הלכות דעות פרק ד
▶ לצפייה ללא יוטיוב / Watch without YouTube ✕ חזרה ליוטיוב / Back to YouTube
📖 טקסט הפרק / Chapter Text (Sefaria) ›
YI אידיש ›
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער רמב”ם-שיעור: הלכות דעות פרק ד’
—
הקדמת הפרק — בריאות הגוף איז מדרכי השם
דברי הרמב”ם: “הואיל והיות הגוף בריא ושלם מדרכי השם הוא, שהרי אי אפשר שיבין או ידע דבר מידיעת הבורא והוא חולה… צריך להרחיק עצמו מדברים המאבדין את הגוף ולהנהיג עצמו בדברים המברין והמחלימים.”
פשט: בריאות הגוף איז א חלק פון עבודת השם, ווייל א קראנקער מענטש קען נישט פארשטיין און וויסן דעם אייבערשטן — עס פאדערט פאוקוס און הבנה. דערפאר דארף מען זיך אפהיטן פון שעדליכע זאכן און פירן זיך מיט זאכן וואס מאכן געזונט.
חידושים און הסברות:
1) וואס איז דער מקור פון דער מצוה צו זיין געזונט?
רוב מענטשן ציטירן “ונשמרתם מאד לנפשותיכם” אלס מקור פאר שמירת הגוף. אבער דער רמב”ם ברענגט דעם פסוק דא בכלל נישט. לויט פארשידענע מיינונגען מיינט “ונשמרתם” שמירת הנשמה, שמירת האמונה, שמירת הדעת — נישט שמירת הגוף ממש. אפילו דער רמב”ם וואס ברענגט “ונשמרתם” אין הלכות רוצח ושמירת הנפש — דארט איז עס אן ענף פון רציחה, דאס הייסט ווען עס איז ממש א סכנה. אבער צו זיין געזונט בכלל איז אן אנדערע מצוה. לויט’ן רמב”ם איז דער מקור “בכל דרכיך דעהו” — אז ווען מען טוט בריאות הגוף מיט א כוונה צו קענען זיין אן עובד השם, איז עס אליין א חלק פון עבודת השם. דאס איז “מדרכי השם”, פארבונדן מיט “והלכת בדרכיו”.
2) צי איז בריאות הגוף ממש א מצוה?
א שווערע הערה פון שמונה פרקים פון רמב”ם, וואו עס סאונדט אז בריאות הגוף אליינס איז נישט קיין מצוה ממש — נאר בריאות הנפש (מידות טובות, מענטאלע/סאציאלע געזונטקייט). אבער דא אין הלכות דעות זעט עס אויס ווי א מצוה. דער תירוץ: אפשר איז עס נישט א מצוה בפני עצמה, נאר א סניף פון “להדמות בדרכיו” אדער “בכל דרכיך דעהו”. עס ווערט אויך דערמאנט אז איינער האט געזען אין א ספר אז עס איז א סניף פון “ועשית הישר והטוב”. דער מסקנא: עס איז אן ענין כללי וואס דער רמב”ם האט נישט צוגעשטעלט קיין ספעציפישע מצוה-פסוק דערפאר, אבער עס איז כולל כל התורה כולה מיט אסאך ענפים פון אנדערע מצוות.
3) ממש נעגלעקטן די גוף — “ונשמרתם” אלס סניף פון רציחה:
ווען א מענטש ממש נעגלעקט זיין גוף, גייט עס אריין אין דעם גדר פון “ונשמרתם מאד לנפשותיכם” — וואס איז א סניף פון סואיסייד, פון זיך אליין הרג’ענען, וואס איז זיכער א דבר חמור לויט’ן רמב”ם. אבער דער עקסטרע דיוק — דער פאזיטיווער חיוב צו זיין געזונט — איז אפשר נישט קיין מצוה ממש, נאר א הנהגה טובה.
4) בריאות הגוף vs. בריאות הנפש אין רמב”ם:
אין אנדערע פלעצער רעדט דער רמב”ם וועגן בריאות הנפש — מידות טובות, “סטעיט אוו מיינד”, באלאנסירטקייט. אבער דא אין פרק ד’ גייט ער ממש נאר אין פיזישע בריאות — עסן, טרינקען, שלאפן, עקסערסייז, מרחץ, הקזת דם. “בריאות הנפש” ביים רמב”ם מיינט מידות טובות; וואס מיר רופן היינט “מענטאל העלט” וואלט דער רמב”ם אפשר גערופן “בריאות הדמיון.”
5) סטרוקטור פון דעם פרק:
דער רמב”ם גייט ערשט זאגן דברים כלליים (ווען צו עסן, וויאזוי צו עסן), דערנאך ספעציפישע זאכן (וועלכע מאכלים), דערנאך אנדערע חלקים פון גוף (ביאה, שינה, עקסערסייז, מרחץ, הקזת דם). אלע זאכן דא זענען נישט רפואות פאר קראנקע מענטשן, נאר א “העלטי לייפסטייל” — וויאזוי צו לעבן געזונט און נישט ווערן קראנק. דער רמב”ם וועט דאס אליין זאגן אין סוף פון דעם פרק.
6) דער רמב”ם אלס דאקטער:
דער רמב”ם איז אויך געווען א דאקטער, און האט געשריבן נאך מעדיצינישע ספרים: פרקי משה, הנהגת הבריאות, און א ספר וואו ער טייטשט איבער דעם גרויסן רופא גאלינוס (Galen). אבער דא אין הלכות דעות ברענגט ער נאר א קיצור — די זאכן וואס זענען נוגע פאר יעדן מענטש. אזוי ווי “די גמרא” פון הלכות יסודי התורה איז דער מורה נבוכים, און “די גמרא” פון הלכות דעות (מידות) איז די שמונה פרקים — אזוי איז “די גמרא” פון די פרקים וועגן בריאות הגוף לכאורה די כתבי רפואה וואס דער רמב”ם האט געשריבן, וואו ער איז מער מאריך אויף די דאקטערייאישע הרחבות.
7) דער רמב”ם שרייבט דא “בתור דאקטאר”:
אין דעם פרק שרייבט דער רמב”ם בתור דאקטאר, נישט בתור פוסק. דערפאר קומען נישט אריין אין דעם “סדר היום” זאכן ווי דאווענען שחרית פאר’ן עסן — דאס איז א הלכתישער לוח, נישט א רפואה-לוח. א ראיה: דער רמב”ם האט אפילו געשריבן א רפואה-ספר פאר א מוסולמענער, וואו ער האט אים געזאגט אז מ’דארף טרינקען וויין — אפילו א מוסולמענער טאר נישט טרינקען וויין לויט זיין דת. “מצד דאקטעריי דארף מען וויסן וואס איז מצד דאקטעריי” — דער רמב”ם טרענט אפ מעדיצינישע עצות פון הלכתישע פליכטן.
8) מקורות אין חז”ל:
רוב פון די זאכן וואס דער רמב”ם ברענגט דא האבן מקורות אין חז”ל. אבער אפילו ווען עס שטייט אין גמרא, האבן חז”ל עס אויך געזאגט אלס מעדיצינישע עצה (פון דאקטוירים פון זייער צייט), נישט אלס הלכה למשה מסיני. דער רמב”ם האט עס נישט געברענגט ווייל עס שטייט אין חז”ל, נאר ווייל עס איז אמת מעדיצינישע עצה. עס איז נישט קיין מצוה צו מקיים זיין — עס איז דרך ארץ, א הנהגה טובה. די מפרשים אויפ’ן רמב”ם זוכן אלץ הלכה’דיגע נקודות, אבער זיי זענען מסתמא נישט געווען קיין דאקטוירים — און עס איז נישט שלעכט צו פארשטיין אז אסאך פון דעם איז א רפואה-זאך, נישט נאר א הלכה-זאך.
9) רעלעוואנץ פאר היינט — כלליות vs. פרטים:
מען זאל נישט שנעל אפטון די רמב”ם’ס עצות ווייל “היינט זאגט מען אנדערש.” דאס וואס מענטשן האבן געגלייבט פאר טויזנטער יארן ווערט נישט בטל ווייל איין דאקטער האט היינט געזאגט אנדערש — מעדיצינישע מיינונגען טוישן זיך שטענדיג. די כלליות’דיגע עצות (ווען צו עסן, וויאזוי צו עסן) זענען בעיסיק מענטשליכע זאכן וואס דארפן נישט קיין ריסערטש — מען קען עס זען ביי זיך אליין. אפשר ספעציפישע פרטים (וועלכע מאכלים) קען מען פרעגן היינטיגע נוטרישאניסטן, אבער די כללים בלייבן.
—
הלכה א: לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב
דברי הרמב”ם: “לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשיצמא.”
פשט: א מענטש זאל נישט עסן סיידן ער איז הונגעריג, און נישט טרינקען סיידן ער איז דארשטיג.
חידושים און הסברות:
1) הונגער אלס א ג-טליכער מעכאניזם:
הונגער איז א מעכאניזם וואס דער אייבערשטער האט אריינגעלייגט אין דעם מענטש צו דערמאנען אים צו עסן. אויב דער מעכאניזם דערמאנט אים נישט — איז פשט אז ער דארף נאך נישט עסן. דאס איז סכל הישר — פשוט’ער שכל.
2) דער טריגער צו עסן דארף קומען פון אינעווייניג:
ווען א מענטש עסט ווייל ער זעט עסן, אדער סתם ווייל ער האט געטראכט פון עסן, בשעת זיין גוף האט עס נאכנישט געבעטן — איז עס נישט גלייך. דער רמב”ם מיינט אז דער טריגער צו עסן דארף קומען פון אינעווייניג (הונגער), נישט פון דרויסן (זען עסן, טראכטן פון עסן).
3) פראקטישע אפליקאציע — עתים קבועים:
אפילו ביי מענטשן וואס האבן קבוע’דיגע עסן-צייטן (עתים), אויב א טאג איז ער נישט הונגעריג, זאל ער עס סקיפן. דאס איז נישטא קיין שום מחלוקת וועגן דעם — קיין שום דאקטער היינט זאגט אנדערש.
4) דער מאדערנער מענטש האט פארגעסן וואס הונגער מיינט:
אין דער היינטיגער וועלט, וואו מענטשן עסן אזויפיל און אזוי אפט, פארגעסט מען בכלל וואס עס מיינט צו פילן הונגעריג אדער דארשטיג. מען גיט קיינמאל נישט א טשענס פאר דעם הונגער אנצוקומען — נאך פאר מען חלומ’ט פון ווערן הונגעריג האט מען שוין געגעסן. דאס איז א רעזולטאט פון processed food, easy food, און דער access וואס מענטשן האבן היינט. עס איז זייער געזונט פאר’ן מענטש ער זאל אמאל עקספיריענסן הונגער און נאר נאכדעם עסן.
5) דער רמב”ם רעדט פאר געווענליכע מענטשן:
אלע כללים דא זענען פאר געווענליכע מענטשן. א יוצא דופן — למשל איינער וואס ליידט פון אנארעקסיע אדער אנדערע מחלות וואו דער הונגער-מעכאניזם ארבעט נישט — האט אנדערע רולס. דער רמב”ם וועט שפעטער אליין זאגן אז ער רעדט כלליות’דיג.
6) וועגן טרינקען:
אויך מיט טרינקען איז דער זעלבער כלל — נאר ווען מ’איז דורשטיג. היינט רעדט מען אסאך וועגן טרינקען אסאך וואסער, און אפשר ווייל אונז עסן אזויפיל פראסעסד פודס פעלט טאקע אויס מער וואסער (ווייל וואסער העלפט אויסשווענקען אומגעזונטע זאכן). אבער דער רמב”ם רעדט פון א כלליות’דיגע דייעט, ווי מ’דארף נאר טרינקען ווען מ’איז דורשטיג. א פראקטישע באמערקונג: אסאך מאל א מענטש איז דורשטיג און כאפט נישט, ווייל ער איז צוגעוואוינט צו דעם צושטאנד, אדער ער פרעסט זיך אן אנשטאט צו טרינקען. אויב מען געוואוינט זיך צו, כאפט מען דעם סיגנאל.
—
הלכה א (המשך): ואל ישהה נקביו אפילו רגע אחד
דברי הרמב”ם: “ואל ישהה נקביו אפילו רגע אחד, אלא כל זמן שצריך להשתין או להסך את רגליו — יעמוד מיד.”
פשט: א מענטש זאל זיך נישט איינהאלטן פון ארויסגיין אפילו א קורצע צייט. סיי ווען ער דארף משתין זיין, סיי ווען ער דארף “להסך את רגליו” (א לשון נקיה פאר גדולים), זאל ער סטאפן וואס ער טוט און גלייך גיין.
חידושים און הסברות:
1) “רגע אחד” איז נישט ממש ווערטליך — ס’איז דאך אויך דא א מצוה פון “והיה מחניך קדוש” (נקיות), אז א מענטש האט נישט קיין עקסעס. אבער דער כלל איז אז מ’זאל נישט מזלזל זיין — ווען דער גוף זאגט אז מ’דארף ארויסגיין, הייסט עס אז מ’דארף ארויסגיין.
2) דער רמב”ם ברענגט דא נישט דעם איסור פון “בל תשקצו” אדער אנדערע הלכות’דיגע מקורות (ווי “ויצאת”). דא רעדט ער מבחינת רפואה, נישט מבחינת הלכה. ס’קען זיין אסאך זאכן דא וואס זענען נוגע צו הלכות’דיגע איסורים, אבער דער רמב”ם’ס פאוקוס איז דא אויף געזונטהייט.
3) “להסך את רגליו” — דער אויסדרוק מיינט “צודעקן די פיס.” אין אנדערע פלעצער רעדט דער רמב”ם וועגן דרך ארץ בבית הכסא — אז אפילו ווען מ’דארף ארויסגיין, זאל מען בלייבן איידל. “להסך את רגליו” מיינט אז מ’דעקט צו די פיס כדי ארויסצוגיין בדרך כבוד.
4) “יעמוד מיד” — מיינט נישט אויפשטיין, נאר סטאפן וואס ער האלט אינמיטן טון, און קער נעמען פון זיין גוף.
5) דער צוזאמענהאנג מיט עסן: ארויסגיין איז דער “צווייטער סטעפ” פון עסן — וואס מ’עסט וואס מ’דארף נישט, גייט ארויס. דאס איז א חלק פון הלכות אכילה.
6) דער כלל פון ביידע הלכות (עסן און ארויסגיין): דער רמב”ם זאגט א זייער פשוט’ע זאך — דיין גוף זאגט דיר וואס צו טון. נישט עסן ווייל “יעצט איז dinner time,” נאר עסן ווען מ’איז הונגעריג. נישט ארויסגיין נאך א סקעדזשול, נאר ווען דער גוף פאדערט. ביידע זאכן — אויסהערן דעם גוף.
—
הלכה א (המשך): ולא יאכל אדם עד שתתמלא כריסו
דברי הרמב”ם: “ולא יאכל אדם עד שתתמלא כריסו, אלא יפחות כמו רביע משבעתו.”
פשט: א מענטש זאל נישט עסן ביז זיין בויך ווערט אנגעפילט. ער זאל סטאפן עסן א פערטל פריער פון וויפיל ער איז פולי זאט.
חידושים און הסברות:
1) דער מקור: דאס איז based אויף א גמרא אין מסכת שבת.
2) וויאזוי רעכנט מען דעם “רביע”? א מענטש זאל אויסרעכענען וויפיל ער וואלט נאך געקענט אריינרוקן — א פערטל ווייניגער פון וויפיל ער קען אריינרוקן דארף ער שוין סטאפן עסן. למשל: ער ווייסט אז ער קען נאך גיין ביז נאך די טשאלנט און נאך דעם דעזערט — זאל ער אויסרעכענען וויפיל א פערטל פון דער גאנצער סעודה איז, און אזויפיל ווייניגער עסן. עס ווערט אנערקענט אז דאס איז אביסל שווער אויסצופיגערן אין פראקטיק.
—
הלכה א (המשך): ולא ישתה מים בתוך המזון
דברי הרמב”ם: “ולא ישתה מים בתוך המזון, אלא מעט מים ומזוג ביין. וכשיתחיל המזון להתעכל במעיו — שתה מה שהוא צריך לשתות.”
פשט: מ’זאל נישט טרינקען וואסער אינמיטן עסן, נאר א ביסל וואסער מיט א ביסל וויין אריינגעמישט. ערשט ווען די עסן הייבט אן ווערן פארדייעט, מעג מען טרינקען וויפיל מ’דארף.
חידושים און הסברות:
1) דער פיזיאלאגישער טעם: אין דעם גוף זענען דא ענזיימס (מיצים, קעמיקאלס) וואס דער גוף לייגט אריין אין די עסן צו העלפן דיידזשעסטן. ווען מ’טרינקט אסאך וואסער אינמיטן עסן, ווערן די ענזיימס צעוואסערט און קענען נישט גוט ארבעטן. למשל, ווען מ’עסט פלייש, דארף עס ווערן צעברעקלט אויף קליינע שטיקלעך אז דער גוף זאל עס קענען צעטיילן — א חלק אריין אין בלוט, א חלק אין אנדערע חלקים פון גוף. צופיל וואסער שטערט דעם פראצעס.
2) “מזוג ביין” — וואס מיינט עס? “מזוג ביין” מיינט בעיקר וואסער מיט א ביסל וויין אריינגעמישט — נישט פארקערט. דאס איז נישט וויין מיט א ביסל וואסער, נאר וואסער מיט א ביסל וויין. דער עיקר איז דער וואסער.
3) וואסער vs. אנדערע משקאות: וואסער האט נישט קיין קעלאריס, דער גוף דארף עס נישט דיידזשעסטן אויף דעם זעלבן לעוועל ווי עסן. אנדערע שווערע משקאות (ווי סאדע, גרעיפ דזשוס) דארף דער גוף אויך דיידזשעסטן — זיי זענען מער ווי אן “עסן.” סאדע שטייט נישט אין רמב”ם, אבער לכאורה איז עס מער ווי א שווערע זאך וואס דער גוף דארף אויסארבעטן.
4) א כלל: בעסער טרינקען מער וואסער פארן עסן ווי נאכן עסן.
5) “מעט” — וויפיל? מיר ווייסן נישט וואס איז דער שיעור פון “מעט.”
—
הלכה א (המשך): ולא יאכל עד שיבדוק את עצמו יפה יפה שמא יצטרך לנקביו
דברי הרמב”ם: “ולא יאכל עד שיבדוק את עצמו יפה יפה שמא יצטרך לנקביו.”
פשט: פארן עסן זאל א מענטש זיך גוט אויסטשעקן צו ער דארף ארויסגיין.
חידושים און הסברות:
חילוק צווישן צוויי לעוועלס: פריער האט דער רמב”ם געזאגט אז ווען דער גוף אקטיוו זאגט אז מ’דארף ארויסגיין, זאל מען נישט אפשטופן. דא זאגט ער אז פארן עסן זאל מען זיך אויסטשעקן (“יבדוק את עצמו יפה יפה שמא יצטרך לנקביו”) — אפילו ווען דער גוף זאגט נאך נישט אקטיוו. דאס ווייזט אז “דארפן” פריער מיינט ווען מ’פילט א דרוק, אבער דא רעדט מען פון א פיזישע מעגליכקייט — אז ווען מ’טשעקט זיך, זעט מען אז מ’קען ארויסגיין, אפילו מ’האט נישט געפילט א שטארקן דרוק. ס’איז צוויי לעוועלס: (1) ווען מ’פילט — נישט אפשטופן; (2) פארן עסן — אקטיוו טשעקן.
—
הלכה א (המשך): עקסערסייז פארן עסן
דברי הרמב”ם: “ולא יאכל עד שיהלך קודם אכילה עד שיסך גופו לחום, או יעשה מלאכה או יתייגע ביגיעה אחרת… כלל של דבר, ייגע כל יום בבוקר עד שיסך גופו לחום.”
פשט: א מענטש זאל נישט עסן פאר ער האט זיך אביסל באוועגט — געגאנגען, געארבעט, אדער זיך אנגעשטרענגט — ביז זיין גוף ווערט ווארעם. יעדן טאג אינדערפרי זאל ער זיך אביסל פלאגן ביז דער גוף ווערט ווארעם.
חידושים און הסברות:
1) “יסך גופו לחום” — וואס מיינט עס? דער גוף זאל ווערן ווארעם, נישט אומבאדינגט שוויצן. שוויצן (יזע) איז אן אנדערע, העכערע לעוועל. דער רמב”ם באנוצט שפעטער דעם ווארט “יזיע” (שוויצן) ווען ער מיינט שוויצן ממש, וואס ווייזט אז “לחום” איז נישט דאס זעלבע. דער סימן איז אז דער גוף איז עקטיוו געווארן, ער האט שוין אנגעהויבן ארבעטן. “איך ווארעם זיך אן” — דאס איז דער לעוועל.
2) דאס איז נישט די גרעסטע עקסערסייז פון טאג. דער רמב”ם רעדט דא נישט פון א גרויסע, שווערע עקסערסייז, נאר פון א קליינע באוועגונג פארן עסן אינדערפרי. דער עיקר איז: נישט ארויסראליען פון בעט און זיך גלייך אנעסן. נישט א קאווע צום בעט. דער גוף זאל ערשט אנהייבן ארבעטן.
3) [Digression: דער רמב”ם’ס ספר “הנהגת הבריאות” וועגן עקסערסייז:] אין “הנהגת הבריאות” זאגט דער רמב”ם אויך מען זאל מאכן עקסערסייז, סיי וועלכע עקסערסייז. דארטן זאגט ער אז די בעסטע עקסערסייז איז זיך שפילן מיט א “כדור קטן” — לויפן נאך א קליינע באלי. דער באלל-שפיל איז שוין געווען אין די רמב”ם’ס צייטן. דער טעם: שפילן מיט א באלי ארבעט די גאנצע גוף — הענט, פיס, די גאנצע באדי.
4) “כלל של דבר” — דער רמב”ם מאכט א כלל: וועלכע מין עקסערסייז איז נישט קיין חילוק, דער עיקר איז אז ער זאל אביסל מוטשען זיין גוף יעדן טאג אינדערפרי.
5) דער רמב”ם רעדט דא נאר מבחינת בריאות — ער דערמאנט נישט דא דעם איסור פון עסן פארן דאווענען. דאס איז א באזונדערע הלכה’דיגע שמועס וואס קומט נישט אריין אין דעם קאנטעקסט.
—
הלכה ב: סדר פון עקסערסייז — שוויצן, בארואיגן, ווארעמע וואסער, עסן
דברי הרמב”ם: “וישקוט מעט… עד שתתיישב נפשו ואז יאכל. אם ירחץ בחמין אחר שיזיע הרי זה טוב, ואחר כך ישהה מעט ויאכל.”
פשט: נאכ’ן עקסערסייז זאל מען זיך בארואיגן ביז דער גוף ווערט רואיג, און ערשט דעמאלטס עסן. אויב מ’קען זיך אפוואשן מיט ווארעמע וואסער נאכ’ן שוויצן, איז דאס גוט — און נאכדעם זאל מען אביסל ווארטן און עסן.
חידושים און הסברות:
1) “הרי זה טוב” — א מעלה אדער א חיוב? עס ווערט אויפגעברענגט א ספק: ווען דער רמב”ם זאגט “אם ירחץ בחמין… הרי זה טוב” — מיינט ער אז עס איז בעסער (א העכערע מדרגה), אדער מיינט ער אז עס איז אויך גוט (א צווייטער לעגיטימער וועג)? דער מסקנא איז אז עס איז א מעלה, אבער נישט א מוז.
2) [Digression: קאווע פאר’ן עקסערסייז] עס ווערט דיסקוטירט צי מ’זאל טרינקען קאווע פאר’ן עקסערסייז אדער נאכדעם. א חילוק: קאווע אליין איז נישט “עסן”, אבער קאווע מיט מילך און אנדערע צוגאבן איז שוין “תוספות” — דער רמב”ם רעדט נישט פון אזעלכע צוגעמישטע געטראנקען.
—
הלכה ב (המשך): נישט עסן שטייענדיג, גייענדיג, אדער רייטנדיג — און נישט שטארק באוועגן זיך נאכ’ן עסן
דברי הרמב”ם: “כשיאכל ישב במקומו, אדער יטה על שמאלו. ולא יהלך ולא ירכב ולא ייגע את גופו ולא יטייל עד שיתעכל המזון שבמעיו. וכל המטייל אחר אכילתו או שייגע — הרי זה מביא על עצמו חלאים רעים וקשים.”
פשט: ווען מ’עסט, זאל מען זיצן אדער זיך אנליינען. נאכ’ן עסן זאל מען נישט גיין, נישט פארן (רייטן אויף א בהמה), נישט ארבעטן, נישט שפאצירן — ביז דער עסן הייבט זיך אן פארדייען. ווער עס טוט אזוי, ברענגט אויף זיך שלעכטע און שווערע קרענק.
חידושים און הסברות:
1) עסן שטייענדיג — דער מלמדים’ס ווארענונג: די מלמדים פלעגן ווארענען קינדער נישט צו עסן שטייענדיג, מיט דער סברא אז “דאס עסן גייט אראפ ביז ווי עס קען גיין” (מ’באקומט גראבע פיס). דער פשט ווערט אפגעוויזן — דער עסן גייט אריין אין די קישקע ווי ס’גייט, נישט דורך גראוויטי צו די פיס — אבער ס’איז דא אנדערע לעגיטימע רפואה-סיבות פארוואס עסן שטייענדיג אדער גייענדיג איז נישט געזונט.
2) “ולא ירכב” — רייטן אויף א בהמה, נישט פארן אין א קאר: “ירכב” אין דער רמב”ם’ס צייט מיינט רייטן אויף א בהמה, נישט פארן אין א מאדערנע קאר.
3) “עד שיתעכל המזון” — ווי לאנג? דער רמב”ם זאגט נישט קלאר ווי לאנג. מ’קען עס מסתמא פילן — ווען דער גוף פילט זיך מער באקוועם. עס דארף זיין כאטש א האלבע שעה אדער “עפעס א גרויסע אמאונט פון צייט.”
4) [Digression: טאנצן ביי חתונות נאכ’ן עסן] לויט דער רמב”ם איז עס נישט ממולץ צו עסן א גרויסע סעודה ביי א חתונה און גלייך נאכדעם אויפשטיין טאנצן. צוויי עצות: (1) מ’זאל געבן גענוג צייט צווישן עסן און טאנצן, אדער (2) מ’זאל טאנצן אין די רואיגע רינג, נישט מיט די וואס שפרינגען ארום.
5) [Digression: טאנצן vs. דזשאמפן — וואס איז ריקוד?] א שארפע הבחנה צווישן אמת’ע ריקודים (טאנצן) און דזשאמפן. די היינטיגע בחורים מיינען אז טאנצן מיינט דזשאמפן, אבער אמת’ע ריקודים ווי אין דער גמרא זענען פאכמאניש — זיי האבן צו טון מיט דעם ביעט (ריטם) פון דעם ניגון, “אויס-עקט’ן מיט צלילי המוזיק.” דזשאמפן איז א סארט עקסערסייז וואס מ’טוט אין דזשים, נישט ריקוד. אויך קריטיק אויף די ווילדע מוזיק ביי חתונות וואס מאכט עס אוממעגליך צו טאנצן נארמאל — דער ביעט איז צו שנעל פאר א מענטש צו טאנצן דערצו.
—
הלכה ג: סדר שינה — ווי לאנג און ווען צו שלאפן
דברי הרמב”ם: “יום ולילה כ”ד שעות. דיו לאדם לישן שלישן, שהן שמונה שעות, ויהיו בסוף הלילה, כדי שיהיה מתחילת שינתו עד שתעלה השמש שמונה שעות, ונמצא עומד ממיטתו קודם שתעלה השמש.”
פשט: א טאג מיט א נאכט איז 24 שעה. א מענטש דארף שלאפן א דריטל דערפון — אכט שעה. די אכט שעה זאלן זיין סוף הלילה (נישט אנהייב נאכט), אזוי אז ער שטייט אויף קודם שתעלה השמש.
