Speaker 1: אינטערעסאנט, ווייל דא איז אויך געשען א שינוי [shinui: change] אין מבול [mabul: the Flood]. עפעס האט עס שייכות.

Speaker 2: די מבול האט געטון א שינוי. ווייל די מבול האט געטון די… צעטיילט.

Speaker 1: ביי די מבול איז אלעס געווארן פארשוועמט פון וואסער, און נאך די מבול איז געווארן צוריק א סדר פון וואסער, און די וואסער איז אראפגעגאנגען אונטער די ארץ. ס’קומט דאך אמת’דיג אז ס’זאל זיין אזוי.

פארוואס האבן גלגלים נישט קיין וואג, שמעק, קאליר — א נייע הסבר

Speaker 1: און יעצט, פיר יסודות. די סיבה פארוואס די אלע גלגלים העכער דעם האבן נישט קיין וואג און קיין שמעק און די אלע זאכן, איז ווייל זיי זענען העכער פון די פיר כוחות, וואס זיי זענען לכאורה אחראי [achrai: responsible] אויף וואג און אויף שמעק און אויף די אלע זאכן. זיי האבן געמאכט פון אזא סארט זאך וואס הייסט חומר הארץ, אדער חומר התחתון [chomer ha-tachton: the lower matter], וואס דאס האט די אלע זאכן.

—

הלכה ט”ו — די פיר יסודות האבן נישט קיין נפש

דער רמב”ם’ס ווערטער

Speaker 1: וארבעה גופים אלו אין להם נפש [v’arba’ah gufim alu ein lahem nefesh: and these four bodies have no soul]. זיי זענען אנדערש ווי מ’האט אויסגערעכנט אז די גלגלים זענען בעלי נפש, און ער האט געזאגט אז זיי האבן דעת והכרה [da’as v’hakarah: knowledge and recognition], אז זיי זענען יודעים את בוראם [yod’im es bor’am: they know their Creator].

אבער די פיר יסודות זענען נישט בעלי נפש, כי אינם יודעים ולא מכירים, אלא כגופים מתים [einam yod’im v’lo makirim, ela k’gufim meisim: they do not know and do not recognize, but are like dead bodies].

דיסקוסיע: דריי זאכן — נפש, ידיעה, חיים

Speaker 1: דאס זענען די זעלבע געזאגט דריי זאכן: נפש, ידיעה, און לעבן. חיים מיינט דאך בעצם איינע פון די צוויי זאכן.

Speaker 2: חיים, וואס הייסט לעבן?

Speaker 1: לעבן האט צוויי מינינגס [meanings]. ס’איז דא חיים — נפש הבהמית [nefesh ha-behamis: the animal soul], וואס מיינט וואס ער רופט דא ביי די נפש — זיי קענען זיך רירן אליין. נפש השכלית [nefesh ha-sichlis: the intellectual soul] איז דיעה [dei’ah: knowledge] — ס’איז א מענטש. מ’זאגט אז א מענטש לעבט, קען עס זיין צוויי וועגן: קען ער לעבן אזוי ווי א בהמה, קען ער לעבן אזוי ווי א מענטש.

דער חילוק צווישן גלגלים און יסודות

Speaker 1: אבער די… סאו למשל די גלגלים לעבן, אבער זיי לעבן נישט ווייל זיי… אויך ווייל זיי רירן זיך, און אויך ווייל זיי ווייסן. די גופים פון די ד’ יסודות זענען טויט — סיי זיי ווייסן נישט, און סיי זיי רירן זיך נישט.

וויאזוי האבן בריות לעבן פון טויטע יסודות?

Speaker 1: און וויאזוי קומט אז בריות וואס זענען צוזאמגעשטעלט פון די ד’ יסודות האבן יא לעבן? האבן זיי צובאקומען א נשמה [neshamah: soul]. זיי זענען די גוף, זיי זענען נישט די חלק החיות [chelek ha-chiyus: the living part] פון אלע באשעפענישן, זיי זענען די חלק המת [chelek ha-meis: the dead part] פון די באשעפענישן, די חלק הגוף [chelek ha-guf: the bodily part].

