סיכום השיעור 📋
סיכום פון שיעור רמב״ם הלכות ברכות פרק ה׳
—
הלכה א — נשים ועבדים אין ברכת המזון
דער רמב״ם זאגט: “נשים ועבדים חייבין בברכת המזון, וספק יש בדבר אם הן חייבין מן התורה לפי שהיא מצות עשה שאין הזמן גרמא, אלא שגם הן אינן חייבות מן התורה, לפיכך אין מוציאין את הגדולים ידי חובתן.”
פשט: נשים און עבדים זענען מחויב אין ברכת המזון, אבער ס׳איז א ספק צי דער חיוב איז מדאורייתא אדער מדרבנן. ווייל ס׳איז א מצות עשה שאין הזמן גרמא (נישט צייט-אפהענגיג), וואלטן זיי געדארפט זיין חייב מדאורייתא. אבער פונדעסטוועגן זענען זיי אפשר נישט חייב מדאורייתא, דעריבער קענען זיי נישט מוציא זיין מענער.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס זענען נשים אפשר נישט חייב מדאורייתא? די גמרא ברענגט צוויי טעמים: (א) פרויען קענען נישט בענטשן אויף ארץ, ווייל זיי זענען נישט געווען א חלק פון חלוקת הארץ – יעדער מאן האט באקומען א נחלה, אבער נישט פרויען; (ב) זיי קענען נישט דאנקען אויף ברית ותורה.
2. א שווערע קשיא: ארץ, ברית ותורה זענען דאך א תקנת חכמים צוגעלייגט צו ברכת המזון – וויאזוי קען א דרבנן׳דיגער נוסח פטור׳ן פון א דאורייתא? דער תירוץ: אפשר מיינט מען נישט דעם נוסח אליין, נאר דעם עצם ענין – די תורה זאגט “על הארץ הטובה אשר נתן לך”, און דער גאנצער קאנצעפט פון ברכת המזון איז פארבונדן מיט ארץ. ס׳ווערט אויך דערמאנט אז די נוסח פון ברית ותורה איז אפשר נישט מעכב, אבער דער עיקר ענין פון ברכת המזון שטייט אין תורה אין קאנטעקסט פון ארץ.
3. א חידוש וועגן דעם פארבאנד צווישן ארץ און מזון: ארץ אין ברכת המזון איז נישט א באזונדערע הודאה אויף לאנד – ס׳איז א הודאה אויף א לאנד וואס גיט דיר צו עסן. ווי דער משל: אויב ס׳איז א הונגער און מ׳עסט נאר פאטעטאס, דאנקט מען נישט בלויז אויף “איך האב לאנד” – מ׳דאנקט אויף א לאנד וואס פארזארגט מיט עסן. דעריבער, ווער עס האט נישט א נחלה אין ארץ, האט נישט דעם זעלבן שייכות צו דער הודאה.
4. פראקטישע נפקא מינה – ספק אויב מ׳האט געבענטשט: לויט וואס מיר האבן געלערנט (פרק ד׳), אז מ׳איז מסופק צי מ׳האט געבענטשט, דארף מען איבערבענטשן (ספק דאורייתא לחומרא). צי דארפן נשים אויך איבערבענטשן? מ׳וואלט געקענט זאגן ס׳איז א ספק ספיקא (ספק צי זי האט געבענטשט, ספק צי ס׳איז בכלל דאורייתא), אבער דער רמב״ם האט נישט אויסגענומען נשים פון דער הלכה פון ספק, וואס משמע אז נשים זענען אויך חייב איבערצובענטשן ביי ספק.
5. קטנים: קטנים זענען אנדערש – זיי זענען נאך נישט בני חיוב, נאר מחמת חינוך. דער שיעור פון חינוך ביי ברכות איז “שיודעים למי מברכין” – ווען זיי פארשטייען פאר וועמען מ׳בענטשט. דער רמב״ם ברענגט דאס אין אן אנדער פלאץ.
—
הלכה ב — ברכת הזימון: דריי וואס עסן צוזאמען
דער רמב״ם זאגט: “שלשה שאכלו פת חייבין לברך ברכת הזימון קודם ברכת המזון. ואיזו היא ברכת הזימון? אם היו שאכלו משלשה ועד עשרה… נברך שאכלנו משלו, והכל עונים ברוך שאכלנו משלו ובטובו חיינו.”
פשט: דריי מענטשן וואס האבן געגעסן ברויט צוזאמען זענען מחויב אין זימון פאר ברכת המזון. פון דריי ביז צען איז דער נוסח “נברך שאכלנו משלו”, און אלע ענטפערן “ברוך שאכלנו משלו ובטובו חיינו.”
חידושים און הסברות:
1. דער עיקר ענין פון זימון: דער יסוד פון זימון איז אז ווען איינער עסט אליין, בענטשט ער אליין. אבער ווען דריי עסן צוזאמען, איז עס שוין א סעודה מיט א צערעמאניע – דעריבער זאל מען בענטשן אויף א שיינע אופן: איינער זאל זיין דער שליח ציבור, זאגן הויך, און אלע ענטפערן אמן. ס׳איז “עסטעטיש” – א שיינע דרך פון הודאה.
2. פארוואס דוקא דריי? ווייל מ׳דארף איינעם וואס זאגט, און צוויי וואס ענטפערן. צוויי מענטשן אליין איז א “חברותא” – דער דריטער מענטש מאכט עס צו א שיעור זימון, א ציבור׳דיגע מציאות.
3. “ובטובו חיינו” – טייטש: א דיסקוסיע וועגן דעם טייטש פון “חיינו” – צי ס׳איז לשון עבר (מיר האבן געלעבט), צי לשון הווה (אונזער לעבן), צי ס׳מיינט “מיר באקומען לעבן פון דעם.” דער מסקנא איז אז “חיינו” מיינט: מיר לעבן פון זיין גוטסקייט – מיר באקומען לעבן פון אים, בלשון הוה. נישט אז מיר האבן געלעבט און זענען שוין טויט.
4. “ברוך שאכלנו משלו” – הסבר: “ברוך” מיינט “געבענטשט” (נישט בלויז “דאנק”). געבענטשט איז דער אייבערשטער וואס מיר עסן פון זיינס – פארבונדן מיט דעם יסוד פון “אסור לאדם ליהנות מן העולם הזה בלא ברכה, לה׳ הארץ ומלואה.”
5. נוסח אשכנז – “רבותי נברך” (נטילת רשות): נוסח אשכנז האט צוגעלייגט פאר דעם “נברך” א הקדמה: “רבותי מיר וועלן בענטשן” און דער ענטפער “יהי שם ה׳ מבורך מעתה ועד עולם”. דער מקור דערפון איז נישט גאנץ קלאר – אפשר הגהות מיימוניות, אפשר זוהר.
דער ענין פון נטילת רשות: דאס “רבותי מיר וועלן בענטשן” איז א נטילת רשות – דער מזמן פרעגט כביכול: “זענט איר מסכים אז איך זאל זיין דער מזמן?” דאס איז פאראלעל צו א שליח ציבור וואס דארף זיין אן אדם חשוב מיט א קול נעים, און מ׳בעט רשות פון דעם ציבור. ביי ספרדים איז דאס מער עקספליציט: זיי זאגן “הב לן ונברך” (געב אונז רשות צו בענטשן), דער עולם גיט רשות, און דער מזמן הייבט אן “ברשות, נברך”.
דאס ווערט אויך פארגליכן צו דעם ענין ביי מלאכים וואס בעטן רשות – עס איז א חרדה פאר כבוד שמים, נישט נאר כבוד פון מענטשן. דער מזמן פרעגט: “ווער ביסטו צו מברך זיין את השם?” – דער עולם מוז מסכים זיין.
נאך א חידוש: ביי אשכנז וואו מ׳בענטשט שטיל אליין, איז דער נטילת רשות אביסל ווייניגער רעלעוואנט. אבער ווען דער מזמן בענטשט הויך און דער עולם הערט אויס און ענטפערט אמן – דארט איז דער נטילת רשות זייער באדייטזאם, ווייל דער עולם מוז אויסהערן זיין גאנצע בענטשן.
—
הלכה ג — זימון בעשרה מיט שם
דער רמב״ם זאגט: “היו אוכלין עשרה ולמעלה מעשרה, מברכין בשם” — ביי צען לייגט מען צו דעם שם ה׳: “נברך לאלקינו שאכלנו משלו”, און דער עולם ענטפערט “ברוך אלקינו שאכלנו משלו ובטובו חיינו”, און דער מזמן זאגט “ברוך אלקינו שאכלנו משלו ובטובו חיינו”, און דערנאך הייבט ער אן “ברוך אתה ה׳ אלקינו מלך העולם הזן” ביז ער ענדיגט אלע פיר ברכות, “והן עונין אמן אחר כל ברכה וברכה”.
פשט: ביי צען מענטשן ווערט דער נוסח פון זימון העכער – מ׳דערמאנט שם שמים. דער מזמן בענטשט הויך, און דער עולם ענטפערט אמן נאך יעדע ברכה.
חידושים און הסברות:
1. מעלה פון תפילה בציבור: ברכת המזון בעשרה האט א מעלה פון תפילה בציבור – ווען ס׳איז דא אן עדה (צען) קען מען מזכיר זיין שם שמים, אזוי ווי א דבר שבקדושה. דאס העלפט פארשטיין פארוואס עס קומען שפעטער הלכות וועגן אויב איינער גייט אוועק אינמיטן – ווייל עס האט א דין פון ציבור.
—
הלכה ד — בית חתנים: נוסח “שהשמחה במעונו”
דער רמב״ם זאגט: “וכן בבית חתנים” — ביי א סעודה אין בית חתנים זאגט מען “נברך שהשמחה במעונו שאכלנו משלו” (ביי צען: “נברך לאלקינו שהשמחה במעונו”). “משעת התחילו להתעסק בצורכי חתנות ונישואין” ביז “שלשים יום אחר הנישואין.” סעודות וואס מ׳מאכט לכבוד די נשיאים (חתן וכלה) — עד שנים עשר חודש.
פשט: אין בית חתנים זאגט מען שהשמחה במעונו ביז 30 טעג סתם. א סעודה וואס ווערט געמאכט ספעציעל לכבוד די newlyweds (ווי שבע ברכות, באזוכן באבע, אאז״וו) קען מען זאגן שהשמחה במעונו ביז א גאנץ יאר.
וואס איז “בית חתנים”? דער רמב״ם דעפינירט: פון ווען מ׳הייבט אן צוגרייטן (די גמרא גיט א משל פון איינוועקן גערשטן פאר ביר — א לאנגע הכנה), ביז 30 טעג נאך דער חתונה. דאס איז ווען מ׳עסט אין דעם בית חתנים (נישט ספעציפיש לכבוד דער חתונה, נאר סתם אין דעם פלאץ).
חידושים און הסברות:
1. פירוש “שהשמחה במעונו” — מערערע פשט׳ן:
(א) ערשטער פשט: מ׳איז דא ביי א שמחה, און מ׳דערמאנט אז די אמת׳דיגע שמחה איז ביים אייבערשטן — “במעונו” (זיין מעון), נישט “במעונינו” (אונזער מעון). מ׳זאגט נישט “דאנק דעם אייבערשטן פאר אונזער שמחה”, נאר מ׳דערמאנט אז די עיקר שמחה איז ביי אים.
(ב) צווייטער פשט (מיט “עוז וחדוה במקומו”): שמחה איז א בריאה פון אייבערשטן — ער האט באשאפן די כח השמחה. “במעונו” איז א וועג צו זאגן אז ער איז דער “בעל הדבר” — שמחה געהערט צו אים, אזוי ווי “אשר ברא ששון ושמחה” אין שבע ברכות.
(ג) דריטער פשט (מיט “מעונה אלקים קדם”): די גאנצע וועלט איז דער אייבערשטער׳ס מעון — מ׳זאגט אז די שמחה איז אין זיין וועלט.
(ד) פשט פון “מעניינא דיומא”: מ׳איז משבח דעם אייבערשטן אויף די פעולה וואס ער טוט יעצט — ער איז משמח חתן וכלה. דער אייבערשטער האט געמאכט אז מענער און פרויען זאלן זיך טרעפן און מאכן שמחה — “אונז זענען אלע מחותנים אין דעם אייבערשטער׳ס האל.”
2. שולחן ערוך׳ס שיטה: דער שולחן ערוך זאגט “ערב כל שמחה ויין” — מ׳זאגט שהשמחה במעונו נאר בשעת משתה, נישט סתם. דער מנהג איז נישט איינגעפירט צו זאגן עס איבער א יאר.
3. ר׳ יונה מנוחה: זיי זענען געווען “צובראכענע אידן.” דער וואס איז צובראכן (סעד) זאל נישט זאגן שהשמחה במעונו, נאר דער וואס איז צופרידן זאל יא זאגן. א פארקערטע סברא ווערט פארגעלייגט: דער וואס איז סעד זאל דווקא זאגן שהשמחה במעונו — “fake it until you make it” — ער פייטסט זיך מיט זיך אליין אבער ער וועט ווערן בשמחה. אבער דער שולחן ערוך זאגט נישט אזוי.
4. סעודות אחר הנשיאין — חיוב זימון: דער רמב״ם זאגט: “וכן סעודות שעושין אותן אחר הנשיאין מחמת הזמן – הכל חייבין בברכת הזימון.” עס ווערט געפרעגט פארוואס דער רמב״ם דארף דאס זאגן — אפשר איז דא אין גמרא א הוה אמינא אז פאר סעודות נאך די נשיאין זאל מען נישט האבן זימון.
5. אונטערשיד צווישן סעודות אין בית חתנים און סעודות מחמת הנישואין: סעודות אין בית חתנים (פון הכנה ביז 30 טעג נאך חתונה) — דארט זאגט מען “שהשמחה במעונו” אין זימון. סעודות מחמת הנישואין (שבע ברכות, ווען דער נייער פאר גייט צו משפחה) — דארט מאכט מען שבע ברכות. פאר אן אבל האט מען צוגעלייגט א ספעציעלע הרחמן, און פאר א חתן האט מען צוגעלייגט שבע ברכות נאכ׳ן בענטשן, און אויך א ספעציעלע נוסח פון ברכת הזימון.
—
הלכה ה — כהן וישראל שאכלו כאחד
דער רמב״ם זאגט: “כהן וישראל שאכלו כאחד – אפילו דער כהן עסט תרומה און דער ישראל עסט חולין – חייבין בזימון.”
פשט: הגם זיי עסן צוויי פארשידענע קאטעגאריעס עסן, ווייל זיי עסן צוזאמען זענען זיי מחויב אין זימון.
חידושים און הסברות:
1. די הוה אמינא: ס׳זאל זיין ווי צוויי מיני סעודות — “א בריסקער וואלט געזאגט אז ס׳איז צוויי אנדערע דינים, ער עסט קודש און ער עסט סתם.”
2. חילוק צווישן דעם און מודר הנאה: ביי מודר הנאה עסן זיי נישט צוזאמען ווייל ער טאר נישט עסן פון זיין עסן – דאס הייסט נישט עסן צוזאמען. אבער דא, דער ישראל טאר נישט עסן תרומה, אבער דער כהן מעג יא עסן חולין – ממילא קען עס הייסן איין סעודה.
3. הגהות מיימוניות — פת עכו״ם: אויב איינער איז מקפיד אויף פת עכו״ם און די אנדערע צוויי נישט, צי קענען זיי מזמן צוזאמען.
4. פראקטישע נפקא מינה: א קלויזענבורגער און א סאטמארער – איינער מעג עסן פון דעם אנדערנ׳ס שחיטה אבער נישט פארקערט. דער כלל: ווי לאנג ס׳איז דא א וועג אז ס׳זאל זיין איין סעודה, איז מען מחויב אין זימון.
—
הלכה ו — נשים, עבדים, וקטנים אין זימון
דער רמב״ם זאגט: “נשים, עבדים, וקטנים חייבין בזימון כחייבין בברכת המזון. אבל נשים, עבדים, וקטנים אין מזמנין עליהם, אבל מזמנין לעצמן.”
פשט: נשים, עבדים, און קטנים זענען מחויב אין זימון פונקט ווי זיי זענען מחויב אין ברכת המזון. אבער מ׳קען זיי נישט צורעכענען צו א מנין פון דריי מיט מענער. צווישן זיך אבער – דריי פרויען, דריי עבדים, אדער דריי קטנים – קענען זיי מאכן זימון.
חידושים און הסברות:
1. א פראקטישע טעות: אסאך מענטשן מיינען אז שבת ביי די סעודה איז זימון א “מענערישע זאך” – אבער נשים זאלן אויך ענטפערן און זיין א חלק פון ברכת הזימון.
2. “חייבות בזימון” מיינט צוויי זאכן: (1) ווען דריי מענער מאכן זימון, זאלן די פרויען אויך הערן דעם בעל המזמן און יוצא זיין; (2) ווען דריי פרויען עסן אליין, זאלן זיי מאכן זימון מיט איין פרוי אלס מזמן.
3. פארוואס קען מען נישט מישן? דער חיוב פון נשים אין זימון איז א ספק (ספק דאורייתא, ספק דרבנן) – מ׳קען נישט צוזאמרעכענען צוויי פארשידענע לעוועלס חיובים. מ׳קען נישט נוצן א ספק חיוב דאורייתא מיט א ודאי חיוב דאורייתא.
4. א קשיא: ברכת הזימון גופא איז דאך זיכער א דרבנן – פארוואס זאל נשים מיט קטנים צוזאמען זיין א פראבלעם? דער תירוץ: דער עיקר פראבלעם איז מיט עבדים – “זיי זענען נישט די בעסטע אידן.”
5. ובארץ לא יזמנו בשם: פארוואס קענען נשים נישט מזמן בשם? ווייל א מנין פון צען ווערט א דבר שבקדושה, און דאס קען מען נישט אוועקשטעלן מיט נשים.
6. דער עיקר פוינט: דריי קטנים אליין, דריי עבדים אליין, דריי נשים אליין – יעדע גרופע קען מאכן זימון. אבער א מיקס פון נשים, עבדים, קטנים צוזאמען – זאלן זיי נישט עסן צוזאמען בכלל (מפני הפריצות).
—
הלכה ז — אנדרוגינוס
דער רמב״ם זאגט: “אנדרוגינוס מזמנין עליו מינו” – ער קען מזמן זיין מיט זיין מין, “אבל לא לנשים ולא לאנשים.”
פשט: אן אנדרוגינוס (ספק זכר ספק נקבה) קען מזמן זיין מיט אנדערע אנדרוגינוסים, אבער נישט מיט מענער און נישט מיט פרויען.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס נישט מיט נשים? אפשר איז ער א איש, און א איש קען נישט מצטרף זיין מיט נשים.
2. פארוואס נישט מיט אנשים? אפשר איז ער א אישה, און א אישה קען נישט מצטרף זיין מיט אנשים.
3. מיט זיין מין: אלע אנדרוגינוסים האבן דעם זעלבן ספק – וואטעווער דין זיי האבן, האבן זיי אלע.
4. דער רמב״ם ברענגט אנדרוגינוס אין פילע הלכות (אויך אין קריאת שמע) – “יעדע הלכה דארף מען וויסן וואס איז אנדרוגינוס.”
—
הלכה ח — טומטום
חידושים:
1. א טומטום קען מען נישט מזמן כלל – פארוואס? ווייל יעדער טומטום איז אנדערש. ביי אנדרוגינוס איז יעדער אנדרוגינוס דער זעלבער ספק. אבער ביי טומטום – יעדער טומטום קען מארגן אויסגעפונען ווערן אז ער איז א זכר אדער א נקבה. “ס׳איז נישט פשט אז יעדער טומטום איז די זעלבע – יעדער טומטום איז אן עקסטערע טומטום.” מ׳קען נישט צוזאמרעכענען צוויי טומטומים ווייל זיי האבן נישט דעם זעלבן ספק.
—
הלכה ט — קטן היודע למי מברכין
דער רמב״ם זאגט: “קטן היודע למי מברכין מזמנין עליו, אפילו הוא בן שבע בן שמונה. מצטרף בין למנין שלשה בין למנין עשרה.”
פשט: א קטן וואס ווייסט למי מברכין קען מען צורעכענען צום זימון – אפילו ער איז נאר זיבן אדער אכט יאר אלט – סיי פאר דריי סיי פאר צען.
חידושים און הסברות:
1. חילוק צווישן חינוך ברכות און זימון: פריער האבן מיר געלערנט אז “קטנים אין מזמנין עליהם” – דאס רעדט פון גאר קליינע קינדער. אבער א קטן היודע למי מברכין קען מען שוין יא מצרף זיין. למעשה לערנט מען אויס קליינע קינדער ברכות אן צו ווארטן אויף “יודע למי מברכין” – און דאס קען זיין ריכטיג, ווייל דער דיוק איז: דער חילוק פון יודע למי מברכין איז נאר לגבי מזמנין – צו מ׳קען אים רעכענען פאר זימון. זיין ברכה אן “יודע למי מברכין” איז נישט קיין עכטע ברכה, אבער פאר חינוך לערנט מען אים אויך פריער.
2. “יודע למי מברכין” מיינט: ער פארשטייט “מרא דהאי פיתא” – ווער ס׳נעמט קעיר פון די וועלט.
3. שיטת הרמב״ם vs. רמ״א: דער רמב״ם פסק׳נט ווי פשטות הגמרא – קטן היודע למי מברכין מזמנין עליו, אפילו בן שבע/שמונה, אפילו מיט גדולים. דער רמ״א פסק׳נט אנדערש – מ׳ווארט אויף דרייצן יאר, מ׳רעכנט נישט קינדער.