חידושים און הסברות:
1) אכט שעה — מינימום אדער מאקסימום? דאס איז א הויפט-מחלוקת. אסאך ספרים, ספעציעל פון בעלי מוסר וואס האבן זיך מסגף געווען, לערנען אריין אין דעם רמב”ם אז אכט שעה איז דער מאקסימום — מ’דארף נישט מער. דער קיצור שולחן ערוך (ר’ שלמה גאנצפריד) שרייבט אז זעקס שעה איז גענוג, און ער ציטירט דעם רמב”ם אלס מאקסימום. אבער די ריכטיגע לייענונג איז אז אכט שעה איז דער ריכטיגער אמאונט, נישט דער מאקסימום. “איך מיט ר’ שלמה גאנצפריד זענען אין א מחלוקת.”
2) שטארקע שטעלונג וועגן שלאף: “איך בין זייער א גרויסער פראמאוטער פון שלאפן עט ליעסט אכט שעה יעדע נאכט.” ראיות פון מעדיצינישע ליטעראטור — “א גאנצע בוק” וועגן דעם, און אסאך דאקטורים היינט האלטן אז 7-8 שעה איז נויטיג.
3) שלאף-מאנגל און “אי אפשר שיבין וידע”: דער רמב”ם’ס הקדמה (אז א קראנקער מענטש קען נישט פארשטיין ידיעת הבורא) פארבינדט זיך מיט שלאף-מאנגל. מענטשן וואס זענען “אי אפשר שיבין וידע מענטשן” — זיי פארשטייען נישט ווען מ’רעדט צו זיי, זיי זענען אנגעצויגן, זיי לויפן, זיי האבן שלעכטע מדות — “און אסאך מאל, דער תירוץ איז אז ער שלאפט נישט גענוג.” “א גרויסע חלק פון די טיפשות פון די וועלט קומט פון דעם” — פון נישט גענוג שלאפן.
4) סיגוף בשינה — א טעות: ווען מענטשן מיינען אז ווייניגער שלאפן איז א סיגוף (אן עבודת השם), איז עס א טעות. “ער קומט סתם אן צו זיין צופלויגן.” א מענטש וואס שלאפט גענוג איז מיושב — “ער ווייסט ווען ער גייט שלאפן, ער ווייסט ווען ער שטייט אויף, ער איז נישט צעפלויגן.” עצה: ווער עס וויל זיך מסגף זיין, זאל עסן ווייניגער (ווייל מענטשן עסן געווענליך צו פיל), אבער נישט שלאפן ווייניגער.
5) צו פיל עסן פירט צו צו פיל שלאפן: ווען מ’עסט צו פיל, דארף דער גוף מער צייט צו פארדייען, וואס מאכט א מענטש מיד — “דער בית המטבחיים פון דער גוף ארבעט אריין” ווען מ’שלאפט. אזוי אז צו פיל עסן פירט צו צו פיל שלאפן אדער צו ווייניג ענערגיע.
6) פשט אין “דיו” — “גענוג” אדער “מאקסימום”? דער ווארט “דיו” (גענוג פאר אים) קען געלייענט ווערן צוויי וועגן: (1) אכט שעה איז גענוג — מ’דארף נישט מער (מאקסימום-לייענונג), אדער (2) אכט שעה איז וואס מ’דארף — דער ריכטיגער אמאונט. דער נטיה איז צו דער צווייטער לייענונג, אבער “ס’ציילט יא פון דער רמב”ם אז ער גייט א מאקסימום וועגן דער ידיעה” — דער רמב”ם האט געטראכט אז א מענטש וואס וויל זיין באקוועם וואלט געשלאפן צען שעה, און דער רמב”ם אלס דאקטער זאגט אז אכט שעה איז גענוג.
7) פארוואס סוף הלילה? צוויי טעמים: (1) פראקטיש: אויב מ’גייט שלאפן אנהייב נאכט, שטייט מען אויף פארטאגס ווען ס’איז נאך טונקל, “ער איז משועמם, ער האט נישט וואס צו טון, חצי תאוותו בידו.” (2) הלכתי: מ’דארף אויפשטיין קודם שתעלה השמש פאר קריאת שמע — אזוי אז דער שלאף-סדר דארף שטימען מיט הלכות קריאת שמע.
8) [Digression: היסטארישער קאנטעקסט — שלאפן מיט דער זון] אמאל האבן מענטשן געלעבט מער נאטירליך מיט דער זון — ווען ס’איז געווארן טונקל, האט מען נישט געקענט פארברענגען מיט מענטשן, א ליכט איז געווען א הוצאה, איז מ’איז געגאנגען שלאפן. אין אזא וועלט וואלט א מענטש געשלאפן צוועלף שעה אין ווינטער ווען ס’איז לאנג טונקל. דער רמב”ם זאגט: אכט שעה איז גענוג, מ’דארף נישט שלאפן די גאנצע טונקלע צייט.
—
הלכה ג (המשך): ווי אזוי צו שלאפן — שלאף-פאזיציע
דברי הרמב”ם: “לא יישן לא על פניו ולא על ערפו, אלא על צדו. בתחלת הלילה על צד שמאל, ובסוף הלילה על צד ימין.”
פשט: מ’זאל נישט שלאפן אויפ’ן פנים (אויפ’ן בויך) און נישט אויפ’ן רוקן (על ערפו), נאר אויף דער זייט. אנהייב נאכט אויף לינקס, סוף נאכט אויף רעכטס.
חידושים און הסברות:
1) “על ערפו” — רפואה אדער קדושה? די גמרא זאגט מ’טאר נישט שלאפן “פרקדן” (אויפ’ן רוקן) פאר סיבות פון קדושה (“ושום כישוי”). אבער דער רמב”ם’ס פרק דא איז אינגאנצן וועגן רפואה — ער האט געמאכט א הקדמה אז דער גאנצער פרק איז וועגן בריאות הגוף. דער רמב”ם’ס שיטה איז אז אויב עפעס איז סיי א הלכה (פון קדושה) און סיי א געזונטהייט-ענין, לייגט ער עס אריין אין דעם פרק. ער רעכנט אויס סיי אלס געזונטהייט, אבער ווען ער שרייבט “לא על ערפו” איז עס אויך ווייל די גמרא זאגט אזוי וועגן קדושה. נאך א פשוט’ער טעם: “ס’פלענטשן נישט שיין, ס’איז נישט מענטשלעך.”
2) וואס מיינט “בתחלת הלילה” און “בסוף הלילה”? דאס מיינט נישט אז מ’דארף שטעלן א וועקער זייגער זיך ארומצודרייען אינמיטן נאכט. צוויי מהלכים: (א) אויב מ’וועקט זיך אויף אינמיטן נאכט, זאל מען זיך אומדרייען אויף די אנדערע זייט; (ב) אפשר מיינט עס אז ווען מ’גייט שלאפן בתחלת הלילה זאל מען ליגן אויף שמאל, און אויב מ’גייט שלאפן בסוף הלילה זאל מען ליגן אויף ימין. דער עיקר פשט איז אז מ’זאל זיך טוישן אינמיטן — נישט א גאנצע נאכט אויף איין זייט.
3) פארוואס נישט אויף פנים אדער עורף? ווען א מענטש ליגט אויף זיין פנים, הענגט דער גאנצער וועיט פון די אינערליכע אברים אראפ אויף די פראנט פון בויך — דאס לייגט פרעשור. און ווען מ’ליגט אויף די עורף, הענגט אלעס אראפ אויף דעם עמוד השדרה. אויף די זייט איז דער וועיט מער פארטיילט.
4) צי מיינט עס א גאנצע נאכט אדער אפילו א ביסל? “על פניו ועל ערפו” מיינט מ’זאל נישט שלאפן א גאנצע נאכט אזוי — אבער פאר אביסל צייט איז מסתמא נישט קיין פראבלעם.
5) צי איז דער סדר פון שמאל/ימין מעכב? אויב איינער טוט פארקערט — קודם ימין און נאכדעם שמאל — איז דאס נישט קיין פראבלעם. דער עיקר איז נאר אז מ’זאל זיך טוישן, נישט ליגן א גאנצע נאכט אויף איין זייט, ווייל דער גאנצער וועיט פון גוף ליגט אויף איין האנט/זייט.
—
הלכה ג (המשך): נישט שלאפן סמוך לאכילה, און נישט שלאפן בייטאג
דברי הרמב”ם: “ולא יישן סמוך לאכילה, אלא ימתין אחר אכילה כמו שלש או ארבע שעות. ולא יישן ביום.”
פשט: מען זאל נישט גיין שלאפן גלייך נאכ’ן עסן, נאר ווארטן דריי-פיר שעה. און מען זאל נישט שלאפן בייטאג.
חידושים און הסברות:
1) צוזאמענהאנג מיט פריער: פריער האט דער רמב”ם געזאגט אז מען זאל זיך בארואיגן נאכ’ן עסן (נישט שלאפן, נישט שטארק באוועגן) — דא קומט ער צו און זאגט אז מ’זאל ווארטן דריי-פיר שעה פאר’ן שלאפן.
2) “כמו שלש או ארבע שעות” — נישט פיר שעה ממש: “כמו” מיינט אומגעפער — נישט גלייך נאכ’ן עסן, אבער נישט דווקא פיר שעה.
3) שלאפן בייטאג — “שינתא נשמא”: דער רמב”ם זאגט מ’זאל נישט שלאפן בייטאג. דאס שטימט מיט דער גמרא וואס זאגט אז בייטאג זאל מען נאר שלאפן “שינתא נשמא” — א קורצע דרימל. א דרימל וואלט דער רמב”ם מסתמא נישט געהאט קיין פראבלעם דערמיט, נאר א לאנגע שלאף בייטאג.
4) [חידוש:] צוזאמענהאנג מיט “אינטערמיטענט פאסטינג”: אויב א מענטש שלאפט אכט שעה, און די לעצטע פיר שעה פאר’ן שלאפן עסט ער נישט — קומט אויס אז ער עסט נישט צוועלף שעה (פיר שעה + אכט שעה שלאף). דאס שטימט זייער גוט מיט דעם וואס אסאך מענטשן ווייסן היינט — אז מ’זאל נאר עסן אין א געוויסע פענסטער פון אומגעפער אכט שעה, און די אנדערע זעכצן שעה נישט עסן. דער רמב”ם האט אפשר שוין אנגעדייטעט אויף דעם פרינציפ, כאטש ער האט נאך נישט געזאגט וויפיל מאל א טאג מ’זאל עסן.
—
הלכה ד: סדר פון מאכלים — משלשלים קודם, עוצרים נאכדעם
**דברי הרמב”ם: “דברים המשלשלים את בני המעים, כגון ענבים ותאנים ותותים ואגסים
ואבטיחים ומיני קשואים ומיני מלפפונות — אוכלן בתחילה קודם אכילה, ולא יערבבם עם המזון. אלא שוהה מעט עד שיצא מבית הבליעה, ואחר כך אוכל מזונו.”**
פשט: זאכן וואס מאכן לוס די בני מעים (משלשלים) — ווי טרויבן, פייגן, מאלבערעס, בארנע, וואסער-מעלאנעס, סארטן קשואים און מלפפונות — זאל מען עסן פאר דער סעודה, נישט צוזאמען מיט’ן עסן. מ’זאל ווארטן ביז עס גייט ארויס פון “בית הבליעה” (דער אויבערשטער טייל פון פארדייאונג-סיסטעם), און ערשט דעמאלט עסן דעם הויפט-מאכל.
חידושים און הסברות:
1) די צד השוה פון אלע משלשלים: דער צד השוה פון אלע אויפגערעכנטע פרוכטן איז אז זיי זענען נאסע פרוכטן מיט א סך וואסער-אינהאלט. א וואסער-מעלאן האט עפעס 90% וואסער, א טרויב — ווען מ’קוועטשט עס אויס בלייבט גארנישט, ס’איז א נאסע פרוכט.
2) וואס מיינען “קשואים” און “מלפפונות”? קשואים איז א סארט סקווש/וועדזשטעבל (נישט דער רעגולערער אטאטש/זוקיני וואס מ’רופט היינט קשואים). מלפפונות — עס זענען מיינונגען אז עס מיינט קיוקאמבער, אנדערע זאגן עס מיינט פעפער. עס זענען עפעס וועדזשטעבלס וואס אין דעם רמב”ם’ס צייטן זענען זיי געווען באקאנט, אבער נישט אונדזערע אלטעגליכע פרוכטן.
3) “אוכלן בתחילה קודם אכילה” — וואס מיינט “פאר’ן עסן”? דאס מיינט פאר דער סעודה — ווי א פארשפייז (ענטרעי/אפעטייזער). מ’זאל נישט למשל האבן טשיקן מיט פאטעטא מיט א סייד פון קשואים — דער סייד-וועדזשטעבל זאל זיין געגעסן פריער, נישט צוזאמען.
4) “שוהה מעט עד שיצא מבית הבליעה”: עס זענען צוויי חלקים אין דעם פארדייאונג-סיסטעם — דער אויבערשטער טייל (בית הבליעה/אויבערשטע קישקע) און דער ווייטערדיגער. מ’זאל ווארטן ביז דער משלשל-מאכל גייט ארויס פון דעם אויבערשטן טייל, און ערשט דעמאלט עסן ווייטער.
5) צוזאמענהאנג מיט נישט טרינקען בשעת’ן עסן: דאס שטימט מיט דעם פריערדיגן כלל אז מ’זאל נישט טרינקען גלייך פאר’ן עסן — מ’זאל טרינקען אביסל פריער. די משלשלים-מאכלים האבן אויך א סך נאס אין זיך. אבער עס ווערט באמערקט אז דאס איז אפשר א באזונדערע סוגיא — ווייל דער רמב”ם האט נישט געזאגט מ’זאל טרינקען פאר’ן עסן, ער האט נאר געזאגט נישט בשעת’ן עסן.
—
דברי הרמב”ם: “דברים שהם עוצרים את בני המעים, כגון רמונים ותפוחים חרובים… אוכלן תיכף למזון, אבל לא ירבה מהם.”
פשט: זאכן וואס מאכן טייט/פארשטאפט די בני מעים (עוצרים — קאנסטיפעישאן) — ווי מילגרוימען (רמונים), עפל (תפוחים), חרובים, חבושים — זאל מען עסן גלייך נאכ’ן עסן, אבער נישט צופיל.
חידושים און הסברות:
1) דער סדר: קודם עפנט מען אויף די מעיים מיט משלשלים (פאר’ן עסן), און נאכדעם מאכט מען צו מיט עוצרים (נאכ’ן עסן). דאס איז א לאגישער סדר — ערשט עפענען, דעמאלט עסן, דעמאלט פארמאכן.
2) “תיכף למזון” — פאר אדער נאך? “תיכף” מיינט דא גלייך נאכ’ן עסן — עס פארמאכט, עס שליסט אפ דעם עסן-פראצעס.
3) אידענטיפיקאציע פון פרוכטן: עס איז א שווערע סוגיא וואס פונקט יעדע פרוכט מיינט: “חבושים” — נישט באקאנט; “קריסטומילן” — עס ווערט געזאגט אז דאס מיינט וואס אונז רופן “אגס” (בארן), אבער אנדערע זאגן אז “אגס” איז א “שיזף” (פרון/פלאם). פרון איז דווקא באקאנט אלס א משלשל, נישט א עוצר — וואס מאכט עס מער קאמפליצירט. דער צד השוה פון די עוצרים איז אז זיי זענען אסידיק/ביטערע/טרוקענע פרוכטן, פארקערט פון די נאסע משלשלים.
4) “אבל לא ירבה מהם”: מ’זאל נישט עסן צופיל פון די עוצרים — נאר גענוג צו פארמאכן, נישט מער.
—
הלכה ד (המשך): סדר פון פלייש-מאכלים — גרינגערע קודם
דברי הרמב”ם: “כשירצה אדם לאכול בשר עוף ובשר בהמה כאחד, אוכל בתחילה בשר עוף… וכן ביצים ובשר עוף, אוכל ביצים תחילה. בשר בהמה דקה ובשר בהמה גסה, אוכל בשר דקה תחילה. לעולם יקדים אדם דבר הקל ויאחר הכבד.”
פשט: ווען מ’עסט פארשידענע סארטן פלייש, זאל מען אלעמאל אנהייבן מיט דעם גרינגערן (לייכטערן פאר דער פארדייאונג) און ענדיגן מיט דעם שווערערן. ביצים פאר טשיקן, טשיקן פאר בהמה, בהמה דקה פאר בהמה גסה.
חידושים און הסברות:
דער כלל: “לעולם יקדים אדם דבר הקל ויאחר הכבד” — דער גוף זאל אנהייבן ווערן אקטיוו אויף פארדייאונג מיט גרינגערע מאכלים, און ערשט דעמאלט אריינברענגען שווערערע. דאס איז א כללי’דיגער פרינציפ וואס גייט דורך דעם גאנצן סדר אכילה.
—
הלכה ד (המשך): עסן לויט די וועטער — זומער און ווינטער
דברי הרמב”ם: “ובימות החמה אוכל מאכלים הקרים, ולא ירבה בתבלין, ואוכל את החומץ. ובימות הגשמים אוכל מאכלים החמים, ומרבה בתבלין, ואוכל מעט מן החרדל ומן החלתית.”
פשט: אין זומער זאל מען עסן קאלטע/אפקילנדע מאכלים, ווייניג תבלינים, און חומץ (וואס קילט אפ). אין ווינטער זאל מען עסן ווארעמע מאכלים, מער תבלינים, חרדל (מאסטערד) און חלתית (שארפע זאכן) — ווייל שארפע זאכן ווארעמען אן דעם גוף פון אינעווייניג.
חידושים און הסברות:
1) צי איז דאס נוגע אין היינטיגע צייטן מיט עיר-קאנדישן? דער רמב”ם רעדט פון א מצב וואו דער גוף איז ממש אווערהיטעד פון א גאנצן טאג היץ — דעמאלט זאל מען אפקילן פון אינעווייניג דורך קאלטע מאכלים. אבער היינט, ווען מ’זיצט א גאנצן טאג אין עיר-קאנדישן, איז דאס אפשר נישט אזוי נוגע — “אט ליעסט” פאר איינער וואס ארבעט נישט אינדרויסן. פאר קינדער וואס לויפן ארום אינדרויסן איז עס אפשר יא נוגע.
2) אפשר וואלט דער רמב”ם נישט געוואלט מ’זאל זיצן א גאנצן טאג אין עיר-קאנדישן: דער רמב”ם רעדט פון מענטשן וואס שוויצן אביסל אינמיטן טאג — דער גוף איז געמאכט געווארן אז ער זאל זיין הייס אין זומער און קאלט אין ווינטער. אפשר איז דער עיר-קאנדישן-לעבנסשטייל אליין נישט אידעאל לויט דעם רמב”ם’ס שיטה.
3) אנפאסן לויט’ן קלימאט: מ’זאל אנפאסן דעם עסן לויט’ן קלימאט — אין א הייסע פלאץ זאל מען עסן קאלטע זאכן, און פארקערט. ס’איז נישט קיין גזירת הכתוב, נאר ס’ווענדט זיך אין דער אמת’ער מציאות.
4) היסטארישער קאנטעקסט — ווינטער-מאכלים: אמאל, אין ווינטער, האט מען געגעסן פיקלט-מאכלים מיט תבלינים — ווייל אויב מ’האט געוואלט האבן עפל אין ווינטער, האט מען עס געדארפט פיקלען. דאס האט נאטירליך געשטימט מיט דעם רמב”ם’ס עצה. היינט, ברוך השם, האט מען אלע מאכלים דאס גאנצע יאר — אבער דער רמב”ם’ס כלל בלייבט: “ובדרך זו הולך.”
—
הלכה י: מאכלים וואס זענען “רעים ביותר עד מאוד” — קיינמאל נישט עסן
דברי הרמב”ם: “יש מאכלים שהם רעים ביותר עד מאוד, וראוי לאדם שלא לאכלן לעולם. כגון הדגים הגדולים המלוחים הישנים, והגבינה המלוחה הישנה, והכמהין והפטריות, ובשר המליח הישן, ויין מגתו, ותבשיל ששהה עד שנדף ריחו, וכן כל מאכל שריחו רע או מר ביותר — הרי אלו לגוף כמו סם המות.”
פשט: דער רמב”ם רעכנט אויס א ליסט פון מאכלים וואס זענען אייביג שלעכט פאר’ן גוף — גרויסע איינגעזאלצענע אלטע פיש, אלטע איינגעזאלצענע קעז, מאשרומס, אלטע איינגעזאלצענע פלייש, אומפערמענטירטע וויין, פארדארבענע געקעכטס, און אלעס וואס שמעקט שלעכט אדער איז זייער ביטער — דאס איז ווי סם המות פאר’ן גוף.
חידושים און הסברות:
1) דער שליסל-ווארט איז “ישנים” (אלט): דער רמב”ם מיינט נישט א ספעציפישע סארט פיש, נאר דעם וועג וויאזוי מ’מאכט עס — פיש וואס מ’עסט דורך זיי איינזאלצן פאר א לאנגע צייט. אלע דריי קאטעגאריעס — פיש, קעז, פלייש — האבן דעם זעלבן פראבלעם: זיי זענען אלט און איינגעזאלצן. דער עיקר חסרון איז דער פרעזערווירונג-פראצעס פון אמאל, וואו ס’איז נישט געווען גוט פרעזערווד ווי היינט מיט מאדערנע באקטעריע-קאנטראל.
2) “הדגים הגדולים” — פארוואס גרויסע פיש? קליינע פיש האט יעדער געקענט כאפן אין זיין לאקאלע טייך, אבער גרויסע פיש האט מען געברענגט פון ווייט אוועק, און ס’איז נישט געווען פריש. דאס איז א פראקטישע סיבה פארוואס גרויסע פיש זענען געווען שלעכטער.
3) “הכמהין והפטריות” — מאשרומס: היינט רעכנט מען אסאך מאשרומס צווישן געזונטע מאכלים, אבער דער רמב”ם רעדט פון געפערליכע/מסוכנ’דיגע מאשרומס — ווייל אמאל האט א מענטש אינדרויסן געכאפט מאשרומס און ס’איז געווען מסוכן (פארגיפטיגע סארטן). היינט קויפט מען אין סטאר א באשטימטע סארט, אבער אמאל איז דאס געווען א ריאלע סכנה. דער רמב”ם זאגט מ’זאל נאר נעמען איין מין פטריות מיט “עדות יודעים” (עדות פון קענערס).
4) “יין מגתו” — אומפערמענטירטע וויין (גרעיפ דזשוס): דער רמב”ם זאגט אז וויין וואס איז נאך נישט פערמענטירט איז שלעכט. [Digression: א הומאריסטישע באמערקונג — “גרעיפ דזשוס איז א בחינה פון רעפארם אידישקייט” — ווייל אמאל איז נישט געווען גרעיפ דזשוס, נאר וויין.]
5) “תבשיל ששהה עד שנדף ריחו” — פארדארבענע זאכן: ס’איז נישט געווען קיין פרידזשעס דעמאלטס, אזוי אז עסן וואס האט געשטאנען איז פארדארבן געווארן.
6) [Digression: געווינעס] — ס’איז דא מענטשן וואס האלטן זיך מקילים אויף געווינעס (aged/fermented foods) וואס האבן א שווערע ריח — דאס פאלט אריין אין דער רמב”ם’ס קאטעגאריע פון אלטע, שלעכט-שמעקנדיגע מאכלים.
—
הלכה י (המשך): מאכלים וואס זענען “רעים” אבער נישט אזוי שלעכט — עסן “מעט מעט”
דברי הרמב”ם: “ויש מאכלות שהם רעים, אבל אינם כראשונים… ראוי לאדם שלא לאכול ממנו אלא מעט, ולא ירגיל עצמו לאכול מזונות מהם, או לאכול מזונות תמיד. כגון דגים גדולים, וגבינה, וחלב ששהה אחר שנחלב ארבע ועשרים שעות, ובשר שורים גדולים ותישים גדולים, והפול והעדשים, והספיר, ולחם שעורים, ולחם מצה, והקרוות, והחציר והבצלים, והשומים, והחרדל, והצנון… כל אלו מאכלים רעים הם. אין ראוי לאדם לאכול מאלו אלא מעט מעט בימות הגשמים. ובימות החמה לא יאכל מהם כלל.”
פשט: א צווייטע קאטעגאריע מאכלים — שלעכט, אבער נישט אזוי שלעכט ווי די ערשטע ליסט. פון דעם מעג מען עסן אמאל אמאל, ווייניג אין כמות און ווייניג אין צייט. אין ווינטער מעג מען עסן, אין זומער זאל מען בכלל נישט.
חידושים און הסברות:
1) דער רמב”ם’ס “באקסעס”-סיסטעם: דער רמב”ם’ס קאטעגאריזירונג איז זייער הלכה’דיג און פראקטיש — ער שאפט קלארע “באקסעס”: (1) קיינמאל נישט עסן, (2) אמאל אמאל אביסל, (3) נאך ווייניגער שלעכט. דאס איז בעסער ווי היינטיגע nutrition וואס זאגט סתם “עסט יעדן טאג דריי זאכן” אן אזא פיינע resolution.
2) “מעט מעט” — דאפלטע באגרענעצונג: דער רמב”ם מיינט סיי אין כמות ווייניג, סיי אין צייט ווייניג — “once in a while מעג מען דערפון אביסל.”
3) ספעציפישע מאכלים:
– “דגים גדולים” — מ’ווייסט נישט פונקטליך וועלכע פיש.
– “חלב ששהה כ”ד שעות” — אלטע מילך, לכאורה ווייל אמאל איז נישט געווען גוט pasteurized.
– “בשר שורים גדולים ותישים גדולים” — פלייש פון גרויסע אקסן און גרויסע ציגן.
– “הפול והעדשים והספיר” — סארטן בונדלעך (beans/lentils). דער רמב”ם זאגט אז דאס זאל מען קיינמאל נישט עסן — נישט אין זומער און נישט אין ווינטער.
– “לחם שעורים” — ברויט פון בארלי.
– “לחם מצה” — ברויט וואס איז נישט געווארן אויסגעבאקן זייער גוט. באופן כללי זאגט דער רמב”ם אז מען זאל נישט עסן מצות (אויסער פסח, כמובן).
– “הקרוות” — קרויט (cabbage).
– “החציר והבצלים והשומים” — צוויבל און קנאבל: קשיא: אין אסאך אנדערע מקורות שטייט אז קנאבל איז זייער א געזונטע מאכל! תירוץ: דער רמב”ם מיינט נישט אז מ’זאל עסן א גאנצע סעודה קנאבל — קנאבל ווי א ספייס אביסל איז גוט, אבער דער רמב”ם האט נישט געוואלט אז אין יעדע סעודה זאל ליגן קנאבל. [Digression: “ווען די אידן זענען ארויס פון מצרים… האבן זיי זיך געבענקט נאך די בצלים און די חציר און די שומים פון מצרים” — זיי האבן נישט געקענט דעם רמב”ם.]
– “חרדל” — מוסטערד. “צנון” — רעטעך (radish).
– “הדלועים” (סקוואש/דלעת): א יוצא מן הכלל — “אוכלים מהם מעט בימות החמה” — נאר אביסל אין זומער.
4) שוועריגקייט מיט אידענטיפיצירן די מאכלים: אסאך פון די מאכלים זענען שווער צו אידענטיפיצירן ווייל (א) ס’איז נישט לשון הקודש, (ב) די מפרשים גיבן לאטיינישע נעמען וואס זענען נישט די נעמען וואס מ’נוצט אין סטאר, (ג) אסאך פון די מאכלים זענען נישט מצוי אין אונזער קיטשן.
—
הלכה י (המשך): מאכלים וואס זענען “רעים” אבער נאך ווייניגער שלעכט — נישט עסן אסאך
דברי הרמב”ם: “ויש מאכלות שהם רעים [אבער נישט אזוי שלעכט]… כגון עוף המים, ובני יונה הקטנים, והתמרים, ולחם קלוי בשמן, או לחם שנילוש בשמן, והסולת שניפו אותה כל צרכה עד שלא נשאר בה ריח מורסן, והציר והמורייס… אין ראוי להרבות מאכילת אלו.”