“מנהג” — טבע אן כוונה

Speaker 1: “ויש לכל אחד ואחד מהם מנהג” [v’yesh l’chol echad v’echad meihem minhag: and each one of them has a practice/way] — זיי האבן א געוויסע וועג וויאזוי זיי פירן זיך, אבער ס’איז נישט מיט אן אינטענשאן [intention], ס’איז נישט עפעס וואס זיי ווייסן. זיי טוען עס בעל כרחם [b’al korcham: against their will/involuntarily], זיי טוען עס ווי אן אבדזשעקט [object].

“שאינו יודעו ולא משיגו ואינו יכול לשנותו” [she-eino yod’o v’lo masigo v’eino yachol l’shanoso: that he does not know it, does not comprehend it, and cannot change it] — ער ווייסט עס נישט, דאס איז אזוי ווי קעגן די “יודע ומכירה” [yodei’a u-makirah: knows and recognizes]. ס’איז נישט יודע ומשיג [yodei’a u-masig: knows and comprehends] און נישט יודע ומכיר [yodei’a u-makir: knows and recognizes].

“ואינו יכול לשנותו” — ער האט נישט די נפש וואס מאכט אליין, וואס האט א רצון [ratzon: will]. ער האט נישט די נפש, אנדערש ווי די גלגלים וואס זיי זענען אין א באל, אין א ספער, אבער זיי האבן אליין א רצון, זיי רירן זיך אינטענשאנעלי [intentionally], ווי דער רמב”ם האט געזאגט.

חידוש: “מנהג” = טבע

Speaker 1: די גופים האבן א זאך וואס הייסט א מנהג [minhag: practice/custom]. דער מנהג איז אן אנדער ווארט פאר וואס אונז רופן געווענליך טבע [teva: nature]. זיי האבן א נאטור [nature]. דאס הייסט, ס’איז נישט פשט אז זיי זענען רענדאם [random]. זיי האבן א געוויסע וועג וויאזוי זיי פירן זיך, אבער ס’איז נישט זיי וואס פירן זיך. זיי האבן א סדר [seder: order], דער אייבערשטער האט זיי געגעבן וואטעווער וואס זיי פירן זיך די סדר, אבער ס’איז נישט פשט אז ער ווייסט וואס ער טוט.

דיסקוסיע: קען מען “רעדן” מיט יסודות? — דער חילוק צווישן יסודות און גלגלים

Speaker 1: דו קענסט אים נישט זאגן… די אנדערע וועג פון די התמדה [hasmadah: constancy] זייערע איז — דו קענסט נישט גיין צו די טיש און זאגן, “טו מיר א טובה, היינט, איין טאג, געסטו פאלן ארויף, נישט אראפ.” ס’גייט נישט אזוי. אדער די יסוד האש וואס פליט ארויף — ער פליט אלעמאל ארויף. דו קענסט נישט רעדן מיט אים.

אבער מיט שטערן קען מען טעארעטיש רעדן

Speaker 1: די שטערן, קענסטו טעארעטיקלי [theoretically] רעדן מיט. דו קענסט אים זאגן, “שטערן לעבן, איך האלט אז היינט זאלסטו גיין די אנדערע וועג.” ער וועט דיר זאגן… ווי דער פסוק זאגט, “התקשר מעדנות כימה או מושכות כסיל תפתח” [ha-t’kasher ma’adanos kimah o moshchos k’sil t’fatei’ach: can you bind the chains of the Pleiades or loosen the belt of Orion? — איוב ל”ח:ל”א].

דו ווייסט וואס ער גייט דיר זאגן ווען דו גייסט אים דאס זאגן? דו גייסט זאגן פאר די שטערן אז ער זאל זיך רירן אנדערש, האט ער דאך געזאגט, אזוי ווי דער פסוק זאגט—

דער חילוק צווישן גלגלים, טבע, און מענטשן — און דער מענטש’ס ראלע אלס “גלגל” פאר דער אונטערשטער בריאה

רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ג’ (המשך)

—

דער שטערן האט דעת — מ’קען אים נישט איבעררעדן

די שטערן קענסטו טעאָרעטיש רעדן מיט אים. קענסט אים זאגן: “שטערן לעבן, קאלט זיין, זאלסטו גיין די אנדערע וועג.” וועט ער דיר זאגן — אזוי ווי דער פסוק זאגט: “כאשר יראו את הגשם כן ישמעו ליצר” — ס’איז דאך נישט די כח זיך צו…

אבער דו ווייסט אז ער גייט דיר זאגן, ווען דו גייסט אים דאס זאגן, די שטערן — אז דו גייסט זאגן פאר די שטערן אז ער זאל זיך ריקן אנדערש, וועט ער דיר זאגן: “דו ביסט א נאר. איך גיי אזוי ווייל איך פארשטיי בעסער פון דיר אז אזוי דארף איך גיין. דו קענסט מיר נישט קאנווינסן [convince] אנדערש.” מ’קען נישט טוישן זיין מיינד [mind].