4. א הסבר פארוואס דער מנהג איז נישט ווי דער רמב״ם: “קיינער איז נישט יודע למי מברכין” – ס׳איז שווער צו עסטאבלישן אז א קינד טאקע ווייסט למי מברכין.
5. לגבי זימון vs. דברים שבקדושה: אין אנדערע זאכן דארף מען זיין צוועלף/דרייצן, אבער לגבי ברכת המזון טרוסט מען שוין אין א בן שבע/שמונה.
—
הלכה י — נכרי אין מזמנין עליו
דער רמב״ם זאגט: “והנכרי אין מזמנין עליו.”
פשט: א נכרי קען מען נישט מצרף זיין צום זימון.
חידושים און הסברות:
1. חילוק צווישן צוויי ענינים: פריער האט מען געלערנט אז אויף א גוי׳ס ברכה מאכט מען נישט אמן. דארט איז דער דין אז אויב מען הערט די גאנצע ברכה קען מען יא ענטפערן. אבער דא איז א באזונדערער חידוש — אפילו אויב א גוי מעג בענטשן פאר זיך, קען ער נישט מצטרף ווערן מיט אונז. “איך קען בענטשן, און ער מעג בענטשן — אבער מיר גייען נישט צוזאמען.” דער חידוש איז נישט וועגן זיין ברכה, נאר וועגן דעם צירוף — אונז מיט אים מאכן נישט קיין ציבור.
—
הלכה יא — אין מזמנין אלא על מי שאכל כזית פת
דער רמב״ם זאגט אז מ׳קען נאר מזמן זיין אויף דעם וואס האט געגעסן א כזית פת.
פשט: אלע דריי (אדער צען) דארפן האבן געגעסן כזית פת.
—
הלכה יא (המשך) — שבעה שאכלו פת: צירוף מיט ירק-עסערס פאר “אלקינו”
דער רמב״ם זאגט: אויב זיבן האבן געגעסן פת און דריי האבן געגעסן ירק, קענען זיי זיך מצרף זיין צו זאגן בשם. אבער “ששה שאכלו פת וארבעה ירק, אין מצטרפין, עד שיהיו אוכלי הפת רוב הניכר.”
פשט: פאר צען מיט “אלקינו” דארף מען א רוב הניכר פון פת-עסערס — מינדסטנס זיבן פון צען. זעקס אקעגן פיר איז נישט גענוג, כאטש ס׳איז א רוב, ווייל ס׳דארף זיין א “רוב הניכר” — צוויי מער ווי דער מיעוט.
חידושים און הסברות:
1. דער מזמן אליין מוז זיין פון די פת-עסערס, ווייל דער וואס האט נישט געגעסן פת קען נישט געהעריג זאגן ברכת המזון.
2. דער “רוב הניכר” באדייט א רוב פון צוויי מער ווי דער מיעוט (ד.ה. 7 אקעגן 3, נישט 6 אקעגן 4).
3. [דיגרעסיע: מעשה פון דער תורת צבי:] דער זיידע, דער תורת צבי, האט געזאגט אז מ׳בענטשט ווען מ׳האט זיבן עסערס (פאר זימון בשם), און ביי תפילין גענוג זעקס דאווענערס. ער האט געפרעגט פארוואס מ׳זאל נישט אריינכאפן נאך איין עסער — מ׳דארף פאקוסן. ער פלעגט מכבד זיין א איד צו עסן מיט כדי צו האבן דעם מנין.
—
הלכה יב — שנים שאכלו וגמרו: צירוף מיט א דריטן
דער רמב״ם זאגט: “שנים שאכלו וגמרו מלאכול” — ווען צוויי האבן שוין פארטיג געגעסן און א דריטער קומט זיך מצטרף זיין — “אם יכולין לאכול עמו כל שהוא, מצטרפין.”
פשט: אויב די צוויי קענען נאך עסן עפעס מיט דעם דריטן, קענען זיי זיך מצרף זיין פאר זימון.
חידושים און הסברות:
1. וואס מיינט “יכולין”? “יכולין” מיינט נישט אז זיי דארפן בפועל עסן — נאר אז זיי זענען נאך קעיפעבל צו עסן, ד.ה. זיי האבן נאך נישט אינגאנצן פארענדיגט זייער סעודה אויף אזא לעוועל אז זיי קענען שוין גארנישט מער עסן.
2. “גמרו” — וואס איז דער לעוועל? “גמרו מלאכול” מיינט נישט אז זיי זענען פיזיש נישט מסוגל צו עסן, נאר אז זיי האבן באשלאסן אויפצוהערן. אויב זיי האבן נאך נישט אינגאנצן אויפגעגעבן — למשל, דער דעזערט איז נאך נישט געקומען — איז עס נאך “יכולין.”
3. פראקטישע שאלה: ווי שאצט מען צו אויב עמיצער איז “יכול” נאך צו עסן? א מענטש קען כמעט שטענדיג נאך אריינשטופן עפעס. ס׳רעדט זיך נישט פון א משוגע׳נעם איבערגעגעסענעם מצב, נאר פון א נארמאלן מצב וואו מ׳קען נאך עפעס עסן.
4. דער עיקר חידוש — איין סעודה: דער גאנצער יסוד איז אז עס דארף זיין “איין סעודה.” אויב די צוויי הייבן אן א נייע סעודה מיט א נייע ברכה, איז דאס נישט אינטערעסאנט — דאס איז שוין נישט די זעלבע סעודה. אבער אויב זיי עסן נאך א שטיקל אינערהאלב דער זעלבער סעודה (אן א נייע ברכה), דעמאלטס הייסט עס איין ציבור.
5. נאר ביי פת: די גאנצע שאלה איז נאר ווען די צוויי האבן געגעסן פת און דער דריטער עסט נישט פת. אויב אלע דריי עסן פת, איז בכלל נישט קיין שאלה — זיי דארפן סתם מזמן זיין.
6. חילוק צווישן דריי און צען: דער דין פון “יכולין” ארבעט נאר פאר דעם מנין (צען), נישט פאר די גרונט-דריי. פאר דריי מוזן אלע דריי האבן געגעסן פת, ווייל אן דעם איז נישט דא קיין צוויי וואס בעטן אים צו בענטשן — “הבו נברך” / “ברשות” — דער גאנצער ענין פון זימון פעלט.
—
הלכה יג — חכם גדול שבמסובין הוא שיברך
דער רמב״ם זאגט: “חכם גדול שבמסובין הוא שיברך לכולם.”
חידושים און הסברות:
1. כהן vs. חכם: דער רמב״ם דערמאנט נישט דא קיין כהן. פארוואס זאל מען נישט מכבד זיין דעם כהן ווי ביי קריאת התורה? דער ענטפער: דער רמב״ם האלט אז אפילו ביי עליות איז דער חכם גדול עולה ראשון (נישט דער כהן), ווי מען האט געלערנט דרך אגב. אבער אויסערדעם, ביי זימון רעדט מען וועגן דעם וואס גייט בענטשן פאר אלעמען — דאס איז א פונקציע, נישט בלויז א כבוד. א כהן זאל יעדע מאל זיין דער שליח ציבור? דאס מאכט נישט קיין סענס.
—
הלכה יד — שלושה שאכלו כאחד אין רשאין ליחלק
דער רמב״ם זאגט: “שלושה שאכלו כאחד אין רשאין ליחלק” — זיי טארן נישט זיך צוטיילן און בענטשן באזונדער. “ואסור למעלה מעשרה ליחלק עד שיהיה כל אחד ואחד מזמן לעצמו.”
פשט: איינמאל דריי (אדער צען) האבן צוזאמער געגעסן, האבן זיי א חיוב צו מזמן זיין צוזאמען. זיי טארן נישט אוועקגיין און בענטשן יעדער באזונדער.
חידושים און הסברות:
1. א נייער יסוד — חיוב צו מזמן: ביז יעצט האט מען גערעדט אז נאכן עסן דארף מען דאנקען דעם אייבערשטן. דא לייגט דער רמב״ם צו א נייעם חיוב: ס׳איז דא א חיוב צו עסן כדי צו מזמן זיין, און מ׳טאר נישט מבטל זיין דעם זימון. דאס הייסט, דער זימון איז נישט בלויז א הידור — ס׳איז א חוב.
2. פראקטישע נפקא מינה — בענטשן עקסטער: היינט פירן זיך מענטשן אז זיי בענטשן עקסטער (יעדער פאר זיך) אפילו ווען מ׳איז מזמן. לויט דעם רמב״ם, וואס האלט אז עיקר זימון איז “אחד מברך לכולם,” טאר מען דאס נישט טון. אויב מ׳בענטשט עקסטער, איז מען עובר אויף “אין רשאין ליחלק.”
3. דער טענה פון די היינטיגע אחרונים: מענטשן זאגן אז זיי האבן א “ריזן” (סיבה) צו בענטשן עקסטער — ווייל מ׳קען נישט אין זינען האבן ווען יענער בענטשט, מענטשן לייגן נישט קיין כוונה. אבער דאס איז נישט א גילטיגער תירוץ. מ׳איז נישט מחויב צו טראכטן — דער רמב״ם האלט אז “שומע כעונה” ארבעט אן ספעציעלע כוונה. אויב מ׳רעדט זיך איין אז מ׳קען נישט אויסהערן, איז מען עובר אויף דער הלכה.
4. חילוק צווישן זימון און חזרת הש״ץ: ביי שמונה עשרה האט דער רמב״ם געזאגט אז חזרת הש״ץ איז נאר “להוציא את מי שאינו בקי.” אבער ביי ברכת המזון איז דער דין אנדערש — “אחד מברך לכולם” גילט אפילו פאר מי שהוא בקי. דאס איז א פונדאמענטאלער חילוק.
5. נאך דעם “נברך”: איינמאל מ׳האט געמאכט ברכת הזימון (דעם “נברך” טייל), דעמאלטס קען מען בענטשן עקסטער — אבער נאר בדיעבד. דער עיקר דין בלייבט אז איינער זאל בענטשן פאר אלעמען.
—
הלכה יד (המשך) — צוטיילן חבורות
דער רמב״ם זאגט: עשרה טארן זיך צוטיילן אין צוויי גרופעס (יעדע פון פינף), אבער ביז צוואנציג טארן זיך נישט צוטיילן, ווייל א גרופע וועט פארפאסן הזכרת שם שמים. כל זמן שכל חלק וחלק תהיה ברכת זימון שווה — מ׳זאל נישט דאונגרעידן איין גרופע.
פשט: ביי צען מעג מען צוטיילן אין צוויי גרופעס פון פינף, ווייל ביידע האבן זימון. אבער דרייצן מעג מען נישט צוטיילן אין צען און דריי, ווייל די דריי פארלירן הזכרת השם. ערשט ביי צוואנציג מעג מען ווידער צוטיילן.
חידושים:
1. דער פרינציפ איז “זימון הכל שוה” — מ׳טאר נישט צוטיילן אויף אזא אופן אז איין גרופע האט א נידריגערע מדרגה פון זימון ווי די אנדערע. דרייצן מענטשן צוטיילן אין 10 און 3 מיינט אז די 3 פארלירן הזכרת השם — דאס איז א “דאונגרעיד” וואס איז אסור.
—
הלכה טו — שלשה שבאו משלש חבורות
דער רמב״ם זאגט: “שלשה בני אדם שבאו משלש חבורות של שלשה שלשה — אינן רשאין לחלוק, ווייל זיי זענען שוין מחויב געווארן בזימון. ואם כבר זימן כל אחד ואחד מהם בחבורה שלו — רשאין לחלוק.”
פשט: דריי מענטשן וואס קומען פון דריי באזונדערע חבורות (וואו יעדע חבורה האט געהאט דריי), אויב מ׳האט נאך נישט מזמן געווען אין זייערע אריגינעלע חבורות — מוזן זיי יעצט מזמן זיין צוזאמען, ווייל זיי זענען שוין מחויב אין זימון. אבער אויב מ׳האט שוין מזמן געווען — מעגן זיי זיך צוטיילן.
חידושים און הסברות:
1. קשיא אויפ׳ן רמב״ם: אויב זיי האבן שוין מזמן געווען אין זייערע אריגינעלע חבורות, פארוואס זאל מען בכלל טראכטן אז זיי דארפן נאכאמאל מזמן? זיי זענען דאך שוין יוצא געווען! אפשר ווייל זיי האבן אנגעהויבן עסן פריש אין א נייע פלאץ מיט נייע מענטשן, זאל מען זאגן אז ס׳איז א נייע אכילה וואס מחייב א נייע זימון?
2. דער ראב״ד׳ס שיטה: דער ראב״ד זאגט “פורח מהם חובת זימון” — אפילו אויב די דריי מענטשן עסן יעצט צוזאמען פריש, זענען זיי פטור פון א נייע זימון. זיין סברא: “לא נועדו יחד תחילה” — זיי האבן זיך נישט צוזאמגעזעצט פון אנהויב אלס א חבורה. פונקט וואס דריי מענטשן טרעפן זיך אין א נייע פלאץ איז נישט “נסעדו יחד” און מחייב נישט זימון.
3. גרויסער חידוש פון דעם ראב״ד — פראקטישע נפקא מינה: אויב דער ראב״ד איז ריכטיג, איז דא א גרויסע היתר פאר אסאך סיטואציעס. למשל, ביי א חתונה וואו מענטשן זאגן “דו קענסט נישט אהיימגיין ביז מ׳בענטשט” — קען מען טענה׳ן “איך בין נישט נועדו תחילה” מיט דער חבורה.
4. יסוד אין זימון — “אכלו כאחד” דארף “נועדו תחילה”: פון דעם ראב״ד לערנט מען אז דער חיוב זימון איז נישט בלויז ווייל דריי מענטשן עסן אין דעם זעלבן פלאץ. ס׳דארף זיין א מסיבין — אז זיי האבן זיך באוואוסטזיניג צוזאמגעזעצט צו עסן צוזאמען. דריי פרעמדע מענטשן אין א “לאנטש רום” וואס עסן נעבן איינער דעם אנדערן זענען לכאורה נישט מחויב אין זימון.
5. רבינו יונה׳ס פירוש: רבינו יונה זאגט אז “מ׳האט שוין מזמן געווען” מיינט אז מ׳האט געזאגט דעם נוסח פון זימון (ברכת “שמחה במעונו” אד״ג), אבער זיי האבן נישט געהערט ברכת המזון גופא. דעריבער דארפן זיי נאך בענטשן (ברכת המזון), אבער זיי דארפן נישט מאכן א נייע זימון.
6. חידוש אין דעם יחס צווישן זימון און ברכת המזון: פון דעם לערנט מען אז ברכת הזימון איז קאנעקטעד צו ברכת המזון, אבער קען שפילן אן עקסטערע ראלע. א מענטש קען שוין יוצא זיין זימון אבער נאך זיין מחויב אין ברכת המזון. דאס הייסט, זימון און ברכת המזון זענען צוויי באזונדערע חיובים — מ׳קען יוצא זיין איינס אן דאס אנדערע.
7. שאלה וועגן שומע כעונה ביי זימון: צו מ׳קען יוצא זיין זימון דורך שומע כעונה אויב מ׳איז נישט פיזיש דארט — למשל דורך טעלעפאן אדער סאטעלייט — בלייבט אלס אן אפענע שאלה: “יעדער איינער זאל פרעגן זיין פוסק.”
—
הלכה טז — שתי חבורות בבית אחד
דער רמב״ם זאגט: “שלושה שאכלו כאחד, אף על פי שאכל כל אחד מהן אורחו משלו — מצטרפין לזימון. שתי חבורות שאוכלות בבית אחד, אם מקצתן רואות אלו את אלו — מצטרפין לזימון אחד. ואם לאו — כל אחת מזמנת לעצמה.”
פשט: (א) אפילו יעדער עסט זיין אייגענע עסן (נישט פון איין בעל הבית), אויב זיי זיצן צוזאמען — מצטרפין לזימון. (ב) צוויי חבורות אין איין הויז — אויב א טייל פון איין חבורה קען זען א טייל פון דער אנדערער — מצטרפין. אויב נישט — יעדע באזונדער.
חידושים און הסברות:
1. “אורחו משלו” — נישט נאר פון איין בעל הבית: דער רמב״ם מאכט קלאר אז זימון איז נישט תלוי אין עסן פון דעם זעלבן מקור. אפילו יעדער ברענגט זיין אייגענע סענדוויטש — אויב זיי זיצן צוזאמען, איז דא זימון.
2. שאלה וועגן רעסטאוראנט: צו מענטשן אין א רעסטאוראנט וואס זיצן ביי באזונדערע טישן דארפן מזמן זיין צוזאמען? פון איין זייט עסן זיי אלע פון דעם זעלבן בעל הבית (דער רעסטאוראנט), פון דער אנדערער זייט זענען זיי נישט “נועדו תחילה” — זיי האבן זיך נישט צוזאמגעזעצט אלס א חבורה. דאס בלייבט א ספק.
3. “מקצתן רואות” — א מינימאלער קשר גענוגט: מ׳דארף נישט אז אלע זאלן זען אלע. גענוג אז א טייל פון איין חבורה זעט א טייל פון דער אנדערער. דאס ווייזט אז א **מינימא
לער קשר** צווישן חבורות איז גענוג צו מצרף זיין.
4. חילוק צווישן “חייב” און “יכול”: אפשר שטייט נישט אז צוויי חבורות וואס זעען זיך זענען מחויב צו מצרף זיין — נאר אז זיי מעגן (רשאין). דאס איז א וויכטיגער חילוק, ספעציעל ווען ביידע חבורות צוזאמען מאכן א מנין (צען) — צו מוז מען זיך מצרף זיין כדי צו האבן הזכרת השם, אדער איז עס נאר א רשות?
—
הלכה טז (המשך) — שמש מצרף
דער רמב״ם זאגט (בשם שמואל): “שמש אחד ביניהם שהולך ומשמש מחבורה זו לחבורה זו — מצטרפין לזימון אחד, אף על פי שאין מקצת אלו רואין מקצת אלו. ובלבד שישמעו שתיהן קול דבר המברך.”
פשט: אויב איין וועיטער/שמש באדינט ביידע חבורות — מצרף זיי, אפילו זיי זעען זיך נישט. אבער ביידע חבורות מוזן קענען הערן דעם מברך.
חידושים און הסברות:
1. דער שמש אלס מצרף: דער שמש שאפט א קשר צווישן די צוויי חבורות אפילו אן זען זיך. דאס איז א שטארקערער כח פון צירוף ווי בלויז “רואות”.
2. “בלבד שישמעו” — הערן איז א באזיס-תנאי: אפילו מיט א שמש, מוז מען קענען הערן דעם מברך. דאס איז פשוט, ווייל מ׳דארף הערן די זימון כדי צו ענטפערן.
3. ראיה פאר רעסטאוראנט: פון דעם דין פון שמש קען מען א ראיה ברענגען אז אין א רעסטאוראנט, וואו איין וועיטער באדינט מערערע טישן, זאל מען קענען מצרף זיין. אבער דאס ווערט אפגעוויזן: אין א רעסטאוראנט איז געווענליך מער ווי איין שמש, און בכלל איז עס נישט קלאר אז מענטשן ביי באזונדערע טישן אין א רעסטאוראנט ווילן אדער דארפן מצרף זיין.
—
הלכה יז — שלושה שאכלו כאחד, יצא אחד מהם לשוק
דער רמב״ם זאגט (באזירט אויף די ברייתא): שלושה שאכלו כאחד, יצא אחד מהם לשוק — קורין לו, כדי שיהא רשאי לענות עמהם, ומזמנין עליו. אבער ער איז נישט יוצא ברכת המזון דורך זייער בענטשן — ער מוז בענטשן פאר זיך אליין.
פשט: ביי דריי וואס האבן צוזאמען געגעסן, אויב איינער גייט אוועק, רופט מען אים צוריק. אזוי לאנג ווי ער הערט, קען מען אים מצטרף זיין פאר זימון, אבער ער איז נישט יוצא ברכת המזון גופא דורך זייער בענטשן — ער מוז בענטשן פאר זיך.
חידושים און הסברות:
1. דער „שוק” מיינט נישט ער איז אוועקגעגאנגען ווייט — ער איז נאר ביי דער טיר. ער קען נאך הערן. ער איז משתתף אין זימון (ענטפערט „ברוך שאכלנו משלו”), אבער ער פאקוסט נישט אויף דער גאנצער ברכת המזון, דעריבער מוז ער בענטשן אליין.
—
הלכה יז (המשך) — עשרה שאכלו, יצא אחד מהם
פשט: ביי צען וואס האבן צוזאמען געגעסן (וואו מען דערמאנט השם אין זימון), אויב איינער גייט אוועק, קען מען אים נישט מצטרף זיין ביז ער קומט צוריק און זעצט זיך אויף זיין פלאץ.
חידושים און הסברות:
1. דער חילוק צווישן דריי און צען: ביי צען דערמאנט מען דעם נאמען פון הקב״ה, און דאס פאדערט כבוד — מען קען נישט שרייען פון דער ווייטנס מיט השם׳ס נאמען. דעריבער מוז ער ממש צוריקקומען צו זיין פלאץ.
2. פראקטישע ביישפילן: ביי א שמחה שטייט איינער ביי דער טיר און שמועסט, אדער ער גייט צופירן שיך — ער קען נישט מיטזינגען/מיטשרייען דעם נאמען פון דערווייטנס.
—
הלכה יח — שנים שאכלו, כל אחד מברך לעצמו
דער רמב״ם זאגט: “שנים שאכלו, כל אחד ואחד מברך לעצמו.”
פשט: צוויי מענטשן וואס עסן צוזאמען — יעדער בענטשט אליין, ווייל ס׳איז נישטא קיין זימון פאר צוויי.