פשט: א דריטע קאטעגאריע — מאכלים וואס זענען שלעכט אבער נישט אזוי שלעכט ווי די פריערדיגע. מ’זאל נישט עסן אסאך דערפון.
חידושים און הסברות:
1) ספעציפישע מאכלים:
– “עוף המים” — קאטשקעס (duck/waterfowl).
– “בני יונה הקטנים” — קליינע פייגעלעך (young pigeons/squab).
– “תמרים” — טייטלען (dates) — זייער זיס.
– “לחם קלוי בשמן” און “לחם שנילוש בשמן”: צוויי סיבות פארוואס ברויט קען זיין שלעכט — (1) ווייל ס’איז געבראטן אין אויל, (2) ווייל מ’קנעט עס מיט אויל. דאס סאונדט ווי “אזעלכע קוקיס, אזעלכע פעטשקעס.”
– “הסולת שניפו אותה כל צרכה עד שלא נשאר בה ריח מורסן” — ווייסע מעל: א וויכטיגע זאך — ווייסע מעל וואס מ’האט אינגאנצן ארויסגענומען פון אירע שולת (bran) איז שלעכט, ווייל די שולת העלפט ארויסגיין (פאר’ן פארדייאונג).
– “הציר והמורייס” — פיש-זאפטן (fish sauces/brine).
2) די גאנצע ליסט — “זאכן וואס זענען צו גוט אביסל”: דער רמב”ם’ס דריטע קאטעגאריע איז אייגנטליך זאכן וואס זענען צו פיין/צו רייך — צו זיס (תמרים), צו פעט (ברויט מיט אויל), צו ריפיינד (ווייסע מעל). דאס איז נישט “שלעכט” אין דעם זין פון פארדארבן, נאר “שלעכט” ווייל ס’איז צו גוט.
—
הלכה י (המשך): פירות האילנות — מ’זאל נישט עסן צופיל פרוכט
דברי הרמב”ם: “לעולם יאכל אדם עצים ופירות של אילנות… ואין אוכלין מהם אלא מעט, ואף על פי שהם יבשים, וכל שכן כשהם רטובים. אבל קודם שיגמרו כל צרכן הרי הן לגוף כחרבות.”
פשט: מ’זאל נישט עסן צופיל פרוכט פון ביימער. אפילו טרוקענע פרוכט זאל מען נאר עסן א ביסל, און פרישע נאסע פרוכט — נאך ווייניגער. פרוכט וואס איז נאך נישט אינגאנצן געצייטיגט איז ווי שווערדן פאר דעם גוף.
חידושים און הסברות:
1) חרובים זענען אייביג שלעכט: “וכן החרובים רעים לעולם” — חרובים זענען כמעט קיינמאל נישט גוט פאר מענטשן, אויסער אין א נויט-סיטואציע.
2) היינטיגע מענטשן זענען נישט מסכים מיט’ן רמב”ם: דאס איז איינע פון די הלכות וואו היינטיגע מענטשן שרייבן קעגן דעם רמב”ם. די יד פשוטה ברענגט אז דער רמב”ם האט עס גענומען פון די רופאים פון זיין צייט. אבער עס איז נישט קלאר צי דאס שטימט נאך היינט.
3) די מציאות האט זיך געטוישט: אונזערע פרוכט גייען שוין דורך אסאך יארן פון כעמישע מאניפולאציע פון זרעים, און עס קען זיין אז די פרוכט זענען היינט בעסער אדער ערגער.
4) דער רמב”ם רעדט פון ספעציפישע סארטן פרוכט — וואס די חכמים רופן “פירות האילנות” — וואס האבן אין זיך א געוויסע ביטערקייט.
—
הלכה י (המשך): תאנים, ענבים, שקדים — אייביג גוט
דברי הרמב”ם: “והתאנים והענבים והשקדים טובים לעולם, בין רטובים בין יבשים, ויאכל אדם מהם כל צרכו.”
פשט: פייגן, טרויבן, און מאנדלען זענען אייביג געזונט — סיי פריש סיי טרוקן — און מ’קען עסן פון זיי וויפיל מ’דארף.
חידושים און הסברות:
1) די דריי פרוכט זענען נישט אריינגערעכנט אין דער פריערדיגער ווארענונג קעגן פירות האילנות. זיי זענען בעסער פון אלע אנדערע פרוכט.
2) אפילו די גוטע פרוכט זאלן נישט זיין דער הויפט-מאכל — מ’זאל נישט עסן “מעינלי” פרוכט.
—
הלכה י (המשך): דבש און וויין — גוט פאר עלטערע, שלעכט פאר קינדער
דברי הרמב”ם: “הדבש והיין רע לקטנים ויפה לזקנים, וכל שכן בימות הגשמים.”
פשט: האניג און וויין זענען נישט גוט פאר קינדער, אבער יא גוט פאר עלטערע מענטשן, ספעציעל אין ווינטער.
חידושים און הסברות:
עס ווערט פארבונדן מיט דעם פסוק וועגן “נוחם” — אז וויין און האניג געבן טרייסט און ווארעמקייט פאר עלטערע מענטשן.
—
הלכה י (המשך): זומער עסן ווייניגער ווי ווינטער
דברי הרמב”ם: “וצריך אדם לאכול בימות החמה שני שליש מה שהוא אוכל בימות הגשמים.”
פשט: אין זומער זאל א מענטש עסן צוויי דריטל פון וואס ער עסט אין ווינטער.
חידושים און הסברות:
1) פארוואס ווייניגער אין זומער? אין ווינטער דארף דער גוף מער ווארעמקייט, דעריבער דארף מען מער עסן. אין זומער ווערט מען שנעלער זאט.
2) קשיא פון היינטיגע צייטן: היינט זענען מענטשן אסאך מער אקטיוו פיזיש אין זומער — וואס זאל לכאורה מיינען אז מ’דארף מער עסן אין זומער. אבער דער רמב”ם זאגט פארקערט. ווען מ’איז פיזיש אקטיוו ארבעט דער גוף מער אויס דאס עסן, אבער דער רמב”ם’ס כלל בלייבט.
3) ווי שטימט דאס מיט’ן פריערדיגן כלל? דער רמב”ם האט פריער געזאגט אז מ’זאל אויפהערן עסן א פערטל פאר מ’ווערט זאט. איצט זאגט ער אז אין זומער זאל מען עסן צוויי דריטל פון ווינטער. דאס זענען צוויי באזונדערע דינים: (1) דער כלל פון שטאפן א פערטל פאר מ’ווערט זאט — דאס איז א כלל אויף יעדע מאלצייט; (2) דער כלל פון צוויי דריטל אין זומער — דאס איז א כלל אויף דעם גאנצן קוואנטום פון עסן צווישן די צייטן פון יאר.
—
הלכה יא: “הרי זה גיבור” — כובש את יצרו
דברי הרמב”ם: “ואדם שהוא חכם וכובש את יצרו, לא ימשך אחר תאוותו, ולא יאכל מכל הנזכרים כלום אלא אם נצרך להם לרפואה — הרי זה גיבור.”
פשט: א קלוגער מענטש וואס האלט איין זיין יצר (= אפעטיט פאר זיסע/רייכע זאכן) און עסט נישט פון די אלע אויסגערעכנטע שלעכטע זאכן אויסער פאר רפואה — דער איז א גיבור.
חידושים און הסברות:
1) “חכם” און “כובש את יצרו” — צוויי מעלות: דער רמב”ם זאגט נישט נאר אז ער איז א צדיק, נאר ער איז א חכם — ווייל ער איז א קלוגער איד וואס מאכט זיך נישט נאריש פאר די ביסל תענוג פון די חשק. ער איז חכם ווייל ער פארשטייט, און ער איז כובש את יצרו ווייל ער האנדלט דערנאך.
2) “הרי זה גיבור” — גיבור בגוף און גיבור בנפש: דער מענטש ווערט א גיבור בנפש (ער האט נישט פארלוירן זיין כובש את יצרו), און דערנאך ווערט ער אויך א גיבור בגוף — ער גייט זיין שטארק, ער גייט זיין געזונט. דער רמב”ם פארבינדט דא דעם מוסר-מושג פון “איזהו גיבור הכובש את יצרו” (אבות ד:א) מיט דער פראקטישער תוצאה פון גוטע געזונט.
3) “שמח בחלקו”: ער פרייט זיך מיט דעם עסן וואס איז יא געזונט פאר אים — ער דארף נישט מער.
4) “אלא אם נצרך להם לרפואה”: דער רמב”ם לאזט אפן אז פאר רפואה-צוועקן מעג מען עסן אפילו פון די שלעכטע זאכן.
5) דער רמב”ם’ס פראקטישער גישה: דער רמב”ם איז זייער פראקטיש — ער זאגט נישט אז אלעס איז אסור, נאר ער גיט קלארע קאטעגאריעס: (1) קיינמאל נישט, (2) אמאל אמאל אביסל, (3) נישט צו אסאך. “קיינער גייט [דערפון] פארשעצן” — ס’איז נישט אומריאליסטיש.
—
הלכה יב: מעיו רפים — א גרויסער כלל אין רפואה
דברי הרמב”ם: “ולא ישתדל אדם שיהיו מעיו רפויים כל ימיו… ויהא קרוב לשלשול מעט. וזה כלל גדול ברפואה: כל זמן שהרעי נמנע או יוצא בקושי, חלאים רעים באים.”
פשט: א מענטש זאל אייביג זארגן אז זיינע קישקעס זאלן זיין ווייך — ער זאל קענען גרינג ארויסגיין. דאס איז א “כלל גדול ברפואה” — ווען דער ארויסגיין ווערט פארהאלטן אדער קומט ארויס מיט שוועריגקייט, קומען שלעכטע קרענק.
חידושים און הסברות:
1) עצה פאר א יונגן מענטש מיט קאנסטיפעישאן: “אם היה בחור, יאכל מלוחים שלוקים מתובלים בשמן ובתבלין ומרק בכל בוקר, וישתה מי שלקתן.” — ער זאל עסן “מלוחים” (א ספעציפישע סארט וועדזשטעבלס, נישט “געזאלצענע זאכן”) וואס זענען אביסל געקאכט (שלוקים), מיט אויל און תבלין, יעדן פרימארגן, און טרינקען דאס וואסער פון דעם קאכן.
2) מחלוקת מפרשים אויף “שלוקים”: איינער פון די מפרשים זאגט אז “שלוקים” מיינט נישט געקאכט מיט תבלינים, נאר געקאכט פלעין אין וואסער. אבער די מלוחים אליינס זאל מען עסן מיט אויל אדער מיט זאלץ, אן ברויט.
3) “או ישתה מי שלק של תרדין או כרוב בשמן ומלח”: א שטיקל שיינבארע סתירה — דער רמב”ם האט פריער געזאגט אז כרוב (קעבעדזש) איז נישט גוט צו עסן, און דא ברענגט ער עס אלס רפואה. דאס איז נישט קיין סתירה — דער רמב”ם האט געזאגט אז עס איז א רפואה, נישט א רעגולערע שפייז.
4) פארוואס העלפט דאס? וועדזשטעבלס האבן אסאך פייבער (סיבים), וואס העלפט דעם פארדייאונג-סיסטעם.
5) עצה פאר אן עלטערן מענטש: “אם היה זקן, ישתה דבש מוסך במים חמים בבוקר, וישהה כמו ארבע שעות, ואחר כך יאכל סעודתו.” — ער זאל טרינקען האניג מיט ווארעם וואסער אין פרימארגן, ווארטן פיר שעה, און דערנאך עסן זיין מאלצייט. דאס שטימט מיט דעם פריערדיגן כלל אז דבש איז גוט פאר עלטערע מענטשן.
6) דריי-פיר טעג: “ויעשה כן יום אחר יום שלשה או ארבעה ימים עד שתתרפה מעיו” — מ’זאל דאס טון דריי-פיר טעג נאכאנאנד ביז די קישקעס ווערן ווייך.
—
הלכה יג: דער גרויסער כלל — עקסערסייז, נישט צופיל עסן, מעיו רפים
דברי הרמב”ם: “עוד כלל אחר אמרו בבריאות הגוף: כל זמן שאדם מתעמל ויגע הרבה, ואינו שבע, ומעיו רפים — אין חולי בא עליו וכחו מתחזק, אפילו אכל מאכלות רעות.”
פשט: ווען א מענטש לייגט צוזאמען דריי זאכן — (1) ער מאכט אסאך עקסערסייז, (2) ער עסט נישט ביז ער איז גאנץ זאט, (3) זיינע מעיים זענען ווייך — קומט נישט אויף אים קיין קרענק און זיין כח ווערט שטערקער, אפילו ער האט געגעסן שלעכטע מאכלים.
חידושים און הסברות:
די דריי כללים זענען וויכטיגער ווי ספעציפישע מאכלים: איינער וואס איז זייער מקפיד נישט צו עסן ציבעלע ווייל “עפעס א צדיק האט געזאגט,” זאל וויסן אז נאך מער וויכטיגער זענען די דריי כללים: עקסערסייז, נישט צופיל עסן, און מעיו רפים. דאס איז דער עיקר פון געזונטהייט.
—
הלכה יג (המשך): פארקערט — זיצן, איינהאלטן, נישט עקסערסייזן
דברי הרמב”ם: “וכל מי שיושב לבטח ואינו מתעמל, או מי שמעצר נקביו, או מי שמעיו קשים — אפילו אכל מאכלות טובים ושמר עצמו על פי הרפואה, כל ימיו יהיו מכאובים וכחו תשוש.”
פשט: פארקערט — איינער וואס זיצט רואיג אן עקסערסייז, אדער האלט זיך איין פון ארויסגיין, אדער זיינע קישקעס זענען האַרט — אפילו ער עסט די בעסטע מאכלים — וועט ער אייביג האבן יסורים און זיין כח וועט זיין שוואך.
חידושים און הסברות:
1) “יושב לבטח” — נישט לעבעדיג: “יושב לבטח” מיינט איינער וואס לעבט נישט אקטיוו — ער זיצט רואיג, ער באוועגט זיך נישט.
2) “מעצר נקביו” — א סכנה: איינער וואס האלט זיך איין פון ארויסגיין איז אין סכנה.
—
הלכה יד: אכילה גסה — סם המות
דברי הרמב”ם: “אכילה גסה לגופו של כל אדם כסם המות, והיא עיקר לכל החלאים. רוב החלאים הבאים על האדם אינם אלא או מפני מאכלים רעים, או מפני שהוא ממלא בטנו ואוכל אכילה גסה אפילו ממאכלים טובים.”
פשט: אכילה גסה (עסן צופיל) איז ווי סם המות פאר יעדן מענטש, און עס איז דער עיקר פון אלע קרענק. רוב קרענק קומען פון צוויי סיבות: (1) שלעכטע מאכלים, אדער (2) צופיל עסן, אפילו פון גוטע מאכלים.
חידושים און הסברות:
1) וואס מיינט “אכילה גסה”? עס קען מיינען עסן שנעל אן קייען, אבער בעיקר מיינט עס טאקע עסן צופיל. עס איז א לשון חכמים. “היינט רופט מען עס עסן” — דאס הייסט, וואס מענטשן רופן נארמאל “עסן” איז אייגנטלעך שוין “אכילה גסה.”
2) אפילו ווען מ’האט געשטאפט פאר מ’איז זאט: עס קען זיין אז מ’האט געשטאפט א פערטל פאר מ’איז זאט (ווי דער רמב”ם האט פריער געהייסן), אבער די עצם מאניר פון עסן — שנעל, אן קייען, גראב — איז אויך אכילה גסה.
—
הלכה יד (המשך): דער פסוק “שומר פיו ולשונו”
דברי הרמב”ם: “הוא שאמר שלמה בחכמתו: שומר פיו ולשונו שומר מצרות נפשו. כלומר, שומר פיו — מלאכול מאכל רע או מלשבוע, ולשונו — מלדבר אלא בצרכו.”
פשט: שלמה המלך’ס פסוק ווערט אויסגעטייטשט: “שומר פיו” — היט אפ זיין מויל פון שלעכטע מאכלים אדער פון עסן ביז ער איז גאנץ זאט; “ולשונו” — היט אפ זיין צונג פון רעדן מער ווי נייטיג.
חידושים און הסברות:
1) דער מויל איז דער מקור פון רוב פראבלעמען: א שיינע פאראלעל: דער מויל איז דער סארס פון רוב פראבלעמען — סיי פיזיש (עסן צופיל אדער שלעכטע מאכלים) סיי סאציאל (רעדן צופיל אדער שלעכטע זאכן). דאס פארבינדט דעם רמב”ם’ס הלכות בריאות הגוף צוריק צו די פריערדיגע פרקים וועגן מידות, וואו ער האט שטארק גערעדט אז מ’זאל נישט רעדן צופיל.
2) “צרות נפשו” — דאפלטע באדייטונג: “נפשו” מיינט דא נישט דוקא נשמה, נאר אויך דעם גוף. “צרות נפשו” מיינט סיי צרות פאר זיין גוף (קרענק פון צופיל עסן), סיי צרות סאציאל (שונאים, ווערן אנגעקוקט ווי א נאר — פון צופיל רעדן).
3) פארבינדונג צווישן עסן און רעדן: אזוי ווי דער רמב”ם האט אין פריערדיגע פרקים שטארק געווארנט אז מען זאל נישט רעדן צופיל (כולל לשון הרע, דברים בטלים), אזוי אויך ביי אכילה — אדער מ’עסט צופיל, אדער מ’עסט שלעכטע מאכלים. ביי רעדן — אדער מ’רעדט צופיל, אדער מ’רעדט שלעכטע זאכן.
—
הלכה טו: דרך הרחיצה — ווי אזוי זיך צו וואשן
דברי הרמב”ם: “דרך הרחיצה, שיכנס אדם למרחץ משבעה ימים לשבעה ימים. ולא יכנס סמוך לאכילה ולא כשהוא רעב, אלא כשיחל המזון להתעכל. ורוחץ כל גופו בחמין שאין הגוף נכוה בהן, וראשו בלבד בחמין שהגוף נכוה בהן. ואחר כך ירחץ גופו בפושרין, ואחר כך בפושרין מן הראשונים, עד שירחץ בצונן. ולא יעביר על ראשו לא פושרין ולא צונן.”
פשט: מ’זאל אריינגיין אין מרחץ איינמאל א וואך. נישט גלייך נאכן עסן און נישט ווען מ’איז הונגעריג, נאר ווען דער מאכל הויבט אן פארדייט צו ווערן. מ’וואשט דעם גאנצן גוף מיט הייסע וואסער (נישט אזוי הייס אז מ’ווערט אפגעבריט), אבער דעם קאפ מעג מען וואשן מיט נאך הייסערע וואסער. דערנאך גייט מען אראפ שטאפלווייז — פושרין, נאך קילער, ביז קאלט. אויפן קאפ אבער זאל מען נישט גיסן קיין פושרין און נישט קיין קאלטע וואסער.
חידושים און הסברות:
1) מרחץ vs. shower: “מרחץ” איז נישט א פשוט’ע shower. א מרחץ איז א גאנצע פראצעדור — מ’גיט אוועק צייט, מ’גייט דורך הייסע און קאלטע וואסער. בעיקר איז עס א מקוה-ארטיגע ערפארונג.
2) פארוואס דער קאפ מעג הייסער: דער פשוט’ער טעם איז ווייל דער קאפ האט האר, און מ’דארף הייסערע וואסער כדי צו וואשן דורך די האר. “ראשו” מיינט זיין האר — אפשר די בארד אדער די האר פון קאפ. דאס דערקלערט פארוואס מ’מעג הייסער אויפן קאפ (ווייל מ’וואשט דעם האר), אבער מ’זאל נישט גיסן קאלטע אדער פושרין אויפן קאפ (ווייל דאס וואלט געווען שלעכט פאר’ן קאפ אליין).
3) דער שטאפלווייזער אראפגאנג צו קאלט: מ’זאל נישט פלוצלינג שפרינגען צו קאלטע וואסער — דאס איז א “שרעק פאר די גוף.” נאר שטאפלווייז אנקומען צו קאלט.
4) קעגן דעם “cold plunge” טרענד: דער רמב”ם איז לכאורה נישט א פאן פון דעם מאדערנעם “אייז באקעט” / “cold plunge.” ער זאגט אז אין ווינטער זאל מען זיך נישט וואשן מיט קאלטע וואסער. אבער “לכאורה היינט איז אנדערש די מציאות” — בפשטות רעדט דער רמב”ם דערפון אז מ’זאל נישט ווערן פארפרוירן.
5) ווען צו גיין אין מרחץ: מ’זאל נאר גיין ווען דער גוף שוויצט און מ’פילט אפגעשוואכט פון ארבעט — “כשיזיע ויפוג כל גופו.”
—
הלכה טו (המשך): בודק עצמו — צען מאל א טאג ארויסגיין
**דברי הרמב”ם: “ובודק אדם את עצ
מו קודם שיכנס למרחץ ואחר שיצא… קודם אכילה ואחר אכילה… קודם בעילה ואחר בעילה… קודם שיגע ויתעמל ואחר שיגע… קודם שישן וכשיקיץ. בכללן עשר פעמים ביום.”**
פשט: א מענטש זאל טשעקן צו ער דארף ארויסגיין (לנקביו) פאר און נאך פינף זאכן: מרחץ, אכילה, בעילה, יגיעה/התעמלות, און שינה — צוזאמען צען מאל א טאג.
חידושים און הסברות:
1) נישט דווקא יעדן טאג אלע צען: ווייל נישט יעדן טאג גייט מען אין מרחץ, און נישט יעדן טאג איז דא בעילה — אלזא זענען נישט אלע צען מאל יעדן טאג רעלעוואנט. אבער דער כלל איז אז ביי יעדע פון די פינף אקטיוויטעטן זאל מען טשעקן פאר און נאך.
2) דער טעם: ווען מ’מאכט עקסערסייז אדער גייט אין מרחץ, קען דאס מעכב זיין (אפהאלטן) דעם גוף פון ארויסגיין, אדער עס קען “אפשטופן” און מאכן א פארקערטע ווירקונג אויף דעם גוף. דערפאר זאל מען פריער באזארגן די נויטווענדיגקייט.
—
הלכה טו (המשך): נאכן ארויסגיין פון מרחץ
דברי הרמב”ם: “כשיצא אדם מן המרחץ ילבוש בגדיו ויכסה ראשו בבית החיצון, כדי שלא יתקרר פתאום… ואפילו בימות החמה צריך להזהר שלא יצא מהר. וישהה אחר שיצא עד שתשקוט נפשו וינוח גופו ותסור החמימות, ואחר כך יאכל. ואם ישן מעט כשיצא מן המרחץ קודם אכילה, הרי זה יפה עד מאד.”
פשט: נאכן ארויסגיין פון מרחץ זאל מען זיך אנטון און צודעקן דעם קאפ נאך אינעווייניג, נישט גלייך ארויסגיין אין דרויסן — אפילו אין זומער, ווייל דער לופט אין דרויסן איז קילער ווי אין מרחץ. מ’זאל ווארטן ביז דער גוף בארואיגט זיך, נאר דערנאך עסן. און אויב מ’שלאפט א ביסל נאכן מרחץ פאר’ן עסן — איז דאס “יפה עד מאד.”
חידושים און הסברות:
שלאפן נאכן מרחץ vs. נישט שלאפן בייטאג: א שיינבארע סתירה — פריער האט דער רמב”ם געזאגט מ’זאל נישט שלאפן בייטאג, אבער דא לאזט ער שלאפן נאכן מרחץ. דער תירוץ איז אז נאך אזא שווערע פראצעדור ווי מרחץ איז עס אנדערש — דער גוף דארף זיך אפרוען.
—
הלכה טו (המשך): נישט טרינקען קאלטע וואסער נאכן מרחץ
דברי הרמב”ם: “לא ישתה אדם מים קרים כשיצא מן המרחץ, ואין צריך לומר שלא ישתה במרחץ. ואם צמא כשיצא ואינו יכול למנוע עצמו, יערב המים ביין או בדבש וישתה.”
פשט: מ’זאל נישט טרינקען קאלטע וואסער ווען מ’קומט ארויס פון מרחץ, און אין מרחץ אליין זיכער נישט. אויב מ’איז זייער דארשטיג, זאל מען מישן די וואסער מיט וויין אדער האניג.
חידושים און הסברות:
דער גוף איז “צעמישט” — אינעווייניג קאלט און אין דרויסן הייס — און קאלטע וואסער קען שאדן.
—
הלכה טו (המשך): אנשמירן מיט שמן
דברי הרמב”ם: “ואם סך ושמן במרחץ בימות הגשמים אחר שישטוף, הרי זה טוב.”
פשט: אויב מ’שמירט זיך אן דעם גוף מיט שמן אין מרחץ אין ווינטער נאכן אפשפילן — איז דאס גוט.
—
הלכה טז: הקזת דם
דברי הרמב”ם: “לא ירגיל אדם עצמו להקיז דם תמיד, ולא יקיז דם אלא אם יהיה צריך לו ביותר. ולא יקיז לא בימות החמה ולא בימות הגשמים, אלא בימי ניסן ומעט בימי תשרי. מאחר חמשים שנה לא יקיז כלל. ולא יקיז אדם דם ויכנס למרחץ באותו היום. וכן לא יקיז ויצא לדרך, ולא ביום שבא מן הדרך. ויאכל וישתה ביום ההקזה פחות ממה שהוא רגיל. וינוח ביום ההקזה, ולא יעמול ולא יתעמל.”
פשט: מ’זאל נישט צו אפט מקיז דם זיין — נאר ווען מ’דארף עס זייער נויטיג. נאר צוויי מאל א יאר: אין ניסן און א ביסל אין תשרי. נאך 50 יאר אלט — בכלל נישט. אין דעם זעלבן טאג פון הקזה זאל מען נישט גיין אין מרחץ, נישט ארויסגיין אויף א וועג, נישט קומען צוריק פון א וועג. מ’זאל עסן און טרינקען ווייניגער ווי געווענליך, זיך אפרוען, נישט ארבעטן שווער.
חידושים און הסברות:
1) דער רמב”ם איז אויך נישט געווען א “ריזן פאן”: דער רמב”ם אליין איז נישט געווען א גרויסער אנהענגער פון הקזת דם — ער שרייבט עס מיט באגרענעצונגען.
2) ניסן און תשרי — א פאראלעל צו היינטיגע בלוט-דאנעישאנס: מיט הומאר ווערט באמערקט אז היינט קען מען זיין “יוצא” די צוויי סעזאנען ווען מ’גיבט בלוט (blood donation).
3) דער טעם פון נישט גיין אין מרחץ אדער אויף א וועג: הקזת דם נעמט אוועק כח, און מ’דארף זיך היטן אז דער גוף זאל זיך נישט נאך מער אפשוואכן.
4) סתירה מיט דער גמרא: אין דער גמרא איז געווען א מנהג צו עסן א גרויסע סעודה נאך הקזת דם — כדי צו “ריפלענישן” דאס בלוט. דער רמב”ם אבער זאגט מ’זאל עסן ווייניגער. דער רמב”ם מיינט נישט אז מ’זאל גארנישט עסן — נאר נישט א גרויסע סעודה. מ’עסט עפעס “צוריקכאפן אביסל די כח,” אבער נישט איבערטרייבן. (דאס ווערט פארגליכן צו היינטיגע blood donation, וואו מ’באקומט גלייך נאכדעם עפעס צו עסן.)
—
הלכה יז-יח: תשמיש המטה — שכבת זרע
דברי הרמב”ם: “שכבת זרע היא כח הגוף וחייו ומאור עיניו. וכל זמן שתצא ביותר, הגוף בלה וכחו כלה וחייו אובדים. הוא שאמר שלמה בחכמתו: ‘אַל תִּתֵּן לַנָּשִׁים חֵילֶךָ, וּדְרָכֶיךָ לַמְחוֹת מְלָכִין’ (משלי לא, ג).”