—

טבע — טוט אן וויסן, נישט על דעת עצמו

אבער די טבע ווייסט נישט אז ער איז די בעסטע. די אייבערשטער ווייסט אז דאס איז די בעסטע וויאזוי די זאך זאל זיך פירן. און די כוכב איז אזוי ווי מודה — ער איז מודה אז דאס איז די בעסטע וועג וויאזוי די זאך איז געמאכט. ער טוט נישט אליינס.

דער זעלבער, דער טבע — אויך האט ער א געוויסע זאך וואס ער טוט אליינס, אבער ער טוט נישט מיט’ן וויסן, ער טוט נישט על דעת עצמו [on his own understanding]. דו קענסט זען די חילוק, ווייל למשל די גלגלים קענען פארן אן גארנישט זאל זיי שטופן, לויט ווי אונז לערנען דא. זיי גייען צו עפעס, נישט אזוי ווי מ’שטופט זיי. אקעי, דאס איז א סוד וואס מ’האט נישט דא.

—

דער מענטש — א קאמבינאציע פון ביידע

ווייל דער מענטש וואס איז א קאמבינאציע פון די ביידע — ס’איז א נשמה ממרום עליונים [a soul from the highest heights], כאטש די נשמה איז טענקפול [thoughtful] און ווייסט וואס ער טוט, און דער חלק הגוף [the bodily component] איז דער… אקעי, מ’וועט באלד צוקומען צו דעם.

אקעי, מ’לערנט וועגן מענטשן — עקזעקטלי [exactly], מענטשן זענען אלע זאכן.

—

קשיא: אויב ד’ יסודות ווייסן נישט — ווי לויבן זיי דעם אייבערשטן?

די קשיא פון “הללו את ה’ מן הארץ”

ווייל דער שטערן — ער פרעגט א קשיא, איינער האט געפרעגט: ווייל דער שטערן האט געזאגט אז די הימל, אז די גופים ווייסן נישט — איז וואס איז די פשט? מ’זעט יא, אלעס שטייט דאך אין פסוק: “הללו את ה’ מן הארץ, תנינים וכל תהומות” [תהלים קמ”ח:ז׳ — “Praise Hashem from the earth, sea creatures and all depths”]. און דא שטייט די ד’ יסודות [four elements]: “אש וברד, שלג וקיטור” [תהלים קמ”ח:ח׳ — “fire and hail, snow and vapor”]. אש איז אש, ברד איז וואסער, קיטור איז רוח [wind], און שלג איז מים [water]. האבן מיר די ד’ יסודות. און ס’זעט אויס ווי זיי דאנקען יא דעם אייבערשטן!

אונז האבן דאך געזאגט אז זיי זענען נישט יודעים ומכירים [they don’t know or recognize] אין הדברים.

—

דער תירוץ — “הללוהו בני אדם”

“אלי בני אדם” — אונז מענטשן דאנקען דעם אייבערשטן מיט גבורותיו, וואס אונז זעען מער ארויס וואס די גבורת ה’ ווערט ארויסגעוויזן אין די “אש וברד” און אין אנדערע בריאים שנתונים למטה מן הרקיע [creatures placed below the firmament]. פארוואס? “שגבורתם תמיד ניכרת לקטן ולגדול” [because their might is always evident to small and great alike].

—

דער רמב”ם’ס ביאור פון תהלים קמ”ח

און דער רמב”ם וועט נאכדעם גיין אז — מיר נעמען לייקענען זיי צוזאמען מיט תנינים [sea creatures], אזויווי תנינים ווייסן מיר דאך זיכער אז זיי האבן נישט קיין אייגענע שכל. אבער דא שטייט “הללו את ה'” — עפעס דארף קוקן, און איך וויל זען אז איך זאל לויבן דעם אייבערשטן.