—
הלכה יט — קדם ובירך לעצמו: איינער האט געבענטשט פאר׳ן זימון
חידושים און הסברות:
1. אויב איינער פון דריי האט שוין געבענטשט פאר׳ן זימון: די אנדערע צוויי קענען אים נאך אלץ נוצן פאר זימון (ער ענטפערט „ברוך שאכלנו משלו”), אבער ער אליין האט פארלוירן מצות זימון — „אין זימון למפרע.” ער קען נישט צוריקקריגן וואס ער האט פארפעלט.
2. וויכטיגער יסוד: דאס איז דער טעם פארוואס מען טאר לכתחילה נישט בענטשן פאר׳ן זימון — ווייל מען קען נישט מאכן זימון נאכדעם. מען זאל נישט טראכטן „וואס איז דער חילוק ווען איך בענטש?” — דער חילוק איז אז זימון למפרע עקזיסטירט נישט.
—
הלכה כ — אם היה אחד יודע ואחד אינו יודע
דער רמב״ם זאגט: “אם היה אחד יודע ואחד אינו יודע — היודע מברך, והשני שומע ויוצא. בן מברך לאביו, עבד מברך לרבו, ואשה מברכת לבעלה — מוציאין ידי חובתן. אבל אמרו חכמים: תבא מארה למי שאשתו ובניו מברכין לו.”
פשט: ווען צוויי עסן צוזאמען (אן זימון), אויב איינער קען נישט בענטשן, קען דער צווייטער בענטשן בקול רם און דער ערשטער איז יוצא דורך הערן. א זון, א קנעכט, אדער א פרוי קענען מוציא זיין דעם טאטן/בעל הבית/מאן. אבער חז״ל זאגן א קללה אויף איינעם וואס דארף זיך באנוצן דערמיט.
חידושים און הסברות:
1. וואס הייסט „יודע”? נישט סתם איינער וואס קען ליינען פון א סידור — א „יודע” מיינט א תלמיד חכם וואס ווייסט וואס מען דארף זאגן און וויאזוי מען קען בענטשן. איינער וואס ליינט פון סידור הייסט נאך אלץ „יודע.”
2. פראקטישע נפקא מינה: אויב איינער האט אן אנדערע נוסח, אדער ער וויל יוצא זיין מיט כוונות וואס ער אליין האט נישט — קען ער יוצא זיין פון דעם צווייטן? יא, אויב מען קען נישט אליין, מעג מען יוצא זיין פון א צווייטן, אבער לכתחילה אן זימון איז עס נישט אויסגעהאלטן.
3. „תבא מארה” — די קללה: „די קללה איז שוין געקומען” — עס איז א גרויסע בושה אז דיין ווייב קען און דו קענסט נישט. א מענטש זאל זיך אויסלערנען אליין. דערפון קען מען לערנען אז דער טאטע דארף זיין דער פוסק אין שטוב — עס קען נישט זיין אז נאר די פרוי ווייסט די הלכות.
4. [דיגרעסיע: דאווענען על דעת הצדיקים:] דאס קאנצעפט פון „דאווענען על דעת הצדיקים” (זאגן ווערטער על דעת הבעש״ט, רשב״י וכו׳) איז אן אנדערע זאך לגמרי — דארט זאגסטו אליין די ווערטער און ווילסט אז דער צדיק זאל זיין דער „יודע.” אבער מען קען נישט ממש יוצא זיין פון רשב״י. דאס איז א „פארקערטע” אנווענדונג פון דעם דין.
—
השגת הראב״ד — אשה/קטן מוציא: נאר ווען דער חיוב איז דרבנן
דער ראב״ד׳ס ווערטער: די הלכה אז א פרוי, קטן, אדער עבד קען מוציא זיין א מאן, איז נאר ווען דער מאן האט אויך נאר געגעסן א כזית (נישט כדי שביעה), אזוי אז זיין חיוב ברכת המזון איז אויך נאר מדרבנן — ווי דער חיוב פון דער פרוי/קטן. אבער אויב ער האט געגעסן כדי שביעה, איז ער מחוייב מדאורייתא, און א פרוי/קטן (וואס זענען נאר מחוייב מדרבנן) קענען אים נישט מוציא זיין — „שכל החייב בדבר מן התורה אינו יוצא אלא מן החייב באותו דבר מן התורה כמותו.”
חידושים און הסברות:
1. דער יסוד פון דער ראב״ד: מען קען נאר מוציא זיין ווען ביידע זענען אויף דער זעלבער מדרגה פון חיוב. א דרבנן קען נישט מוציא זיין א דאורייתא.
2. שומע כעונה vs. שליחות: צי שומע כעונה מיינט „אזוי ווי דו האסט עס אליין געזאגט” (וואס וואלט געמיינט אז עס מאכט נישט אויס ווער זאגט), אדער צי עס איז א מין „מוציא זיין” וואו דער זאגער מוז זיין כשר דערצו? דער ראב״ד נעמט קלאר אן אז עס איז א דין פון מוציא זיין, נישט פשוט „ווי דו האסט עס אליין געזאגט.” אפילו מיט שומע כעונה, אויב דער „זאגער” איז נישט א כשר׳ער זאגער (נישט בר חיובא), איז עס ווי „א מויל וואס קען נישט נעמען די שליחות.”
3. דער ראב״ד׳ס שיטה אין כזית: דער ראב״ד האלט אז ברכת המזון איז מדאורייתא אפילו אויף א כזית (נישט נאר כדי שביעה). לויט דעם, קען א פרוי/קטן קיינמאל נישט מוציא זיין א מאן, ווייל דער מאן איז אלעמאל מחוייב מדאורייתא.
4. קשיא אויף דער ראב״ד: אויב א פרוי קען קיינמאל נישט מוציא זיין, וואס טוט מען מיט דער ברייתא „בן מברך לאביו, אשה מברכת לבעלה”? דער ראב״ד ענטפערט אז „מברכת” מיינט נישט מוציא זיין — עס מיינט זי זאגט די ווערטער (מכריזה), און ער חזר׳ט נאך, ווי „בני כפרים” וואס מ׳זאגט זיי די ווערטער און זיי חזר׳ן נאך. דאס איז א גאנץ אנדערע פירוש אין דער ברייתא.
—
הלכה כא — הנכנס אצל אחרים ומצאן שמברכין
דער ראב״ד זאגט אז ווער עס קומט אריין צו אנדערע און טרעפט זיי ביים בענטשן, “אינו יכול לומר עמהם ‘שאכלנו משלו׳ לפי שלא אכל” — ער קען נישט זאגן “שאכלנו משלו” ווייל ער האט נישט געגעסן. אנשטאט דעם זאל ער זאגן “ברוך ומבורך”. אויב ער איז אריינגעקומען נאכדעם ווי זיי האבן שוין געזאגט “נברך” און ער הערט נאר “ברוך שאכלנו משלו”, זאל ער ענטפערן “אמן”.
פשט: דער ראב״ד׳ס שיטה איז אז מ׳טאר נישט זאגן “שאכלנו משלו” ווען מ׳האט נישט געגעסן, ווייל דאס וואלט געווען א ליגנט. מ׳דארף אבער נישט איגנארירן דעם זימון — מ׳זאל ענטפערן אויף א וועג וואס איז אמת׳דיג.
חידושים און הסברות:
1. דער יסוד פון נישט זאגן שקר אפילו אין נוסח ברכה: דער ראב״ד׳ס חשש איז אז אפילו אין אזא “קלייניגקייט” ווי דער נוסח פון זימון, טאר מען נישט זאגן עפעס וואס איז נישט אמת. “שאכלנו משלו” אינקלודירט דעם רעדנער אין דער גרופע וואס האט געגעסן, און אויב ער האט נישט געגעסן, איז דאס נישט ריכטיג.
2. א פארשלאג — “ברוך שאכל הוא וחבריו משלו”: מ׳קען טעאָרעטיש זאגן “ברוך שאכל הוא וחבריו משלו” (געלויבט איז ער וואס ער און זיינע חברים האבן געגעסן פון זיינס) — אזוי וואלט מען מיטגעמאכט מיט׳ן זימון אָן צו זאגן א שקר. דאס ווערט פארגליכן צו דער גמרא׳ס סגנון ווי “ברוך שאכל יהודה וחבריו משלו.”
3. דער ברייטערער יסוד — מ׳טאר זיך נישט אפזונדערן פון דער ציבור: פון דער אנדערער זייט, מ׳טאר זיך נישט וויסנדיג אפטיילן פון כלל ישראל — “מ׳טאר זיך נישט וויסנדיג מאכן אז יודן לייגן זייער חלק, איך האב נישט געגעסן, איז דאס נישט מיין חלק.” דער באלאנס איז: מ׳דארף טרעפן א וועג צו זיין מיט׳ן ציבור, אבער אויף אן אמת׳דיגן אופן.
4. פארגלייך צו אנדערע ציבור-תפילות (קדושה, קדיש): פארוואס טרעפט מען נישט דעם זעלבן פראבלעם ביי אנדערע ציבור-זאכן, ווי ווען מ׳קומט אריין אין בית המדרש און דער עולם דאוונט? דארט זאגט מען מיט “אמן יהא שמיה רבא” אדער “קדוש קדוש קדוש” — ס׳איז נישט דא קיין שקר-פראבלעם, ווייל מ׳זאגט נישט עפעס וואס איז פאקטיש נישט אמת. דער אונטערשיד איז אז ביי זימון זאגט מען ספעציפיש “שאכלנו” — א פאקטישע אויסזאגע וואס קען זיין נישט אמת.
5. מנהג מיטצוזאגן מיט׳ן עולם: ווען מ׳קומט אריין אין בית המדרש און דער עולם זאגט קידוש אדער אנדערע זאכן, זאגט מען מיט. דער כלל איז “גייט מיט דער עולם” — אבער דאס איז נאר ווען ס׳איז נישט דא קיין שקר-פראבלעם.
6. שיטת הראב״ד אין ברכת המזון דאורייתא: דער ראב״ד האלט אז ברכת המזון איז דאורייתא אפילו ווען מ׳האט נישט געגעסן א שיעור שביעה — דאס איז א מחלוקת מיט שיטת הגאונים. דער ראב״ד׳ס שיטה איז אז מ׳קען נישט צוזאמענלייגן ברכת המזון מיט ברכת הזימון אויף דעם אופן ווי דער רמב״ם מיינט, ווייל לויט דעם ראב״ד איז ברכת המזון אליין שוין דאורייתא.
תמלול מלא 📝
שיעור רמב״ם הלכות ברכות פרק ה׳ – נשים ועבדים אין ברכת המזון, וברכת הזימון
הקדמה והכרזות
אונז לערנען רמב״ם, הלכות ברכות, פרק ה׳ אין ספר אהבה. אונז האבן נעכטן געלערנט אין רמב״ם אז ס׳איז דא א ברכה פון “ברוך הטוב והמטיב”, וואס מ׳מאכט ווען ס׳איז גוט און ס׳ווערט נאך בעסער.
וויל איך קודם באגריסן דעם ספאנסאר, דער “ברכה לראש משביר”, דער ספאנסאר פון די שיעורים, הרב החסיד אוהב תורה ר׳ יואל וועלצבערגער, פאר׳ן ספאנסארן די שיעורים און פאר׳ן אייביג שטיצן אונזערע פעולות פון תורה וחסד. און איך וויל דערמאנען אז דער גאנצער עולם איז געלאדנט צו דזשוינען און גיין בעקבותיו פון ר׳ יואל. די קומענדיגע טעג גייט פארקומען א גרויסע קאמפיין פאר בית מדרשו פון ר׳ יצחק, ער זאל קענען ווייטער מרביץ תורה זיין מיט זיינע קלארע, בהירות׳דיגע שיעורים וואס העלפט און באלייכט אזויפיל מענטשן, און ס׳וועט מאכן אונזערע שיעורים זאלן קענען אנגיין בעזרת השם, און דער רמב״ם שיעור וואס דער עולם האט אזא הנאה דערפון.
און איך מוז צולייגן אז ס׳וועט זיין נאך א גרויסע סיום דאנערשטאג ביינאכט, וועלן מיר די נעקסטע דאנערשטאג שיקן די פרטים, אזוי אז דער עולם זאל ארויסקוקן דערצו.
רקע – וואס מיר האבן ביז איצט געלערנט אין פרק ה׳
זאגט דער רמב״ם אזוי: אין דעם פרק, אונז האבן שוין געלערנט עיקר מצות ברכת המזון, די סדר פון “זן”, “ארץ”, “ירושלים”, און אזוי ווייטער. און נאכדעם האבן מיר געלערנט וואס זענען די סארטן לחם, און וואס פטר׳ט, און אזוי ווייטער, אויף וועלכע זאכן דארף מען מאכן אן עקסטערע ברכה אדער ס׳איז נכלל אין די סעודה.
יעצט גייען מיר לערנען בעיקר, קודם ווער איז מחויב אין ברכת המזון, דאס איז די ערשטע, אבער נאכדעם בעיקר גייען מיר לערנען וועגן די מצוה פון זימון. דאס איז אז ווען מענטשן עסן צוזאמען, בענטשן זיי צוזאמען.
הלכה א – נשים ועבדים אין ברכת המזון
דער רמב״ם׳ס לשון
זאגט דער רמב״ם אזוי: “נשים ועבדים חייבין בברכת המזון”. דאס איז זיכער אז נשים ועבדים דארפן בענטשן. זאגט ער אבער, דער רמב״ם, דו זאלסט וויסן אז ס׳איז נישט זיכער צו זיי זענען מחויב אין ברכת המזון מדאורייתא אדער מדרבנן. זאגט דער רמב״ם אזוי: “וספק יש בדבר אם הן חייבין מן התורה”. לכאורה וואלטן זיי ווען געדארפט זיין חייב מן התורה, “לפי שהיא מצות עשה שאין הזמן גרמא”, ס׳איז נישט א מצות עשה שהזמן גרמא, ס׳איז א מצוה וואס א מעשה פון עסן איז גורם. און פארוואס זאלן זיי נישט דארפן דאנקען דעם אייבערשטן אזויווי יעדער? אה, “אלא שגם הן אינן חייבות מן התורה, לפיכך אין מוציאין את הגדולים ידי חובתן”. אלא שגם הן אינן חייבות מן התורה. א מינוט, פארוואס זענען זיי נישט חייב מן התורה?
הסבר הספק – פארוואס זענען נשים אפשר נישט חייב מדאורייתא?
זאגן די מפרשי הרמב״ם, ברענגט די גמרא אזוי, אדער ווייל פרויען קענען נישט בענטשן אויף ארץ, ווייל זיי זענען נישט געווען א חלק פון חלוקת הארץ. חלוקת הארץ האט מען צעטיילט פאר די מענער, יעדער מאן פון די אידן וואס זענען אריין האט באקומען א נחלה. און פרויען קענען נישט דאנקען אויף ברית ותורה.
קשיא: ווי קען א דרבנן׳דיגער נוסח פטור׳ן פון א דאורייתא?
ס׳איז זייער אן אינטערעסאנטע זאך, זייער א שווערע זאך צו פארשטיין אויבנאויף, ווייל ארץ, ברית ותורה, איז א תקנת חכמים צוצולייגן צו ברכת המזון. סאו וויאזוי זאלן זיי קענען ווערן פטור פון ברכת המזון וועגן א דרבנן׳דיגע, וועגן זיי זענען נישט מחויב מיט די דרבנן? ס׳קען זיין, איך האב געטראכט אז מ׳רעדט דא איינער חייב און איינער נישט חייב, מ׳מיינט צו זאגן די גאנצע נוסח. אבער ס׳איז שווער.
דיסקוסיע: דער פארבאנד צווישן ארץ און ברכת המזון
Speaker 1: ניין, איך וועל דיר זאגן אזוי, ס׳קען זיין דו ביסט גערעכט לכאורה אז מ׳האט געלערנט און גע׳טענה׳ט אז אונזער נוסח פון די רמב״ם איז דא משמעות מער ענג. און ס׳איז דא אן ענין אז די נוסח פון ברית ותורה איז אפשר נישט מעכב, און אויב מ׳האט פארגעסן דארף מען נישט איבערגיין, און אזוי ווייטער. אבער נאך אלץ, האבן זיי גערעדט וועגן דעם אז די צירוף ברכת המזון איז נאך אלץ א מתנה אחת איז געגעבן פאר די מענער. רייט, אגב, די נוסח איז אפשר נישט מעכב, דו ביסט גערעכט, די נוסח איז אפשר פון די רבנן. אבער די איידיע פון ברכת המזון שטייט דאך אין די תורה אז ס׳איז אויף די ארץ און די ברית איז א פארט פון די ארץ. און ס׳העפנטס טו בי אז ס׳איז זייער גוט צו שטימען אין די פסוקים, “ארץ אשר נשבע”, פאר די מענער האט ער געגעבן די ארץ. ער האט געגעבן פאר די פרויען אויך, אבער פון דעם אליינס קען מען פארשטיין, משום ווייל זיי זענען נישט בעלי בתים, זי זיצט אויף דעם לאנד.
Speaker 2: אקעי, ס׳איז אן אינטערעסאנטע זאך, ווייל איך וואלט נאך אלץ געקענט זאגן אז די עצם דאנקען דעם אייבערשטן “שכוח פאר׳ן מיר געבן ברויט” איז א דאורייתא פאר פרויען אויך. אפשר די שאלה איז די נוסח הברכה, ווייל זיי האבן… ניין, מ׳זעט אבער אז די שאלה איז די דאורייתא. די שאלה איז, די נוסח פון ארץ איז מדאורייתא. “על הארץ הטובה אשר נתן לך”, ס׳איז ארץ. אדער די ארץ שנושאים ונותנים בה, און אויך די ברית האט זיך קאנעקטעד אין די ארץ, ווייל די ברית, אין די זכות פון ברית באקומט מען די ארץ, עפעס אזוי האבן מיר געלערנט. רייט, ס׳האט עפעס צו טון. אבער ס׳איז דאך אוודאי אז די ברכה איז אויף די מזון. ס׳איז אפילו ווען מ׳בענטשט ארץ, האסטו זייער גוט געזאגט. למשל, ס׳איז דא א הונגער, חס ושלום, ס׳איז דא א הונגער און מ׳האט נישט קיין ברויט, מ׳עסט פאטעטאס, גייט מען נישט דאנקען דעם אייבערשטן אויף “עט ליעסט האב איך לאנד”, אויף ארץ אליין. ס׳איז די ברכה אויף א לאנד וואס גיט דיר צו עסן.
Speaker 1: פילי, דו האסט געוואלט אויך אין גלות, אבער ארץ דאנקט מען אין די קאנטעקסט אז איך בין צופרידן, איך האב א הכרת הטוב אז איך האב וואס צו עסן, און איך האב א לאנד וואס גיט מיר עסן. אזוי ווי איך האב נעכטן געזאגט, אז איינער וואס האט נישט א לאנד האט נישט וואס צו עסן, יא, ווייל ער האט נישט קיין שטיקל נחלה וואו ער קען איינזייען. יא, דאס איז קלאר.
חידוש: די דינאמיק פון א סעודה און ווער פירט
איך מיין אז, איך לערן אז די אלע זאכן זענען נאכדעם וואס ס׳איז א סעודה. לאמיר טראכטן, א סעודה געווענליך ווערט געפירט דורך איינער. די ברכת המזון פירט דאך איינער, אזוי ווי מיר לערנען דאך יעצט זימון, רייט? און דער פירער איז אוודאי מסתמא אין א נארמאלע הויז דער טאטע, דער מאן, דער בעל הבית, איך ווייס, ער פירט די סעודה, און די ווייב קען זיין זי הערט אויס. סאו דו פארשטייסט אז ס׳מאכט סענס, און ס׳איז אביסל בעקווארדס. מיר לוקן פון די ריזן פארוואס לכתחילה זאל מען מוציא זיין, זי איז אויך מחויב, און ער איז אויך מחויב. אבער צו מוציא זיין חייב את חבירו…
הסבר: פארוואס קענען נשים נישט מוציא זיין מענער אפילו אויב ס׳איז דאורייתא
Speaker 2: אה, איך האב דיר געוואלט זאגן, אוודאי אויף צו געבן די הלכה אז איין מצווה איז א גורם די אנדערע חובות פארשטיי איך זייער גוט. מ׳קען אפילו זאגן אז אפילו ווען ס׳וואלט געווען א דאורייתא, אבער די חלק פון ארץ און ברית ותורה, זיי זענען נישט קיין בני חיוב אין דעם, זיי קענען נישט זאגן בשם הגדול. דאס קען איך זייער גוט פארשטיין. אז זיי קענען נישט מוציא זיין ידי חובתן אפילו ווען ס׳וואלט געווען א דאורייתא וואלט עס אויך געווען א פראבלעם, ווייל ווי קענסטו דאנקען אויף ארץ, ברית ותורה, און נאך מוציא זיין יענעם ווען ס׳איז נישט דיין הכרת הטוב?
נפקא מינה: ספק אויב מ׳האט געבענטשט
אבער איך זאג דיר אן אינטערעסאנטע זאך. מיר האבן נעכטן געלערנט, אויב איינער איז מסופק אויב ער האט געזאגט ברכת המזון, דארף ער איבערבענטשן ווייל ס׳איז א ספק דאורייתא. נשים ועבדים וועלן אויך דארפן איבערבענטשן. ווייל לויט די חשבון פון וואס דו וועסט קענען זאגן אז ס׳איז א ספק ספיקא, יא, ווייל ס׳איז א ספק צו זיי האבן געבענטשט, און אפילו אויב נישט, איז א ספק צו ס׳איז ממש א ספק דאורייתא. איך מיין, ס׳איז גענוג א ספק דאורייתא צו מחמיר זיין אין די איין מציאות, די גדרי חובתם. ווייל דער רמב״ם האט נישט געזאגט ביי ספק אז נשים ועבדים זענען פטור ביי ספק. ער וואלט עס נישט געמוזט זאגן, אבער איך וואלט געזאגט אז נשים ועבדים זענען חייב אפילו ביי ספק. וואס הייסט, זיי זענען דאך מחויב דאורייתא, נאר זיי האבן נישט די ספק דאורייתא.