פשט: שכבת זרע איז דער כח פון גוף, זיין לעבן, און דער ליכט פון זיינע אויגן. ווי מער עס גייט ארויס צופיל, ווערט דער גוף אויסגעמאטערט, זיין כח ווערט אויס, און זיין לעבן גייט פארלוירן.
חידושים און הסברות:
1) פארבינדונג צו פריערדיגע הלכה: אין א פריערדיגן פרק האט דער רמב”ם שוין געזאגט “ולא יוליך שכבת זרע אלא כשיצטרך להוצאת הזרע” — עס איז דא א געוויסע מאס וואס דארף ארויסגיין, אבער נישט צופיל.
2) “למחות מלכין” — דעסטרויט קעניגן: דער פסוק ווערט אויסגעטייטשט אז “דרכיך” (דיינע וועגן) זאלן נישט זיין “למחות מלכין” — זאכן וואס מוחים (דעסטרויען) קעניגן. דער רמב”ם ברענגט דעם פסוק ספעציפיש ווייל א קעניג האט מער געלעגנהייט צו איבערטרייבן — ער קען האבן טויזנט ווייבער ווי שלמה. פאר א נארמאלן מענטש מיט איין ווייב איז דאס ווייניגער נוגע.
3) היסטארישער קאנטעקסט: דער רמב”ם האט געלעבט אין אראבישע לענדער וואו עס איז געווען א מנהג פון פיל ווייבער. ער האט אפילו געשריבן א בריוו (א מעדיצינישע אנווייזונג) פאר איינעם פון די סולטאנען וואס האט געהאט טויזנט ווייבער.
—
הלכה יח (המשך): די שרעקליכע תוצאות פון “כל השוטה בבעילה”
דברי הרמב”ם: “כל השוטה בבעילה — זקנה קופצת עליו, וכחו תשש, ועיניו כהות, וריח רע נודף מפיו ומשחיו, ושער ראשו וגבות עיניו וריסי עיניו נושרות, ושער זקנו ושחיו ושער רגליו רבה, ושיניו נופלות, והרבה כאבים חוץ מאלו באים עליו.”
פשט: איינער וואס פארשווענדעט זיך מיט בעילה — עלטערקייט שפרינגט אויף אים, זיין כח ווערט שוואך, זיינע אויגן ווערן טונקל, א שלעכטע ריח גייט ארויס פון זיין מויל און פון אונטער זיינע ארעמס, די האר פון קאפ, ברעמען, און וויעס פאלן ארויס, אבער פארקערט — די בארד, בית השחי, און פיס-האר וואקסן צופיל, ציין פאלן ארויס, און נאך פיל אנדערע ווייטאגן.
חידושים און הסברות:
1) “שוטה” מיינט נישט א נאר: “כל השוטה בבעילה” מיינט נישט אז ער איז א נאר — דאס איז א לשון פון פארשווענדונג (ער טוט עס צו אפט, ער פארשווענדעט זיין כח).
2) “אחד מאלף”: “אמרו חכמי הרופאים: אחד מאלף מת בשאר חלאים, ואלף מרוב תשמיש.” דאס איז מסתמא א גוזמא (איבערטרייבונג), ווייל דער רמב”ם אליין האט פריער געזאגט אז רוב קרענק האט צו טון מיט עסן. לכאורה, די מענטשן וואס שטארבן פון “רוב תשמיש” זענען אויך נישט “מורא’דיג פרוש בענין אכילה” — אלזא עס גייט צוזאמען.
3) נישט א יונגערמאן: דער רמב”ם רעדט נישט פון א נארמאלן יונגערמאן וואס פירט זיך ווי ער דארף “משום ברירה” — ער רעדט פון עפעס אין גוזמא, פון א סיטואציע ווי א קעניג מיט טויזנט ווייבער.
—
הלכה יט: ווען און וויאזוי — תשמיש המטה
דברי הרמב”ם: “וצריך אדם ליזהר בדבר זה אם רוצה לחיות בטובה. ולא יבעול אלא כשימצא גופו בריא וחזק ביותר, ומתקשה הרבה שלא לדעתו, ומסיח עצמו לדבר אחר ועדיין הוא מתקשה… וימצא כובד ממתניו ולמטה, כאילו חוטי הביצים נמשכים ובשרו חם.”
פשט: דער רמב”ם שטעלט אוועק קלארע סימנים ווען דער גוף פאדערט באמת תשמיש: ער זאל זיין געזונט און שטארק, ער זאל האבן קישוי שלא לדעתו — אפילו ווען ער פארנעמט זיך מיט אנדערע זאכן, ער זאל פילן א שוועריקייט פון מתניו ולמטה.
חידושים און הסברות:
1) דאס אלעס איז “בבחינת רפואה”: דער רמב”ם רעדט דא נישט וועגן הלכות עונה (די מצוה פון שלום בית), נאר וועגן וואס איז געזונט פאר’ן גוף. אין הלכות עונה זענען דא אנדערע כללים ווען מ’דארף בועל זיין, לויט די מצוה פון עונה. דא איז אלעס נאר רפואה.
2) א משל צו מצה: אזוי ווי מ’טאר נישט עסן מצה ערב פסח, אבער פסח אליין מוז מען עסן — אזוי אויך ביי תשמיש, ווען מ’רעדט נאר פון רפואה זאגט מען ווייניגער, אבער ווען ס’איז א מצוה איז אנדערש.
—
הלכה יט (המשך): ווען מ’זאל נישט בועל זיין
דברי הרמב”ם: “לא יבעול לא עומד ולא יושב, ולא בבית המרחץ, ולא ביום שנכנס למרחץ, ולא ביום הקזה, ולא ביום יציאה לדרך, ולא ביום הכניסה מן הדרך, ולא לפניהם ולא לאחריהם.”
פשט: מ’זאל נישט בועל זיין שטייענדיג אדער זיצנדיג, נישט אין באד, נישט דעם טאג וואס מ’גייט אין באד, נישט דעם טאג פון הקזת דם, נישט דעם טאג וואס מ’גייט ארויס אויף א וועג, נישט דעם טאג וואס מ’קומט צוריק פון א וועג.
חידושים און הסברות:
גרויסע קשיא: יום יציאה לדרך vs. הלכות עונה:
– קשיא: דער רמב”ם אין הלכות עונה זאגט אז ס’איז דא א מצוות עונה פון “פוקדה” ביום יציאה לדרך — מ’דארף “פוקד” זיין זיין פרוי פאר’ן אוועקגיין. ווי שטימט דאס מיט’ן רמב”ם דא וואס זאגט מ’זאל נישט בועל זיין ביום יציאה לדרך?
– תירוץ: דער רמב”ם ברענגט טאקע נישט די הלכה פון ביאה ביום יציאה לדרך. ווייל לויט’ן רמב”ם מיינט “פוקדה” נישט דווקא ביאה — ס’מיינט ער זאל זיין נאענט מיט איר, רעדן מיט איר, פארברענגען מיט איר. ס’איז נישט דווקא די עצם תשמיש. רבינו תם האט אויך אזוי געזאגט.
– נאך א תירוץ: דער רמב”ם רעדט דא אלס דין אין רפואה, נישט אלס הלכה. און “דרך” קען זיין אסאך לעוועלס — דא רעדט ער פון אזא דרך וואס מ’גייט צו פיס און מ’מוטשעט זיך אויס. מ’קען נישט עכט פרעגן אזעלכע קשיות פון רפואה אויף הלכה.
—
הלכה כ: “אני ערב לו” — דער רמב”ם’ס גאראנטיע
דברי הרמב”ם: “כל המנהיג עצמו בדרכים אלו שהורינו, אני ערב לו שאינו בא לידי חולי כל ימיו עד שיזקין הרבה וימות, ואינו צריך לרופא, ויהיה גופו שלם ועומד על בוריו כל ימיו.”
פשט: יעדער וואס פירט זיך לויט די אלע וועגן וואס איך האב געלערנט, נעם איך — דער רמב”ם — אחריות, אז ער וועט נישט ווערן קראנק זיין גאנץ לעבן, ביז ער וועט זייער אלט ווערן און שטארבן. ער וועט נישט דארפן קיין דאקטאר, און זיין גוף וועט בלייבן שלם.
חידושים און הסברות:
1) “אני ערב לו” — דאס איז א מורא’דיגע פאוערפולע לשון. דער רמב”ם נעמט פערזענליך אחריות.
2) קשיא: ווי קען דער רמב”ם זיין ערב? וואס מיט קענסער? — דער רמב”ם האט זיך דריי וועגן ארויס געגעבן:
1. “אלא אם כן היה גופו רע מתחילת ברייתו” — אויב איינער האט א שלעכטע גוף פון געבורט.
2. “או מי שנהג מנהג רע מתחילת מלתו” — אויב ער האט זיך געפירט מיט שלעכטע מנהגים פאר ער האט אנגעהויבן פאלגן דעם רמב”ם.
3. דער רמב”ם רעדט נישט וועגן קענסער — ער רעדט לכאורה וועגן די רוב מחלות וואס מענטשן ברענגען זיך אליין: כאלעסטעראל, בלאד פרעשער, הארט פראבלעמס — מחלות וואס קומען פון שלעכט עסן, ווייניג באוועגונג, א.א.וו.
—
הלכה כא: די כללים זענען נאר פאר געזונטע מענטשן
דברי הרמב”ם: “אבל כל הדרכים האלו שאמרנו אינם ראוים אלא למי שהוא בריא. אבל החולה, או מי שאחד מאבריו חולה, או מי שנהג מנהג רע שנים רבות, יש לכל אחד ואחד מהם דרכים אחרים ומנהגות כפי חליו, כמו שיתבאר בספר הרפואות.”
פשט: אלע הנהגות פון דעם פרק זענען נאר פאר א געזונטן מענטש. א קראנקער, אדער איינער וואס האט א קראנקע אבר, אדער איינער וואס האט זיך יארן לאנג שלעכט געפירט — פאר אים זענען דא אנדערע וועגן, לויט זיין קראנקייט.
חידושים און הסברות:
1) פאראלעל צו דרך הממוצע פון פריערדיגע פרקים: אזוי ווי ביי מידות — דער כלל איז דרך הממוצע, אבער אלס רפואה דארף מען אמאל גיין צום עקסטרעם — אזוי אויך דא ביי גוף: דער כלל איז פאר געזונטע, אבער א קראנקער דארף אנדערע הנהגות.
2) אינטערעסאנטער חילוק: אין פריערדיגע פרקים (מידות) האט דער רמב”ם אריינגעברענגט די דרך רפואה אלס א טייל פון דער הלכה (פרק א’ און פרק ב’). דא אבער זאגט ער: איך זאג דיר נאר די הלכה פאר געזונטע — אזוי ווי עס וואלט נאר געשטאנען פרק א’ אן פרק ב’. די רפואה פאר קראנקע ווערט נישט דא געברענגט.
—
“שינוי וסת תחילת חולי”
דברי הרמב”ם: “ושינוי וסת תחילת חולי.”
פשט: טוישן דעם סדר החיים איז דער אנפאנג פון קראנקייט.
חידושים און הסברות:
דער רמב”ם מסביר פארוואס א קראנקער אדער איינער מיט שלעכטע מנהגים קען נישט סתם אנהייבן פאלגן די כללים: דער שינוי אליין קען זיין שלעכט פאר אים. איינער וואס האט זיך יארן לאנג שלעכט געפירט, און פלוצלינג טוישט ער אלעס — דאס אליין קען ברענגען חולי. מ’דארף טרעפן אן אנדערע וועג וויאזוי צו סאלוון די פראבלעם גראדועל.
—
הלכה כב: אויב מ’האט נישט קיין רופא
דברי הרמב”ם: “כל מקום שאין בו רופא, אחד הבריא ואחד החולה, אין ראוי לו לזוז מכל הדרכים שזכרנו בפרק זה, שכל אחד מהם לאחרית טובה יביא.”
פשט: אויב מ’האט א דאקטאר — זאל מען גיין צום דאקטאר און פאלגן זיינע עצות. אבער אויב מ’האט נישט קיין דאקטאר, סיי א געזונטער סיי א קראנקער, זאל ער נישט אוועקגיין פון די כללים פון דעם פרק, ווייל צום סוף ברענגט עס גוטס.
חידושים און הסברות:
1) כלל אין עבודת המידות: דאס איז אויך א כלל אין עבודת השם בכלל — ס’זענען דא זאכן וואס זענען גוט פאר יעדן. איינער וואס האט א רבי, וואלט דער רבי אים געזאגט אביסל פונקטליכער וואס צו טון. אבער אויב מ’האט נישט קיין רבי, נישט קיין רופא — איז צו טון די כלליות’דיגע זאכן, געווענליך ארבעט עס.
2) גרויסע חקירה אין ראשונים: ס’איז געווען א גרויסע חקירה אין די ראשונים מיט’ן רמב”ם — וויפיל מען קען גיין מיט הנהגות פרטיות, וויפיל ס’דארף זיין כללים. דער רמב”ם האלט אז ס’איז זייער וויכטיג צו האבן א דאקטאר וואס קען זאגן פאר דיר בפרטיות לויט דיין מצב. אבער די כללים דא זענען פאר יעדן נוגע — פאר רוב מענטשן אייביג נוגע, און פאר יעדן נוגע אויב ער האט נישט עפעס בעסער. ס’איז בעסער ווי גארנישט וויסן.
—
הלכה כג: עשרה דברים — א תלמיד חכם דארף וואוינען אין א שטאט מיט א רופא
דברי הרמב”ם (מקור: גמרא סנהדרין): “כל עיר שאין בה עשרה דברים הללו, אין תלמיד חכם רשאי לדור בתוכה.”
פשט: א שטאט וואס האט נישט צען באשטימטע זאכן, טאר א תלמיד חכם נישט וואוינען דארט.
חידושים און הסברות:
1) די צען זאכן:
1. רופא — א דאקטאר. דאס איז דער עיקר סיבה פארוואס דער רמב”ם ברענגט דאס דא — עס פאסט צום ענין פון רפואה.
2. אומן — רש”י זאגט: מקיז דם. אנדערע מפרשים זאגן: א מוהל — א מוהל און א מקיז דם טוען “בייסיקלי די זעלבע דזשאב” — ס’איז א שנייד. נישט אן ארטיסט. אפשר רופא = איינער וואס זאגט וויאזוי צו זיין געזונט, אומן = א רופא אומן וואס קען היילן מחלות — צוויי באזונדערע פונקציעס.
3. בית המרחץ
4. בית הכסא — ווייל מ’טאר זיך נישט אנהאלטן (פארבינדונג צו פריערדיגע הלכות).
5. מים חיים — פרישע וואסער.
6. בית הכנסת
7. מלמד תינוקות
8. לבלר / סופר — א שרייבער וואס קען מאכן א קאנטרעקט, אדער שרייבן ספרי קודש, מזוזות א.א.וו.
9. גבאי צדקה — “גבאי” איז מלשון “גובה” — ער איז גובה די צדקה. נישט סתם איינער וואס גייט נאך געלט, נאר איינער וואס מאכט זיכער צו נעמען געלט פון די וואס מ’דארף נעמען געלט — מיט פאוער.
10. בית דין מכין וחובשין — א בית דין וואס האט די פאוער צו געבן מלקות און אריינלייגן אין תפיסה.
2) פארוואס ברענגט דער רמב”ם דאס דא?
– דער עיקר סיבה איז וועגן דעם רופא — עס פאסט צום ענין פון דעם גאנצן פרק. א תלמיד חכם טאר נישט וואוינען אין א שטאט אן א דאקטאר.
– דאס ווארט “רופא” איז דער סיבה פארוואס דער רמב”ם האט געטראפן א פלאץ פאר דעם ענין אלס א ממש’דיגע הלכה. כאטש דער אינהאלט — אז מ’דארף האבן צוגאנג צו א דאקטער — איז נישט דירעקט פון דעם פרק’ס טעמע (הנהגות בריאות), נאר ווייל עס שטייט דאס ווארט “רופא” האט עס א הלכתישן פלאץ דא.
– דאס איז אויך א אריינפיר פאר דעם נעקסטן פרק וואס האנדלט וועגן דעם תלמיד חכם און זיינע הנהגות.
—
כללות’דיגע מסקנא פון דעם גאנצן פרק
די כלל הדברים פון דעם גאנצן פרק איז גאנץ פשוט:
– עסן ווייניגער
– מער עקסערסייז
– מער שלאפן
– ווייניגער בעילה אויב מ’ווערט שוואך דערפון
– זיין א “גבר” א קובע סעודה — נישט עסן יעדן מאכל וואס מ’טרעפט
ס’איז שווער צו פסק’ענען פון דעם רמב”ם אין פרטיות, אבער דער כלל איז: א מענטש זאל אין זינען האבן אביסל דעם גוף, נישט ווארטן ביז מ’ווערט קראנק. צוהערן צום גוף, זיך נישט איבערעסן. היינט עסט מען אסאך, אסאך מער ווי מענטשן פלעגן עסן, און ס’איז זייער א גרויסע פראבלעם.
תמלול מלא 📝
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ — בריאות הגוף אלס מדרכי השם
הקדמה: בריאות הגוף איז א חלק פון עבודת השם
חברותא א: מיר לערנען היינט די רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳. מיר גייען פון לערנען די תורה פון רבינו משה בן מימון צו האבן אביסל אן אודיענס מיט דאקטאר מיימאנידעס — חס ושלום, ס׳איז דער זעלבער מענטש.
און דער רמב”ם הייבט אן די פרק אז בריאות הגוף איז א חלק פון די תורה. מיר האבן עס אזוי אפגעטיילט אזוי ווי אן עובד השם איז ביזי מיט עבודת השם, און גוף איז אזא אביסל אן עבדיגע זאך וואס אויב מ׳איז קראנק דארף מען אמאל גיין. אבער דער רמב”ם זאגט אז מ׳דארף זייער שטארק אכטונג געבן אויף די בריאות הגוף, ווייל מ׳קען נישט זיין קיין עובד השם אויב די גוף איז נישט גאנץ. די זאכן זענען זייער שטארק קאנעקטעד.
פארדעם איז דאך געווען די הקדמה צו קאנעקטן אז די “בכל דרכיך דעהו” — אז ווען מ׳טוט בריאות הגוף איז עס אויך עבודת השם.
חברותא ב: אזוי, איך מיין דאס איז ממש די ערשטע שורה וואס ער זאגט דא, רייט? אז וויבאלד דאס איז א חלק פון די עבודת השם, ממילא דארף מען וויסן די הלכות דערפון. איך מיין, אין אנדערע פלעצער זאגט דער רמב”ם אז אלע מצוות אין די תורה זענען געמאכט צו מאכן אז דער גוף זאל זיין געזונט און דער נפש זאל זיין געזונט.
חברותא א: רייט, אבער דארט ווען ער זאגט גוף, מיינט ער אויך גוף, אבער אויך די נפש.
חברותא ב: וואס מיינסטו צו זאגן?
חברותא א: מענטאל, סאושעל.
חברותא ב: סאושעל, מענטאל. מיט די בין אדם לחבירו וואס מ׳רופט. לאו דווקא ממש בריאות הגוף, אבער בריאות הגוף אויך.
—
דיון: צי איז בריאות הגוף ממש א מצוה?
חברותא א: ס׳זעט אויס אז ס׳איז א מצוה. איך האב אלעמאל אן הערה, ווייל אין שמונה פרקים סאונדט פון די רמב”ם אז ס׳איז נישט קיין מצוה צו זיין געזונט, בריאות הגוף ממש. נאר וואס ער זאגט בריאות הנפש, די חלק וואס מ׳קען רופן גוף.
חברותא ב: אבער בריאות הגוף אליינס איז נישט קיין מצוה?
חברותא א: דו זאגסט היינט אז ס׳איז א מצוה, אדער עט ליעסט מדרכי השם.
חברותא ב: אפשר איז עס פארט פון די מצוה פון “והלכת בדרכיו”, וואס איז “בכל דרכיך דעהו”. אבער ממש נעגלעקטן די גוף גייט אריין בגדר פון “ונשמרתם מאד לנפשותיכם”, וואס איז א סניף פון סואיסייד, פון זיך אליין הרג׳ענען, וואס איז זיכער א דבר חמור לויט די רמב”ם. אבער ער מיינט צו זאגן אפשר די עקסטרע דיוק, אפשר איז נישט קיין מצוה ממש.
—
דיון: וואס איז דער מקור פון דער מצוה צו זיין געזונט?
חברותא א: זייער גוט. ס׳איז אינטערעסאנט, ווייל רוב מענטשן וואס מאכן אזעלכע סיינס אז מ׳זאל זיך היטן די גוף, נוצן דעם “ונשמרתם מאד לנפשותיכם”, וואס דער רמב”ם, מיין איך, ברענגט בכלל נישט יענע הלכה.
ס׳איז דא וואס מיינען אז “ונשמרתם” — און מ׳זאל נישט מאכן עבודה זרה. מ׳מיינט שמירת הנפש, נישט שמירת הגוף, שמירת הנשמה, שמירת האמונה, הדעת. רייט? און אפילו דער רמב”ם וואס האט טאקע הלכות רוצח שמירת הנפש, האבן זיי געלערנט אז ס׳איז אן ענף פון רציחה וכו׳ — דאס איז נישט דער מקור פון דעם.
אפשר יענץ איז נאר ווען איך ווייס אז ס׳איז ממש אזויווי א סכנה. צו זיין געזונט איז אן אנדערע מצוה. לויט׳ן רמב”ם איז עס מדרכי השם, ס׳איז א פארט פון “בכל דרכיך דעהו”. ס׳איז דער מקור. איינער פרעגט דיר וואס איז דער מקור פון זיין געזונט? דער מקור איז “בכל דרכיך דעהו”.
—
סטרוקטור פון דעם פרק
חברותא ב: סאו לאמיר לערנען וואס איז די ערשטע הקדמה.
חברותא א: ס׳איז אונטער די אנפאנג פון הלכות דעות, אבער ער האט אויסגערעכנט וועלכע מצוות דאס זענען. ס׳איז נישט קיינע פון די מצוות.
חברותא ב: אויב עפעס איז עס אפשר א סניף פון “להדמות בדרכיו”?
חברותא א: ניין, ס׳זעט נישט אויס אז ס׳איז א המשך פון וואס ער האט געזאגט א מינוט פריער, “בכל דרכיך דעהו”.
חברותא ב: איך האב געזען אין א ספר אז ס׳איז א סניף פון “ועשית הישר והטוב”.
חברותא א: איך האב געזען אז ס׳איז א סניף. ס׳איז אן ענין כללי וואס דער רמב”ם האט נישט געברענגט קיין פסוק מצוה פאר יענץ, אבער ס׳איז אן ענין וואס איז כולל כל התורה כולה, און ס׳איז דא אסאך ענפים פון אנדערע מצוות.
—
בריאות הגוף vs. בריאות הנפש אין דעם פרק
חברותא ב: סאו אין רמב”ם דא גייט ער אויך נישט רעדן — איך מיין, אין אנדערע פלעצער רעדט דער רמב”ם וועגן דאס וואס אונז רופן צו זיין אין א גוטע סטעיט אוו מיינד, צו זיין בעלענסד, וואס דאס מיינט אז א מענטש זאל קענען זיין געזונט נפשיות׳דיג. אבער דא גייט מען רעדן ממש נאר די גוף, די סיסטעם פון עסן און טרינקען. איך האב אביסל דערמאנט דארט אויך שלאפן וכו׳, וואס האט יא מער צו טון אז דער מוח זאל זיין אויסגערוהט. אבער דער רמב”ם רעדט דא זייער פיזיקל.
חברותא א: בריאות הנפש אין רמב”ם וואלט געמיינט מידות טובות, רייט? וואס אונז רופן — וואלט ער גערופן אפשר בריאות הדמיון, אדער איך ווייס נישט פונקט אזוי.
—
הלכה א׳: הואיל והיות הגוף בריא ושלם מדרכי השם
חברותא ב: זאגט דער רמב”ם אזוי: “הואיל והיות הגוף בריא ושלם מדרכי השם הוא” — הואיל, אז די ענין אז א מענטש׳ס גוף זאל זיין געזונט און גאנץ און בשלימות איז מדרכי השם, איז מדרכי עבודת השם. ס׳איז פון די דרכים פון, אזויווי ער האט געזאגט, “בכל דרכיך דעהו” — אז אויב מ׳טוט עס מיט א כוונה צו זיין געזונט כדי צו קענען זיין אן עובד השם, איז עס א חלק פון עבודת השם.
“שהרי אי אפשר שיבין או ידע והוא חולה” — א מענטש קען נישט פארשטיין דעם אייבערשטן און וויסן דעם אייבערשטן ווען ער איז א חולה. ס׳איז א גרויסע ריזיגע חכמה, און ס׳פאדערט א געוואלדיגע פאוקוס און א געוואלדיגע הבנה, און ממילא דארף די גוף זיין געזונט און די גוף זאל מיטארבעטן.
ממילא, “צריך אדם להרחיק עצמו מדברים המאבדין את הגוף” — דארף א מענטש זיך מרחיק זיין פון זאכן וואס שעדיגט און מאכט קאליע די גוף, “ולהנהיג עצמו בדברים המברין והמחלימים” — וואס מאכן געזונט און מאכן שטארק. אוועקגיין פון זאכן וואס איז שעדליך פאר די גוף, און טון זאכן וואס איז געזונט פאר די גוף.
“ואלו הן” — גייט דער רמב”ם אנהייבן מיט פארשידענע זאכן, און דא גייט ער אריין מער באריכות.
—
סטרוקטור פון דעם פרק: דברים כלליים און פרטים
חברותא א: זאגט דער רמב”ם אזוי — “לעולם לא יאכל אדם” — די קעפל האט ר׳ יצחק געמאכט “אכילה”, קודם פון די נושא פון עסן — “לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב”. א מענטש זאל נישט עסן פאר ער איז הונגעריג. די הונגער איז אזוי ווי מעורר דעם מענטש אז יעצט איז צייט צו עסן. ווען א מענטש עסט ווייל ער זעט עסן, אדער סתם אזוי ווייל ער האט געטראכט פון עסן, בשעת זיין גוף האט עס נאכנישט געבעטן, איז עס נישט גלייך. איך מיין אז דאס איז בייסט אויף א גמרא, אז מען זאל נאר עסן ווען מען איז הונגעריג.
חברותא ב: סאו לאמיר פרובירן צו… מ׳קען מאכן א הקדמה, אדער מ׳דארף נישט. ס׳איז דא אזוי ווי אין די רמב”ם, אזוי ווי דו זאגסט, ער זאגט דברים כלליים — דאס הייסט וויאזוי מ׳עסט, ווען מ׳עסט, און זאכן וואס האט צו טון מיט זאכן. נאכדעם גייט ער אריין אין ספעציפישע זאכן — וואס צו עסן, וויאזוי צו עסן, געוויסע מאכלים וואס דער רמב”ם האלט. נאכדעם זאגט ער זאכן פון אנדערע חלקים פון גוף — ביאה און שינה און… וואס נאך? עקסערסייז, אזעלכע זאכן, מרחץ, הקזת דם.
—
דיון: העלטי לייפסטייל, נישט רפואות
חברותא א: די וויכטיגע זאך איז אז די אלע זאכן זענען נישט די רפואות וואס אונז רופן צו אויסרעכענען — ער גייט עס זאגן אין די ענד פון די פרק. דאס איז אלעס וויאזוי צו לעבן געזונט, דאס איז מדרכי עבודת השם, ס׳איז פארט פון זיין א מענטש, זיך נישט צו מאכן קראנק. אפילו פארמיידן — די וועלט היינטיגע רופאים דיעלן מיט קרייסיס. אבער דא רעדט מען פון דאס וואס ווערט דארט גערופן א העלטי לייפסטייל, צו דאס וואס מ׳גייט צו א נוטרישעניסט, צו א דייעטישן, וויאזוי צו לעבן א העלטי לייפסטייל. דאס איז וואס דער רמב”ם רעדט דא.
דער רמב”ם אליין איז דאך אויך געווען א דאקטער, און לכאורה אלס דאקטער האט ער אויך מסתמא זיך מער אפגעגעבן מיט מחלות. אבער אויסער דעם האט ער אויך געלערנט דעם עולם וויאזוי צו זיין געזונט.