איך געדענק נישט — וואס ער מיינט דא צו זאגן איז אז די “הללו” רעדט פאר יעדער איינער, פאר א פשוט’ער מענטש. יעדער איינער קען זען די עשב השדה [the grass of the field], און דערפאר לויבט ער דעם אייבערשטן פאר דעם. די גרויסע חכמים, זיי גייען לויבן דעם אייבערשטן פון די הימל, פון די “השמים מספרים” [תהלים י”ט:ב׳ — “the heavens declare”], פון די כוכבים. אבער צו פארשטיין די מעלות פון די כוכבים דארף איך זיין א חכם, ווייל מען קען נישט זען וויאזוי עס ארבעט.

—

חילוק: “מן השמים” — זיי אליין, “מן הארץ” — מענטשן פאר זיי

דאס איז דאך די זעלבע קאפיטל וואו מען רעדט אויך וועגן די כוחות פון די שמים. אין די קאפיטל רעדט ער אין די אנהייב אז די כוחות פון די שמים דאנקען אליין, און פאר די “תנינים וכל תהומות” טוען מיר עס. אבער דאס איז איין וועג פון דעם זאגן.

לויט וויאזוי איך זאג, זעט אויס אז דער רמב”ם זאגט דא איז נאך אזא זאך: אבער דארט שטייט נישט “הללוהו מין” — עס שטייט נישט אז מענטשן זאלן אים לויבן. עס שטייט אז זיי זאלן אליינס לויבן. “הללו את ה’ מן הארץ” שטייט אז מענטשן זאלן לויבן. וועלכע מענטשן?

> [חידוש] יעצט פרעגט ער א קשיא — דער רמב”ם איז זיך שווער געווען: קען מענטשן ווייסן די חכמה פון די הימל? שטייט אזוי — ווייל דא רעדט מען פון פשוט’ע מענטשן, בני אדם.

—

אנאליז פון דעם קאפיטל — “מן השמים” לעומת “מן הארץ”

דאס איז זייער גוט. לאמיר זען:

“מן השמים” — די הימלישע בריאות לויבן אליין

“מלאכיו וכל צבאיו” [תהלים קמ”ח:ב׳ — “His angels and all His hosts”] — דאס איז דאך פשוט, די צבאות מלאכים. “שמש וירח” [sun and moon], און “כוכבי אור” [stars of light], אלעס אלעס איז “שמי השמים” [the heavens of heavens], “המים אשר מעל השמים” [the waters above the heavens]. דאס איז אליינס, דאס איז קיום.

ווען דער בורא האט זיי באפוילן: “יעמדו לעד לעולם, חק נתן ולא יעבור” [תהלים קמ”ח:ו׳ — “They stand forever, He gave a decree that shall not pass”] — זיי בלייבן אויף אייביג. זייער גוט.

“מן הארץ” — מענטשן לויבן פאר די אונטערשטע בריאות

אבער “מן הארץ” — אזוי ווי דו זאגסט ווייטער: “מלכי ארץ וכל לאומים” [תהלים קמ”ח:י”א — “kings of the earth and all nations”], זייער גוט. דא ברענגט ער אונז: “זקנים עם נערים” [elders with youth], “בחורים וגם בתולות” [young men and also maidens]. די אלע זענען קיין נערים — דאס איז גוטן וגודלן [small and great], זייער גוט.

זיי דארפן לויבן דעם אייבערשטן פון די עשב השדה, ווייל זיי ווייסן נישט גארנישט וועגן די כוחות פון די אור, זיי פארשטייען נישט.

—

חידוש: מענטשן זענען “גלגלים” פאר די אונטערשטע בריאות

> [חידוש] אבער ס’איז אביסל אינטערעסאנט, ווייל אונז טוען מיר די ארבעט פון וויסן פאר די נידריגערע. כאילו אונז זענען מיר זייערע גלגלים — אונז זענען מיר זייער די עקירה [the conscious force] וואס דא אין עשב השדה, און די פיר יסודות זענען אונז די מענטשן.

אונז קענען טון די זעלבע ארבעט פון די… פאר די שמים אויך, אויב אונז זענען מיר חכמים און אונז ווייסן. אבער ס’פעלט זיי נישט אזוי שטארק אויס, ווייל זיי טוען שוין אליין. די זאכן דארפן אונז — זאלן זיי מאכן רעדן. געוואלדיג.

—

סיום פרק ג’

מיר האבן געענדיגט א שווערע פרק, און מיר האבן באקומען נאך אביסל אקירה אין די גדלות ה’ [the greatness of God] און די מעלת ישראל [the distinction of Israel]. יהי רצון [may it be His will].