קטנים – א קורצע הערה
Speaker 1: אבער הקטנים, זייער גוט. דאס איז די נקודה פון נשים ועבדים, דו ביסט גערעכט אז אוודאי נשים ועבדים זענען מסתמא דאורייתא. אבער א קטן, קטנים איז אנדערש. זיי זענען נאך נישט מחויב אין די מצוות, זיי זענען נאך נישט מחויב אין די ברכות המצוות, מיט די ברכות הנהנין, מיט די מצוות חינוך. זיי זענען טאקע נישט… ביי וועלכע שיעור ווען זיי קענען טועם זיין אויף אנדערע ברכות וואס האט ער יא געזאגט?
Speaker 2: יא. אה, ס׳שטייט אין אן אנדערע פלאץ ברענגט ער… וואו שטייט עס? ווען ער קען טועם זיין פאר׳ן דגן? ס׳שטייט אויף… ניין, ניין. ס׳שטייט אויף מצה? אויף ברכות האבן מיר געלערנט אז די… די שיעור איז שיודעים בו מברכין.
Speaker 1: אה, יודעים בו מברכין, יא. דער רמב״ם ברענגט עס נישט דא?
Speaker 2: ער זאגט עס נישט דא ערגעץ? ערגעץ? אה, יא, יודעים בו מברכין. ער גייט עס ברענגען. האלט אים אין זין.
הלכה ב – ברכת הזימון
דער עיקר ענין פון זימון
יעצט גייט דער רמב״ם אונז זאגן די הלכה פון ברכת הזימון. איך מיין אז אונז פארפאסן די עיקר ברכת הזימון, ווייל די עיקר פון ברכת הזימון איז אז דער מזמן איז דער וואס בענטשט הויך און אלע אנדערע הערן אויס. ביי אונז אין דערהיים פירט מען זיך אזוי, איך ווייס נישט פארוואס. אבער על פי רוב איז עס געווארן נאר אזא כיבוד אז ער לאדענט איין, און ממילא דער עולם פארשטייט נישט אזוי שטארק. אבער די ענין פון ברכת הזימון, על פי פשטות איז א הלכה אז ווען איינער עסט אליין, האט ער א חיוב און ער דארף אליין בענטשן. ווען צוויי מענטשן עסן צוזאמען, וועלן מיר שפעטער זען די הלכה. ווען דריי מענטשן עסן צוזאמען, איז עס שוין אזא שטיקל סעודה, ס׳איז שוין א צערעמאניע, ס׳איז שוין א זאך. ממילא זאל מען מאכן די בענטשן אויף א שיינע וועג. אז וואס? אז איינער זאל לאדענען דעם עולם, און ער זאל ווערן דער שליח ציבור, און זאגן הויך און יעדער איינער זאל זאגן אמן. דאס איז א שיינע… איך מיין אז ס׳איז פשוט שיין. ס׳איז עסטעטיש. ס׳איז שיין. איינער, אלע הערן אים אויס, און ער זאגט שיין, און ער לאדענט זיי, און זיי ענטפערן… קודם רבותי, איז דא א מצוה אריבערצוגיין… יא.
דער רמב״ם׳ס לשון
זאגט דער רמב״ם, “שלשה שאכלו פת…” אקעי, “אכלו פת” איז ברויט, אזויווי מיר האבן געלערנט, “…חייבין לברך ברכת הזימון קודם ברכת המזון.” פאר ברכת המזון דארפן זיי זאגן… זאגט דער רמב״ם, ער גיבט ס׳איז דער נאמען “ברכת הזימון”. ס׳איז נישט קיין שם ומלכות, ס׳איז א נוסח. “ואיזו היא ברכת הזימון? אם היו שאכלו משלשה ועד עשרה…” וואס איז די ברכה? זאגט ער, ס׳איז דא אין דעם, ווענדט זיך אין די אמאונט פון מענטשן וואס עסן. אבער פון דריי ביז צען, ווייניגער ווי דריי איז נישטא קיין זימון. פון דריי איז דא זימון. וואס זאגט מען? “נברך שאכלנו משלו”.
פארוואס דוקא דריי?
פארוואס דריי? לכאורה דריי, ווייל איינער זאגט, און צוויי ענטפערן. זיי זאגן “נברך”. און ס׳איז נישט קיין חברותא, ס׳איז נישט קיין שליח ציבור, ס׳איז צוויי מענטשן. אויב מ׳וויל מאכן די חילוק פון א שיעור דחברותא איז דער דריטער מענטש. ס׳איז שוין א שיעור זימון. איך אלע ליסענערס, ענק מאכן די זימון. ענק זאגן מיר, אונז זאגן “נברך”, און אונז זאגן זיי “נברך”, און זיי ענטפערן “ברוך”. און אוודאי זאגן זיי אונז “נברך”, ווייל זיי מאכן אונז לערנען די שיעור.
ווי אזוי מ׳מאכט דעם זימון
שוין, “אנו עונים אחריו כשאומרים בשלשה, מברך אחד מהם, ער הייבט אן מיט די ברכת הזימון, ואומר”. דער רבי זאגט נישט “אחד מהם”, כאילו די אנדערע בלייבן שטיין, דער שליח ציבור. ניין, ס׳איז נאר דריי מענטשן, מ׳האלט אינמיטן א שיעור היינט, און ער האט דריי מענטשן, ער האט א שווער מיט זיין זון, און זיין טאטע האט צוויי בחורים, מ׳האלט שוין דארט.
“נברך שאכלנו משלו”. “והכל עונים ברוך שאכלנו משלו”.
הסבר: “ברוך שאכלנו משלו”
“ברוך שאכלנו משלו” – יישר כח, באשעפער, וואס מ׳האט געגעסן פון זיינס. ברוך איז געלויבט אדער געבענטשט. ברוך איז געלויבט. ברוך איז געבענטשט אויף אידיש. יישר כח מיינט מ׳דאנקט. אבער ס׳איז אויך נישט דאנק, ס׳איז נישט הודאה. ברוך איז געבענטשט. געבענטשט איז דער אייבערשטער וואס אונז עסן פון זיינס. ווייל ער איז דער בעל הבית פון די ענין פון אסור לאדם ליהנות מן העולם הזה בלא ברכה, לה׳ הארץ ומלואה, און אונז האבן די רעכט צו הנאה האבן דערפון נאך א ברכה.
דיסקוסיע: “ובטובו חיינו” – וואס איז דער טייטש?
“ובטובו חיינו”. און מיט זיין גוט האבן מיר געלעבט. חיינו אדער חיינו? דער רבי זאגט חיינו, דער רבי פונקטלט נישט. דער רבי זאגט צוויי יו״ד׳ן, אשר חיינו. חיינו איז בלשון הווה, אונז לעבן. ניין, חיינו איז טייטש אונזער לעבן. נישט ובטובו אונז לעבן. חיינו לעבן אונז? ניין, מ׳מיינט צו זאגן… איך ווייס נישט, חיינו האבן מיר געלעבט. חיינו לעבן אונז. ניין, חיינו איז לשון עבר, ובטובו חיינו, ובטובו אנו חיים. חיינו איז אונזער לעבן. ניין, איך מיין אז חיינו איז לשון עבר. איך מיין אז חיינו… מיר וועלן מוזן פרעגן דעם דאקטער קינד וואס איז טייטש חיינו. איך וואלט געטייטשט חיינו איז אונז באקומען לעבן פון דעם, נישט אז מיר האבן געלעבט און זענען יעצט טויט. איך מיין, איך לעב דאך ברוך השם נאך אלץ. אזוי וואלט איך געטראכט.
נוסח אשכנז – “רבותי נברך”
אונז נוסח אשכנז האבן צוגעלייגט, נאך פאר די “נברך שאכלנו משלו” האבן מיר צוגעלייגט די “רבותי נברך”. יהא שמיה רבא מברך לעלם ולעלמי עלמיא.
וואס איז די איינס? אין אידיש, וואס איז די מקור דערפון? די הגהות מיימוניות זאגט דא עפעס אויפן פלאץ? איך ווייס נישט. אקעי, איך וואלט אים געוואלט דאס דער…
פירוש “חיינו” אין ברכת הזימון
Speaker 1: רבים זאגן “חיינו”, און רבים זאגן אן די פינטעלע נישט. רבים זאגן צוויי יודן, אשר חיינו.
וואס איז דער טייטש פון “חיינו”? “חיינו” איז בלשון הוה, אונז לעבן.
וואס איז דער טייטש פון “חיינו”? “חיינו” איז טייטש אונזער לעבן. נישט אז מיר האבן געלעבט. “חיינו” האבן מיר געלעבט? ניין. “חיינו” לעבן מיר.
ניין, איך מיין אז “חיינו” איז בלשון הוה. מ׳זאגט דאך “אני חיים” אדער “חייני”.
ניין, איך מיין אז “חיינו” איז נישט אז מיר האבן געלעבט. איך מיין אז “חיינו” איז אז מיר באקומען לעבן.
רייט, מיר האבן דאך… איך דארף פרעגן מיין דאקטאר.
וואס איז דער טייטש “חיינו”? איך וואלט געטייטשט “חיינו” — אונז באקומען לעבן פון אים. נישט אז מיר האבן געלעבט און מיר זענען יעצט טויט. איך מיין אז מיר לעבן דאך ביי השם נאך אלץ. אזוי וואלט איך געטייטשט.
נוסח אשכנז: “רבותי מיר וועלן בענטשן” — נטילת רשות
Speaker 1: אונז נוסח אשכנז האבן צוגעלייגט, נאך פאר די “נברך אלהינו”, האבן מיר צוגעלייגט די “רבותי מיר וועלן בענטשן”. “יהי שם ה׳ מבורך מעתה ועד עולם”.
ס׳איז אינטערעסאנט אין אידיש, וואס איז דער מקור דערפון? די הגהות מיימוניות זאגט דא עפעס אן א פלאץ? איך ווייס נישט.
אקעי, אבער דאס איז די זימון פון די רמב״ם. לאמיר זען. די “נברך” איז זיכער די עיקר נוסח. דאס איז די ברכה.
די “רבותי מיר וועלן בענטשן” איז אינטערעסאנט, דאס איז אזא זימון צו די ברכת הזימון. ס׳איז ממש איינלאדענען צו וואס מ׳זאגט נאך פאר ברכת הזימון.
פון וואו קומט דאס טאקע? ס׳איז נישט קיין חובה. וואס איז די “רבותי” סיטואציע? פון וואו קומט דאס? איך ווייס נישט.
Speaker 2: אה, ער ברענגט דא פון אונטן, אונזער מנהג איז טאקע צו טון די זאך, די “יהי שם”.
אה, ס׳איז א זוהר. ס׳איז נישט קיין זוהר. נישט קלאר. ס׳האט עפעס מיט די זוהר, אבער…
דו ביסט גערעכט לכאורה, ס׳איז א רשות אויף די רשות. ס׳איז מזמן צו די… יא, ס׳איז אינטערעסאנט.
דיסקוסיע: פארוואס דארף מען נטילת רשות פאר ברכת הזימון?
Speaker 1: קען זיין אז ס׳האט צו טון מיט די שאלה, אז ווער האט דיר געגעבן די רעכט צו זיין די מזמן? די “רבותי” איז כביכול, איר זענט מסכים אז איך זאל זיין די בענטשער?
אה, “רבותי מיר וועלן בענטשן”. און זיי זאגן, “שוין, יהי שם ה׳ מבורך מעתה ועד עולם”. יא, לאמיר אייביג בענטשן.
און ער זאגט, “נברך”, ער באשטייט דעמאלט דארט אכטע. אה, איך זענען מסכים, איך זענען מסכים, איך זאגן “יישר כוח”.
Speaker 2: דער ספרד מאכן עס קלאר, אז זיי מאכן “הב לן ונברך”. אבער זיי זיין דאס מיינט, אז עכט, אין די נוסח, דארף מען נישט ווערן מחובר מיט ברכת הזימון. נאר א מענטש קען זיך געבן א רוף אן.
רבותי, ער איז א סעודת רשות. רבותי, איר ווילן בענטשן? עס איז א לשון שאלה. איר ווילן בענטשן מיט מיר? איך בין גרייט שוין צו בענטשן. איר ווילן הערן מיין בענטשן?
Speaker 1: דער לאזענער מאכט אסאך סענס. אויך ביים דאווענען, ביידעוועי, מאכט סענס דער מתערב׳ער זיין, ווייל דער גאנץ עולם הערט אים אויס. און ס׳קען טאקע גיין אויף די נערוון, אויב יענער האט א קול וואס א גרידזשעט.
ס׳מיינט נישט דער ענדיגן דעם “ארבעה שנכנסו בדעת”, ס׳מיינט נישט דער ענדיגן דעם שטיקל. ס׳מיינט דער זאגן א גאנצע צייט און דער עולם הערט אויס.
סאו דא אויך האט מען א נטילת רשות. ביי אונז, וואס מ׳לאזט נאר איין און מ׳בענטשט אליין, איז דער גאנצער נטילת רשות אזא אביסל א אינטערעסאנטע זאך. אבער אז איך גיי בענטשן און גיין מיטזאגן מיט מיר אן איין… אבער אפילו אויך אים, ס׳איז דא א גאר אסאך גרעסערע מקום פאר׳ן נטילת רשות, און גיין אויסצוהערן מיין גאנצער בענטשן און ווערן ענטפערן מיט מיר…
Speaker 2: ס׳איז נישט נאר וועגן דעם. ס׳איז דער אז ער האט א שלעכטן נוסח, און ס׳איז גרידזשעט. אדער ס׳איז דאך אזוי מען זאגט מען זאגט, ביי די מלאכים בעטן א רשות. ס׳איז די חרדה פאר כבוד שמים, נישט נאר פאר די כבוד פון די מענטשן.
Speaker 1: אבער עס פאסט נישט… איז דאך ביידע זאכן.
Speaker 2: אבער עס פאסט נישט אז איך… אבער עס פאר א שליח ציבור דארף מען עס זיין אדם חשוב, און מען זאל פאר איינעם ס׳האט א קול נעים. ביידע דארף…
אפילו ביי די שליח ציבור איז דא א ענין פון בעטן רשות, און שטאט מען זאגט נישט אין די וועלט אריין, ווער ביסטו? ווער ביסטו צו מברך זיין את השם? דער גאנצער עולם איז מסכים, זאל מיך איר בעטן? אקעי.
Speaker 1: סאו, הספרדים מאכן עס אביסל מער נארמאל, זיי זאגן טאקע, “הב לן ונברך”, געב מיך רשות צו “הב לן ונברך”, און זיי געבן קול די רשות, זאגן “שמים”, וואס מיינט מען געט א רשות, און דער דאקטער הייבט אן “ברשות, נברך”.
הלכה ה — זימון בעשרה מיט שם
Speaker 1: והיכי דמי, די עקל עולם, די אנדערע צוויי ענטפערן, “ברוך שאכלנו משלו ובטובו חיינו”, און ער ענטפערט “ברוך שאכלנו משלו ובטובו חיינו”, ואחר כך, מסכיל ווער דער מסכיל, דער מזמן. זאגט “ברוך ה׳ אלקינו מלך העולם הזן”, עד שהוא גומר ארבע ברכות, ביז ער ענדיגט נאך “הטוב והמטיב”.
איך מיין, אנטשולדיגט, אלע פיר ברכות. יא, יא, יא. גומר, יא. והן עונין, יא, “הטוב והמטיב” לכל, אלע פיר ברכות. והן עונין אמן אחר כל ברכה וברכה. אויסער וואס מ׳הערט, זאגט מען אויך אמן. דאס איז די נוסח ביי דריי, דריי ביז זיבן.
היו אוכלין עשרה ולמעלה מעשרה, מברכין בשם. דעמאלטס לייגט מען צו די שם שמים, וואס איז שוין א מער חשוב׳ע זאך, ווייל מ׳האט געלערנט אז ווען ס׳איז דא אן עדה קען מען שוין מזכיר זיין שם שמים, ס׳איז שוין דא אן ענין פון תפילה בציבור אזוי ווי. מאכט מען אזא פיצי תפילה בציבור.
ס׳איז אינטערעסאנט, יא, א ברכת המזון ווען ס׳איז דא צען איז אזא, ס׳האט א געוויסע נכוח, א געוויסע פונקט.
Speaker 2: ניין, ס׳איז אזוי ווי א דבר שבקדושה. די חילוק איז נאר מ׳זאגט די שם.
Speaker 1: ניין, ממילא קומט שוין אסאך צו הלכות פון אויב מ׳איז אוועקגעגאנגען אינמיטן… מ׳קען ווייטער רעדן וועגן דעם.
ניין, איך זאג, ווען דו טראכסט אז ס׳איז אן ענין פון תפילה בציבור, ס׳איז אזא מיני תפילה בציבור, פארשטייט מען אזעלכע הלכות וואס גייט נאכקומען.
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם, המברך אומר, ווען ס׳איז דא פון צען און ווייטער, זאגט ער “נברך לאלקינו”, ער לייגט צו “אלקינו”, “שאכלנו משלו”. און די עולם ענטפערט אויך, “ברוך אלקינו שאכלנו משלו ובטובו חיינו”, און ער בענטשט.
זאגט דער רמב״ם, וכן בבית חתנים, אויב דאס איז א געהעריגע בענטשן, א רעגולער בענטשן. ס׳איז דא נאך נוסחאות, וועלן מיר נאך זען אז מ׳האט צוגעלייגט… ס׳איז דא נאך נוסחאות, ווען מ׳איז אין א בית חתנים.
און מיר וועלן נאך לערנען אז פאר אן אבל האט מען צוגעלייגט עפעס א הרחמן, און פאר א חתן האט מען צוגעלייגט א שטיקל ביי ברכת המזון, ביי די זיבן ברכות.
Speaker 2: ניין, דו רעדסט פון די ברכות, א חתן האט מען אויך צוגעלייגט, מ׳מאכט דאך זיבן ברכות.
Speaker 1: אה, די חתן האט מען צוגעלייגט אויך ברכות נאכ׳ן בענטשן. אבער שיין, דער חתן באקומט אויך א ספעציעלע נוסח פון ברכת הזימון.
הלכה ו — נוסח בבית חתנים: “שהשמחה במעונו”
דעפיניציע פון “בית חתנים”
Speaker 1: אזוי, סעודה בבית חתנים. זאגט ער, וואס טייטש בית חתנים? טייטש בית חתנים איז, איך מיין די עברי טייטש איז אז מ׳פלעגט בויען א פלאץ וואו צו מאכן די סעודת החתונה, א טענט. אבער איך מיין אז דער נאמען איז שוין געווארן אזוי. א פלאץ וואס איז לכבוד שמחת החתונה.
זאגט אונז דער רמב״ם, פון ווען הייסט עס א סעודה בבית החתונה? “משעת התחילו להתעסק בצורכי חתנות ונישואין”. פון ווען מ׳הייבט זיך אן אפגעבן, אנגרייטן… איך מיין, די גמרא זאגט ווען מ׳הייבט אן איינוועקן די בארלי, די גערשטן צו מאכן ביר. ס׳איז א לאנגע הכנה. מ׳רעדט דא נישט פון א פלוצלינגדיגע הכנה, נאר א לאנגע הכנה.
“ולאכול עד שלשים יום אחר הנישואין”. פון ווען מ׳הייבט אן אנגרייטן די חתונה ביז דרייסיג טעג נאך די חתונה, אויב מ׳עסט דארטן, און מ׳זאגט נישט אז ס׳איז לכבוד די חתונה, אבער ווען מ׳עסט בבית חתנים, דעמאלטס איז עס…
נוסח הזימון בבית חתנים
Speaker 1: “נברך… שהשמחה במעונו”. זאגט מען אזוי, “נברך” לייגט מען צו, “נברך”, לאמיר בענטשן דעם אייבערשטן, “שהשמחה במעונו”, וואס די שמחה איז במעונו של הקדוש ברוך הוא.
איך וויל נאר זאגן וואס די טייטש איז, אביסל א שווערע טייטש, נישט ווי איך האב אלעמאל מסביר געווען.
דיסקוסיע: פירוש “שהשמחה במעונו”
Speaker 1: “שהשמחה במעונו” — איך האב אלעמאל געטראכט אז דאס איז צו זאגן וואס איך האב געזאגט. איך מיין די פשוט׳ע פשט, די בעסטע פשט איז, אז דאס איז א שמחה׳דיגע פלאץ, וואס איז א בית חתנים, מ׳איז ביזי מיט שמחת חתנים, בענטשט מען, מ׳געדענקט א גאנצע צייט אז די עיקר שמחה איז ביים אייבערשטן.
אונז קענען האבן די מידת השמחה, באט “עוז וחדוה במקומו”, אדער די מידת השמחה, איך ווייס נישט וואס דאס מיינט, אז די מידות וואס אונז האבן זענען מרמז קעגן די ספירות פון אייבערשטן, אדער וואטעווער ס׳איז, אז…
Speaker 2: ניין, ווייל “שהשמחה במעוני” אדער “שהשמחה במעונו” פון אייבערשטן? אונז זענען מיר דא אין א זאל.
Speaker 1: ניין, “שהשמחה שלנו” איז פון די “שמחה שבמעונו”, אדער איז די “שמחה שבמעונו”.
די פוינט איז נישט צו זאגן… “שהשמחה במעונו” איז א שווערע לשון, ווייל מ׳וואלט געקענט דאנקען דעם אייבערשטן אויף׳ן געבן א שמחה אין אונזער מעון. מ׳זאגט דאס נישט. מ׳זאגט, “במעונו”.