—
דער רמב”ם׳ס מעדיצינישע ספרים
חברותא א: און דער רמב”ם האט געשריבן נאך פארשידענע ספרים אויף געזונטהייט. ס׳איז דא א ספר פון רמב”ם וואס הייסט פרקי משה, ס׳איז דא א ספר וואס הייסט הנהגת הבריאות, און ס׳איז דא א ספר מיין איך וואס דער רמב”ם שרייבט איבער, טייטשט איבער די גרויסע רופא אין זיין צייט וואס האט געהייסן גלינוס אדער גאלינוס, און דער רמב”ם שרייבט איבער זיינע מעדיצינישע דעות.
אבער דא ברענגט דער רמב”ם וואס איז מער א קיצור און נאר די זאכן וואס זענען נוגע פאר יעדן איינעם.
—
דיון: מקורות אין חז”ל
חברותא ב: און איך מיין אז אויך דא זייער אסאך פון די זאכן וואס ער ברענגט דא זענען זאכן וואס ווערן אויך געברענגט אין חז”ל.
חברותא א: פשט איז, ווי ר׳ יצחק זאגט, אז ער האט עס נישט געברענגט ווייל ס׳שטייט אין חז”ל, אבער אויף די אלע זאכן, רוב פון די זאכן, רוב רוב פון די זאכן איז דא מקורות.
חברותא ב: יא, אבער לאמיר זאגן קלאר — אפילו אויב ס׳שטייט די מקור אין די גמרא, רוב פון די מקורות אין גמרא איז אויך פון א דאקטאר. ס׳מאכט נישט אויס. און פארדעם איך טראכט אז רוב זאכן דא — וואס הייסט, פארדעם איך האב געמאכט די הקדמה צו צעטיילן — ס׳איז דא אפשר פרטים וואס מ׳וועט פרעגן די היינטיגע נוטרישאניסטס, אפשר וועלן זיי נישט מסכים זיין, אפשר יא, איך ווייס נישט, איך בין נישט קיין בקי. אבער ס׳איז זיכער אז די דברים כלליים וואס דער רמב”ם זאגט, פון ווען צו עסן און וויאזוי צו עסן און אזוי ווייטער, איז מער ווייניגער זאכן וואס מ׳דארף נישט קיין — ס׳איז נישט קיין זאכן וואס מ׳דארף אריינלייגן אסאך ריסערטש. מ׳קען זיך אומקוקן אין די וועלט, און מ׳קען אויך זען ביי זיך אליינס, אז רוב פון די זאכן איז דער רמב”ם אינגאנצן גערעכט, אדער אפשר אלע פון זיי. ס׳איז א בעיסיק מענטשליכקייט — נישט קיין מענטשליכקייט, איך מיין בריאות הגוף.
חברותא א: חלק פון די זאכן. ס׳איז דא אסאך זאכן וואס אונזערע עלטערן וואלטן נישט געגעסן.
חברותא ב: למשל וואס?
חברותא א: וועלן מיר זען שפעטער במשך די פיר פרקים.
—
דיון: כלליות׳דיגע עצות vs. ספעציפישע פרטים — רעלעוואנץ פאר היינט
חברותא ב: אקעי, ניין, איך רעד פון די כלליות׳דיגע זאכן, נישט די פרטים. די כלליות׳דיגע זאכן איז מאוסטלי זייער פשוט׳ע זאכן.
חברותא א: ס׳קען טאקע זיין ס׳שטייט אין די גמרא אויך, ווייל ס׳איז טאקע פשוט. די גמרא זאגט נישט אז ס׳שטייט אין פשט, די גמרא זאגט אז ס׳איז נישט פשט אז מ׳טוט עס צו מקיים זיין א מצוה. ס׳איז נישט קיין מצוה.
חברותא ב: ס׳איז נישט קיין מצוה.
חברותא א: ס׳איז דאך דא די ענינים פון דרך ארץ.
חברותא ב: עקזעקטלי.
חברותא א: דרך ארץ. אדער בריאות. בריאות איז א מצוה. סאו ס׳איז א זאך אפגעזען פון וואס איז נישט קיין נושא פון וויפיל הלכה פונקטליך איז דאס צו טון.
חברותא ב: ס׳איז א הנהגה טובה וואס מ׳דארף זיך פירן.
—
הלכה ב׳: לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב
חברותא א: אקעי, יא. סאו די ערשטע הלכה איז מ׳זאל נישט עסן ווען מ׳איז נישט הונגעריג.
אדער נאך א קליינע זאך וואס איך האב געוואלט צולייגן, אז היינט איז דא יעדע שטיק צייט קומט ארויס אנדערע מיינונגען, און עס איז זייער גרינג פאר א מענטש צו זאגן, “אה, די זאך איז נישט רעלעווענט היינט.” אבער עס איז לאו דווקא, ווייל עפעס וואס מענטשן האבן געגלייבט — דאס איז עפעס וואס ר׳ יצחק האלט שטארק — דאס וואס מענטשן האבן געגלייבט פאר זייער אסאך יארן ווערט נישט בטל איין טאג ווייל איין דאקטאר האט געזאגט אנדערש. און זייער אסאך זאכן פון די מעדיצינישע זאכן איז איין טאג אזוי, איין טאג אזוי, וואס מען טוישט.
און אויכעט, איך מיין אז דאס איז זיכער אמת אז זייער אסאך זאכן איז נישט נוגע פאר יעדן מענטש. עס איז דא זייער אסאך מענטשן ספעציפיש וואס…
חברותא ב: דער רמב”ם רעדט פאר יעדן מענטש ספעציפיקלי. עס קען זיין אז עס איז דא א מענטש, א יוצא דופן, פאר אים איז זאכן אביסל אנדערש, אדער ער איז שוין אביסל קראנק, ממילא איז זיין סאלושן אנדערש. אבער דער רמב”ם, די כלליות׳דיגע זאכן זענען זיכער זייער וויכטיג צו געדענקען פאר אייביג. ער גייט דאס זאגן אין די ענד פון די פרק ווען מען גייט אנקומען.
—
הלכה ב׳: נאר עסן ווען מ׳איז הונגעריג
חברותא א: רייט, סאו למשל, דאס וואס איך קען מחזק זיין וואס דו זאגסט נאך פון מיר, אז זאכן וואס זענען בעיסיק זאכן — למשל נישט עסן נאר ווען מ׳איז הונגעריג — איז נישטא קיין שום דאקטאר היינט וואס זאגט אנדערש. אגעין, אמאל איז איינער קראנק, האט ער צעבראכן, זיין הונגער ארבעט נישט, וכדומה. אבער דאס, למשל, ביי אונז איז איינגעפירט אן עתים. אפילו דער וואס איז איינגעפירט אן עתים, א געוויסע שעות קבועות אין די טאג — א טאג וואס ער איז נישט הונגעריג זאל ער עס סקיפן. אדער לויט דעם, איך מיין אז עס איז נישטא קיין שום מחלוקת וועגן דעם, קיין שום דאקטאר איז נישט מחולק דערויף.
חברותא ב: די אמת איז אז די היינטיגע דאקטוירים זענען רוב נישט עוסק אין דעם. און וכן הלאה, אויב איינער האט א מחלה, זאל ער נעמען אן אנטיביאטיק — דאס איז שוין נישט שייך צום רמב”ם. אבער די בעיסיק הנהגות אין געזונטקייט איז זיכער א זאך וואס די עקספיריענס פון טויזנטער יארן איז מער ווייניגער די זעלבע.
—
הונגער אלס א ג-טליכער מעכאניזם
חברותא ב: הונגער איז דאך א מעכאניזם וואס דער אייבערשטער האט אריינגעלייגט צו דערמאנען דעם מענטש צו עסן, און אויב דערמאנט ער אים נישט, איז פשט אז ער דארף נאך נישט עסן. דאס איז זייער פשוט, סכל הישר.
חברותא א: און ווי דו האסט געזאגט, אז עס איז פאר געווענליכע מענטשן. לאמיר זאגן אז עס איז דא א געוויסע קליינע פראצענט פון מענטשן וואס זיי זענען זייער שטארק אנדערוועיט, אדער א מענטש וואס ליידט פון, איך ווייס נישט, אנארעקסיע, איינע פון די מחלות פון צו ווייניג עסן — איז דאך אלע רולס אנדערש, ווי דער רמב”ם וועט שפעטער זאגן אז ער רעדט כלליות׳דיג.
שוין, זאגט דער רמב”ם: “לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשהוא צמא.” זאל נאר עסן ווען ער איז הונגעריג, און ער זאל נישט טרינקען נאר ווען ער איז דארשטיג.
—
דער מאדערנער מענטש האט פארגעסן וואס הונגער מיינט
חברותא ב: ס׳איז אויך דא א זאך אז היינט וואס אונז ווערן צוגעוואוינט צו פרעסן זייער אסאך, מ׳פארגעסט בכלל וואס מיינט צו פילן הונגעריג אדער דארשטיג. מ׳האט קיינמאל נישט געגעבן א טשענס פאר דעם אנצוקומען אהין. נאך פאר מ׳האט חלומ׳ט פון ווערן הונגעריג האט מען שוין געגעסן.
חברותא א: ס׳איז אמת. רוב — דא מיינט אמת׳דיג רוב. אמאל די געציילטע מענטשן האבן נישט געהאט עקסעס, ס׳איז נישט געווען אזויפיל פראסעסד פוד, ס׳איז נישט געווען אזוי איזי פוד.
הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — כללי אכילה, שתיה, ויגיעה
—
הלכה ב: “לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב”
דער הונגער־מעכאניזם
Speaker 1: אבער די בעיסיק הנהגות פון געזונטהייט איז זיכער א זאך וואס די עקספיריענס פון טויזנטער יארן, וואס איז מער ווייניגער די זעלבע. הונגער איז דאך א מעכאניזם וואס דער אייבערשטער האט אריינגעלייגט צו דערמאנען דעם מענטש צו עסן, און אויב דערמאנט מען אים נישט, איז פשט אז ער דארף נאך נישט עסן. דאס איז א זייער פשוט׳ע שכל הישר.
און אזויווי דו האסט געזאגט, דאס איז פאר געווענליכע מענטשן. לאמיר זאגן אז ס׳איז דא א געוויסע קליינע פראצענט פון מענטשן וואס זיי זענען זייער שטארק אנדערוועיט, אדער א מענטש וואס ליידט פון אנארעקסיע, איינע פון די מחלות פון צו ווייניג עסן, איז דאך אלע רולס אנדערש, אזויווי דער רמב”ם וועט שפעטער זאגן אז ער רעדט כלליות׳דיג.
דער רמב”ם׳ס כלל: עסן ווען מ׳איז הונגעריג, טרינקען ווען מ׳איז דורשטיג
שוין, זאגט דער רמב”ם: “לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשהוא צמא.” א מענטש זאל נאר עסן ווען ער איז הונגעריג, און ער זאל נישט טרינקען נאר ווען ער איז דורשטיג.
ס׳איז אויך דא א זאך אז היינט, וואס אונז ווערן צוגעוואוינט צו פרעסן זייער אסאך, מען פארגעסט בכלל וואס מיינט צו פילן הונגעריג אדער דורשטיג. מ׳האט קיינמאל נישט געגעבן א טשענס פאר אים צו קומען אהין. נאך פאר מ׳האט אנגעהויבן צו ווערן הונגעריג האט מען שוין געגעסן. ס׳איז אמת.
“רעב” דא מיינט אמת׳דיג רעב. אמאל אין די צייטן ווען מענטשן האבן נישט געהאט עקסעס, ס׳איז נישט געווען אזויפיל פראסעסד פוד, ס׳איז נישט געווען אזויפיל איזי פוד, איז ממש אז מען פילט הונגעריג. איך מיין אז ווען א מענטש איז הונגעריג, דעמאלטס געשעען געוויסע שינויים אין זיין גוף — די באדי ניצט פון די סטארד פעט. ס׳איז זייער געזונט פאר׳ן מענטש ער זאל אמאל עקספיריענסן הונגער און נאר נאכדעם עסן.
וועגן טרינקען
“ולא ישתה אלא כשהוא צמא.” איך מיין אויך, דער רמב”ם וועט שפעטער זאגן, אז אויך וואסער מיינעך זאל מען נישט טרינקען מער וויפיל ס׳פעלט אויס. היינט למשל רעדט מען יא אסאך וועגן טרינקען אסאך וואסער. ס׳איז דא וואס זאגן אז ווייל אונז עסן אזוי אסאך שווערע פודס, פודס וואס זענען פראסעסד און אזוי ווייטער, אפשר היינט פעלט טאקע אויס אביסל מער וואסער, ווייל וואסער העלפט די באדי אויסשווענקען אומגעזונטע זאכן.
אבער דער רמב”ם רעדט א כלליות׳דיגע דייעט — זאל מען נאר טרינקען ווען מ׳איז דורשטיג. און וועגן דורשטיג, דו ווייסט, אונז כאפן אסאך מאל נישט. אסאך מאל א מענטש איז דורשטיג און ער כאפט נישט, ווייל ער איז אזוי צוגעוואוינט צו זיין דורשטיג, ער פרעסט זיך אן למשל, אדער געוויסע זאכן. אויב מען געוואוינט זיך צו, כאפט מען.
—
הלכה ב (המשך): “ואל ישהה נקביו אפילו רגע אחד”
דער כלל פון נישט איינהאלטן
אקעי, נאך א זאך: “ואל ישהה נקביו אפילו רגע אחד.” ער זאל זיך נישט איינהאלטן פון ארויסגיין אפילו א קורצע צייט. איך גלייב נישט אז “רגע אחד” מיינט ממש, ווייל ס׳איז דאך אויך דא א מצוה פון “והיה מחניך קדוש”, אז ס׳זאל אייביג זיין נקיות, אז א מענטש האט נישט קיין עקסעס. אבער מ׳זאל נישט מזלזל זיין, ווייל ווען דער גוף זאגט אז מ׳דארף ארויסגיין, איז פשט אז מ׳דארף ארויסגיין.
דער רמב”ם ברענגט נישט אז ס׳זאל זיין אן איסור פון בל תשקצו, אדער ווי ס׳שטייט אין אנדערע מקומות.
Speaker 2: ס׳איז נישט דא?
Speaker 1: אפשר אין אן אנדערע פלאץ. ס׳איז דא א פלאץ ווי ער רעדט וועגן בל תשקצו, האב איך געדענקט, אדער וועגן די מצוה פון ויצאת, וואס דאס דערמאנט. דא רעדט מען מבחינת רפואה. ס׳קען זיין אסאך זאכן דא וואס איז נוגע צו הלכות, צו איסורים. אבער דא רעדט מען מבחינת רפואה, און דאס האט אויך מיט די עסן, איך גלייב. ווייל וואס מ׳עסט וואס מ׳דארף נישט עסן, גייט ארויס. דאס איז דאך א חלק פון הלכות אכילה. יא.
ביאור “להסך את רגליו”
זאגט דער רמב”ם: “אלא כל זמן שצריך להשתין או להסך את רגליו” — להסך את רגליו מיין איך איז א לשון נקיה פאר number two. ווייל, און וואס איז דאס? להסך מיינט באדעקן. ס׳שטייט אין אנדערע פלעצער, דער רמב”ם רעדט וועגן וויאזוי צו זיך פירן דרך ארץ בבית הכסא — נישט דא, אפשר שפעטער, נישט אין דעם פרק.
סאו די הלכה דארטן זאגט אז ווען מ׳גייט ארויס, זאל מען צודעקן די פיס. אפילו ווען מ׳דארף ארויסגיין, זאל מען בלייבן איידל. להסך את רגליו מיינט צודעקן די פיס. טאקע אפילו מ׳דארף זיך ארויסזעצן, איז במילא זענען דאך פשוט אז דער גוף איז מער ווייניגער צוגעדעקט. להסך את רגליו מיינט דעמאלטס ווען מ׳דעקט צו די פיס כדי ארויסצוגיין בדרך כבוד.
ביאור “יעמוד מיד”
סאו סיי ווען מ׳דארף ארויסגיין, וואס זאל מען טון? “יעמוד מיד.” זאל מען סטאפן וואס מ׳טוט. “יעמוד מיד” מיינט מחמת — “יעמוד מיד” מיינט סטאפן. יא, “יעמוד מיד” מיינט ער זאל סטאפן וואס ער האלט אינמיטן טון און ער זאל קער נעמען פון זיין גוף.
דער צוזאמענהאנג: עסן און ארויסגיין — אויסהערן דעם גוף
אקעי, דאס איז ווען מ׳זאל עסן און ווען מ׳זאל טון די צווייטע סטעפ פון עסן, וואס דאס איז ארויסגיין. ביידע זאכן זאגט בעסיקלי דער רמב”ם זייער א פשוט׳ע זאך, אז דיין באדי זאגט דיר וואס צו טון. נישט גיי ארויס ווען, ווייס איך, פאר׳ן דאווענען מוז מען זיך קוועטשן. ניין, לאז… איך מיין נישט אוועקצומאכן הכנות פאר׳ן דאווענען, אבער איך מיין צו זאגן, און נישט עסן ווען — ווייל יעצט איז די דינער טיים. עסן ווען מ׳איז הונגעריג, און ארויסגיין ווען די באדי פאדערט. ביידע זאכן — אויסהערן די באדי, אויסהערן די גוף.
—
הלכה ג: “לא יאכל אדם עד שתתמלא כריסו”
וויפיל צו עסן — א פערטל ווייניגער פון זאט
אקעי, יעצט קומען מיר צו וויפיל צו עסן. נאך איין זאך, וויפיל זאל מען עסן? זאגט דער רמב”ם: “לא יאכל אדם עד שתתמלא כריסו” — ביז זיין בויך ווערט אנגעפילט, אזוי ווי ער פילט אז ס׳גייט שוין גארנישט אריין, דעמאלטס זאל מען סטאפן עסן. “אלא יפחות כמו רביע משבעתו.” דאס איז אויך מיין איך בעיסד אויף א גמרא, איך מיין ס׳שטייט אין מסכת שבת. מען זאל עסן ווייניגער, סטאפן עסן א פערטל פון וויפיל מ׳איז פולי זאט. א מענטש זאל אויסרעכענען אז ער וואלט נאך געקענט אריינרוקן נאך אזויפיל און אזויפיל, א פערטל ווייניגער פון וויפיל ער קען אריינרוקן דארף ער שוין סטאפן עסן.
דיסקוסיע: וויאזוי רעכנט מען דעם “רביע”?
Speaker 2: יא. דו ווייסט וויאזוי מ׳רעכנט דאס, די פערטל? וואס ער מיינט?
Speaker 1: אה, ווי ס׳וואלט געווען, כאילו ווען ער… ער ווייסט וויפיל ער קען נאך אריינרוקן, וויפיל ער האט שוין אמאל געמענעדזשט אריינצורוקן. ווען ער האלט אז ער האט שוין געגעסן חלה, פיש, מיט בור דיפס, מיט דאס, ער ווייסט ער קען נאך גיין ביז נאך די טשאלנט און נאך דעם דיזערט.
Speaker 2: וואס וויל ער אויסרעכענען וויפיל א פערטל פון די סעודה איז?
Speaker 1: איך מיין פשוט, איך מיין… פשוט׳ס מיינט עס פשוט, יא, א פערטל פון וויפיל ער איז פולי זאט.
Speaker 2: איך הער, ס׳איז אביסל שווער אויסצופיגערן.
Speaker 1: אקעי. יא. אקעי, מיר צולאזן דאס.
—
הלכה ג (המשך): “ולא ישתה מים בתוך המזון”
נישט טרינקען וואסער אינמיטן עסן
זאגט ער ווייטער: “ולא ישתה מים בתוך המזון” — מ׳זאל נישט טרינקען וואסער אינמיטן ווען מ׳עסט — “אלא מעט מים ומזוג ביין.”
איך מיין אז ס׳איז דא מענטשן וואס מיינען אז אייביג טרינקען איז אייביג א גוטע זאך. אבער איך האב געזען מסביר זיין אז אין די גוף איז דא געוויסע ענזיימס, מיצים הייסט עס, געוויסע קעמיקאלס וואס די גוף לייגט אריין אין די עסן צו העלפן די באדי דיידזשעסטן די עסן. אז מ׳טרינקט אסאך וואסער, ארבעטן נישט די זאכן וואס די גוף לייגט אריין — די מיץ, די דזשוס, וואטעווער ס׳איז — געוויסע זאכן וואס די גוף שיקט אריין אין די עסן צו העלפן אז די עסן זאל ווערן צענומען.
למשל, מ׳עסט א שווערע זאך, מ׳עסט פלייש, דארף דאך עס ווערן צעברעקלט אויף קליינע שטיקלעך אז די באדי זאל עס קענען נאכדעם צעטיילן — א חלק פון דעם זאל אריינגיין אין די בלוט און אין אלע חלקים פון די גוף. איז ווען מ׳טרינקט אסאך וואסער, ווערן די זאכן וואס די גוף לייגט אריין ווערן אזוי צעוואסערט, און די זאכן ווערן נישט גוט דיידזשעסטעד.
ווען מעג מען טרינקען?
זאגט דער רמב”ם נעקסט: “וכשיתחיל המזון להתעכל במעיו” — ווען די עסן הייבט שוין אן ווערן צענומען אין די גוף, ווען די גוף האט שוין דיידזשעסטעד די עסן, דעמאלטס מעג מען מער טרינקען — “שותה מה שהוא צריך לשתות.”
זעט אויס אז דאס איז א שטארקע פשט אין רמב”ם, אז ווילאנג דער גוף דארף דיידזשעסטן די עסן זאל מען נישט טרינקען קיין סאך וואסער. א ביסל וואסער קען מען יא, און די ביסל וואסער איז אזא “מזוג ביין.” אונז ווייסן נישט וואס איז דער שיעור פון “מעט.”
דיסקוסיע: וואסער, וויין, און אנדערע משקאות
Speaker 2: וויין איז נישט וואסער וועגן דעם.
Speaker 1: אויב מען טרינקט סאדע — סאדע שטייט נישט אין רמב”ם אז מען זאל טרינקען — סאדע ווייסן מיר נישט. סאדע לכאורה הייסט א עסן, אדער גרעיפ דזשוס — די זאכן וואס איז נאך העווי. וואסער איז די פשט אז עס האט נישט קיין קעלאריס, דער גוף דארף עס נישט דיידזשעסטן. דאס הייסט, אן אנדערע מין סיסטעם פון דיידזשעסטן. דער גוף דארף עס אויך אויסארבעטן, ס׳גייט נישט ארויס “כבאו כך יצאו,” אבער די כוונה איז ס׳דארף נישט האבן די זעלבע לעוועל פון דיידזשעסטן. אקעי. אנדערע שווערע משקאות דארף דער גוף אויך דיידזשעסטן.
Speaker 2: וועגן דעם איז דאס די וויין, דעמאלטס זאגסטו נישט די וויין.
Speaker 1: ביסל מזוג ביין — דאס הייסט, מזוג ביין מיינט דאך אז ס׳זאל זיין וואסער, נישט אז ס׳זאל זיין וויין. יעדע וויין האט דאך מזוג ב… מזוג ביין וואס מ׳לייגט אריין אביסל וואסער. דא איז וואסער וואס מ׳לייגט אריין אביסל וויין — ס׳זאל בעצם זיין בעיקר וואסער.
נישט צופיל וואסער אפילו נאכן דיידזשעסטן
זאגט דער רמב”ם: “ולא ירבה לשתות מים אפילו כשיתעכל המזון.” אפילו ווען די מזון איז שוין יפה דיידזשעסט, זאל מען נישט טרינקען צופיל וואסער. נאר איך מיין, איך וועל שפעטער זאגן, אז ענדערש זאל מען טרינקען מער וואסער פאר׳ן עסן ווי נאכ׳ן עסן.
—
הלכה ג (המשך): “ולא יאכל עד שיבדוק עצמו יפה יפה”
בדיקת נקביו פאר׳ן עסן
“ולא יאכל עד שיבדוק עצמו יפה יפה שמא יצטרך לנקביו.” מ׳זאל נישט עסן פאר מ׳טשעקט זיך אויס צו מ׳דארף ארויסגיין.
דיסקוסיע: צוויי לעוועלס פון אויפמערקזאמקייט צום גוף
ס׳איז אינטערעסאנט — פריער האט ער געזאגט אז מ׳זאל ארויסגיין ווען דער גוף זאגט. דא זאגט ער יא, אז מ׳דארף אמאל טשעקן צו מ׳דארף ארויסגיין.
Speaker 2: ער האט נישט געזאגט פריער וואס דו האסט געזאגט. ער האט געזאגט אז ווען מ׳דארף, דעמאלטס זאל מען נישט אפשטופן.
Speaker 1: יעצט זעסטו אז די “דארפן” מיינט נישט פיזיקלי. פיזיקלי קען זיין אמאל אז ער זאל ארויסגיין מער וויפיל ער דארפט. אין אנדערע ווערטער, אז ער טשעקט זיך, זעט ער אז ער קען ארויסגיין. דעמאלטס, נישט אויף דעם האט ער געזאגט אז מ׳זאל יעמוד מיד. יעמוד מיד מיינט ווען ער פילט אז ער דארף. ס׳איז צוויי לעוועלס.
—
הלכה ד: יגיעה קודם אכילה — עקסערסייז פאר׳ן עסן
דער רמב”ם׳ס כלל: נישט עסן פאר מ׳באוועגט זיך
זאגט דער רמב”ם ווייטער, דא גייט ער רעדן וועגן ספורט און עקסערסייז.
יא, אזוי זאגט דער רמב”ם: א מענטש זאל נישט עסן “עד שיהלך קודם אכילה עד שיתחיל גופו לחום.” א מענטש זאל נישט עסן פאר ער האט געוואקט פאר׳ן עסן, ער איז געגאנגען אהין און אהער ביז זיין גוף איז געווארן פארשוויצט, ביז זיין גוף איז געווארן ווארעם. אדער וואקן — “או יעשה מלאכה או יתייגע ביגיעה אחרת” — אדער זאל ער טון אן ארבעט, ער זאל זיך אנשטרענגען עפעס, אדער זיך פלאגן מיט עפעס אן אנדערע זאך, עפעס וואס דיין גוף זאל שווער ארבעטן.
דער רמב”ם אין “הנהגת הבריאות” וועגן עקסערסייז
איך האב געזען אין אן אנדער פלאץ, אין א ספר “הנהגת הבריאות,” זאגט דער רמב”ם אויך מען זאל מאכן עקסערסייז, סיי וועלכע עקסערסייז. דארטן זאגט דער רמב”ם, און די בעסטע עקסערסייז איז זיך שפילן מיט א “כדור קטן” — לויפן נאך א קליינע באלי. די באלל געים איז שוין געווען אין די רמב”ם׳ס צייטן. ווייל שפעטער רעדט דער רמב”ם מער וועגן עקסערסייז, און ער זאגט אז שפילן מיט א באלי ארבעט די גאנצע גוף — די הענט, די פיס, די גאנצע באדי ארבעט.
“כללו של דבר” — דער כלל פון יגיעה אינדערפרי
אבער על כל פנים, דא זאגט דער רמב”ם נאר זייער כללי׳דיגע זאכן. פאר׳ן עסן זאל מען זיך שוויצן אביסל.
Speaker 2: שפעטער, שפעטער. יעצט רעדט מען נישט פון די עקסערסייז וועלכע כללים. יעצט רעדט מען פון ווען צו עסן, אז די באדי זאל אנהייבן ארבעטן.
Speaker 1: וואס ער זאגט, ער מיינט צו זאגן — וואס דו שטייסט אויף אינדערפרי, זאלסטו נישט גלייך געבן אן עסן, קודם וועסטו עפעס טון. נישט קיין גרויסע עקסערסייז. דו קענסט שפילן באלל פאר פרישטאג. ער מיינט צו זאגן, מאכן עפעס א קליינע עקסערסייז.
דיסקוסיע: וואס מיינט “יתחיל גופו לחום”?
א ריזיגע עקסערסייז… איך ווייס אז די “יתחיל גופו לחום” — ווען דיין גוף איז ווארעם…
Speaker 2: “יסך” איז די ווארט.
Speaker 1: ער זאגט נישט אז מען זאל זאכן… דאס איז נישט די גרעסטע עקסערסייז פון די טאג. דאס איז מער א — להפיג — אז דו זאלסט נישט ארויסראליען פון בעט און זיך אנעסן. דאס איז די עיקר זאך. סתם אזוי האט דער רמב”ם נישט ליב געהאט אן עסן אין בעט, א קאווע קומען צום בעט. ער רעדט קלאר פון אינדערפרי. א קאווע איז אפשר נישט עסן, אבער… ער רעדט קלאר פון אינדערפרי.
“כללו של דבר” — ער רעדט דא אלס הלכות בריאות אליין, ער דערמאנט נישט דא דעם איסור פון נישט עסן פאר׳ן דאווענען און כולל. דאס איז א שמועס פאר זיך. ווי אזוי זאל… עס קומט נישט דא אריין.
“ייגע כל יום בבוקר עד שיתחיל גופו לחום”
ווייטער: “ייגע קודם אכילה.” זאגט דער רמב”ם, נאכדעם וואס מען האט אנגעהויבן — “כללו של דבר” — וועלכע מין עקסערסייז איז נישט קיין חילוק, דער עיקר איז אז ער זאל אביסל מוטשען זיין גוף. “ייגע כל יום בבוקר” — ער זאל זיך פלאגן אביסל צופרי — “עד שיתחיל גופו לחום” — ביז זיין גוף הייבט אן שוויצן.
דיסקוסיע: “לחום” — ווארעם ווערן, נישט שוויצן
דאס איז נישט קיין רואיגע שוויצן.
Speaker 2: לחום מיינט ער שוויצט. לחום מיינט ווערט ווארעם.
Speaker 1: יא. דער גוף זאל ווערן ווארעם. גיי פשוט — איך ווארעם זיך אן. ס׳מוז נישט זיין שוויצן. שוויצן איז אן אנדערע לעוועל. דאס איז דער סימן אז ער האט שוין געארבעט, אז זיין גוף איז עקטיוו געווארן.
Speaker 2: ווי “וישקוט מעט.” אקעי, ווי “וישקוט מעט” איז גוט — די עסן.
Speaker 1: שוויצן האט עפעס א ווארט.
Speaker 2: “יזע” — יא. זייער גוט.
Speaker 1: אקעי, ס׳איז אן עקסטרע זאך.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — סדר אכילה, עקסערסייז, און שינה
—
הלכה ד (המשך): שוויצן, בארואיגן, און ווארעמע וואסער נאכ’ן עקסערסייז
דאס איז נישט קיין רואיגע שפאצירונגען. “לחם” איז נישט טייטש שוויצן. “לחם” מיינט ווערן ווארעם. יא, די גוף זאל ווערן ווארעם. ווארעם איז דאך חם, חם. שוויצן איז אן אנדערע לעוועל. שוויצן איז די סימן אז ער האט שוין געארבעט און זיין גוף איז עקטיוועיטעד.
וישקוט מעט. דער רמב”ם וויל ער זאל שוויצן. שוויצן — האט ער עפעס א ווארט, “יזיע,” שפעטער וועלן מיר זען. אקעי, ס’איז אן עקסטערע זאך.
אקעי, ווייטער. זאגט דער רמב”ם, נאכדעם וואס מ’האט געטון אביסל עקסערסייז, זאל מען זיך אביסל בארואיגן. עד שתתישב נפשו — מ’זאל נישט עסן גלייך ווען די באדי איז נאך שטארק עקטיוועיטעד, נאר מ’זאל דעמאלטס בארואיגן אביסל די גוף. עד שתתישב נפשו, ביז די גוף ווערט רואיג, ואז יאכל.
—
ווארעמע וואסער נאכ’ן עקסערסייז — א מעלה אדער א חיוב?
זאגט דער רמב”ם, נאך א בעסערע זאך איז: אם ירחץ בחמין אחר שייגע — נאכדעם וואס מ’האט אביסל געטון אן עקסערסייז, אויב מ’קען זיך דעמאלטס אפוואשן מיט ווארעמע וואסער — הרי זה טוב, איז גוט. ואחר כך ישהה מעט ויאכל — נאכדעם זאל ער אביסל ווארטן און עסן.
ער זאגט אז מ’זאל נישט עסן גלייך נאכ’ן… ער זאגט אז ס’איז נאך א וועג. ער זאגט נישט אז ס’איז בעסער דווקא. ס’איז נאך… אדער “הרי זה טוב” מיינט בעסער, אדער ס’איז אויך גוט? א מעלה. אקעי, אבער ס’איז נישט א מוז. ס’איז אויך א וועג.
—
דיגרעסיע: קאווע פאר’ן עקסערסייז
יעצט גייען מיר לערנען, לאמיר זאגן, די סיפא. איך וועל טרינקען מיין קאווע אינמיטן. און נאכדעם גייען מיר זען… מ’דארף וויסן צו מ’טאר טרינקען קאווע גלייך. קען זיין אז קאווע אויך… ס’איז דא וואס איך האב געזען מענטשן זאגן אז מ’זאל נישט טרינקען גלייך קאווע אדער גלייך… איך האב געזען מענטשן זאגן מ’זאל טרינקען פאר די פסקא זאל מען טרינקען קאווע.
ניין, די האלטסט דאך שוין לאנג נאכ’ן… איך האב עס נישט יעצט אויפגעשטאנען. ניין, איך האלט נאך… איך זאג, איך האב געזען מענטשן זאגן אז ס’איז מער געזונט צו… אדער ס’איז דא מענטשן וואס פירן זיך אז מ’כאפט א שפאציר אדער מ’גייט פאר א ראן אינדערפרי נאך פאר די קאווע. קאווע איז נישט קיין דען עסן, אבער ס’איז א נארמאלע זאך. דער רמב”ם זאגט דאך אז מ’זאל גיין שוין פאר… איז וואסער איז וואסער, אבער קאווע האט אין זיך מילך, ס’האט אין זיך… אדער די אנדערע זאכן. ווען דער רמב”ם זאגט קאווע, ער זאגט נישט קאווע מיט מילך מיט אלע מיני זאכן, דאס איז שוין תוספות.
—
הלכה ה: תנוחת האכילה — נישט עסן שטייענדיג, גייענדיג, אדער רייטנדיג
יעצט, ווען מ’וויל עסן, זאל מען שוין נישט לויפן. פאר’ן עסן דארף מען לויפן. אבל כשיאכל — ווען מ’עסט שוין — ישב במקומו, אלס מאכל. דאס איז וואס אונז לערנען אין פסח, יא, מ’ליינט זיך אן. מ’מיינט נישט זיצן נאר…
די מלמדים פלעגן שטארק ווארענען אז מ’זאל נישט עסן שטייענדיג. זיי האבן געזאגט אז מ’האט באקומען גראבע פיס, טייטש ווייל דאס עסן האט געגאנגען ביז ווי ס’קען גיין. איך גלייב נישט אז דאס איז דער מהלך — דער עסן גייט אריין אין די קישקע ווי ס’גייט. אבער עס איז דא אנדערע סיבות פארוואס ס’איז נישט געזונט צו עסן שטייענדיג אדער וואקענדיג.
—
נישט באוועגן זיך נאכ’ן עסן
יא, ולא יהלך ולא ירכב — פארן אויכעט. “פארן” מיינט נישט אין א קאר, עס מיינט אויף א בהמה. ולא ייגע — נישט אז ער לויפט ארום — ולא ייגע את גופו ולא יטייל. נישט נאכ’ן עסן, נאר עד שיתעכל המזון שבמעיו — ביז ער ענדיגט, הייבט זיך אן אביסל פארדייען, זאל ער נישט ארומלויפן. מ’זאל עס נישט טון.
און אויב איינער טוט יא אזוי: וכל המטייל אחר אכילתו או שייגע — ער מיטשעט זיך, ער מאכט עקסערסייז, ער ארבעט — הרי זה מביא על עצמו חלאים רעים וקשים.
—
דיסקוסיע: טאנצן ביי חתונות נאכ’ן עסן
יא. סאו איך האב דא פריער געזאגט, ר’ יצחק, אפשר פון דא זעט אויס אז ס’איז נישט ממולץ לויט דער רמב”ם צו עסן א גרויסע סעודה און זיך נאכדעם אויפשטעלן טאנצן, אזוי ווי מ’טוט ביי שמחות, ביי חתונות. סאו אדער זאל מען עס געבן גענוג צייט פון ענדיגן עסן ביז טאנצן, אדער זאל מען טאנצן אין די רואיגע רינג, נישט פון די וואס שפרינגען ארום.
אבער לכאורה, דאס טראכט איך אויס, חלילה, אויסגעדארפט דורך א האלבע שעה, אדער עפעס א גרויסע אמאונט פון צייט. מ’דארף וויסן, דער רמב”ם זאגט אונז נישט דא קלאר ווי לאנג דויערט דער ווען ס’ווערט שנתעכל המזון שבמעיו. קען זיין, מ’קען פילן מסתמא.
אבער על כל פנים, דורכאויס, ס’איז דא אן עצה וואס מ’דארף אפשר נישט פארגעסן ביי די חתונה. אויב איינער וויל שטארק טאנצן… איך ווייס נישט צו טאנצן הייסט א יגיעה.
—
דיגרעסיע: טאנצן vs. דזשאמפן — וואס איז ריקוד?
אזוי ווי דו זאגסט, נאר מיט טאנצן מיט די בחורים, אפילו יחיד. די היינטיגע בחורים מיינען אז טאנצן מיט דזשאמפן איז די זעלבע זאך. דזשאמפן איז א סארט עקסערסייז וואס מ’טוט אין דזשים. טאנצן — ס’איז דא די ריקודים וואס איז דא אין די גמרא, יא, ס’איז פאכמאניש, נישט סתם אז מ’דזשאמפט. די ריקודים איז לכאורה האט צו טון מיט די ביעט פון די ניגון, אזוי ווי אויס-עקט’ן מיט צלילי המוזיק.
אקעי, לאמיר נישט צו טון אריין. זייער גוט. די היינטיגע מנהגים האלטן אויכעט אז טאנצן מיינט דזשאמפן, פון דעם מאכט ער די ביעטס… אקעי, אנדערע נושא.
ער מאכט די ווילדע מוזיק זאל שטימען מיט די טאנצן. יא, דוקא די ביעט — ער מאכט עס אריין די ביעט פאר א מינוט, מ’קען זיך נישט טאנצן אויף דעם, ס’איז נישט מעגליך פאר א מענטש צו טאנצן אריין אין מיין מינוט. סאו בכלל, אקעי, וואס קומט דאס דא אריין? אפשר יענץ אויכעט מביא על עצמו חלאים רעים וקשים, מ’קען גיין צו א חתונה, יעצט גייט מען אריין אין די ניגונים.
—
סיכום: סדר אכילה
אקעי, עד כאן האבן מיר געלערנט די סדר אכילה, דהיינו באפן כללי ווען ער עסט, און לגבי וויפיל — נישט וויפיל צו עסן, אביסל וויפיל צו עסן, באפן כללי.
—
הלכה ו: סדר שינה — ווי לאנג און ווען צו שלאפן
יעצט גייען מיר לערנען די סדר שינה, ווען צו שלאפן, זייער א וויכטיגע הלכה.
אקעי, לאמיר זען. דער רמב”ם זאגט אזוי, אינטערעסאנט ווי ער לייגט עס אראפ. איך דארף ליינען די אלע ווערטער אדער איך מעג נאר זאגן וואס עס שטייט? איך ווייס נישט וואס די הלכה איז ביי אונזער שיעור.
דער רמב”ם זאגט אזוי: יום ולילה איז ארבע ועשרים שעות. סך הכל איז דא פיר און צוואנציג שעה אין א טאג. זאלסט מיר נישט מיינען אז מ’דארף שלאפן פון דעם האלב, צוועלף שעה אדער דרייצן שעה, אזויווי ס’איז דער מנהג פון די בחורים און די קינדער. ניין. ס’איז גענוג צו שלאפן א דריטל פון דעם. דיו לאדם לישן שלישן — א דריטל פון פיר און צוואנציג, ווער ס’קען מאטעמאטיק געדענקט אז א דריטל פון פיר און צוואנציג איז אכט.
—
פארוואס סוף הלילה?
יעצט, די אכט שעה זאל מען נישט שלאפן אנהייב נאכט. פארוואס נישט? נאר סוף הלילה, כדי שיהיה מתחילת שינתו עד שתעלה השמש שמונה שעות. דאס הייסט, ער גייט שלאפן — לאמיר זאגן די זון קומט ארויף זיבן אזייגער — גייט ער אריין שלאפן עלף אזייגער. אזוי, ונמצא עומד ממיטתו קודם שתעלה השמש — אביסל פאר די זון קומט ארויף.
די פוינט איז לכאורה ער זאל נישט אריינשלאפן אין טאג. וואס ער זאגט אכט שעה, מיינט ער נישט ער זאל שלאפן א פערטל טאג. לפיכך, אז ער שלאפט אנהייב נאכט, וועט ער אויפשטיין פארטאגס, ער וועט זיין משועמם, ער האט נישט וואס צו טון, חצי תאוותו בידו.
אויב דאס איז די געדאנק, קען זיין אז ער זאגט אז אויב שלאפט מען סוף הלילה, זאל מען אויך נישט גיין צו שפעט, ווייל דו דארפסט אויפשטיין פארטאגס, דו דארפסט אויפשטיין קודם שתעלה השמש, ווייל דאס איז די הלכה — מיר זאלן זאגן אין די גמרא אין ברכות, מ’דארף אויפשטיין פריער. זאגט דער רמב”ם, אויב דו גייסט שלאפן ביינאכט, גיי נישט שלאפן צו שפעט, ווייל דו דארפסט סיי האבן אכט שעה, און סיי דו דארפסט זיין אויף אין צייט פאר קריאת שמע.
איך ווייס נישט אויב דער רמב”ם איז ברוגז אויב איינער גייט שלאפן נאך פריער און ער שטייט אויף אביסל פריער. איך ווייס נישט אויב דאס איז די זאך. איך מיין אז דאס איז נישט. איך מיין אז ס’דארף שטימען מיט הלכות קריאת שמע, וואס ער גייט רעדן וועגן דעם.
—
דיסקוסיע: צי “קודם שתעלה השמש” איז א געזונטהייט-ענין?
די ענין אז מ’שטייט אויף קודם שתעלה השמש — זאגט נישט דער רמב”ם פאר געזונטהייט. דער רמב”ם זאגט ווייל אזוי פירט זיך א מענטש.
ניין, אפשר יא. אפשר איז געזונט צו זען די זון. ס’איז דא מענטשן וואס זאגן דאס. איך ווייס נישט. איך זאג נאר, ער שטייט אויף קודם שתעלה השמש — די זון אנטלויפט נישט.
אקעי, אפשר די פוינט איז אז… איך ווייס נישט. איך מיין אז די פוינט איז אז ער שטייט אויף פארטאגס און ער האט נישט וואס צו טון.
אפשר ביסטו גערעכט אז ס’איז פלעין נארמאל, איך ווייס נישט. ס’איז זייער וויכטיג.
—
דיסקוסיע: אכט שעה — מינימום אדער מאקסימום?
דער רמב”ם זאגט אבער — ס’איז אינטערעסאנט אז דער רמב”ם זאגט אז מ’זאל דארפן שלאפן מער ווי אכט שעה, רייט? אבער ווייניגער איז קיינעם נישט איינגעפאלן. יא? יא. ס’איז זייער וויכטיג.
לפי דעתי, איך בין זייער א גרויסער פראמאוטער פון שלאפן עט ליעסט אכט שעה יעדע נאכט, און איך האלט אז מ’קען זען אויף מענטשן אז זיי האבן גערעדט מדרך עבודת השם — ס’איז אי אפשר שיבין וידע. אמאל טרעף איך א מענטש וואס איז אזא “אי אפשר שיבין וידע” מענטש. מ’רעדט צו אים, ער פארשטייט נישט, אדער ער איז מורא’דיג אנגעצויגן אלעמאל, ער לויפט אלעמאל, ער האט נישט קיין… ס’איז זייער שווער די מדות. און אסאך מאל, דער תירוץ איז אז ער שלאפט נישט גענוג.
היינט איז די מנהג צו סטעי אפ לייט, און אזוי ווייטער. זייער ווייניג מענטשן שלאפן אכט שעה יעדע נאכט, און לפי דעתי א גרויסע חלק פון די טיפשות פון די וועלט קומט פון דעם.
—
דער קיצור שולחן ערוך vs. דער רמב”ם וועגן שלאף
אקעי, אבער איך זע אז זייער אסאך ספרים האבן יא זיך מסגף געווען, און זיי ווילן אריינלערנען אין די רמב”ם אז אכט שעה איז די מעקס. אזוי שטייט למשל אין קיצור שולחן ערוך — וואס קיצור שולחן ערוך שרייבט אסאך איבער. קיצור שולחן ערוך איז איין ספר אין הלכה וואס פאוקעסט אסאך אויף בריאות הגוף, און ער זאגט אז זעקס שעה איז גענוג, און דער רמב”ם זאגט אכט שעה אלס די מעקס.
יא, אבער חז”ל זאגן אז… ר’ יצחק האלט אז מ’זאל שיקן דעם עולם שלאפן אכט שעה. אבער פארשידענע ספרים זאגן אז…
אקעי, סאו איך מיט ר’ שלמה גאנצפריד זענען אין א מחלוקת. וואס איך מעג — אז דו זאגסט אז מיר זענען ביידע די אחרונים, און איך בין אן עבד עברי, איך קען זיך נאכנייגן, אבער…
איך מיין אז די דאקטורים היינט, על פי רוב — ס’איז דא א מחלוקת וועגן דעם אויך, אזויווי יעדע זאך — אבער איך האב געליינט א גאנצע בוק וועגן דעם. ס’איז דא אסאך וואס טענה’ן אז פאר מיר איז זיבן, אכט שעה. און די אלע ספרים וואס זאגן כאילו ס’איז נישט קיין ענין זיך מסגף צו זיין בשינה — ווען מ’וויל זיך מסגף זיין, זאל מען עסן ווייניגער. דאס איז אלעמאל א גוטע עצה, ווייל פשוט ווייל אונז פירן זיך געווענליך צו עסן צו פיל. אבער שלאפן ווייניגער איז נישט…
—
חידוש: צו פיל עסן פירט צו צו פיל שלאפן
ס’איז נישט אז אין רמב”ם איז משמע אז אונז עסן אלע צו פיל און שלאפן צו ווייניג. פשוט.
וואס קומט אויס? אויך, איך האב געטראכט — ווען מ’שלאפט… פשוט אויב ס’איז שייך אז ווען מ’עסט צו פיל שלאפט מען אויך צו פיל, אדער מ’איז צו מיד. נישט נאר מ’שלאפט צו פיל, מ’האט נישט קיין ענערדזשי.
דער גוף דארף האבן מער צייט צו דיידזשעסטן די מער עסן. ווען מ’שלאפט איז ווען דער גוף ארבעט שווער — דער בית המטבחיים פון דער גוף ארבעט אריין.
—
סיגוף בשינה — א טעות
אויך, אסאך מאל א מענטש מיינט אז שלאפן ווייניגער איז א סיגוף. ס’איז נישט — ער קומט סתם אן צו זיין צופלויגן.
א מענטש איז מיושב, ער ווייסט ווען ער גייט שלאפן, ער ווייסט ווען ער שטייט אויף. ער איז נישט צעפלויגן, און דעמאלטס קומט ער נישט אן צו שלאפן. ס’איז מער א ישוב הדעת זאך.
—
דיסקוסיע: פשט אין “דיו” — “גענוג” אדער “מאקסימום”?
אקעי, אבער וואס דו האסט געזאגט איז גערעכט, אז ס’ציילט יא פון דער רמב”ם אז ער גייט א מעקס וועגן די ידיעה. ס’ציילט אז ער האט געטראכט. אין אנדערע ווערטער, אבער וואס וויל איך מיט די היידק? אז א נארמאלער מענטש טראכט — א מענטש וואס וויל זיין באקוועם טראכט — ער דארף שלאפן צען שעה. די רמב”ם ווילסטו, איך בין א דאקטער? אכט שעה איז גענוג.
—
דיגרעסיע: היסטארישער קאנטעקסט — שלאפן מיט דער זון
איך וואלט אפשר געזאגט אז אמאל איז א מענטש אסאך מער געלעבט מיט די נעטשרעל, מיט די זון. ווען ס’ווערט טונקל, מ’קען מער נישט פארברענגען מיט מענטשן, און א לעכט איז שוין א הוצאה, איז ווען ס’איז געווען טונקל זענען זיי געגאנגען שלאפן. זאגט דער רמב”ם, וואס איז גענוג אכט שעה? פארוואס דארף מען שלאפן א גאנצע צוועלף שעה ווען ס’איז טונקל, אדער על כל פנים בדרך כלל?
אין די ווינטער — סארי — איז אויך די טונקל אכט שעה? איך מיין אין די זומער איז אויך די טונקל אכט שעה? ס’ווענדט זיך ווי. אקעי.
—
הלכה ז: תנוחת השינה — ווי אזוי צו שלאפן
יעצט, ווי זאל מען שלאפן? דאס איז לכאורה אויך וועגן רפואה? מ’דארף וויסן. איך ווייס נישט צו ס’איז גענוג וועגן רפואה.
—
דיסקוסיע: “על ערפו” — רפואה אדער קדושה?
די גמרא זאגט למשל אז מ’טאר נישט שלאפן פרקדן, און די גמרא זאגט פאר אנדערע סיבות, פאר קדושה. ס’איז גוט, אבער דא רעדט מען פון רפואה.
לכאורה, דער רמב”ם האט געמאכט א הקדמה… דער רמב”ם האט דא ממש נאר אזוי בדווקא געווען אינגאנצן נאר רפואה. ס’קען זיין ווי למשל ער זאגט כדי מ’זאל זיין אויף פרי — ס’איז א כלליות’דיגער, ווייל אזוי איז מענטשן זייער נאר פרי צו קענען טון קריאת שמע. אזוי דא, ער רעכנט אויס סיי אלס געזונטהייט, אבער ווען ער געט אריין לא על ערפו, איז ווייל די גמרא זאגט אזוי “על ערפו” וועגן “ושום כישוי” — איז אן ענין פון קדושה.
איך פארשטיי אז דער רמב”ם האט מען דא ממש נאר אריינגעלייגט וואס איז אינגעלייגט. איך האב געזאגט אז ס’איז פשוט אבער ווייל אזוי — ס’פלענטשן נישט שיין, ס’איז נישט מענטשלעך, א מענטש, עגזעקטלי.
אקעי, אזוי איך ווייס, און שמוח זעט אויס אז אפשר דאס איז א ענין פון געזונטהייט? איך טראכט אז דער כלל דארפן אננעמען. ווייל עס קען אפילו זיין אז דא זאכן דא וואס שטופט נישט זייער גוט.
—
חידוש: דער רמב”ם שרייבט דא “בתור דאקטאר”
וועלכעסוי ווי זיי האבן געזאגט — דער רב זאגט נישט מען זאל דאווענען שחרית פאר’ן עסן. ס’איז אן עקסטער א לוח, אויב עס זענען נאכ’ן תפלה. מען דארף קודם דאווענען. ס’קומט נישט דא אריין אין די סדר היום. דא איז די סדר היום — דער רמב”ם שרייבט בתור דאקטאר.
איך מיין אז דער רמב”ם האט אפילו געשריבן א ספר פון א דאקטאר פאר א גוי, פאר א מוסולמענער. און ער האט אים געזאגט אז בפירוש דארף מען טרינקען וויין. אה, גראדע א מוסולמענער טאר נישט טרינקען וויין — הייבט זיך אן א נייע שאלה. מצד דאקטעריי דארף מען וויסן וואס איז מצד דאקטעריי.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — סדר השינה, סדר המאכלים, און עסן לויט די וועטער
—
מקורות פאר’ן רמב”ם’ס רפואה-הלכות — “די גמרא” פון הלכות דעות פרק ד׳
Speaker 1: דו קענסט מיר חולק זיין. איך מיין, די מפרשים מסתמא זענען נישט געווען קיין דאקטוירים, וואס זיי זוכן אלץ הלכות. אבער איך האב דאך געטראכט, אז וואס איז שלעכט אז ס׳איז א רפואה-זאך?
אקעי. אונז קענען עס מברר זיין, אז מ׳קען טשעקן אין אנדערע ספרים פון רמב”ם צו ער איז מער מאריך אויף די ענין פון שלאפן אויף די פנים אדער אויף די עורף.
[חידוש:] טאקע, איך האב פארגעסן צו זאגן — אז זיי האבן געלערנט אז ס׳איז דא אזויווי: די גמרא פון הלכות יסודי התורה איז מורה נבוכים, די גמרא פון הלכות דעות פון די פריערדיגע פרקים איז שמונה פרקים, און אויף די פרקים לכאורה די גמרא איז די כתבי רפואה וואס דער רמב”ם האט געשריבן — מער די דאקטערייאישע הרחבות. זייער גוט.
—
הלכה ז (המשך): תנוחת השינה — אויף וועלכע זייט זאל מען שלאפן
Speaker 1: מ׳זאל נישט שלאפן לא על פניו — נישט אויף די פנים, ולא על ערפו — נישט אויף די בעק, אלא על צדו — אויף די זייט. בתחלת הלילה זאל מען שלאפן על צד שמאל, ובסוף הלילה על צד ימין.
דיון: וואס מיינט “בתחלת הלילה” און “בסוף הלילה”?
Speaker 1: איך האב געקלערט — ס׳מיינט נישט אז מ׳דארף זיך אנשטעלן א וועקער-זייגער זיך ארומדרייען. מ׳דארף טראכטן פונקטליך וואס ס׳מיינט יא. אויב מ׳וועקט זיך אויף, זאל מען שלאפן אויף די אנדערע זייט. אפשר מיינט עס אז ווען ער גייט שלאפן ביינאכט — אפשר אויב ער גייט שלאפן בתחלת הלילה איז אזוי, און אויב ער גייט שלאפן בסוף הלילה איז אזוי.
איך מיין, די ווארט איז אז ס׳איז שווער פאר די גוף, ווייל דו לייגסט פרעשור. די גאנצע וועיט פון דיין גוף ליגט אויף איין האנט, אויף איין זייט.
Speaker 2: ס׳איז דרייסט זיך ארום, פשוט צו…
Speaker 1: ס׳מיינט אז א חילוק — מ׳זאל זיך טוישן אינמיטן.
ס׳קען זיין אז על פניו ועל ערפו מ׳דארף וויסן מיט אנדערע גמרות. ס׳קען אויך זיין אז מ׳זאל נישט שלאפן א גאנצע נאכט על פניו ועל ערפו — פאר אביסל צייט איז נישט קיין פראבלעם.
די ענין איז, איך מיין, ס׳מיינט מ׳זאל נישט לייגן די וועיט. ווייל ווען א מענטש ליגט, די גאנצע וועיט אויף זיין פנים — שטעל זיך פאר אז אלעס הענגט אראפ אויף די פראנט פון זיין בויך. אדער אלעס הענגט אראפ זיין עמוד השדרה. אפשר איז די ווארט אז מ׳זאל זיך טוישן.
דיון: צי איז דער סדר פון שמאל/ימין מעכב?
Speaker 2: אויב איינער טוט פארקערט — קודם ימין און נאכדעם שמאל — איז נישט קיין פראבלעם לויט דיר?
Speaker 1: נאר די פשט. נאר די פשט, יא.
—
הלכה ז (המשך): נישט שלאפן סמוך לאכילה, און נישט שלאפן בייטאג
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם: “ולא יישן סמוך לאכילה” — מען זאל נישט גיין שלאפן גלייך נאכ׳ן עסן. פריער האט ער געזאגט אז מען זאל זיך בארואיגן נאכ׳ן עסן, אבער מען זאל נישט גיין שלאפן. “אלא ימתין אחר אכילה כמו שלש או ארבע שעות” — נאר נאכ׳ן עסן זאל מען ווארטן א דריי אדער פיר שעה.