הער מיין פשט. אונז זענען מיר דא ביי א שמחה, און מ׳דערמאנט דעם אייבערשטן וואס די אמת׳דיגע שמחה איז ביי אים, “במעונו”, נישט “במעונינו”.
Speaker 2: די אנדערע פשט איז אז “במעונו” — ס׳שטייט אין די ספרים טאקע “במעונו”, נישט “במעונינו”. אדער ער האט געזאגט אז דער וואס האט מחבר געווען ברכת הזימון האט נישט אזוי מקפיד געווען אויף עברית, ער האט געשריבן “חיינו” אנשטאט “חיינו”.
Speaker 1: ניין. א שיינע וועג פון זאגן, אזוי ווי מ׳זאגט אין אנדערע פלעצער, “אשר ברא ששון ושמחה”.
דער אייבערשטער גיבט שמחה. אזוי ווי “גליא הכורת דינא”. “אשר ברא ששון ושמחה”. שמחה איז זיינס.
איין וועג פון זאגן אז זאכן זענען זיינס איז ווען ס׳שטייט “עוז וחדוה במקומו”. נאר ווען אונז פרייען זיך איז אסאך אזא פיקע. ס׳איז נישט לייכט מיט עפערט. דער אייבערשטער האט זיך באשאפן די כח השמחה.
Speaker 2: זייער גוט. שמחה איז א בריאה פון אייבערשטן. איינע פון די זאכן וואס ער האט געמאכט. ס׳איז נישט שייך ביי מעונה. דער אייבערשטער גיבט אונז אביסל דערפון. מ׳דארף אפילו נישט זאגן אזוי.
ס׳איז א וועג פון זאגן, “במעונו” איז א וועג פון דרשנ׳ען פסוקים אסאך מאל. “להודות ולהלל לפניו”. מ׳קען זאגן אז איין טייטש איז אזוי ווי, ביי די אייבערשטער פירט מען זיך מיט הודו והלל. אבער נאך א וועג פון טייטשן אין אנדערע פלעצער וואס שטייט אזעלכע זאכן, מיינט עס אזא הקדמה.
ס׳איז א שיינע וועג פון זאגן אז “שהוא בעל הדבר”, ער האט עס געמאכט, ס׳איז אין זיין הוד. וואס הייסט במעונו? ס׳איז אין זיין? איך ווייס נישט פונקטליך וואס טייטש מעונה.
Speaker 1: “מעון אלקים קדם”, דארט וואו דער אייבערשטער איז. “מעונה אלקים קדם”, די גאנצע וועלט איז דער אייבערשטער׳ס מעון. ס׳איז אזא דרשה צו זאגן ביי סוף חתונה, ווען מ׳וויל אראפקלאפן די געמיטער.
Speaker 2: אדער ווייל דער אייבערשטער האט געמאכט שמחה.
Speaker 1: ניין, ער זאגט די אנדערע פשט איז ווייל ווען ס׳שטייט אין די גמרא “עשרה ברא”, “עשרה ברא”, “עשרה ברא”, שמחה, קומט אויס אז דער חתן באקומט יעצט שמחה.
יעדע מאל, וויאזוי גייט די ענין פון מזכיר זיין “מענה”, “זמן”, “חדוה”? מ׳רעדט יעדע מאל, מ׳איז משבח די אייבערשטער אויף די מידה, אויף די פעולה וואס ער טוט יעצט.
וואס טוט דער אייבערשטער יעצט? ער איז משמח. כדי די תפילה זאל זיין רעלעווענט, זאל זיין מענינא דיומא.
דער אמת איז אז די איידיע פון חתונה האט דאך דער אייבערשטער געמאכט. דער אייבערשטער איז דאך מחבר. דער אייבערשטער האט געמאכט אז מענער און פרויען זאלן זיך טרעפן איינער דעם צווייטן און מאכן שמחה. סאו אונז זענען דא אלע מחותנים אין די אייבערשטער׳ס האל. דער אייבערשטער האט געמאכט מענער און געמאכט פרויען און געמאכט שמחה.
סעודות מחמת הנישואין
Speaker 1: זאגט ער ווייטער, “וכן סדר השמחה אחר הנישואין, מתחיל באשר הוא יצר, שכבר אמרת במעונו ישמחו”. אויב איז אין די בית החתנים דא א סעודה, זאגט מען “אלקינו מי שאכלנו משלו”, און אזוי ענטפערט מען “ברוך אלקינו מי שאכלנו משלו”.
און איז דער רבי חיים, אונז האבן געלערנט, ביי בית חתנים מאכט מען פון מצורכן נישואין ביז 30 טעג. דאס איז אבער ווען ס׳איז נישט לכבוד די נישואין, נאר ס׳איז סתם די בית חתנים.
אבער סיי וועלכע סעודות וואס מען מאכט אחר הנישואין, מחמת הנישואין, מען מאכט א שבע ברכות, אדער דער נייער קאפל גייט צו זייער באבע און מען מאכט א גרויסער לכבוד די נולי וועט. עד שנים עשר חודש.
סעודות לכבוד חתן וכלה – עד מתי אומרים שהשמחה במעונו
זאגט דער רמב״ם, און מיר האבן געלערנט, אין בית חתנים מאכט מען פון מצורכי נשיאים ביז דרייסיג טעג. דאס איז אבער ווען ס׳איז נישט לכבוד די נשיאים, נאר ס׳איז סתם אין די בית חתנים. אבער סיי וועלכע סעודה וואס מ׳מאכט אחר הנשיאים מחמת הנשיאים, מ׳מאכט א שבע ברכות, אדער די נייע קאפל גייט צו זייער באבע און מ׳מאכט א גרויסע לכבוד די נייע, די newlywed, עד שנים עשר חודש, ביז א יאר קען מען מאכן שהשמחה במעונו.
דער מנהג היום – נישט איבער א יאר
זייער גוט. איך מיין אז ס׳איז נישט איינגעפירט אז ס׳איז ביי אונז צו טון איבער א יאר. איך האב געזען אז מענטשן פירן זיך אזוי, און אזוי שטייט אין שולחן ערוך, אז וואס מיינט ער, ערב כל שמחה ויין, אבער נישט קיין מעון אלא בשעת משתה.
אה, ס׳איז געווען אזוי ווי ר׳ יונה מנוחה, זיי זענען געווען צובראכענע אידן. נאר דער וואס איז צובראכן, ער איז אנגעצויגן, דער וואס איז סעד, ווען א קאפל קומט, ער הייבט אן צו טראכטן וויפיל ס׳האט אים געקאסט די חתונה, דער זאל נישט מאכן. איינער וואס איז יא צופרידן, ער זאל יא זאגן.
דיסקוסיע: פארקערטע סברא – “fake it until you make it”
Speaker 1: איך וואלט געזאגט פארקערט, איינער וואס איז צופרידן, ס׳איז נישט קיין חילוק וואס דו זאגסט, אבער איינער וואס איז סעד, fake it until you make it, זאג שהשמחה במעונו, דו פייטסט זיך מיט זיך אליין, אבער דו וועסט ווערן בשמחה.
Speaker 2: אבער די שולחן ערוך זאגט נישט אזוי פאר דעם וואס איז שוין פרייליך. ניין, ער זאגט אז וויבאלד ערב כל שמחה, מיינט דאס אז מ׳פירט זיך נישט צו זאגן שהשמחה במעונו. נו נו, איך גיי עס וועלן דארפן אפענטפערן. מ׳האט אן ענין עכשיו צו קריגן מיט די שולחן ערוך.
סעודות אחר הנשיאין – חיוב זימון
זאגט דער רמב״ם ווייטער, וכן סעודות שעושין אותן אחר הנשיאין מחמת הזמן, יא, הכל חייבין בברכת הזימון.
פארוואס זאגט ער דאס דא? אפשר איז דא אין די גמרא עפעס א הוה אמינא אז פאר סאם ריזען זאלן זיי נישט האבן קיין זמן אדער וואס.
כהן וישראל שאכלו כאחד – תרומה וחולין
זאגט דער רמב״ם, כהן וישראלי שאכלו כאחד, אפילו צוויי מענטשן האבן געגעסן צוויי קאטעגאריעס פון עסן, די כהן און די ישראלי האבן געגעסן צוזאמען, און זיי האבן געגעסן תרומה און חולין. זאלסטו זאגן אז ס׳איז אזוי ווי צוויי מיני סעודות, ווייל זיי האבן געגעסן צוויי אנדערע מיני זאכן. אז א בריסקער וואלט געזאגט אז ס׳איז דאך צוויי אנדערע דינים, ער עסט קודש און ער עסט סתם היז ברעקפעסט. יא, חייבין בזימון, ווייל זיי עסן צוזאמען.
פארוואס נישט? דער חילוק צווישן כהן וישראל און מודר הנאה
פארוואס נישט? טראכט. ער זאגט אז א הייליגער רב דא, איך ווייס שוין פארוואס ער זאגט עס, אז ס׳גייט דיר בעקווארדס. דער איד טאר נישט עסן תרומה, אבער דער כהן מעג עסן חולין, סאו זיי עסן נאך אלץ צוזאמען. גראדע דער כהן האט זיך זיין אייגענע זאך וואס דו מעגסט נישט עסן. אקעי. פארשטיי איך נישט.
אה, ער זאגט אז למשל ס׳איז דא א הלכה מיט מודר הנאה וואס עסן איינער לעבן די אנדערע קען מען נישט זאגן, ווייל זיי עסן נישט צוזאמען. פארוואס? ער טאר נישט עסן פון זיין עסן. דאס הייסט נישט עסן צוזאמען. דא, הגם יעדער איינער עסט זיך זיין אייגנס, אבער ס׳קען דאך הייסן א סעודה ווי מ׳עסט צוזאמען. דאס זאגט די גמרא. די גמרא זאגט דאס. די גמרא זאגט דאס. כהן, דער זר קען נישט עסן מיט די כהן, אבער דער כהן קען יא עסן מיט אים. אה, ממילא הייסט עס ווי איין סעודה. זייער גוט.
נפקא מינה: פת עכו״ם, קלויזענבורג און סאטמאר
נשים. אה, ס׳איז גוט צו וויסן. ס׳טייטש למשל אז… איך זע די הגהות מיימוניות למשל טראכט קלערט וועגן אויב איינער עסט פת עכו״ם, איינער איז מקפיד אויף פת עכו״ם און די אנדערע צוויי זענען נישט מקפיד אויף פת עכו״ם צו זיי קענען האבן מזומן זיין צוזאמען, ווייל… הערסט? יא, אבער איך זע נישט דאס איז אונזערע. אבער איך טראכט, וואס טוט זיך ווען ס׳איז אזא מין מצב אז ער קען עסן פון אים, אבער ער קען נישט? טייטש, א קלויזענבורגער און א סאטמארער מעג עסן פון די קלויזענבורגער שחיטה, אדער פון די אייער פון די קלויזענבורגער… ווי לאנג ס׳איז דא א וועג אז ס׳זאל זיין איין סעודה, איז מען מחויב אין זימון.
נשים, עבדים, וקטנים – חיוב זימון
גייען מיר ווייטער. נשים, עבדים, וקטנים זענען אויך חייבין בזימון כחייבין בברכת המזון. פונקט ווי זיי זענען מחויב אין ברכת המזון, זענען זיי אויך מחויב אין זימון. ס׳טייטש, אז אויב ס׳איז דא… ס׳איז דא א גוטע טעות וואס מענטשן מיינען אסאך מאל אז שבת ביי די סעודה איז א מענערישע זאך, אבער נשים זאלן אויך ענטפערן און זיין א חלק פון די ברכת הזימון.
אין מזמנין עליהם – אבל מזמנין לעצמן
זאגט דער רמב״ם אז ער איז מער מסביר וואס איז דער זימון וואס נשים, עבדים, וקטנים? ער זאגט אז נשים, עבדים, וקטנים אין מזמנין עליהם. ס׳טייטש, אויב ס׳איז דא איין מאן מיט צוויי נשים אדער פארקערט, אדער א עבד קטן, מ׳קען זיי נישט נוצן פאר דריי, מ׳קען נישט מזמן זיין בעסד אויף זיי, אבער מזמנין לעצמן. ס׳טייטש, אבער צווישן זיך, דריי פרויען עסן צוזאמען אדער דריי קטנים עסן צוזאמען, קענען זיי מאכן ברכת הזימון. דאס איז דער סיין. זיי דארפן מאכן ברכת הזימון. ס׳איז דאך דא א סיין, זיי דארפן מאכן ברכת הזימון.
דאס הייסט אזוי, דעם שולחן ערוך׳ס לשון “חייבות בזימון” מיינט אזוי, מיינט אז זיי דארפן, אז ווען ס׳איז דא דריי מענער און זיי, זאלן זיי זיין דארטן און אויך הערן דעם בעל המזמן און יוצא זיין די בענטשן מיט אים און אזוי ווייטער, זיי זאלן זיין א חלק דערפון. אויב זענען זיי דריי פרויען, זאלן זיי געהעריג מאכן זימון, אז איין פרוי זאל זיין די מזמן. אבער אויב איז דא דרייען נאר פון מענער און פרויען, זאל מען נישט מאכן, קען מען נישט מאכן ברכת הזימון.
פארוואס קען מען נישט מישן? ספק חיוב דאורייתא
פשטות איז די ריזען די זעלבע זאך וואס מיר האבן געלערנט פריער, ווייל די חיוב פון נשים אין זימון איז א ספק, כולי עלמא די חיוב איז נישט די זעלבע ווי אנשים, און מ׳קען נישט צוזאמרעכענען צוויי לעוועלס חיובים. דו קענסט נישט נוצן א יוצא חיוב דאורייתא, א יוצא חיוב דאורייתא מיט א ספק חיוב דאורייתא, מ׳קען נישט מוציא זיין, מ׳קען נישט נוצן די זימון, כביכול דו נוצט איר צו משלים זיין דיין זימון. דאס קענסטו נישט טון.
דיסקוסיע: נשים מיט קטנים? עבדים מיט קטנים?
Speaker 1: ס׳איז אביסל אינטערעסאנט, ביי ברכת הזימון זעלבסט איז דאך זיכער א דרבנן. איך מיין, נשים מיט קטנים צוזאמען איז א פראבלעם?
Speaker 2: ניין, כל שכן.
Speaker 1: איך מיין, די עבדים מאכט די פראבלעם.
Speaker 2: ובארץ לא יזמנו בשם. פארוואס זאל מען נישט זאגן בשם? אה, פשוט, ווייל א מנין, א דבר שבקדושה, זאל מען נישט, די דין פון צען ווערט א דבר שבקדושה, א קביעות פאר א… אבער פארוואס קען נישט זיין נשים מיט קטנים? וואס איז די פראבלעם? איך מיין, סיריעסלי, מ׳קען נישט טראסטן נשים מיט קטנים? איך פארשטיי, די עבדים, זיי זענען די וואס גייען דא מאכן די פראבלעם, ווייל זיי זענען נישט די בעסטע אידן.
Speaker 1: ער מיינט אזוי, די עבדים מיט די קטנים. עבדים מיט קטנים אדער עבדים מיט נשים? אויב עבדים…
Speaker 2: דער אמת איז פשוט. מ׳דארף נישט אריינלייגן. ניין, דער פוינט איז וואס ער זאגט דא איז אז דריי קטנים אליינס קענען מאכן א זימון, דריי עבדים אליינס קענען מאכן א זימון, דריי נשים אליינס קענען מאכן א זימון. נישט א באנטש פון נשים, עבדים, קטנים צוזאמען אז זיי זאלן נישט מאכן קיין זימון. זיי זאלן דערווייל נישט עסן צוזאמען בכלל, דאס איז וואס ער מיינט צו זאגן, רייט? דאס איז די גאנצע זאך.
אנדרוגינוס – מזמנין עליו מינו
אקעי, אנדרוגינוס. וואס איז מיין טעם? דער אנדרוגינוס, וואס ער איז? א ספק זכר, ספק זכר ספק נקבה. איז וואס איז מיט אים? יא? אנדרוגינוס. ס׳איז אינטערעסאנט אז דער רמב״ם ברענגט דא נאכאמאל אנדרוגינוס. ס׳איז געברענגט ווי אין ברכות, קריאת שמע. ס׳איז אינטערעסאנט, יעדע הלכה דארף מען וויסן וואס איז אנדרוגינוס. ניין, דו ווייסט שוין אז אנדרוגינוס… קוק וואס ס׳גייט דא.
יא, אנדרוגינוס מזמנין עליו מינו, ער קען מזמן זיין על מינו, ווייל אלע וואס זענען זיין מין זענען… האבן אויך א דין זכר, זענען ביידע… נישט א דין זכר. וואטעווער דין ער איז, אונז ווייסן נישט. וואטעווער ספק איז, דארף ער אויך מאכן מזמן על זכר ווען ער קען.
ווייל איינער מזמן, אבער ער קען נישט מזמן זיין לא לנשים ולא לאנשים. רש״י איז ספק. יא, נישט לנשים, הגם דריי נשים קענען, ווייל אפשר איז ער א איש, וואס ער קען נישט מצטרף זיין מיט נשים. נישט מיט צוויי נשים, ווייל ער איז דאך אן אנדרוגינוס, איז אפשר איז ער א אישה, רייט?
טומטום – אין מזמנין כלל
א טומטום איינער מזמן כלל? פארוואס נישט? ווייל יעדער טומטום איז אנדערש. טומטום איז נישט די זעלבע פראבלעם יעדע טומטום. ווייל יעדער טומטום קען דאך זיין אז ער איז א זכר אדער א נקבה. ס׳זאל מארגן אויסגעפינען. סאו ס׳איז נישט פשט אז יעדער טומטום איז די זעלבע, פאר וואטעווער די הלכה איז אין א טומטום, איז אלע טומטומען שוין די זעלבע טומטום. ניין, יעדער טומטום איז אן עקסטערע טומטום, פארשטייסט? ס׳איז נישט די זעלבע זאך.
קטן היודע למי מברכין – מזמנין עליו
קטן, זאגט דער רמב״ם ווייטער. סאו פריער האבן מיר געלערנט, לכאורה דאס איז א חילוק אין די תוספות האבן מיר געלערנט. אונז האבן מיר געלערנט… מ׳דארף מחנך זיין א קטן, זאגט דער רמב״ם, אין וועלכע עידזש? אונז האבן מיר געלערנט אז א קטן קען מען נישט מזמן זיין אליין. יעצט גייען מיר לערנען אז ס׳איז דא יא א קטן וואס מ׳קען יא מזמן זיין עליו. שטימט? קטן היודע למי מברכין.
דיסקוסיע: חילוק בין חינוך ברכות וחינוך זימון
Speaker 1: אבער פארוואס זאגט ער נישט אויף די עצם מצוה פון ברכה א סתירה מיט די למי מברכין? ס׳איז נישט קיין סתירה מיט׳ן מזמן זיין. רייט. ס׳קען זיין אז… ס׳קען זיין… אהא, ס׳איז נישט קיין פראבלעם. וואס גייט געשען? ער גייט טרייען? זאל ער טרייען.
Speaker 2: ס׳קען זיין, עקזעקטלי, ס׳קען זיין אז אז… ס׳איז דא נוגע. דאן זאל מען אים נישט טראסטן, אז זיין בענטשן הייסט האט נישט א דין ברכת המזון, אזוי אז מ׳זאל קענען נעמען מיט די למי מברכין צום זימון. ס׳קען זיין, עקזעקטלי, ס׳קען זיין אז פאר חינוך איז א… מ׳לערנט אים, מ׳איז אים מחנך אזוי. למעשה, מ׳לערנט אויס זייער קליינע קינדער צו מאכן ברכות, און מ׳ווארט נישט אז זיי זאלן וויסן למי מברכין. און ס׳קען זיין אז ס׳איז ריכטיג. ניין, ס׳קען זיין אז ס׳איז ריכטיג. אויב די דיוק וואס אונז מאכן יעצט איז ריכטיג, איז עס ריכטיג. דער חילוק פון יודע למי מברכין איז נאר, מ׳זמנין, קען אים נישט רעכענען. זיין ברכה איז נישט קיין עכטע ברכה, ווייל ער ווייסט נישט וואס ער זאגט.
Speaker 1: איך קען מיינען די טאטעס ווייסן יודע למי מברכין? איך מיין, מרא דהאי פיתא, ווער ס׳נעמט קעיר פון די וועלט.
Speaker 2: אקעי.
אפילו בן שבע בן שמונה – מצטרף למנין שלשה ועשרה
קטן היודע למי מברכין, מזמנין עליו. קען מען אים שוין נוצן צו זימון, סתם אין א חבורה פון קטנים? יא? ניין, אפילו פון גדולים. פון קטנים איז אוודאי.
דאס האבן מיר יעצט געלערנט, יא? ער איז מצטרף, זאגט דער רמ״א. ואף על פי, יא, זאגט דער רמ״א, ער איז מצטרף. אה, דאס הייסט, דאס וואס מיר האבן געלערנט “קטנים אין מזמנין עליהם”, איז גאר קליינע קינדער. קטן היודע למי מברכין קען מען שוין יא מזמן זיין עליו. אפילו ער איז א בן שבע אדער א בן שמונה, פאר ער איז נאך קליין, זיבן אדער אכט. דאס הייסט אז יודע למי מברכין מיינט גאנץ א קלוג אינגל, נישט קיין פיר-יעריגער קען שוין אויך טייטשן די בענטשן. ניין, אוודאי, אוודאי מיינט עס נישט יודע למי מברכין. דער רמב״ם זאגט אפילו ער איז א בן שבע בן שמונה. ס׳קען זיין אז ער דארף זיין געווענליך צוועלף. ער האט א קליינע הבנה פון למי מברכין, אבער ער קען שוין האבן עפעס א הבנה. ער איז מצטרף בין למנין שלשה בין למנין עשרה לזמן עליו. ער קען אויך זיין א חלק פון די… דאס הייסט, הגם אין אנדערע זאכן האבן מיר געלערנט, לדברים שבקדושה דארף מען זיין צוועלף, לגבי זימון דרייצן. לגבי ברכת המזון טראסט מען אונז שוין אין א בן שבע בן שמונה.