“ולא יישן ביום” — און מען זאל נישט שלאפן בייטאג. אזוי ווי די גמרא זאגט אז בייטאג זאל מען נאר שלאפן “שינתא נשמא” — נאר א קורצע. איך מיין אז א דרימל וואלט דער רמב”ם נישט געהאט קיין פראבלעם, נישט שלאפן.
חידוש: צוזאמענהאנג מיט “אינטערמיטענט פאסטינג”
Speaker 1: אבער מ׳זעט דא אן אנדערע זאך. אויב עסט מען נישט פאר די לעצטע פיר שעה פון די טאג, איז פשט אז דאס שטימט זייער גוט מיט דעם וואס אסאך מענטשן ווייסן היינט פון דעם. אסאך מענטשן וואס זענען ממליץ רפואה זאגן אז מען זאל נאר עסן אין א געוויסע — למשל, מען זאל נאר עסן אומגעפער אכט שעה פון די טאג, און די אנדערע זעכצן שעה פון די טאג זאל מען נישט עסן. אבער דאס קומט אויך אויס אזוי — אויב א מענטש שלאפט אכט שעה, און די לעצטע פיר שעה עסט מען נישט, איז פשט אז מען עסט נאר אין די ערשטע שעות פון די טאג, וואטעווער, די רוב טאג-שעות. דער רמב”ם האט נאך נישט געזאגט וויפיל מאל א טאג מען זאל עסן אדער אזאנס און אזעלכעס.
Speaker 2: יא, יא, איך זאג — אבער עס קומט אויס אז צוועלף שעה האסטו שוין וואס מען עסט נישט: אכט שעה און די פיר שעה פארדעם.
Speaker 1: אקעי, ווייל מען שלאפט. דאס איז נישט די חידוש.
Speaker 2: ניין, די פיר שעה פאר׳ן שלאפן עסט מען שוין נישט.
Speaker 1: “כמו שלש או ארבע שעות” — ס׳מיינט נישט פיר שעה. פיר שעה איז זייער אסאך. נישט גלייך נאכ׳ן עסן.
—
הלכה ח: סדר פון מאכלים — משלשלים קודם, עוצרים נאכדעם
Speaker 1: אקעי, יעצט גייען מיר ארויף רעדן וועלכע סארט מאכלים.
Speaker 2: אקעי, דאס גייען מיר זיין אביסל חיפזון, ווייל איך ווייס נישט אליינס פונקטליך וואס די אלע זאכן זענען און וויאזוי עס ארבעט. אדער דו ווילסט מסביר זיין אלע פון זיי?
משלשלים — נאסע פרוכטן פאר דער סעודה
Speaker 1: איך מיין, די ערשטע זאך איז וואס דער רמב”ם זאגט אז מען זאל ענדערש עסן זאכן וואס זענען ווייך און נאס, און מאכט אז זאכן זאלן גרינג ארויסגיין. מען זאל נישט זיין קאנסטעפעיטעד מיט זיי.
Speaker 2: אבער עס איז דאך דא א גאנצע סדר דא — וואס מ׳עסט קודם און וואס מ׳עסט נאכדעם.
Speaker 1: יא. זאגט דער רמב”ם: “דברים המשלשלין את בני המעיים” — זאכן וואס מאכט אז די בני המעיים זאל זיין לוס און ס׳זאל גרינג ארויסגיין — “כגון ענבים ותאנים ותותים ואגסים” — היינט הייסט דאס בארנע, איך בין נישט זיכער וואס דער רמב”ם מיינט אגסים — אבטיחים.
אבער דו קענסט זען, די צד השוה שבהם איז אז ס׳איז נאסע פרוכט, זייער נאסע פרוכט. א מעלאן, וואסער-מעלאן האט עפעס א 90% וואסער. די אלע פרוכטן זענען נאסע, נאסע פרוכט. אזוי ווי דו קוועטשט אויס א טרויב — בלייבט גארנישט, ס׳איז א נאסע פרוכט.
Speaker 2: וואס איז מעי קשואים?
Speaker 1: די אינסייד פון קשואים.
Speaker 2: וואס איז קשואים?
Speaker 1: סקווש, עפעס א וועדזשטעבל.
Speaker 2: וואס איז מלפפונות?
Speaker 1: מלפפונות איז האנט. און ס׳איז דא וואס זאגן אז מלפפונות מיינט פעפער. איך ווייס נישט, ס׳איז עפעס א וועדזשטעבל. ס׳איז נישט קיין אטאטש.
Speaker 2: סתם אז מ׳זאגט קשואים זאגט מען די אטאטש, ניין?
Speaker 1: ס׳איז נישט קיין אטאטש. ס׳איז עפעס א נישט באקאנטע פרוכט, עפעס א זעלטענע פרוכט וואס אין זיינע צייטן איז עס געווען. נישט קיין פרוכט וואס ס׳ליגט אין יעדן איינעם׳ס פרידזש.
סדר האכילה — פארשפייז פון משלשלים
Speaker 1: אקעי, די זאכן — אוכלן בתחילה קודם אכילה — זאל מען עסן פאר׳ן עסן.
Speaker 2: וויאזוי עסט מען עפעס פאר׳ן עסן?
Speaker 1: ס׳מיינט פאר׳ן סעודה — די פארשפייז, די ענטרעי זאל זיין פון די סארט זאכן. ולא יערבם עם המזון — זאלסט נישט עסן בשעת מ׳עסט. ס׳הייסט, מ׳זאל נישט למשל האבן א סעודה — מ׳עסט וואס, טשיקן מיט א סייד, יא? טשיקן, פאטעטא, מיט א וועדזשטעבל. די וועדזשטעבל זאל נישט זיין קיין קשואים און מלפפונות — דאס זאל מען עסן פאר׳ן עסן.
אלא — און ווי לאנג פאר׳ן עסן? שוהה מעט עד שיצאו מבטן העליון — ביז ס׳גייט ארויס פון די אויבערשטע. ס׳איז דא צוויי פארטס אין די בויך-סיסטעם ווי די עסן גייט — די אויבערשטע קישקע און די ווייטער. און נאכדעם, נאכדעם וואס ס׳איז ארויסגעגאנגען פון אויבן פון זיין סיסטעם, אזוי אז מ׳זאל קענען עסן ווייטער דיין עסן.
דיון: צוזאמענהאנג מיט נישט טרינקען בשעת׳ן עסן
Speaker 2: די מיינסטע שטימט מיט דעם — ס׳איז פריער געשטאנען אז מ׳זאל נישט טרינקען גלייך פאר׳ן עסן, מ׳זאל טרינקען אביסל פריער. די אלע זאכן האבן אויך א סאך אין זייער נאז.
Speaker 1: ער האט געזאגט אז מ׳זאל נישט טרינקען בשעת׳ן עסן, ניין? ער האט נישט געזאגט דארט בכלל ווען מ׳זאל יא טרינקען — ער האט געזאגט נישט בשעת׳ן עסן.
Speaker 2: ס׳סאונדט אז ס׳איז ענליך, אבער דא רעדט מען פון נאך א זאך לכאורה.
Speaker 1: ס׳איז אפשר מער קאמפליצירט, איך ווייס נישט.
Speaker 2: אקעי, נאכדעם זענען דא זאכן וואס זענען פארקערט. די זאכן זענען אויך גאנץ פשוט, ווייל די זאכן זענען זייער שטארק משלשל די עסן — ס׳האט די זעלבע פראבלעם ווי טרינקען וואסער בשעת׳ן עסן, ווייל די עסן דארף האבן צייט צו ווערן דיידזשעסטעד.
Speaker 1: עס קען זיין, אבער עס איז אן אנדערע סוגיא, ווייל ער זאגט נישט מען זאל טרינקען פאר׳ן עסן אויך נישט. ביז דערווייל האב איך נישט געזען — אפשר זאגט ער עס, איך ווייס נישט.
עוצרים — פרוכטן וואס פארמאכן, גלייך נאכ׳ן עסן
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם ווייטער: “דברים שהם מאמצין את בני המעיים” — די זאכן מאכן טייט די בני המעיים, פארקערט פון משלשלים, זיי קענען קאוזן קאנסטיפעישאן — “כגון רמונים, תפוחים” — איך מיין רמונים איז מילגרוימען — “חרובים”. די זאכן וואס מ׳רופט עס אסידיקע זאכן.
תפוחים — עפל. קריסטומילן — ווייסט נישט וואס דאס איז. עס איז א טעם ווי אזא ביטערקייט, א סארט ביטערקייט.
Speaker 2: וואס קריסטומילן? האט נישט קיין אנונג פון די פירות.
Speaker 1: ער זאגט אויך חבושים. איך ווייס נישט וואס מ׳רופט חבושים אויף פריער.
Speaker 2: נישט קיין אנונג. קריסטומילן זאגט ער מיינט וואס אונז רופן אגס — בארן.
Speaker 1: בארן? אונז איז דאך אגס א שיזף.
Speaker 2: שיזף איז א פרון.
Speaker 1: פרון? אונז איז באקאנט אלס עפעס וואס איז משלשל בני מעים.
דער סדר: קודם עפענען, נאכדעם פארמאכן
Speaker 1: אקעי, די זאכן עסט מען גלייך נאכ׳ן עסן. דאס הייסט, דאס פארמאכט די עסן.
Speaker 2: די זאכן עסט מען תיכף למזון. תיכף מיינט פאר אדער נאך?
Speaker 1: נאך. גלייך לעבן די עסן. מיין איך אז נאך מיינט ער. עס פארמאכט. דו דארפסט עפענען קודם. עס גייט זיך די סדר — קודם עפנט מען אביסל די מעיים, און נאכדעם מאכט מען עס צו.
“אבל לא ירבה מהן” — מען זאל נישט עסן א סך פון זיי.
—
הלכה ט: סדר פון פלייש-מאכלים — גרינגערע קודם
Speaker 1: אקעי. וויאזוי צו עסן פליישן: “כשירצה אדם לאכול בשר עוף ובשר בהמה כאחד” — אויב ער וויל עסן טשיקען און בהמה, זאל ער עסן קודם די וואס איז גרינגער, די וואס איז גרינגער אויף די גוף. “אוכל בתחילה בשר העוף” — ווייל קודם זאל די גוף אנהייבן ווערן עקטיוו אויף די שווערע מאכלים וואס קומט אריין, און נאכדעם אויף די נאך שווערערע.
און אזוי גייט ער ווייטער. למשל, ביצים ובשר עוף — ביצים איז גרינגער ווי בשר עוף פאר די גוף. בשר בהמה דקה, בשר בהמה גסה — קודם די בשר דקה.
יעצט זאגט ער די כלל: “לעולם יקדים אדם דבר הקל” — דאס וואס איז גרינגער אויף די גוף זאל ער קודם עסן, “ויאחר” — און ער זאל פארשפעטיגן, און ער זאל נאכדעם לייגן — הכבד, דאס וואס איז שווער פאר די גוף.
—
הלכה י: עסן לויט די וועטער — זומער און ווינטער
זומער — קאלטע מאכלים
Speaker 1: אקעי, און ער גייט ווייטער: ובימות החמה — אין די זומער — אוכל מאכלים הקרים — זאל מען זיך אפקילן מיט קאלטע מאכלים. איך ווייס נישט, מען זאל עסן וואסער-מעלאנעס. ולא ירבה בתבלין — מען זאל נישט צולייגן קיין סאך תבלינים, ווייל תבלינים מאכט הייס, שארפע זאכן מאכן הייס די גוף. ואוכל את החומץ — און אין זומער קען מען עסן חומץ, וואס קילט אפ.
חידוש: צי איז דאס נוגע אין היינטיגע צייטן מיט עיר-קאנדישן?
Speaker 1: איך טראכט צו מיר — איך ווייס נישט צו די זאך איז נוגע היינטיגע צייטן, ווען א גאנצן טאג זיצט מען אין די עיר-קאנדישן, איז נישט ממש… דא רעדט מען ווען די גוף איז ממש אווערהיטעד פון א גאנצן טאג היץ, איז די מאכלים וואס דו עסט, אט ליעסט פון אינסייד זאלסטו אביסל אפקילן די גוף. קען זיין אין היינטיגע צייטן איז עס נישט אזוי ממש נוגע — אט ליעסט פאר איינער וואס ארבעט נישט אינדרויסן. אדער קינדער וואס לויפן ארום — אפשר צו זיי איז נוגע.
Speaker 2: אדער אפשר וואלט דער רמב”ם טאקע נישט געוואלט מען זאל זיצן א גאנצן טאג אין די עיר-קאנדישן, ווייל ער רעדט זיך פון מענטשן וואס שוויצן אביסל אינמיטן טאג.
Speaker 1: אנשטאט — די גוף ווערט געמאכט אז זיי זאלן זיין הייס אין די זומער און קאלט אין די ווינטער, און זיי זענען קלוגער פון אונז.
Speaker 2: דאס איז נישט קיין עצה. יעצט גייטס נישט שוין ארויסווארפן פון יעדן איינעם די עיר-קאנדישן.
Speaker 1: איך האב נישט געזאגט, איך זאג נאר אז… זייטס גוט.
ווינטער — ווארעמע מאכלים
Speaker 1: ובימות הגשמים — אין די ווינטער, ווען די גוף איז א גאנצע צייט קאלט, דארף מען אנווארעמען די גוף פון אינעווייניג דורך עסן ווארעמע מאכלים. ומרבה בתבלין — און לייגן מער תבלינים, ווייל תבלינים מאכט ווארעם. ואוכל מעט מן החרדל ומן החלתית — ווען מען עסט, חרדל איז דאס וואס מען מאכט מאסטערד פון, און חלתית זענען אויך שארפע זאכן. שארפע זאכן ווארעמען אן א מענטש.
היסטארישער קאנטעקסט — ווינטער-מאכלים אמאל
Speaker 1: אונז האבן אויך ווינטער׳דיגע מאכלים און זומער׳דיגע מאכלים, אפילו אז אפשר איז נישט ממש נוגע. די ווינטער׳דיגע מאכלים זענען — אט ליעסט אזוי איז געווען ביז לעצטנס. היינט, ברוך השם, איז אייביג דא גוטע… אייביג דא. ס׳איז נישט אזוי ווי די ימי רבינו הקדוש וואס אין ווינטער האט מען זומער׳דיגע מאכלים און פארקערט, וחזרת.
אבער אמאל, די ווינטער האט מען געגעסן אלע מאכלים פיקלט, אלע מאכלים האבן געהאט תבלינים. ווייל אויב מ׳האט געוואלט האבן עפל אין די ווינטער, האט מען עס געדארפט פיקלען, אדער מ׳האט געוואלט האבן א קיכעל אין די ווינטער.
Speaker 2: יא, אבער מ׳זאגט נישט וועגן דעם דריי מאל. דער רמב”ם האט נישט געוואלט דער גרויסער פען פון פיקל-זאכן, וויבאלד ער האט געזען די נעקסטע שטעטל…
Speaker 1: יא, יא. ווייל ועל דרך זו הולך ועושה במקומות הקרים ובמקומות החמים.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — מאכלים לויט קלימאט, און קאטעגאריעס פון שלעכטע מאכלים
—
הלכה י (המשך): אנפאסן עסן לויט’ן קלימאט
Speaker 1: אבער אמאל, אין ווינטער האט מען געגעסן אלע מאכלים פיקלט, אלע מאכלים האבן געהאט תבלינים, ווייל אויב מ’האט געוואלט האבן עפל אין די ווינטער האט מען עס געדארפט פיקלען, אדער מ’האט געוואלט האבן טשיקן האט מען עס געדארפט איינזאלצן. א מינוט, ער גייט זאגן אז ער איז נישט געווען קיין גרויסער פען פון די פיקל זאכן, ווייל דאס וועלן מיר זען אין די נעקסטע שטיקל.
“ועל דרך זה הולך ועושה במקומות הקרים במקומות החמים” — נישט נאר אויב דו ביסט אין א הייסע פלאץ, נאר אויב א מענטש איז אין א הייסע פלאץ זאל ער עסן קאלטע זאכן און פארקערט — “חם במקום חם וקר במקום קר”.
אפשר מיינט ער אויך, אויב דו ביסט אין א פלאץ וואס אין די ווינטער איז קאלט און אין זומער איז הייס, זאלסטו טון ווי ער האט געזאגט, אן די עיר קאנדישן, און אפשר זאלסטו טון פארקערט. ס’איז נישט קיין גזירת הכתוב, אזוי ווי די חסידישע אידן וואס א גאנצע ווינטער גייען זיי אין פינסטערניש, און ווען פסח גייט אן מיט א שירעם, ווייל ס’שטייט אין די מוסף “גשמים”, ווילן זיי האבן א שירעם. ניין, ס’ווענדט זיך אין די ריאליטי, ס’איז נישט קיין דאגמה.
—
הלכה יא: מאכלים וואס זענען “רעים ביותר עד מאוד” — קיינמאל נישט עסן
Speaker 1: אזוי רעדט דער רמב”ם ווייטער: “יש מאכלות שהן רעים ביותר עד מאוד, וראוי לאדם שלא לאכלן לעולם”. ס’וואלט געווען בעסער זיי בכלל נישט צו עסן.
גרויסע איינגעזאלצענע אלטע פיש
“כגון” — למשל הערינג — “הדגים הגדולים המלוחים הישנים”. ער מיינט נישט מסתמא דא א סארט פיש, נאר ער זאגט די וועג וויאזוי מ’מאכט עס — פיש וואס מ’עסט דורך זיי איינזאלצן פאר א לאנגע צייט. “הגדולים” — טאקע די גרויסע.
אלטע איינגעזאלצענע קעז
“והגבינה המלוחה הישנה” — הערינג איז נישט קיין גרויסע פיש, לכאורה. אקעי, ער האט נאך א משל: “והגבינה המלוחה הישנה” — אן אלטע קעז וואס ווערט איינגעזאלצן און מ’עסט דאס אלט.
מאשרומס — כמהין ופטריות
“והכמהין והפטריות” — סארטן מאשרומס. היינט זענען אסאך מאשרומס צווישן די געזונטע מאכלים, אבער ס’קען זיין… אפשר רעדט ער פון די איינגעזאלצענע. ס’קען זיין דעינדזשערעס, איך מיין ער רעדט דא פון דעינדזשערעס מאשרומס.
Speaker 2: דער מענטש פון די זייט זאגט אז טאקע, ווייל ס’איז דא אסאך וואס זענען מסוכן.
Speaker 1: דער חגב איז אויך די זעלבע זאך, ס’מאכט דעם מוח משוגע ווערן, יא, כדיע. און דער רמב”ם זאגט אז מ’זאל נעמען נאר א מין פטריות און מ’זאל האבן עדות יודעים.
אויך איז א שאלה, פרעגן די רבנים. אבער ער זאגט אז ס’קען זיין אז אמאל איז נישט געווען — היינט דו גייסט אין סטאר, קויפסטו שוין, קויפסטו די איין סארט וואס איז די זאך. אבער א מענטש גייט אינדרויסן און ער כאפט, איין טאג האט ער געכאפט, מיט אמאל האט ער געפילט אין הימל, העלאו, מען קען נישט אזוי. אדער טאמער ס’זענען דא מסוכנים, וואס זענען עס… אדער האבן געמאכט א גזירה, מען זאל נישט אזוי צעשטערן מענטשן.
אלטע איינגעזאלצענע פלייש
“ובשר המליח הישן” — בעיסיקלי פיש, די אלע דריי זאכן האט ער געזאגט, אלטע. אלטע פלייש, אלטע פיש, אלטע…
Speaker 2: יא.
Speaker 1: לכאורה די ווארט פון די זאך, אז אמאל איז טאקע נישט געווען אזוי גוט פרעזערווד. היינט איז דא אלע באקטעריע איז אנגעשטעלט. למשל, ס’איז דא מענטשן וואס עסן, וואס האלטן זיך מקילים אויף געווינעס, און עסן געווינעס האט א שווערע ריח, ס’איז זייער אלט. אקעי, ס’איז שווער צו פארשטיין.
אומפערמענטירטע וויין — יין מגתו
“ויין מגתו” — וויין וואס איז נאך נישט געווארן פערמענטעד. אבער מ’קען מאכן מ’זאל נישט טרינקען קיין גרעיפ דזשוס, נאר וויין. וויין, וויין זאל מען יא טרינקען, אבער גרעיפ דזשוס… איך האלט בכלל אז גרעיפ דזשוס איז א בחינה פון רעפארם אידישקייט. ס’קען הייסן וויין על פי הלכה, אבער ס’איז נישט געווען צו אמאל גרעיפ דזשוס. יעדער איינער זאל פרעגן זיין הראוי לו, מ’דארף נישט זיך מחמיר זיין אויף יעדע חומרא וואס איז ארויסגעקומען די לעצטע פאר יאר.
פארדארבענע מאכלים — תבשיל ששהה
“ותבשיל ששהה עד שנדף ריחו, וכן כל מאכל שריחו רע או מר ביותר” — עפעס האט זייער א שלעכטע ריח אדער ס’איז זייער שארף. און ער זאגט ניין, אויב איז א מבין, ער האט עס יא ליב, זאגט דער רמב”ם, דאס מיינט פארדארבענע זאכן — ס’איז נישט געווען קיין פרידזשעס דעמאלטס.
“הרי אלו לגוף כמו סם המות” — פשוט.
זאגט דער רמב”ם, דאס זענען זאכן וואס זענען אייביג שלעכט, מ’זאל קיינמאל נישט עסן. נאר ס’איז דא זאכן שהם רעים, וואס זענען שלעכט, אבער זיי זענען נישט אזוי שלעכט, נאר ס’איז דא א מקום דערפאר.
—
הלכה יב: מאכלים וואס זענען “רעים” אבער נישט אזוי שלעכט — עסן “מעט מעט”
Speaker 1: אמאל אמאל. דאס וואס מען עסט אמאל אמאל — “ואכלו ממנו שלא לאכול ממנו אלא מעט”. וואס הייסט, מען זאל עסן פון אים אביסל און נישט אפט — סיי אין כמות ווייניג און סיי אין צייט ווייניג. Once in a while מעג מען דערפון אביסל. “ולא ירגיל עצמו להיות מזונו מהם” — זאל נישט עסן דערפון אסאך — “או לאכלם עם מזונו תמיד, כגון דגים גדולים” — גרויסע פיש. איך ווייס נישט וועלכע פיש ער מיינט.
דיון: וועלכע פיש מיינט דער רמב”ם?
Speaker 1: איך ווייס נישט וועלכע פיש ער מיינט. איך ווייס נישט וואס ער רעדט פונקטליך. איך ווייס נישט. ווייל דאס האט דאך אויך לכאורה זייער אסאך צו טון מיט די ריאליטי פון… עס קען זיין אז קליינע פיש קען יעדער כאפן אין זיין לעיק. א גרויסע פיש ברענגט מען פון איך ווייס נישט ווי ווייט אוועק, און ס’איז נישט פריש. עס קען ברוגז זיין אז טייל זאכן זענען אמת היינט אויכעט. איך רעד פון נאטורעל זאכן. דער רמב”ם ווען ער רעדט, רעדט ער נישט פון עפעס א פאני זאך וואס איז אמאל געווען. ער רעדט וועגן די פיש. אבער ער זאגט דיר נישט וועלכע פיש, ס’איז שווער צו וויסן. אקעי, ס’איז missing information.
דער רמב”ם’ס “באקסעס”-סיסטעם
Speaker 1: אויך אפילו מען טוישט, מען לייגט אריין אין די באקסעס אנדערש — דער רמב”ם’ס באקסעס זענען זייער שיין. ס’איז דא זאכן וואס מען עסט כמעט נישט. ס’איז דא זאכן וואס מען עסט אמאל אמאל, נישט געפערליך. איך מיין, דאס איז… היינטיגע נוטרישאן איז נישט אזוי גוטע רעזאלושאן. ס’זאגט עסט יעדן טאג דריי זאכן. דער רמב”ם האט אזוי זייער הלכה’דיג אזוי. ס’איז דא זאכן וואס אמאל אמאל, ס’איז דא זאכן וואס בעסער נישט, אבער ס’איז נישט איסור דאורייתא. ס’איז זייער אינטערעסאנט צו זען.
די ליסט פון מאכלים — קעז, מילך, פלייש, בונדלעך, ברויט
Speaker 1: יא, גוט. ווייטער — גבינה, קעז. אקעי. אויך לכאורה, ווייל אמאל איז נישט געווען… ס’רעדט פון נישט געווען גוט פעסטשערייזד, קומט אריין אלע מיני…
Speaker 2: יא, יא.
Speaker 1: “וחלב ששהה אחר שנחלב ארבע ועשרים שעות” — אלטע מילך וואס איז געלעגן פיר און צוואנציק שעה. “ובשר שוורים גדולים ותיישים גדולים” — פלייש פון גרויסע באפעלאס, איך ווייס נישט, גרויסע אקסן. שורים איז אקסן, און תישים איז…
“והפול והעדשים” — פול איז בונדלעך, און עדשים איז אן אנדערע סארט בונדלעך. “והספיר” — איך ווייס נישט וואס ספיר איז. עפעס א סארט בונדל זאגט ער אויך.
“ולחם שעורים” — ברויט וואס מען מאכט פון בארלי, פון שעורים.
לחם מצה — ברויט וואס איז נישט גוט אויסגעבאקן
“ולחם מצות” — לחם מצה איז ברויט וואס איז נישט געווארן אויסגעבאקן זייער גוט. נאר פסח מעג מען. אקעי, ס’שטייט נישט אז נאר פסח. זאלן גיין רעדן פון רביע. אבער באופן כללי זאגט דער רמב”ם אז מען זאל נישט עסן מצות.
קרויט, צוויבל, קנאבל
Speaker 1: יא. והכרוב. וואס איז קרוות?
Speaker 2: איך מיין היינט זאגט מען קרויט.
Speaker 1: וואס איז קרוות?
Speaker 2: קרויט. אזוי זאגט ער, דער מענטש.
Speaker 1: והחציר והבצלים. ווען די אידן זענען ארויס פון מצרים, אויסער וואס זיי האבן זיך אנגערעדט אויפ’ן אייבערשטן, זענען זיי געווען א מרתם, זיי האבן נישט געקענט די רמב”ם. און זיי האבן זיך געבענקט נאך די בצלים און די חציר און די שומים פון מצרים.
דיון: קנאבל — געזונט אדער שלעכט?
Speaker 1: אקעי. זאגט דער רמב”ם דא, צוויבל און קנאבל. ס’איז דאך אן ענין, ווייל אין אסאך אנדערע מקורות שטייט אז קנאבל דארף צו זיין זייער זייער א געזונטע מאכל.
Speaker 2: אבער אביסל. ער מיינט נישט אז מען זאל עסן א גאנצע סעודה.
Speaker 1: דו האסט אמאל געזען איינער עסט א טעלער קנאבל? ער לייגט אריין אביסל אלס א ספייס. אבער קנאבל איז דאך עפעס וואס מען עסט עניוועי ווייניג. אבער דער רמב”ם האט נישט געוואלט בכלל אז אין יעדע סעודה זאל ליגן אביסל קנאבל, אדער יעדע מאל מען מאכט פלייש זאל מען מאכן מיט קנאבל און מיט צוויבל. איך ווייס נישט, איך בין נישט מוכרח. קען זיין ער רעדט פון עסן. נאך אזוי יעדע זאך, אסאך זאלץ, מיינט אלע פלעצער זאלץ איז אסאך. וואס איז אסאך? איך ווייס נישט, איך בין נישט מוכרח צו זאגן אז דער רמב”ם רעדט פון א מענטש וואס עסט א טעלער קנאבל. איך ווייס נישט. קען זיין.
חרדל און צנון
Speaker 1: חרדל, צנון. צנון איז רעטעך.
Speaker 2: אזוי זאגט מען אין בערדיטשעוו, איך ווייס נישט, אזוי זאגט דער שטאט’ס דיין מענטש.