שיטת הרמב״ם vs. שיטת הרמ״א
זייער גוט. דאס איז די שיטת הרמב״ם, וואס אזוי שטייט פשטות אין די גמרא, אז קטן היודע למי מברכין מזמנין עליו. אזוי פסק׳נט טאקע דער רמב״ם. דער רמ״א פסק׳נט אנדערש, ער פסק׳נט אז מ׳ווארט יא אויף די דרייצן יאר, מ׳האט נאך נישט געזען אז מ׳זאל רעכענען די קינדער. אויב איינער פירט זיך מנהגי המחבר אדער מנהגי הרמב״ם, איז אוודאי קען ער רעכענען די קטנים היודעים למי מברכין. מ׳קען זאגן אז די ריזען פארוואס מ׳פירט זיך נישט אזוי איז ווייל קיינער איז נישט יודע למי מברכין. סאו א גדול איז דער מחייב, ער האט עפעס. סאו דער רמב״ם, דער רמב״ם טרייט אוועקצושטעלן א באנטש פון קטנים וואס זענען יודעים למי מברכין. נישט יעדער איינער האלט אז מ׳קען דאס אוועקשטעלן. ער פאלגט אבער די גמרא. די פשטות׳דיגע גמרא איז אזוי ווי דער רמב״ם.
נכרי – אין מזמנין עליו
זאגט דער רמב״ם ווייטער, והנכרי אין מזמנין עליו. א נכרי קען מען נישט מצרף זיין. הגם מיר האבן געלערנט פריער אז א גוי׳ס ברכה מאכט נישט קיין אמן דערויף. האמיר געלערנט אז דו ווילסט טענה׳ן אז ווען ער הערט די גאנצע ברכה קען ער יא, א גוי מעג בענטשן, אבער קען מען זימון? אונז מיט אים גייען נישט צוזאמען. ניין, ער מעג בענטשן. דאס איז דאך דער חידוש. נישט דאס האב איך דיר געזאגט, נאר נאך איין זאך. זאגט דער רמב״ם אז איינער…
הלכה: אין נכרי מצטרף עמהן
פאלט ער דאך איין מיט די גמרא, די פשט איז א גמרא אזויווי דער רמב״ם.
זאגט דער רמב״ם ווייטער, “ואין נכרי מצטרף עמהן”. א נכרי קען מען נישט מצרף זיין. הגם מיר האבן געלערנט פריער אז א גוי׳ס ברכה מאכט מען נישט קיין אמן דערויף, האבן מיר געלערנט אז דא וועסטו טענה׳ן אז ווען מ׳הערט די גאנצע ברכה קען מען… יא, א גוי מעג בענטשן, אבער קען מען זיך מצרף זיין? אונז מיט אים גייען נישט צוזאמען. איך קען בענטשן, און ער מעג בענטשן. דאס איז דאך דער חידוש, נישט אז מ׳זאל זאגן אז א נכרי איז אין… יא, זאגט דער רמב״ם ווייטער, “אין מזמנין אלא על מי שאכל כזית פת ומעלה”. די מזמנים דארפן האבן געגעסן צוזאמען א שיעור כזית פת ומעלה.
הלכה: שבעה שאכלו פת — צירוף מיט ירק-עסערס פאר “אלקינו”
זאגט דער רמב״ם ווייטער, “שבעה שאכלו פת”. סא, די עיקר הלכה איז אז אלע יודן, די אלע דריי מענטשן אדער אלע צען מענטשן אויב מ׳וויל זינגען אלקינו, זאלן אלע האבן געגעסן א כזית פת. אויב אלע האבן געגעסן א כזית, איז אליבא דכולי עלמא. מאכט זיך אבער אמאל אז על פי רוב זיבן מענטשן האבן געגעסן פת, און נאך דריי האבן נישט געגעסן פת. ס׳איז דא צען מענטשן, אבער נישט אלע צען האבן געגעסן פת, נאר זיבן. דריי האבן נאר געגעסן עפעס, זיי זענען געווען א חלק פון די סעודה, זיי האבן געגעסן אבער זיי האבן נישט געגעסן די פת. קענען זיי זיך מצטרף זיין צו די זיבן און בשם? קענען זיי בענטשן בשם? ס׳האט זיך א מנין. זאגט אבער דער רמב״ם, דער וואס וועט בענטשן דארף זיין מאוכלי הפת, ווייל דער וואס האט נישט געגעסן איז נישט גענוג געצוואונגען זיך מוסר נפש זיין, ער קען נישט געהעריג זאגן די ברכת המזון.
זאגט דער רמב״ם, דאס איז נאר ווען ס׳איז דא גאנצע זיבן וואס האבן געגעסן פת. אבער “ששה שאכלו פת וארבעה ירק, אין מצטרפין”. זעקס האבן געגעסן פת און פיר… ס׳דארף זיין מער ווי א רוב. זעקס איז טאקע א רוב אקעגן פיר, אבער ס׳דארף זיין אריבער דעם מונקר, ווערט עס גערופן, זאגן די פוסקים. ס׳דארף זיין א שטערקערע רוב פון צוויי מער. איז “ששה שאכלו פת וארבעה ירק, אין מצטרפין, עד שיהיו אוכלי הפת רוב הניכר”. אה, רוב הניכר ווערט עס גערופן. “עד שיהיו אוכלי הפת רוב הניכר”, פון צוויי מער.
מעשה: דער תורת צבי און די זיבן עסערס
אונזער זיידע דער תורת צבי האט געזאגט אז מ׳בענטשט ווען מ׳האט זיבן עסערס, און ביי תפילין גענוג זעקס דאווענערס. פארוואס זאל מען נישט אריינכאפן נאך איין עסער? מ׳דארף פאקוסן. ווי קען מען מכבד זיין א איד? נאך א איד. דער האט גענומען זיין זון ביים עסן.
אה, יא, יא. נאך א איד וואלט געגעסן, סתם אן קיין קשר. יא, ס׳איז א גרויסע ענין דאס.
הלכה: שנים שאכלו וגמרו — צירוף מיט א דריטן
זאגט דער רמ״א ווייטער, “שנים שאכלו וגמרו מלאכול”, צוויי מענטשן האבן געגעסן און זיי האבן שוין געענדיגט. אבער אויף דריי קען מען נישט זאגן אז צוויי מענטשן האבן געגעסן כזית און דער דריטער האט נישט געגעסן. ס׳דארף עט ליעסט זיין דריי מענטשן וואס האבן געגעסן. לערנט די הלכה? די הלכה ארבעט נאר פאר די מנין, ס׳ארבעט נישט פאר די דריי וואס מ׳דארף. פארוואס? ווייל ער האט נישט דא קיין צוויי וואס בעטן אים צו בענטשן פאר זיי. ער מוז זאגן “הבו נברך”, ער מוז זאגן “ברשות”. ס׳איז נישט דא קיין גאנצע ענין פון זימון.
יעצט איז דא נאך א וועג ווי אזוי מ׳קען מאכן זימון. וואס איז טאמער צוויי מענטשן האבן געגעסן וגמרו מלאכול, און א דריטער איז געקומען זיך מצטרף זיין סוף פון זיי, ווען זיי האבן שוין געענדיגט עסן, און ער קומט צום רעבישן טיש. “אם יכולין לאכול עמו כל שהוא”, אויב די צוויי עסן נאך עפעס, “מצטרפין”, אבער אויב זיי עסן נישט מיט אים די פת.
דיסקוסיע: וואס מיינט “יכולין”?
Speaker 1: וואס הייסט “יכולין”? וואס קומט אריין “יכולין” אויב זיי עסן נישט?
Speaker 2: אה, ניין, “אילו היו מביאין להם, היו יכולין”.
Speaker 1: אה, און למעשה דארפן זיי נישט?
Speaker 2: דאס הייסט, אויב האבן זיי נאך נישט געענדיגט די סעודה אויף אזא לעוועל אז זיי קענען שוין גארנישט מער עסן, זיי זענען נאך קעיפעבל אויף עסן, הייסט עס קען נאך הייסן ווי א שטיקל איין ציבור.
Speaker 1: און דעמאלטס דארפן זיי עסן אדער דארפן נישט עסן?
Speaker 2: נישט אוי, ניין, “יכולין לאכול עמו”, זיי דארפן בכלל נישט עסן. ס׳דארף נאך זיין אזא סארט “יכולין”.
Speaker 1: אבער ווי אזוי גייט מען יעצט שאצן צו איך בין איבערגעפילט? א מענטש איז קיינמאל נישט, א מענטש קען אייביג אריינשטופן נאך א פיקל, אזא מין חלה.
Speaker 2: ניין, א פיקל יא, אבער נישט א…
Speaker 1: אה, אפילו משהו.
Speaker 2: ניין, נישט א משהו. עפעס, ער איז נישט משוגע איבערגעגעסן און… ווי אזוי גייט א מענטש שאצן? ס׳איז אן אינטערעסאנטע הלכה.
Speaker 1: אה… יכולין. מיר זענען געווען אויפ׳ן טראק אז “יכולין” דארפסטו פראוון, עס עפעס. פראווסט עפעס, “יכולין”.
Speaker 2: ניין, ס׳איז א דין אז די סעודה איז נאך נישט געענדיגט. ס׳מיינט צו זאגן אז זיי האבן נישט אינגאנצן אויפגעגעבן צו עסן.
Speaker 1: ס׳מיינט צו זאגן אויב זיי זענען… יא, לכאורה די ווארט איז… איך מיין אזוי. א מענטש וואס זיצט ביים סעודה, אמאל קומט נאך צו איינער, און מ׳זיצט אביסל.
Speaker 2: אפשר אלץ וואס ס׳איז נאכנישט געקומען די דעזערט. אבער אויב זיי האבן שוין אינגאנצן געענדיגט, אפשר דאס איז די ווארט. אבער ס׳איז פאני די “יכולין”. איך האב אויך געטראכט אז “יכולין” מיינט אז דו זאלסט טון.
Speaker 1: אקעי.
Speaker 2: איך פארשטיי אז דער שולחן ערוך וואלט געקענט זאגן…
Speaker 1: ניין, “אף על פי שלא אכלו”.
Speaker 2: יא, לכאורה די ווארט איז… אפשר דאס צווייטע נאמען, אזוי קען מיר זאגן. זיי דארפן סיי… אויב זיי האבן געענדיגט די סעודה, איינער יכול נאכל עוד, האבן זיך געענדיגט, אפילו אויב זיי גייען זעצן נאכאמאל עסן, אבער זיי דארפן מאכן נאך א ברכה. זיי זענען נישט די זעלבע סעודה פון אים. בכלל, אויב זיי האבן עס נאכנישט געענדיגט, אונז זיי געבן עסן מיט אים עפעס א פיקל, אזוי דא שטאר… ס׳איז דארפן גאמרו מלכה. גאמרו איז אויף א לעוועל. אבער… עפעס אזוי מוז מיר זאגן. גאמרו מלכה, פאסט. עס מיר נישט עסן מיט אים פאסט. אויב עס עסן מיט אים פאסט, אויב עס עסט מיט אים פאסט אוודאי… אזוי, דער מענטש קומט יעצט און ער זאגט, אה, קום, לאמיר מאכן אים פאר מיר זומען צוזאמען. אויב זיי קענסט זיין אזוי ווי נעמען משכניות זיין, אויב זיי גייען מיטעסן מיט אים אביסל, דעמאלטס הייסט עס איין סעודה. איך ווייסט שוין יחולה לכם מיין יחולה, אבער ס׳מוז נישט זיין. ניין ס׳מוז יאס זיין, אבער יחולה יחדים נישט אויך איז אייער חולם. סאוי ווי דער דריטער מענטש קומט יעצט אן ער עסט, אבער זיי האבן שוין געענדיגט זייער סעודה. זאגט דער רמב, איך האב דיך א עצה, וויסט אים ברכת סלמאן? ניין, ניין, איך זאג אז ס׳איז אויך מיט נישט מסכים, ווייל די רמב׳ איז געווען א ביזל מיטהעסן דעמאלט קען מצר ומאים. די חולים איז אויך קענסט עס טון ווערסט א חיוב וואס איז א חיוב ברוך סלמן. ניו א רעסטישקע א חיוב. איך וועלן איז א טענאי אז אויב זיי הייבן א נייע סיודא, איז נישט אינטערסאנט. אויב זיי הייבן א נייע סיודא, איך זעה דאך. אבער אויב זיי עסן נאר א שטיקל וואס זיי קענען נישט, העלפט איז נישט! די דארף זען אז מען געקענט, אדער נישט אז עס איז עס היפסיק.
Speaker 1: אקעי. איך הער, אויך עס איז אכולי גאסע און נישט. איך מיר זאגן אויב זיי קענען נישט און זיי, און אויך כוודם זיך וואוויקטן זיך אריין. די חודם מיינט אז זיי האלטן דערבארט, און כוודם מיינט נישט אז זיי קענען א געצן דעם ריין.
Speaker 2: ניין, איך זאג אז דער רמב׳ נישט דער וואס וואס הייסט מיט יוצא צום נייע סעודה? עס הייסט נישט אז ער עכילה גאסע, עס הייסט אז עס קעמט שוין די סעודה, ער האט געמאכט א נייע פרעס. אבער עס קען זאר נאר אז מ׳זיז יאגורט, ס׳איז גענוג מיט דעם, ווייל למעשה דער דרייווען צוזאמען געעסן פאס.
Speaker 1: נישט פת. אויב מען עסט פת הייבט זיך נישט אן די שאלה. די שאלה איז נאר ווען זיי עסן עפעס אנדערש. אויב דריי מענטשן עסן צוזאמען פת, וואס גייט מיך אן? זיי דארפן מאכן נאך א מוסד. אבער דער שער רחמים קומט נישט די מוסד. ס׳איז א חלק פון א סעודה, אזויווי זיי זאלן פריער געלערנט אז אלעס איז דאך פטור וועגן די פת.
Speaker 2: נאך אמאל, נאר אויב זיי קענען. אויב זיי קענען נישט, איז די חסרון נישט געענדיגט.
Speaker 1: יא. זייער גוט.
הלכה: חכם גדול שבמסובין הוא שיברך
ווער פון די מענטשן בענטשט? האבן מיר פריער גערעדט וועגן דעם, אז מען דארף רשות. חכם גדול שבמסובין הוא שיברך לכולם, ואף הוא לא יברך אלא לאחרים, אפילו ער זאגט מיר נאכדעם. דאס הייסט, דער דריטער איז גאר א חכם. יעצט נישט נאר וואס ער איז מצטרף אים אן אויב מען קען, נאר ער דארף אויך, ער בענטשט נאך פאר אויך.
דיסקוסיע: פארוואס דערמאנט דער רמב״ם נישט א כהן?
ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל דער רמב״ם זאגט עס נישט דא וועגן א כהן.
Speaker 1: דו האסט געזאגט אין… ווי האט ער געזאגט אין… מכבד זיין א כהן.
Speaker 2: ער האט נישט געזאגט. ער האט נישט געזאגט. אפילו אין… אפילו אין די עליות.
Speaker 1: יא, דו מיינסט צו זאגן ביי קריאת התורה. ביי קריאת התורה שטייט… פירט מען זיך מכבד צו זיין א כהן. אבער וואס קומט עס דא אריין? פארוואס זאל נישט מכבד זיין דעם כהן? פארוואס איז דא ענין פון כבוד? פארוואס זאל מען יא געבן פאר דעם?
Speaker 2: דער רמב״ם האלט אמת׳דיג אז די זעלבע ווי דער כהן איז עולה ראשון. אה, דער רמב״ם האלט אמת׳דיג אז דער חכם גדול איז עולה ראשון, אפילו ביי עליות. האבן מיר דאך געלערנט דרך אגב. און אויך איז עס זייער אנדערש, ווייל דא רעדט מען דאך אז נאר דער וואס גייט בענטשן. ס׳איז דא אזא זאך אז מען זאל מכבד זיין א כהן, אבער מיט… וויאזוי הייסט עס? ס׳איז דא א גמרא וועגן דעם וואס מען זאל מכבד זיין א כהן. אבער איך זאג אז ס׳מאכט נישט קיין סענס. א כהן, יעדע מאל וועט א כהן זיין דער שליח ציבור? וואס האט עס צו טון? מען טוט דריי עליות, גיבט מען דעם כהן די ערשטע. אדער דריי קוראים, וויאזוי דער רמב״ם רופט עס.
הלכה: שלושה שאכלו כאחד אין רשאין ליחלק
אקעי, יעצט גייען מיר עס לערנען, אז וואס? אז וויבאלד ס׳איז דא א חיוב זימון, און פשט איז, פארט פון די חיוב איז אז מען טאר זיך נישט צעטיילן. איינמאל די חכמים האבן מתקן געווען די ברכה, דארף מען עס טון. דריי זיך נישט ארויס דערפון. און מאך זיכער אז דו האסט דריי ווען דו קענסט. דאס איז אינטערעסאנט, ווייל ביז יעצט האבן מיר עס נישט געהאט. ביז יעצט איז עס געווען אזוי ווי א מענטש עסט, און נאכן עסן דארף מען דאנקען דעם אייבערשטן. דא לייגט ער צו אז ס׳איז דא א חיוב צו עסן כדי צו זימון׳ען. ס׳איז דא א חיוב צו מזמן זיין צוזאמען. אז איינמאל ס׳איז דא דריי מענטשן זאל מען נישט מבטל זיין די זימון.
דער רמב״ם זאגט “שלושה שאכלו כאחד אין רשאין לחלוק”, זיי טארן נישט זיך צוטיילן און גיין יעדער איינער זיין וועג און בענטשן עקסטער. דאס הייסט אז זיי האבן נישט קיין רעכט, זיי מעגן זיך נישט צוטיילן און ענדיגן עסן עקסטער און בענטשן עקסטער. דאס מיינט אז זיי טארן נישט בענטשן עקסטער. דאס הייסט, למעשה וויאזוי היינט פירן זיך מענטשן אז זיי בענטשן עקסטער אפילו ווען מ׳איז מזמן, אויב דער רמב״ם איז גערעכט, טאר מען דאס נישט טון לויט די הלכה.
איינמאל זיי מאכן ברכת הזימון, דאן קענסטו בענטשן עקסטער. לאמיר זאגן קלאר: אויב זימון איז די טייטש אז איינער בענטשט פאר יעדן, מ׳לייגט אויך צו די הזמנה, אבער אויב דאס איז די טייטש, און דו בענטשט עקסטער, האלטסטו אז דו האסט עפעס א ריזן ווייל דו האסט זיך איינגערעדט אז מ׳דארף אין זינען האבן ווען יענער בענטשט, און מ׳קען נישט אין זינען האבן ווייל מענטשן לייגן נישט קיין מיונים, און מיר זענען נישט מחויב צו טראכטן וויאזוי דאס ארבעט – אזוי זאגן די היינטיגע אחרונים – דעמאלטס ביסטו עובר אויף די הלכה, דו זאגסט אז דו האסט א ריזן, אבער דו ביסט עובר. חוץ אויב דו זאגסט אז ניין, ס׳איז נישט ריכטיג די דיוק וואס די זאגן, מיר האבן געלערנט אין רמב״ם אז עיקר זימון איז אז אחד מברך. ס׳איז צוויי זאכן.
ניין, ס׳איז זיכער אז דער רמב״ם איז אחד מברך. אבער “אין רשאין לחלוק”, מיר נישט מיינען אז מ׳קען פארפאסן די “בורא עולם שלו”, די עקסטערע שטיקל ברכה. אבער נאכדעם, ס׳איז נישט ווייניגער ווען יעדער איינער… אוודאי איז עס ווייניגער. דאס אז איינער בענטשט פאר אן אנדערן איז גרינגער צו מאכן פארן עולם. ניין, ס׳איז נישט גרינגער צו מאכן, ס׳איז א שאלה פון כבוד אוודאי. ס׳איז נישט אין די כבוד די זאך. אזוי ווי תפילה בציבור, אזוי ווי יעדע זאך. פארשטייסט וואס איך זאג דיר? ס׳איז נישט קיין זאך. מיר זאגן נישט אז ביי שמונה עשרה, א תפילת עמידה, האבן מיר געלערנט אז דער רמב״ם האט געזאגט אז די תפילת החזן איז נאר להוציא את מי שאינו בקי. אבער ס׳שטייט נישט דא די זאך פון מי שאינו בקי. ברכת המזון איז אפילו מי שהוא בקי.
“ואסור למעלה מעשרה לחלוק עד שיהיה כל אחד ואחד מזמן לעצמו”. דאס הייסט, אויב ס׳איז דא א היתר נישט צו אויסהערן ברכת המזון פון די מזמן… איז עס אודאי בלית ברירה. דו זאגסט איך האב נישט קיין חשק צו זיין, ווייל איך האב אביסל נערוון אז איך גיי נישט אויסהערן. אדער דו זאגסט אז מען איז נישט מסכים מיט די הלכה, מען איז בכלל נישט מסכים מיט די זאך אז דאס איז וויאזוי צו טון.
הלכה ה (המשך) — דינים פון צוטיילן חבורות
אזוי איז די הלכה.
מעשרה ולמעלה, איינער שוין חולק. די איינציגסטע היתר נישט אויסצוהערן ברכת המזון פון די מזמן איז אדער בלית ברירה, דו זאגסט איך קען נישט יוצא זיין ווייל איך האב עפעס אזוינע נערווען אז איך גיי נישט אויסהערן, אדער דו זאגסט אז דו ביסט נישט מסכים מיט די הלכה, דו ביסט בכלל נישט מסכים מיט די זאך אז דאס איז די זימון. אקעי, קען זיין.
וכן ארבעה וחמשה טארן זיך נישט צוטיילן אין א וועג אז ס׳זאל נישט בלייבן קיין זימון. ששה יש להם לחלוק, אבער עשרה זעץ מעגן זיך צוטיילן אין צוויי און מאכן צוויי ברכת הזימון. אבער עשרה, ביז צען, טארן זיך ווייטער נישט צוטיילן, ווייל מ׳וועט פארפאסן די זימון מיט הזכרת שם שמים.
עד שיעשו ר׳ קענען זיך ווייטער מאכן צוויי חלקים. כל זמן שכל חלק וחלק תהיה ברכת זימון לכל חלק וחלק, וזימון הכל שוה, זיי זאלן אלץ האבן די זעלבע סארט ברכת הזימון. ער זאגט אז ווען ס׳איז דא דרייצן, זאל מען נישט צוטיילן עקסטערע דריי, ווייל למעשה די דריי גייען פארפאסן, זיי גייען דאונגרעידן, זיי גייען נישט האבן די הזכרת השם.
הלכה ו — שלשה שבאו משלש חבורות
וואס זאגט ער ווייטער? שלשה בני אדם שבאו משלש חבורות של שלשה שלשה, דריי מענטשן זענען יעצט געקומען פון דריי אנדערע חבורות, און ביי זיי אינדערהיים איז געווען זימון, איז דעמאלטס טארן זיי נישט. פארוואס? זיי זענען שוין מחויב געווארן אין זימון. זיי האבן שוין געגעסן בזימון. הגם אז יעצט ווען זיי זענען זיך צוזאמגעקומען דריי, וואלטן זיי זיך נישט סתם צוזאמגעזעצט אפשר קולי, אבער יעצט מוזן זיי יא, ווייל זיי זענען שוין מחויב געווארן בזימון. יעצט אז ער קומט צו א נייע פלאץ, דארף ער יוצא זיין זיין זימון פון פריער. די פריערדיגע איז געווען אן עוול, יא.
וואס האסטו פריער געשטאנען, איינער רשאי לחלוק? אפשר מיינט ער צו זאגן משלשה ויותר, ער איז געקומען פון א חבורה פון פיר, אדער פון א חבורה פון פינף, און די פיר זענען אוועקגעגאנגען. אפשר.
ואם כבר זימן כל אחד ואחד מהם בחבורה שלו, איז רשאין לחלוק, מעגן זיך יא צוטיילן. ס׳איז שוין אויסגעגאנגען די בענטשן דארט.
קשיא: פארוואס זאל מען טראכטן אז זיי דארפן נאכאמאל מזמן?
וואס איז די שאלה? פארוואס זאל מען טראכטן אנדערש? זיי זענען דאך שוין יעדער יוצא געווען. טאקע א גוטע שאלה. ס׳איז נישט אפילו אויב זיי האבן געגעסן נאך, אדער וואס? אבער זימון האט ער שוין יוצא געווען. ער דארף מער נישט בענטשן אליינס. די זימון, די ענין פון בענטשן בציבור כהלכה, האט ער שוין יוצא געווען.
פארוואס זאל מען נישט זאגן אז ס׳האט זיך אנגעהויבן א נייע אכילה, ווייל מ׳האט זיך שוין געבענטשט פאר דעם, און יעצט זענען זיי געגאנגען צו אן אנדערע פלאץ, געטראפן מיט נייע מענטשן. פארוואס זאל מען נישט זאגן אז ס׳האט זיך אנגעהויבן א נייע אכילה, און מ׳דארף מאכן א נייע זימון? ער איז דאך שוין קיין זימון נישט אליינס.
איך ווייס נישט, איך קען נישט זאגן אז דער ראב״ד איז… דער ראב״ד איז א גרויסער ראשון. איך ווייס נישט וואס ער זאגט.
דער ראב״ד׳ס שיטה: פורח מהם חובת זימון
אזוי זאגט דער ראב״ד. דער ראב״ד זאגט אז אפילו זיי האבן געגעסן נאכדעם נאך עקסטער, נישט פארגעסן, “פורח מהם חובת זימון, פורח זימון מהם”. דער ראב״ד זאגט אזוי ווי אונזער קשיא, אז אויב זיי האבן זיך יעצט געטראפן אין א נייע פלאץ, דריי נייע מענטשן, און אנגעהויבן עסן פריש, וואס איז די הוה אמינא אז זיי זאלן נישט זיין מחויב? די פריערדיגע זימון איז שוין אוועקגעפלויגן.
ניין, דער ראב״ד זאגט אז זיי זענען פטור. “אפילו אכלו שלשתן, ואפילו אם אחד מהשלשה לא נסעד עמהם יחד בתחילה”. די זימון, טענה׳ט דער ראב״ד, דארף זיך צאמקומען. דאס וואס מיר זאגן אז יעצט, דאס קומט שפעטער, דאס איז נאר ווען מ׳איז ממשיך א פריערדיגע חיוב. אבער די דריי מענטשן וואס זיי טרעפן זיך צוזאמען, טענה׳ט דער ראב״ד, דאס איז נישט דריי מענטשן וואס האבן זיך יעצט געזעצט צו א סעודה. ס׳האבן זיך פונקט געטראפן דריי מענטשן ביי אן אנדערע פלאץ. דאס הייסט נישט “נסעדו יחד”, דארף מען נישט.
נפקא מינה פון דעם ראב״ד: חתונות און אנדערע סיטואציעס
פון דעם ראב״ד קען מען לערנען אז… איך ווייס נישט, מ׳דארף טשעקן וואס גייט דאס ארויף. איז דאס מדובר אויף א גמרא?
איך וויל דיר נאר זאגן אזוי. וואס איז די פראבלעם? דריי מענטשן זיצן דא, יעדער איינער פון זיי קומט פון אן אנדערע חבורה וואו ער האט שוין געגעסן. זיי קומען יעצט דא און זיי גייען דא עסן ברויט צוזאמען. זיי האבן שוין פארדעם אנגעהויבן די סעודה, מ׳האט שוין מזמן געווען אויף זיי, און זיי האבן שוין יוצא געווען בעצם ברכת המזון.
וואס הייסט מ׳האט מזמן געווען אויף זיי? זיי האבן שוין געהערט ברכת המזון? זיי האבן שוין געהערט. זימון אליינס, דיין סעודה, דיין חבורה האט שוין געמאכט. ס׳איז שוין געווען א זימון.
איך ווייס נישט ווער זאגט. ארבעט אויך די סעליולער? ארבעט אויך די סאטעלייט? אז די מזמן איז מוציא די מענטשן אין אן אנדערע הויז? ער איז שוין גארנישט אנגעשטעקט.
דיסקוסיע: שומע כעונה ביי זימון
נאכאמאל, די זימון איז א חיוב אויף די חבורה. דיין חבורה האט שוין געמאכט, ס׳איז שוין געווען א זימון. אבער זימון איז און מען הערט און מען זאגט אפילו אמן. יא, נישט די סדר, אבער מיר נישט. וויאזוי בין איך מוציא איינער וואס האט עס נישט געהערט? בכלל מוז איך נישט קיין חובת ציבור, א חובה אויף דיין עסן, אויף דיין זאטקייט. קענסט יוצא זיין מיט דעם וואס איינער זאגט נאכן זימון, און דו הערסט, און דו מאכסט אמן, ביסטו יוצא? אייז די שאלה, בין איך עניוועי יוצא מיט שומע כעונה? אקעי, מיר וועלן זען באלד צו צוויי מענטשן קענען הערן איינער פון די אנדערע. איך ווייס נישט, עס איז נישט קלאר די הלכה. יעדער איינער זאל פרעגן זיין פוסק.
רבינו יונה׳ס פירוש
אקעי, לאמיר נאר גיין ווייטער. די גוים און די אומות העולם זענען אונז געווען צומישט. זיי זענען נישט די ערשטע וואס זענען געווען צומישט. נאר אלע אידן פאר זיי זענען אויך געווען צומישט, און זיי האבן עס געפרואווט צו טון ביידע. און די גרויסע חילוק צווישן אונז און זיי איז אז זיי האבן געטון זייער מעקסימום צו ווערן אויסגעמישט. אה, און אונז אויך, מיר טוען אונזער מעקסימום. די שאלה איז וואס איז אונזער מעקסימום. אונזער לעבן איז, מיר קענען, די תורה איז זייער גרויס, און איבעראל קען מען גראבן, און דארף מען זיך רוקן ווייטער.
א חידוש אבער, לויט די ראב״ד, אויב איך האב גוט פארשטאנען וואס איך זע פון די ראב״ד, אז פשט איז די ראב״ד זאגט אז די דריי מענטשן יעצט האבן זיי נישט קיין נייע חיוב. אפילו זיי עסן יעצט צוזאמען, ווייל לא הועילו עד יחד תחילה, קומט אויס א גרויסע היתר פאר אסאך מאל. אסאך מאל קומט א מענטש צו א חתונה, איך ווייס, און ער זאגט, “יעצט קענסטו נישט אהיימגיין ביז מ׳בענטשט.” ס׳איז דא מענטשן וואס זענען נערוועז וועגן דעם, ווייל ער האט זיך מחייב געווען זימון. זאגט ער, “איך בין נישט נועדו תחילה.” אקעי, ס׳איז פשוט, דו גייסט צו א חתונה, וואס זאל איך דיר הייבן? דאס איז נישט נועדו תחילה. אבער לאמיר זאגן, א מענטש עסט פונקט צוזאמען. מיר האבן געלערנט פריער, אדער מיר האבן נישט געלערנט, דו געדענקסט מיר האבן פריער געלערנט אז ס׳איז דא א הלכה פון מסיבין לאכול. לכאורה, זימון, דער חיוב זימון איז נאר ש״אכלו כאחד”. דא האבן מיר געלערנט אז “אכלו כאחד” איז פשט, ס׳מוז זיין אז זיי האבן זיך צוזאמגעזעצט צו עסן צו א סיבה צוזאמען. נישט פונקט דריי מענטשן זיצן אין א לאנטש רום און זיי עסן נעבן די צווייטע, איינער די צווייטע, דארפן נישט לכאורה זימון. וואס שטייט דא געזאגט? ס׳דארף זיין עפעס א נועדו תחילה, יא, עפעס א מסיבין, עפעס א סיטואציע, אזוי זעט עס אויס. פון דעם זאגט די ראב״ד אז די דריי מענטשן די נייע פלאץ זענען בכלל פטור, ווייל זיי האבן שוין יוצא געווען די פריערדיגע, אבער זיי דארפן נישט ווייטער נאכאמאל מאכן.
רבינו יונה זאגט טאקע אזוי, אז ס׳שטייט אז מ׳האט שוין מזמן געווען, ס׳שטייט אז מ׳האט געזאגט די ברכה פון “שמחה במעונו” אדער וואס ס׳איז, “בורא שהכל נברא לכבודו”, אבער זיי האבן נישט געהערט ברכת המזון. סאו דארפן זיי, מיט ברכת המזון זענען זיי נאך מחויב, דארפן זיי עקסטער בענטשן, אבער זיי דארפן נישט מאכן א מזומן צווישן די דריי מענטשן. לאמיר זאגן א חידוש: אפילו ווען ס׳זענען דריי מענטשן וואס דו זאגסט אז אפשר, ווייל איך ווער דאך מחויב אין ברכת המזון, זאל איך דאך אויך ווערן מחויב מיט א פרישע זימון. זאגט ער, “ניין, אויב דו ביסט שוין יוצא געווען זימון, אפילו אויב דו דארפסט נאך זאגן ברכת המזון, די זימון ביסטו שוין יוצא, און די ברכת המזון דארפסטו נאך יוצא זיין.” און ער ווערט שוין יא מחויב, אבער ער ווערט אויסגעבוטערט, ער ווערט אויסגעבוטערט, ער ווערט אויסגעבוטערט, ער האט נישט געהערט ברכת המזון, ער דארף יא מאכן א נייע זימון. זיי האבן זיך נאך נישט מחייב געווען אין ברכת הזימון. אבער האט מען זיי געדארפט זאגן, “קענען מיר עסן צוזאמען און מאכן ברכת הזימון?” יא. אקעי. שלושה שאכלו כאחד. אבער איך מיין דער חידוש פון דעם איז אז ברכת הזימון איז טאקע קאנעקטעד צו ברכת המזון, אבער עס קען אויך שפילן אן עקסטערע ראל. דאס הייסט, איך בין נאך אלץ מחויב אין ברכת המזון, אבער די ברכת הזימון האב איך שוין יוצא געווען אין ברכת המזון.
הלכה ז — שתי חבורות בבית אחד
דארט זעט מען זיכער. איך ווייס נישט צו דאס איז דער חידוש, אבער מ׳זעט עס דארט זיכער. זאגט דער רמב״ם ווייטער, א ברכת הזימון איז דאך אפאר מענטשן צוזאמען. הייבט זיך אן די שאלות פון וואס מיינט צוזאמען. ס׳קענען זיין זיבן מענטשן זיצן ביי איין טיש, אבער וואס טוט זיך ווען ס׳איז צוויי טישן, און אזעלכע זאכן. זאגט דער רמב״ם, “שתי חבורות שאוכלות בבית אחד, אם מקצתן רואות אלו את אלו” – די צוויי טישן זענען איין טייל… די הלכה וואס מ׳קען זען. האסטו געלערנט? אבער איך האלט שוין טיף אין וואס מ׳דארף. האסטו געלערנט דאס? דו דארפסט האלטן קאפ גלייך. איך האלט קאפ גלייך.
“שלושה שאכלו כאחד, אף על פי שאכל כל אחד מהן אורחו משלו” – דער רמב״ם זאגט אז דאס אז מענטשן דארפן בענטשן בזימון איז נישט נאר ווען זיי עסן פון די זעלבע בעל הבית, נאר אפילו אויב יעדער איינער נעמט זיך ארויס זיין סענדוויטש, אבער זיי זעצן זיך צוזאמען, דאס איז מזמן. ס׳קען דאך זיין אז דריי פרעמדע מענטשן אין א רעסטאראנט… אקעי, מ׳דארף טראכטן. פרעגט ער, “אורחים של אכסניא” – דריי מענטשן זיצן נעבן דיר אויף א טיש, לאמיר זאגן די נעקסטע טיש, גייען זיי בענטשן אין די זעלבע צייט? אפשר יא, אפשר זאל מען עס מאכן ווי איין גרויסע זאך. איך פיל עפעס אז ס׳מיינט נישט דאס. אקעי. האבן מיר פריער געזען אין משנה למלך ווי ער פרעגט. “יושבי”, יא, יא. קען זיין די דיוק איז אז זיי האבן זיך געזעצט עסן. ניין, איך מיין אז ס׳גייט מיט די זעלבע הלכה פון מסובין וואס מיר האבן געלערנט פריער. אזוי וואלט איך געטראכט.
דין “רואות אלו את אלו”
זאגט דער רמב״ם ווייטער, “שתי חבורות שאוכלות בבית אחד” – צוויי חבורות עסן אין איין הויז. אפשר פון דא קען מען זען אז מ׳קען יא צוזאמשטעלן זאכן וואס זענען נישט קיין עקסטערע חבורות. דא זעט מען אז אפשר יא, אפשר בין איך ראנג. צוויי חבורות עסן אין איין הויז, דאס הייסט אז זיי זענען צוויי אנדערע חבורות, אבער אויב איז די צימער אזוי אויסגעשטעלט אז “מקצתן רואות אלו את אלו” – נישט אז אלע צען און צען דארפן זיך זען, נאר אז א חלק קען זען, אבער ווי לאנג א חלק וואס זיי קענען זיך זען, דאס הייסט אז די טישן זענען אזוי געמאכט אין אזא וועג, איז “מצטרפין לזימון אחד”. קענען זיי זאגן אז אין א וועג הייסט עס ווי איין חבורה. אבער ווען מ׳קען זיך נישט זען, אייל מ׳דאמל לעצמה, אייל מ׳דאמל לעצמה. ס׳איז א ראיה אויף אזוי ווי דו זאגסט, אבער ווען מ׳זעהט זיך, אפילו הגם איך בין מיין גרופ, דו ביזט דיין גרופ, אבער ס׳ווערט עפעס א שטיקל קשר איז דא.
דיסקוסיע: חייב אדער יכול?
דא איז עס אנדערש ווי דו זאגסט, דא איז דאך קלאר צוויי חבורות. ס׳איז צוויי חבורות, מ׳קען זאגן ס׳איז א ראיה אנדערש, אז ס׳איז נישט ממש יצאו לכל. ס׳איז גענוג א מינימאל קשר, ווען צוויי מענטשן זיצן איינער לעבן די אנדערע. אבער ס׳קען אויך זיין, ס׳קען אויך זיין אז ס׳איז דא א חילוק פון חייב און יכול. ס׳שטייט נישט דא אז ער איז מחויב צו מאכן איין זימון. הייסט, ס׳קען אפילו זיין למשל אויב די צוויי חבורות נאר צוזאמען האבן זיי א מנין, איך ווייס שוין ווי זיי מעגן זיך נישט מחלק זיין. מחלק זיין איז ווען דו ביסט פארט פון די חבורה. ווענדט זיך דאך אין די שאלה ווי שטארק דארף מען טרייען צו זיין בעשרת השם. ס׳קען זיין אז דאס וואס שטייט, אויב מ׳וויל, אויב מ׳וויל מצרף זיין איינער, אז זיי זאלן זאגן פאר נישט פאר יעדער, קען מען, אבער ס׳שטייט נישט אז מ׳איז מחויב. איך וויל טייטשן, אזוי גייט די ספרה זאגט דאס, איך האב נישט קיין קלארע ראיה.
דין שמש מצרף
“אמר שמואל, שמש אחד ביניהם, שהולך ומשמש מחבורה זו לחבורה זו…” די זעלבע וועיטער סערווט ביידע פון זיי. יא. “מצטרפין לזימון אחד, אף על פי שאין מקצת אלו רואין מקצת אלו.” אפילו זיי זעען נישט, אפילו זיי זעען נישט, זיי זענען אין עקסטערע צימערן, אדער קיינער זעט נישט איינער דעם צווייטן, אבער דער שמש מצרף די צוויי חבורות צו זיין אין איין גרופע. אבער בכל זמן והוא שישמעו שתיהן קול דבר המברך. הערן דארפן זיי דאך יא, ווייל הערן דארפן זיי דאך הערן די זימון. דאס איז פשוט אז מ׳דארף הערן די דבר המברך. סאו דאס דארף מען קענען טון.
דיסקוסיע: ראיה פאר רעסטאוראנט?
אלזא, ס׳איז דא נאך א ראיה אז אין א רעסטאוראנט זאל מען יא קענען, לויט דאס וואס ס׳איז איין שמש וואס באדינט. ניין, ס׳איז מער ווי איין שמש. ביי א רעסטאוראנט הייסט עס אז מ׳עסט אלע פון די זעלבע בעל הבית וואס געבט צו עסן. יא, איך פארשטיי, איך הער. איך פארשטיי פארוואס וויל איך נישט צוזאמשטעלן זייער מאדנע. וואס טוט א מענטש וואס איז אין א רעסטאוראנט, האט מען אמאל געזען אז מ׳עסט צוזאמען? וואס איז א רעסטאוראנט מאכט דאס? איך גיי צו סעודות צוזאמען. אבער ווייל ס׳איז צוויי סעודות צוזאמען. אבער צוויי יארצייט סעודות איז די זעלבע בא אין מיראן. וואס איז דא מענטשן וואס גייען ארויס, און די טעם איז אז זיי גייען צוזאמען אן קיין שום יארצייט?
שלושה שאכלו כאחד – יצא אחד מהם לשוק
Speaker 1: לויט די ספרים, אפילו ס׳איז איין שמש, אבער ס׳איז מער ווי איין שמש. ביי א רעסטאראנט הייסט איך עס פון די זעלבע בעל הבית וואס געבט צו עסן.
Speaker 2: יא, איך פארשטיי. איך הער.
Speaker 1: איך פארשטיי פארוואס וויל איך נישט זיך צוטאפן צו א מאדנע, וואס טוען מענטשן? ביסט קיינמאל געווען אין א רעסטאראנט, האסטו אמאל געזען איינער זאל זיך מזמן זיין? וואס איז דא אזא מאכל? איך רעד נישט אין א רעסטאראנט, איך רעד צו דו גייסט צו יאט צעדער׳ס. דאס איז יאט צעדער׳ס, וואס מאכט מען ברכת המזון. ער וועט דא, וואס איז יאט צעדער׳ס? יאט צעדער׳ס, צו דריי צוזאמען. אבער צוויי יאט צעדער׳ס אין די זעלבע בעל הבית, וואס איז דא מענטשן וואס גייען ארויס א פארפאלק? וואס איז דא אזא מציאות?
וואס איז דאס מאדנע מענטשן? מאדנע מענטשן. איך טראכט, איך ווייס נישט, איך האב נישט געזען. איך גיי יא, איך מיין אז ס׳האט זיך געמאכט, איך גיי, איך זע נישט אז קיינער זאל זיצן דא און ער נעמט די קינדער, און צוויי מענטשן וואס זאגן, אפשר זאגסטו רבותי? איך האב נישט געזען קיינמאל אזא זאך.
Speaker 2: גראדע ס׳סאונדט זייער ישיביש. אין לעיקוואוד האט דיר געפאסט אז ס׳זאל געשען, יא. ס׳איז דא אפשר א ליטווישע ארגאניזאציע, מען קומט אריבער מצטרף זיין. 1-800-BE-METZAREF.
Speaker 1: שוין, וועגן ישבו משיחה בן איה, האב איך געלערנט, יא. שלושה שאכלו, זאגט ער אזוי, שלושה שאכלו, דריי מענטשן וואס האבן געגעסן צוזאמען, יצא אחד מהם לשוק, איינער איז אוועקגעגאנגען צו די זייט. ווען איך האב עס געלערנט האב איך פארשטאנען אז דער שוק מיינט נישט ער איז געגאנגען ווייט אוועק צו די מארקעט, ער איז געגאנגען צו די טיר. קורא לו, רופט מען אים צוריק, קום צוריק, כדי שיהא רשאי לענות עמהם, ער זאל קענען פארשטיין און הערן וואס זיי זאגן, ומזמנין עליו, אפילו ער בלייבט דארטן. ווי לאנג ער הערט. ווי לאנג ער הערט. ואם יצא דעת רבותי, שומע ועונה, אבער ער איז נישט יוצא די ברכת המזון ווייל ער האט נישט געהערט, שומע ועונה, מברך ברכת המזון לעצמו. ער הערט נישט, ער פאוקעסט נישט אויף דעם, ער איז זיך משתתף. ער זאגט די ברוך הוא וברוך שמו, ברוך הוא וברוך שמו, ברוך שאכלנו משלו. זיי קענען אים מצטרף זיין, אבער ער איז נישט יוצא מיט זייער קידוש. ברכת המזון.
עשרה שאכלו ויצא אחד מהם
Speaker 1: אבל עשרה שאכלו ויצא אחד מהם, דאס איז פאר א ברכת זימון פון דריי, אבער מיט צען, אין מזמנין עליו עד שיחזור וישב במקומו, ווייל מען קען נישט שרייען פון די ווייטנס, ווייל ס׳איז דא השם. וואס מ׳זאגט די אייבערשטנ׳ס נאמען דארף מען זיין בכבוד, ס׳איז נישט קיין כבוד אז מ׳איז יענעם מצטרף.
Speaker 2: סאו דו מיינסט דווקא ביי שוק?
Speaker 1: דו ביסט גערעכט, ס׳מיינט לכאורה איך ווייס נישט, ס׳איז געווען א שמחה, ער שטייט ביי די טיר און שמועסט. יא יא, מ׳פירט צו די שיך. ער איז נישט ווייל ער קען נישט זינגען, ער קען נישט שרייען.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: אדער ער שטייט אין יענע שיך, ער איז אין א רעסטוראנט, ער קען שטיין אין מחנה יהודה און שרייען “רבותי, א מנין!” אלע קייען.
שנים שאכלו – כל אחד מברך לעצמו
Speaker 1: “שנים שאכלו, כל אחד ואחד מברך לעצמו”. אה, וואס טוט זיך ווען צוויי מענטשן עסן צוזאמען? ס׳מאכט זיך אזא זאך אויך. איז יעדער מענטש אליין, וואס איז נישטא פאר דעם קיין זימון.
קדם ובירך לעצמו – איינער האט געבענטשט פאר׳ן זימון
Speaker 2: ניין ניין, דו ביסט נישט גוט. נאכאמאל, וואו ביסטו?
Speaker 1: “שלושה שאכלו כאחד, בירך לעצמו” מיינט צו זאגן ער וויל שוין בענטשן, נישט ער גייט מזמן זיין. ער וויל שוין בענטשן.
Speaker 2: און זיי זאגן אים, “פון וואס דער טייטש?”
Speaker 1: ער האט שוין געבענטשט. איינער האט אים… ער האט שוין געבענטשט. ער האט זיך געפישט, ער האט געבענטשט. און יענער מיינט אז ער האט אים אפגעטאן אויף טערקיש. ער האט אים מזמן געווען, אבער זיי קענען אים נוצן אין מזמן זיין.
זיי זענען מוציא די חובת זימון, וויבאלד יוצא זימון איז נישט קיין זימון למפרע. אבער וואס בלייבט מיט זיין חיוב גארנישט? ער איז סטאק, איך מיין ער קען גארנישט טון. ער איז געגאנגען קעגן חז״ל, ער איז געגאנגען “קדם ובירך לעצמו”, ער האט פריער גע׳סטענד׳ט אז מען קען זיי נישט איבערלאזן. איך האב געמוזט, אבער זיי האבן גארנישט פארלוירן, ווייל זיי האבן נאך אלץ די זאך פון צוויי מענטשן וואס בעטן “נברך”.
און וואס האט ער פון דעם? וואס איז די טייטש פון “לא יצאו”? “איין זימון למפרע”, און יעצט וואס? ער האט נישט געהאט מצות זימון. און נעקסטענס, דו זאלסט געדענקען, ער זאגט יעצט אויך פארוואס איך האב פריער געזאגט אז מען טאר נישט אוועקגיין.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: ער מיינט צו זאגן לכתחילה זאלסטו נישט בענטשן פארדעם. דו טראכטסט אז מ׳קען זיך מאכן זימון נאכדעם. ס׳איז נישט קיין חילוק ווען איך בענטש. ניין, מ׳קען נישט.
Speaker 2: אקעי.
אם היה אחד יודע ואחד אינו יודע
Speaker 1: ער זאגט אז “שנים שאכלו”, צוויי מענטשן וואס עסן, ער רעדט דא וועגן דריי מענטשן וואס מאכן זימון, און דעמאלט וועט דער איינער מברך זיין און יעדער איינער הערט אויס. אבער וואס איז צוויי מענטשן וואס זיצן צוזאמען? “שנים שאכלו, כל אחד ואחד מברך לעצמו”. צוויי מענטשן וואס עסן, דארף יעדער איינער בענטשן אליין פאר זיך. וואס איז אז נישט יעדער איינער ווייסט צו בענטשן? “אם היה אחד יודע ואחד אינו יודע”. פאר מיר מאכט עס זייער אסאך אויס, ווייל איך האב א קורצע נוסח פון בענטשן. איינער קען בענטשן. איך פרוביר צו האבן געסט צו האבן זימון, אבער ס׳מאכט זיך אז איך האב נישט קיין געסט, אדער מ׳דארף טראכטן וועגן די נשים, צו מ׳קען ציילן די נשים. די אייגענע ווייב קען זיין מקיים מצות זימון, ס׳איז נאר וועגן פריצות. ס׳מאכט נישט קיין סענס אז זיין ווייב זאל זיין א שאלה פון נשים. אבער דאס איז א טענה אויף נשים וקטנים, און פאר שלעסער איז אויך גרייט. אבער על כל פנים, איך האב אן אנדערע נוסח אין בענטשן, ווייל איך מאך עס קורצער געווענליך.
סאו… איינער יודע׳ס, ער קען נאר זאגן וואס שטייט אין סידור, דאס הייסט נישט א יודע. א יודע מיינט איינער וואס איז א תלמיד חכם, ער ווייסט וואס מ׳דארף זאגן, וויאזוי מ׳קען בענטשן, סאו דו הייסט נאך אלס איין יודע.
ממילא איז קלאר, איך פיר זיך אזוי, איך זאג אים א פסק הלכה למעשה. ממילא, אויב איין יודע, ניין, איך זאג אז מ׳מעג, נישט אז מ׳מוז. איך לערן דאך אז אויב איינער ווייסט נישט, מעג מען יא יוצא זיין פון א צווייטן. איך זאג אז בעצם איז נישט אויסגעהאלטן לכתחילה צו מאכן א יוצא זיין ווען מ׳מאכט נישט קיין זימון, אבער אויב מ׳קען נישט, קען מען יא. דעריבער זאג איך אז אויב איינער האט אן אנדערע נוסח, איך וויל לערנען יענעם׳ס נוסח, אדער ער וויל לערנען… ווייסט וואס? ער האט נישט מכוון צו זיין, איך וויל יוצא זיין ברכת המזון מיט כוונות, ער האט נישט קיין כוונות, קען איך יוצא זיין פון יענעם. ס׳איז דאך איין יודע, וואס איז די חידוש?
דיסקוסיע: דאווענען על דעת הצדיקים
Speaker 2: דו רעדסט דאך פון די גאנצע ענין פון דאווענען על דעת הצדיקים. דאס איז איין יודע מיט אן איין יודע. אבער דאס מאל איז די איין יודע דער וואס זאגט בקול רם.
Speaker 1: ניין, די יודע איז מברך, פארקערט, די יודע זאגט און יענער הערט אויס. דער וואס דאוונט על דעת הצדיקים, און ער זאגט אבער די ווערטער על דעת הבעל שם הקדוש, רבי שמעון בר יוחאי, ס׳איז אן אנדערע זאך. דו ביסט נישט יוצא פון יענעם, דו קענסט נישט יוצא זיין פון רבי שמעון בר יוחאי, אפילו… ניין, דארטן ווילן זיי אזוי ווי אז איך זאג די ווערטער, און דו זאלסט זיין די יודע. אה, דאס איז א פארקערטע זאך, יא.
בן מברך לאביו – תבא מארה
Speaker 1: בן מברך לאביו, אה, אנטשולדיגט, בן מברך לאביו, דער זון קען זיין דער וואס זאגט די ברכות פאר׳ן טאטן ווייל דער טאטע קען נישט. עבד מברך לרבו, ואשה מברכת לבעלה, מוציאין ידי חובתן, מ׳איז יוצא אזוי אויך. מ׳איז יוצא ווען דער טאטע קען נישט. אבער די חכמים האבן געזאגט אזוי, תבא מארה למי שאשתו ובניו מברכין לו. איך מיין די קללה איז שוין געקומען, נישט תבא. די קללה איז געקומען, ווייל אזא מענטש האט זיך נישט אויסגעלערנט ליינען. איך מיין די ביזיונות וואס דו קענסט האבן אז דיין ווייב קען און דו קענסט נישט, יא, ס׳איז א גרויסע בושה. ממילא, אויב איינער ווייסט וואס איז גוט פאר אים, זאל ער זיך אויסלערנען אליינס. די מארה מיינט צו זאגן אז און טובה מאורות זאל קומען א לעכטיגקייט. היינט מאכט זיך אז ס׳איז דא מענטשן וואס קען לערנען וועגן דעם, איך האב נישט געזען אז די ווייבער לערנען אסאך מאל אויס געוויסע הלכות פראקטישע וואס מ׳לערנט נישט אויס די בחורים אין ישיבה. זאגט ער אזא בחינה פון טובה מאורות, נישט אז אשה עומדת ללמוד הלכות ותשובות, נאר מ׳דארף לערנען אליינס אז די טאטע דארף זיין דער… אה, פון דא קען מען לערנען אז די טאטע דארף זיין דער פוסק אין שטוב, ס׳קען נישט זיין אז די ווייב זאגט.
Speaker 2: אקעי. למעשה איז די אמירה אז ער קען יוצא זיין מיט זיין ווייב. אה, אבער די האסט פריער געזאגט א פראבלעם, ווייל די ווייב איז דאך נאר מחויב מדרבנן. אה, דאס רעדט זיך נאר… יא?
השגת הראב״ד – אשה/קטן מוציא נאר ווען דער חיוב איז דרבנן
Speaker 1: “וויבאלד זיי זענען נישט מחויב אין ברכת המזון מדאורייתא.” דער ראב״ד לייגט צו זייער אן אינטערעסאנטע תנאי, וואס איך האב עס נישט געוואוסט. דער ראב״ד רעדט וועגן דעם. די הלכה וואס מיר האבן יעצט געלערנט אז א קטן קען מוציא זיין א גדול, אדער אן אשה קען מוציא זיין א זכר, איז נאר ווען דער זכר איז אויך נישט קיין מחויב אין ברכת המזון מדאורייתא. דהיינו, זיי האבן געגעסן א שיעור כזית, ווייל אזוי ווי זיי האבן נישט געגעסן שיעור שביעה זענען זיי נישט געווארן אינגאנצן זאט. און דעמאלטס, אזויווי מיר האבן געלערנט אנפאנג פון ברכת המזון, זענען זיי חייב לברך מדברי סופרים. דעמאלטס די דעת פון א כזית איז נאר א חיוב דרבנן. ממילא, ווייל דער חיוב פון דער טאטע איז די זעלבע מין חיוב ווי פון די ווייב אדער פון די קינד, אז ס׳איז א דרבנן, קענען זיי זיך יוצא זיין, קען דער בעל פטור, ווייל ער האט דאך אויך די זעלבע לעוועל בר חיובא, ווייל זיי זענען ביידע מחויב מדרבנן.
אבל למשל אויב איינער האט געגעסן כדי שביעה, וואס דעמאלטס איז ער געווארן חייב ברכת המזון מן התורה, איין אשה או קטן או עבד מוציאין אותו, קענען נישט בענטשן פאר אים און אים מוציא זיין, שכל החייב בדבר מן התורה אינו מוציא את הרבים ידי חובתן אלא החייב באותו דבר מן התורה כמותו. דאס הייסט די הלכה אז מ׳קען מוציא זיין איז נאר אויב מ׳איז אויף ממש די זעלבע לעוועל.
דיסקוסיע: שומע כעונה און די ראב״ד׳ס שיטה
Speaker 1: ס׳איז אינטערעסאנט אז דער ראב״ד נעמט נישט אן אז שומע כעונה איז פשט אז ס׳איז אזויווי דו וואלסט עס אליין געזאגט, נאר ער נעמט אן אז ס׳איז אזויווי דו ביסט מוציא. קלאר אזוי. איך וואלט דא געזאגט א שמע כעונה פלאט אזוי ווי דו האסט עס געזאגט. ס׳קען זיין, אבער ס׳איז נאך אלץ נישט אזוי ווי יענער האט מוציא געווען. איך האב געזאגט אז ס׳איז דא איינער וואס איז מחולק אויף די הלכה אז מ׳קען נישט יוצא זיין פון אן עכו״ם א זאך וואס מ׳איז מחוייב מדאורייתא, קיינער איז נישט מחולק געווען אין דעם. איך קען די למדנות, אבער איך טראכט וויאזוי ארבעט עס, איך זע נישט אז ס׳קען זיין. איך האב עס געזאגט, אבער דיין זאגער, לאמיר זאגן דו האסט געזאגט, אבער דיין זאגער איז נישט קיין כשר׳ע זאגער. ס׳איז טייטש אזוי ווי א מויל וואס קען נישט נעמען די שליחות. אזוי ווי דו טוסט אנשטאט מיר, דו ביסט נישט מחוייב. ס׳הייסט ווי איך האב עס אליין געטאן. איך זע נישט, איך זע נישט.
לאמיר זען וואס די ראב״ד זאגט. די ראב״ד זאגט אן אנדערע זאך. דו פרעגסט מיר, איך בין נישט מאריך אין די הלכה. דא איז א זאך פון יוצא זיין. לאז נישט אלעס אריינקוקן אין אנדערע געדער. וואס איז די זאך פון א שליח? וואס די ראב״ד קריגט זיך דא איז, אז די ראב״ד זאגט אז אויך ווען מ׳עסט נאר א כביצה, אדער אפילו א כזית, איז מען שוין אויך… זאגט ער אז להלכה דארף מען פסק׳ענען… ער קריגט זיך אויף די רמב״ם אויפ׳ן פלאץ.
Speaker 2: ניין, ער זאגט אזוי, אז בעצם זענען זיי ביידע מחוייב אין די זעלבע, ווייל אפילו אויף א כזית זאגט ער, בייסיקלי דו קענסט אים קיינמאל נישט…
Speaker 1: ניין, פארקערט, די ראב״ד טענה׳ט אז ער איז נישט מחולק מיט די רמב״ם. די ראב״ד פסק׳נט אז ביז כזית איז מען מחוייב מדרבנן, און נאכדעם מדאורייתא. די ראב״ד איז פון די וואס האלטן אז מיט א כזית איז מען אויך מחוייב מדאורייתא. ער גייט מיט אן אנדערע שיטה. ממילא קען מען אלעמאל מוציא זיין.
Speaker 2: אה, סארי, סארי, דעמאלט בין איך גערעכט, דעמאלט בין איך גערעכט. מ׳קען קיינמאל נישט.
Speaker 1: נאר אויב אזוי, וואס טוט מען מיט די ברייתא וואס שטייט אז “בני כפרים מכריזין”? זאגט די ראב״ד אז דאס מיינט נישט. וואס מיינט “מכריזין”? ער זאגט די ווערטער, זיי זענען מכריז, זיי זאגן “ברוך”, און ער זאגט “ברוך”, און אזוי ווייטער. דאס רעדט זיך. ס׳רעדט זיך נישט פון זאגן אז איך האב געמאכט א מיסטעיק. די ראב״ד מיינט אז מ׳קען נישט, ווייל די ראב״ד האלט אז יא, ברכת המזון איז דאורייתא אפילו נישט קיין שיעור שביעה. דאס איז א מחלוקת וועלכע שיטה די גאונים פסק׳ענען. דאס איז די זאך.
נכנס אצל אחרים ומצאן מברכין
Speaker 1: זאגט די ראב״ד, “נכנס אצל אחרים ומצאן שהן מברכין ברכת המזון, אינו יכול לומר שאכלנו משלו, שאינו אכל”. אויב ער הערט זאגן “נברך שאכלנו משלו”, און אנדערע מענטשן זאגן “שאכלנו משלו”, זאל ער נישט זאגן “שוין חלום חלמתי ולא ידעתי מה הוא”. ווייל עס איז דאך דא אן ענין פון דער רב׳ן.
דברי הראב״ד: מה יענה מי שלא אכל
Speaker 1:
דאס רעדט זיך נישט פון זייער גוטער, איך האב געמאכט א מיסטעיק. דער ראב״ד מיינט אז מ׳קען נישט, ווייל דער ראב״ד האלט אז יא, ברכת המזון איז דאורייתא אפילו ווען ס׳איז נישט קיין שיעור שביעה. דאס איז א מחלוקת, אן ענין פון שיטת הגאונים והפוסקים, און ער זאגט אזוי סתם אזוי.
זאגט דער ראב״ד, “הנכנס אצל אחרים ומצאן שהן מברכין ברכת המזון, אינו יכול לומר עמהם ‘שאכלנו משלו׳ לפי שלא אכל”. אזוי אויב ער הערט זיי זאגן “נברך שאכלנו משלו”, די אנדערע מענטשן זאגן “שאכלנו משלו”, ער זאל נישט זאגן “שאכלנו משלו”, ווייל ס׳איז דא אפשר אן ענין פון נישט זאגן ליגנט. א שיינע זאך.
סאו זאל ער זאגן עפעס וואס מאכט יא סענס, ער זאל זאגן “ברוך ומבורך”. ס׳איז דא אזא ענין, ווען אונז טוען מיר אזוי, ווען אונז זאגן מיר “ברוך שם כבוד מלכותו לעולם ועד”, איז דא אזא מין דין. ס׳איז נאך אן עקסטערע זאך. ווען זיי זאגן “נברך שאכלנו משלו”, זאגט ער “ברוך ומבורך”. אויב איז ער נישט געווען ווען זיי האבן געזאגט “נברך”, ער איז נאר אריינגעקומען ווען זיי האבן געזאגט “ברוך שאכלנו”, זאגט ער “אמן”. זייער גוט. “אמן”. וואס איז די פראבלעם מיט “אמן”? ס׳איז נישט קיין פראבלעם מיט “אמן”.
ער מיינט צו זאגן אז ער זאל עס נישט איגנארירן, אבער ער זאל אויך נישט זאגן “שאכלנו משלו”, ווייל ס׳איז עפעס וואס דו קענסט נישט זאגן. קענסטו דאך זאגן “ברוך שאכל הוא וחבריו משלו”?
דיון: קען מען זאגן “ברוך שאכל הוא וחבריו משלו”?
Speaker 1:
איך מיין אזוי. וואס? איך מיין אז די גמרא מיינט וואס צו זאגן איז אז מ׳קען נישט זאגן קיין ליגנט, אויך נישט ביי אזא קלייניגקייט ווי “ברוך שאכלנו משלו”. אזוי ווי די גמרא, ער האט געדארפט זאגן “ברוך שאכל יהודה וחבריו משלו”, יא?
מצד שני, מ׳טאר זיך נישט וויסנדיג מאכן אז יודן לייגן זייער חלק. איך האב נישט געגעסן, איז דאס נישט מיין חלק. איך דארף זיין אפארט, און איך דארף טרעפן א וועג וויאזוי צו זיין אפארט.
אונז האבן נישט געזאגט למשל, אויב א מענטש קומט אן אין בית המדרש און דער עולם דאוונט, אז מ׳זאל מיטזאגן עפעס א געוויסע שטיקל. וואס איז די שאלה? קדושה? ער זאל עפעס מיטזאגן. איך ווייס, “ברוך ומבורך”. איך ווייס נישט וואס. ניין, ס׳איז נישט קיין פראבלעם. ער הערט, ער גייט זאגן “אמן יהא שמיה רבא”, אדער “קדוש קדוש קדוש”. ס׳איז דא שטיקלעך וואס מ׳קען זאגן. אלעס דא, וועלכע זאך טאר מען נישט זאגן צוויי מאל? מ׳רעדט וועגן דעם צו מ׳איז מחויב, אבער פשטות יא. ס׳איז דאך נישט דא די פראבלעם אז מ׳קען נישט זאגן “שאכלנו משלו”, סאו קענסט מיטזאגן אביסל מיט׳ן עולם.
אבער וויאזוי פירט מען זיך אז מ׳גייט אין בית המדרש און מ׳זאגט קידוש, אבער מ׳זאגט מיט דער עולם? איך מיין אז ס׳איז דא א מנהג אז מ׳זאל מיטזאגן מיט׳ן עולם. און ווי דער עולם איז דא גייט מיט דער עולם?