Speaker 1: אקעי. סאו ס’קען זיין אז ר’ יודל איז נישט אוועקגעגאנגען פון די טיש ווייל ער האט נישט אויפגעגעסן.
—
הלכה יג: ווינטער מעג מען, זומער נישט — און יוצאים מן הכלל
Speaker 1: אקעי. איז די זאך איז, כל אלו וכל ישראל. און היינט, און דער רמב”ם זאגט, ס’איז שלעכט ווען מען עסט אסאך. אבער דער רמב”ם זאגט, בימות הגשמים יאכל מהם מעט מעט. נאר ווינטער זאל מען נישט עסן. עד מאוד, זייער ווייניג. בימות הגשמים מעג מען עס עסן. אזוי ווי ער האט געזאגט אז וואס עס מאכט ווארעם, וואס עס איז תבלינים, וואס דו זעסט אז ס’איז מער אסידיק, ס’איז מער שארף. אבל שלא בימות הגשמים — און ווען ס’איז נישט ווינטער — לא יאכל מהן כלל, זאל מען בכלל נישט עסן פון דעם.
פול און עדשים — קיינמאל נישט
Speaker 1: ווי דער רמב”ם גייט ווייטער — הפול והעדשים, די סארט באנדלעך — וואס איז דאס? דאס איז נישט געווען אויף די ליסט וואס מיר האבן געליינט פריער. דאס איז א יוצא מן הכלל, דאס איז קיינמאל נישט. אין ראוי לאכלן לא בימות החמה ולא בימות הגשמים. דאס זאל מען נאר אריינגיסן אין אייז אויף סנויל.
דלועים — אביסל אין זומער
Speaker 1: אקעי. והדלועין אוכלין מהן מעט בימות החמה. דלועים איז אויך געווען אויף די ליסט?
Speaker 2: איז נישט געווען אויף די ליסט.
Speaker 1: ניין. וואס איז דאס דלועים? דלעת. וואס איז דאס דלעת?
Speaker 2: איך האב געזען ס’איז עפעס א סארט סקוואש אדער עפעס אזוינס.
שוועריגקייט מיט אידענטיפיצירן די מאכלים
Speaker 1: קיצור, ער רעכנט נישט אויס גוטע זאכן דא. ס’איז נישט געווען קיין וועג דאס.
Speaker 2: איך ווייס נישט, איך זע דאך אז ער רעכנט אויס. אפשר ווייל ס’איז נישט א חלק פון אונזער קיטשן.
Speaker 1: ניין, ס’איז ווייטער, ס’איז נישט קיין לשון הקודש, פארוואס זאלן אונז קענען די ראשי תיבות פון די שפראך?
Speaker 2: וואס זאגט ער, דער ליון? ער זאגט נישט קיין…
Speaker 1: ניין, אבער די וואס טייטשן, יא, געווענליך זאגן זיי עפעס נעמען פון מאכלים וואס זענען נישט ביי אונז אזוי שטארק מצוי.
Speaker 2: ניין, דער מענטש זאגט פשוט נעמען אויף לאטיניש, וואס איז נישט די נעמען וואס מ’נוצט אין די סטאר.
Speaker 1: איך מיין אז ס’איז אלץ א זאך, מ’נוצט פאני נעמען, אזויווי דאקטורים שרייבן אויף אלץ פאני נעמען, ווייל זיי מיינען זיי זענען קלוג.
—
הלכה יד: מאכלים וואס זענען “רעים” אבער נאך ווייניגער שלעכט — נישט עסן אסאך
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם ווייטער, אקעי, דאס זענען אלע שלעכטע זאכן, דאס זאל מען נישט עסן נאר אויף רפואה. דער רמב”ם האט קודם אויסגערעכנט זאכן וואס איז שלעכט — די ערגסטע, יעצט רעכנט ער אויס אביסל שלעכט, און יעצט זאגט ער נאך ווייניגער שלעכט, וואס אלץ איז גוט.
ויש מאכלות שהם רעים, אבער ס’איז נישט אזוי געפערליך.
עוף המים, בני יונה, תמרים
עוף המים — עוף המים איז לכאורה קאטשקעס.
Speaker 2: אה, חזיר.
Speaker 1: ובני יונה הקטנים — קליינע פייגעלעך. והתמרים — טייטלען. דאס סאונדט ווי… אקעי.
ברויט מיט אויל — לחם קלוי בשמן
ולחם קלוי בשמן — געבראטענע ברויט. דאס סאונדט ווי אזעלכע קוקיס, אזעלכע פעטשקעס.
Speaker 2: יא, א געבראטענע ברויט.
Speaker 1: או לחם שנלוש בשמן — אדער ברויט. ס’איז דא צוויי סיבות פארוואס ברויט קען זיין שלעכט: אדער ווייל ס’איז געבראטן, אדער ווייל מ’קנעט עס מיט קישקע.
Speaker 2: יא, אז ס’איז ברויט מיט אויל.
ווייסע מעל — סולת שניפו אותה
Speaker 1: “והסולת שניפו אותה כל צרכה עד שלא נשאר בה ריח מורסן” — זאגט ער דא א וויכטיגע זאך: ווייסע מעל, וואס מ’האט אינגאנצן ארויסגענומען פון אירע שולת, ווייל די שולת העלפט ארויסגיין.
Speaker 2: די גאנצע ליסט היינט זענען ווי זאכן וואס זענען צו גוט אביסל.
Speaker 1: אה, קען זיין. זאכן וואס זענען צו גוט אביסל. אה, קען זיין.
ציר ומורייס — פיש זאפטן
לחם קלוי וקרמל — יא, ס’איז אזעלכע קענדי, ס’איז אזעלכע זאכן וואס מ’טיילט אויס פאר די קינדער. תמרים, וואס איז זייער זיס. “והציר והמורייס” — דאס איז עפעס פיש זאפטן. אקעי.
נישט עסן אסאך דערפון
“אין ראוי להרבות מאכילת אלו” — די זאכן זאל מען נישט עסן אסאך.
—
“הרי זה גיבור” — כובש את יצרו
Speaker 1: אבער, זאגט ער, “באדם שהוא חכם וכובש את יצרו” — א מענטש וואס איז קלוג און ער האלט איין זיין יצר — דער יצר דא מיינט ער די אפעטיט פון עסן זיסע זאכן. “לא ימשך אחר תאוותו” — ער זאל נישט נאכגיין זיין תאוה — “ולא יאכל מכל הנזכרים כלום אלא אם נצרך להם לרפואה” — נאר אויב ס’פעלט אים אויס פאר א רפואה — “הרי זה גיבור”.
ווייל דער גיבור איז א כובש את יצרו. יא. אבער אויך, דער כובש את יצרו איז א חכם. ער איז נישט נאר א צדיק, ער איז א חכם, ווייל ער איז א קלוגער איד, ער מאכט זיך נישט נאריש פאר די ביסל תענוג פון די חשק. ער איז א חכם — על זה נאמר “שמח בחלקו”, ער פרייט זיך מיט די עסן וואס איז יא געזונט פאר אים. און ער איז כובש את יצרו — וועט ער זיין דא, ווערט ער א גיבור בגוף. ער איז א גיבור בנפש, ער האט נישט פארלוירן כובש את יצרו, און ער גייט נאכדעם זיין א גיבור, ער גייט זיין שטארק, ער גייט זיין געזונט צו זיין ווייטער.
די פוינט איז, דער רמב”ם האט דא זייער פראקטיש — ער זאגט צו דיר זאכן וואס זענען נישט שלעכט, קיינער גייט פארשעצן.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — פירות, כללי בריאות, אכילה גסה
—
הקדמה: דער רמב”ם איז פראקטיש — א קלוגער איד און כובש את יצרו
Speaker 1: די פוינט איז, דער רמב”ם איז זייער פראקטיש. ער זאגט דיר, דא זאכן וואס זענען נישט שלעכט, קיינער גייט נישט פארשטיין — אפילו דו עסט גוט, עס איז נאך אלץ דא זאכן. פארוואס עסטו די אלע זאכן? ווייל דו ווייסט עס איז גוט. זאגט ער, דו ביסט א קלוגער איד — א קלוגער איד עסט בכלל נישט, חוץ אויב ס׳פעלט ממש אויס.
Speaker 2: יא, איך מיין ס׳האט אויך אפשר אביסל צו טון — אנפאנג פון די פרק האט ער געזאגט אז מ׳זאל נאר עסן ווען מ׳איז הונגעריג. ס׳מיינט נישט אבער אז דו זאלסט פאלגן דיין גוף לגבי צו עסן נאר ווען דו ביסט הונגעריג — אבער ס׳מיינט נישט אז ווען דו קרעיווסט פאר עפעס, איז פשט אז דיין גוף זאגט דיר אז ס׳איז גוט פאר דיין גוף. דעמאלטס קומט אריין די כובש את יצרו.
—
הלכה טו: פירות האילנות — מ׳זאל נישט עסן צופיל פרוכט
Speaker 1: זאגט ער ווייטער: “לעולם ימנע אדם עצמו מפירות האילנות, ולא ירבה מהן ואפילו יבשים, ואין צריך לומר רטובים” — מ׳זאל נישט עסן צופיל פרוכט, פרוכט פון ביימער, אזוי ווי עפלעך און אזעלכע זאכן. אפילו ווען זיי זענען טרוקן זאל מען נישט עסן פון דעם, “ואין צריך לומר רטובים” — זיכער נישט ווען ס׳איז פריש.
דאס איז אפילו ווען ס׳איז שוין אינגאנצן געצייטיגט. “אבל קודם שיתבשלו כל צרכן” — פרוכט וואס איז נישט געצייטיגט — “הרי הן לגוף כחרבות” — זיי זענען אזוי ווי שווערדן פאר די גוף.
חרובים — אייביג שלעכט
“וכן החרובין רעים לעולם” — חרובים איז אן אויסנאם, חרובים איז אייביג כמעט נישט גוט פאר מענטשן.
“ואם אדם נטרד במדבר” — אויב א מענטש איז פארבלאנדזשעט אין א מדבר — “ולא מצא מה יאכל אלא חרובים ומים” — און ער טרעפט נישט וואס צו עסן נאר חרובים מיט א קוואל וואסער.
—
דיסקוסיע: היינטיגע מענטשן קעגן דעם רמב״ם אויף פירות האילנות
Speaker 2: די הלכה פון פירות האילנות איז פאר סאם ריזען די וואן וואס די אלע היינטיגע מענטשן זענען נישט מסכים מיט׳ן רמב״ם — זיי שרייבן אויף זיין זייט אפילו. אבער למעשה, ער ברענגט די יד פשוטה אז דער רמב״ם האט עס געברענגט פון די רופאים, ער האט געזאגט אז דאס העלפט זייער שטארק. סאו ס׳איז נישט קלאר.
אבער די מציאות האט זיך נאך אויך אסאך געטוישט — אונזערע פרוכט גייען שוין נאך אסאך יארן וואס די כעמיסטס שפילן זיך ארום מיט די זרעים פון די פרוכט, און ס׳קען זיין אז ס׳איז פשוט געווארן בעסער, אדער ערגער. ס׳איז נישט קלאר.
נאכדעם וועסטו זען אז דער רמב״ם רעדט נישט פון אלע פרוכט, ער רעדט פון געוויסע. איך מיין ער רעדט נישט פון געוויסע — איך מיין ער מיינט וואס די חכמים רופן עפעס. נאר וויסן וואס פונקטליך וואס איז פירות וואס האט אין זיך אזא ביטערקייט — למשל, וועלכע פירות? א לעמאן אפשר? איך ווייס נישט.
Speaker 1: לעמאן איז שלעכט.
Speaker 2: “וכל הפירות החמוצין רעים, ואין אוכלין מהן אלא בימות החמה ובמקומות החמין” — נאר אין ווארעמע פלעצער, און דאס ווארעמט אן די גוף.
Speaker 1: פארקערט, ס׳קילט אפ.
Speaker 2: איך מיין אז ס׳איז דא ערגעץ וואו דער רמב״ם האט… פארקערט, חומץ קילט אפ. ווייל בימות החמה עסט מען בימות החמה.
איך מיין אז ערגעץ וואו דער רמב״ם האט געגעסן א מזונות וואס האט געהאט א טעם פון לעמאן.
Speaker 1: אקעי. ערגעץ וואו ס׳שטייט אזוי.
Speaker 2: דער רמב״ם אליינס… ס׳קען זיין אז ס׳איז געווען נאר בימות החמה. איך געדענק אז דער רמב״ם אליינס — איך געדענק נישט פונקטליך — אבער די הלכה איז נכלל ווען מ׳וועט עס לערנען. דער רמב״ם אליינס האט געהאט זיין טבע, און ס׳איז דא זאכן וואס ער שרייבט איבער — איך געדענק אז ער טוט אנדערש ווי ס׳שטייט דא, ווייל ס׳איז לויט ווי ס׳איז זיין טבע.
Speaker 1: יא.
—
הלכה טו (המשך): תאנים, ענבים, שקדים — אייביג גוט
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם ווייטער: “והתאנים והענבים והשקדים טובים לעולם” — איז אייביג געזונט. שקדים — מאנדלען. דאס מיינט ער נישט די פירות האילנות. “בין רטובים בין יבשים” — סיי פריש, נאס, סיי טרוקן — “ויאכל אדם מהן כל צרכו”.
ס׳איז טאקע, אפילו דאס זאל יא זיין פון די חולי, זיי זענען בעסער פון אלע אנדערע פירות האילנות, אבער דאך זאל דאס נישט זיין די מעין — די מעין עסן. מ׳זאל נישט עסן מעינלי דאס.
—
הלכה טז: דבש און וויין — גוט פאר עלטערע, שלעכט פאר קינדער
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם ווייטער: “הדבש והיין רע לקטנים ויפה לזקנים, וכל שכן בימות הגשמים” — האניג און וויין איז נישט גוט פאר קינדער, אבער יא גוט פאר עלטערע מענטשן. יא, שדאס זאל געבן נוחם, ווי ס׳שטייט די פסוקים.
—
הלכה טז (המשך): זומער עסן ווייניגער ווי ווינטער
Speaker 1: “וצריך אדם לאכול בימות החמה שני שלישי מה שהוא אוכל בימות הגשמים” — זאגט דער רמב״ם ווייטער א וויכטיגע כלל. דאס איז א כלל אויף עסן, נישט דוקא אויף פירות.
Speaker 2: וואס? יא, א כלל אויף עסן.
Speaker 1: זומער דארף מען עסן ווייניגער ווי מ׳עסט ווינטער. ווינטער דארף די גוף האבן די ווארעמקייט, און אזוי ווייטער.
ס׳איז אביסל אינטערעסאנט, ספעציעל ווען איך מיין אז היינט מענטשן גייען אסאך מער ארויס אין די זומער, זענען מענטשן מער עקטיוו פיזיקלי. ווען מ׳איז עקטיוו פיזיקלי איז אפשר אביסל גרינגער — די גוף דעוועלאפט, ארבעט מער אויס די עסן.
אבער הכוונה איז אזוי, זאגט דער רמב״ם, אז זומער זאל מען עסן א צוויי דריטל פון וויפיל מען עסט ווינטער.
דיסקוסיע: ווי שטימט דאס מיט׳ן פריערדיגן כלל פון א פערטל?
Speaker 2: ס׳איז דאך דא אז דער רמב״ם האט פריער געזאגט אז מען זאל עסן נאר א פערטל… מען זאל סטאפן עסן א פערטל פאר מען ווערט זאט. נאך א זאך. דארף מען וויסן צו ער רעדט פון דעם זומער אדער ווינטער. ווייל…
Speaker 1: ניין, צוויי דינים.
Speaker 2: אה, ער זאגט דאס איז א באזונדערע דין פון ווען מען זאל סטאפן עסן.
Speaker 1: ווייל לכאורה דער ווארט איז אז אין דער זומער ווערט מען זאט שנעלער.
Speaker 2: וויאזוי גייט עס?
Speaker 1: יא, ווייל די הייסקייט somehow העלפט… איך ווייס נישט קלאר.
Speaker 2: אונזער לעבן איז נישט געהעריג אין די ווינטער און עס איז נאך אויסגעקילט. אפשר איז אזוי — מענטשן האבן מער אפעטיט זומער… אסאך מענטשן גיינען ווייט ווינטער, אבער לכאורה דער פשט איז ווייל מען וואקט ווייניגער, מען טוט ווייניגער עקסערסייז.
Speaker 1: אפשר איז די היץ אויך טאקע, אפשר איז די היץ אויך טאקע.
—
הלכה יז: באדיקת נקבים פאר׳ן עסן
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם ווייטער: “ולא יאכל עד שיבדוק עצמו יפה יפה שמא צריך לנקביו” — ער זאל נישט עסן זאכן וואס איז משלשל מאד.
Speaker 2: “ולא יאכל אדם עד שיבדוק נקביו תחילה.”
—
הלכה יז-יח: מעיו רפים — א כלל גדול ברפואה
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם ווייטער: “לעולם ישתדל אדם שיהיו מעיו רפים כל ימיו, ויהיה קרוב לשלשול מעט” — ער זאל נישט זיין קאנסטיפעיטעד, ער זאל נישט עסן זאכן וואס מאכט זיין עסן איינגעהאלטן. ער זאל אייביג קענען גרינג ארויסגיין.
“וזה כלל גדול ברפואה, כל זמן שהרעי נמנע או יוצא בקושי, חלאים רעים באים” — ער דארף קענען גרינג ארויסגיין.
עצה פאר א יונגן מענטש
זאגט דער רמב״ם: “ובמה ירפה אדם מעיו אם נתאמצו מעט?” — וואס טוט זיך אויב ער פילט טאקע עפעס קאנסטיפעישאן?
זאגט דער רמב״ם: “אם היה בחור, יאכל בבוקר בבוקר מלוחים שלוקים מתובלים בשמן ובמורייס ובמלח בלא פת” — ער זאל עסן זאכן וואס הייסט מלוחים. מלוחים מיינט א געוויסע סארט וועדזשטעבלס — עס מיינט נישט געזאלצענע זאכן. ער זאל מאכן עפעס א געוויסע סעלאד פון מלוחים, וואס זאל זיין אביסל געקאכט — שלוקים מיינט אביסל געקאכט — מיט תבלין בשמן.
ער זאגט, איינער פון די מפרשים זאגט דארט אז שלוקים מיינט נישט געקאכט מיט תבלינים — געקאכט פלעין אין וואסער. אבער די מלוחים — די וועדזשטעבלס וואס הייסט מלוחים — זאל מען עסן בשמן או במלח, אן קיין ברויט זאל מען עסן. דאס גייט אים העלפן ארויסגיין.
“או ישתה מי שלק של תרדין או כרוב בשמן ומלח” —
Speaker 2: איך גיי פארלירן — האט ער געזאגט כרוב פון די עסן וואס מען זאל נישט עסן בכלל?
Speaker 1: דער רמב״ם האט דאך געזאגט אז עס איז א רפואה. דאס איז אלעס וואס העלפט.
דיסקוסיע: פארוואס העלפן די זאכן?
Speaker 2: I don’t know what these things are. How do these things work? I don’t know. וואס איז די שלבים פון די אלע זאכן? דו עסט עסן, עפענען די…
Speaker 1: די דאכט זיך אז עס איז פייבער, זאגט ער דאך.
Speaker 2: יא, עס איז פייבער. וועדזשטעבלס איז א סאך פייבערס, עס העלפט.
Speaker 1: אקעי. עפעס אזוי.
עצה פאר אן עלטערן מענטש
Speaker 1: און אויב ער איז אן עלטערער — זאגט ער, אויב ער איז אן אלטער איד, וואס מ׳האט פריער געלערנט אז פאר אן אלטן מענטש איז דבש גוט — “ואם היה זקן, ישתה דבש מזוג במים חמין בבוקר” — ער זאל טרינקען האניג מיט ווארעם וואסער, אן די טיי. האניג מיט ווארעם וואסער. אדער האניג.
“וישהה כמו ארבע שעות, ואחר כך יאכל סעודתו” — ער זאל ווארטן פיר שעה, און נאכדעם זאל ער עסן זיין סעודה.
דריי-פיר טעג
זאגט דער רמב״ם: “יעשה כן יום אחר יום שלשה או ארבעה ימים אם צרך לכך, עד שירפו מעיו” — אויב ער האט קאנסטיפעישאן, זאל ער דריי-פיר טעג טון די… פאלגן די רולס פון רמב״ם, אז זיין קישקעס זאלן ווערן ווייך און קענען ארויסגיין.
—
הלכה יט: דער גרויסער כלל — עקסערסייז, נישט צופיל עסן, מעיו רפים
Speaker 1: אקעי. סאו דאס איז א כלל. איין כלל, און זיי פארשידענע הלכות פרטיות, און נאכדעם איז דא הלכות כלליות. איין כלל זאל איך האלטן אלעמאל — מעיו רפים. און יעצט נאך א כלל — אויב כלל וועגן… איז דער רמב״ם, מיר רעדן וועגן עקסערסייז.
זאגט דער רמב״ם: “ועוד כלל אחר אמרו בבריאות הגוף: כל זמן שאדם מתעמל ויגע הרבה, ואינו שבע, ומעיו רפים — אין חולי בא עליו וכוחו מתחזק, ואפילו אכל מאכלות רעות.”
ווען א מענטש ארבעט שווער און ער פלאגט זיך שטארק און ער שטרענגט זיך אן, און ער עסט נישט ביז ער איז גאנץ זאט, און ער לייגט צוזאמען די אלע דריי זאכן — ער מאכט אסאך עקסערסייז, ער עסט נישט ביז ער איז גאנץ זאט, און מעיו רפים, ער גייט גרינג ארויס, ער עסט נישט קיין זאכן וואס זאלן אים מעכב זיין די ארויסגיין — קומט נישט אויף אים קיין חולי, און זיין כח ווערט שטערקער, אפילו ער האט געגעסן שלעכטע עסן. אבער ער האט נישט געגעסן צו סאך, און זיין מעיו רפים, און ער מאכט עקסערסייז.
סאו דאס איז מער וויכטיג אפילו פון מקפיד זיין. איינער וואס איז זייער מקפיד נישט צו עסן ציבעלע ווייל עפעס א צדיק האט געזאגט, זאל ער וויסן אז נאך מער וויכטיגער איז די דריי כללים.
—
הלכה כ: פארקערט — זיצן, איינהאלטן, נישט עקסערסייזן
Speaker 1: און פארקערט, זאגט דער רמב״ם: “וכל מי שהוא יושב לבטח ואינו מתעמל” — און איינער וואס זיצט רואיג.
Speaker 2: אה, אינטערעסאנט. ער זיצט רואיג, איז ער איינער וואס איז נישט שוין לעבט עקטיוו.
Speaker 1: יא. “או מי שמשהה נקביו” — איז דער איינער וואס האלט זיך איין פון ארויסגיין. “או מי שמעיו קשים” — איז דער איינער וואס ער גייט נישט ארויסגיין, ער איז אין סכנה.
“אפילו אכל מאכלות טובים ושמר עצמו על פי הרפואה” — ער האט געגעסן די אלע מאכלים לויט וואס די רמב״ם האט געהייסן — “כל ימיו יהיו מכאובים וכוחו תשש” — ער גייט האבן סיי תמיד יסורים, און סיי זיין כח גייט ווערן שוואך.
—
הלכה כ (המשך): אכילה גסה — כסם המות
Speaker 1: זאגט דער רמב״ם נאך א כלל, אדער א המשך פאר די כלל — אכילה גסה. אכילה גסה מיינט מען עסט שנעל, מען עסט זייער אסאך אויף אמאל. צו פיל.
Speaker 2: חושבני — ניין, עס קען אפילו זיין אז דו האסט געסטאפט פאר דו ביסט געווארן אינגאנצן זאט, אבער די עצם אכילה גסה — עסן זייער אסאך אויף אמאל אן קייען — און עסן שטייט, מיינט אז בעיקר מיינט עס טאקע צו עסן צו פיל.
Speaker 1: אכילה גסה איז שוין טאקע א לשון פון חכמים. אכילה גסה מיינט וואס מען רופט היינט — וואס רופט מען עס היינט?
Speaker 2: עסן, מען רופט עס עסן.
Speaker 1: היינט רופט מען עס עסן. אקעי.
“אכילה גסה לגוף כל אדם כמו סם המות, והיא עיקר לכל החלאים” — די עיקר פון אלע חלאים איז אכילה גסה.
—
הלכה כא: רוב חלאים — פון שלעכטע עסן אדער צופיל עסן
Speaker 1: “רוב החלאים הבאים על האדם אינם אלא או מפני מאכלים רעים” — רוב פון אלע קרענק וואס קומט, איז אדער ווייל ער האט געגעסן שלעכטע עסן — “או מפני שהוא ממלא בטנו ואוכל אכילה גסה אפילו ממאכלים טובים” — אדער ווייל ער האט אנגעפילט זיין בויך און ער האט געגעסן צו סאך, אכילה גסה, אפילו ער האט געגעסן געזונטע זאכן האט ער געגעסן צו סאך.
דער פסוק “שומר פיו ולשונו”
“הוא ששלמה אומר בחכמתו: שומר פיו ולשונו שומר מצרות נפשו” — דאס האט שלמה המלך געזאגט מיט זיין חכמה. א מענטש וואס היט אפ זיין מויל און זיין צונג, “שומר מצרות נפשו” — וועט ער אפהיטן זיין נפש פון צרות.
וואס איז דאס? כלומר, זאגט דער רמב״ם: “שומר פיו — מלאכול מאכל רע או מלשבוע” — אפהיטן זיין מויל פון עסן צו סאך, אדער שלעכטע מאכלים אדער צו סאך — “ולשונו — מלדבר אלא בצרכיו” — עסן צו סאך און רעדן צו סאך ברענגט צרות.
סאו די לשונו גייט צוריק אויף די פריערדיגע פרקים וואס זיי האבן גערעדט זייער שטארק אז מען זאל נישט רעדן צו פיל.
חידוש: דער מויל איז דער סארס פון רוב פראבלעמען
Speaker 2: אז דער גוף איז נישט פארשטיקט. אזוי ווי דארט איז עס גענומען — אז דער מויל איז דער סארס פון רוב פראבלעמען. אדער עסט מען צופיל, אדער עסט מען שלעכטע מאכלים. אדער רעדט מען צופיל, אדער רעדט מען שלעכטע זאכן.
Speaker 1: אבער דער “צרות נפשו” מיינט לכאורה אויך צרות פאר זיין גוף, און צרות סאושעלי. ווען ער רעדט צופיל, האט ער זיך אן עסק מיט שונאים, און אזוי ווייטער. ער ווערט אנגעקוקט ווי א נאר. “נפשו” מיינט נישט דא דוקא נשמה — נפשו מיינט דעם גאנצן מענטש.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — רחיצה, הקזת דם, ותשמיש המטה
—
פארבינדונג צוריק: עסן און רעדן
און לשון הרע אומר לדבר אין לו צורך. עסן צו סאך און רעדן צו סאך ברענגט צו סאך. סאו די שאלה גייט צוריק אויף די פריערדיגע פרקים וואס האבן גערעדט זייער שטארק אז מען זאל נישט רעדן צו פיל. אזוי ווי עס זאגט דארט — דארט איז עס גענומען — אז די מאכל איז די source פון רוב פראבלעמס. אדער עסט מען צו פיל, אדער עסט מען שלעכטע מאכלים. אזוי אויך — אדער רעדט מען צו פיל, אדער רעדט מען שלעכטע זאכן. אבער די source איז אפשר מער די אכילה, די תאוות פון זיין גוף און תאוות סאציאל — ווען ער רעדט צו שטארק האט ער הנאה פון דעם, און אזוי ווייטער. אפשר מיינט נישט דווקא נעגאטיוו, אפשר מיינט עס זיין self, זיין himself.
—
הלכה כ״ב: דרך הרחיצה
זאגט דער רמב”ם ווייטער, עד כאן אין הלכות עסן, און יעצט גייען מיר רעדן וועגן זיך וואשן.
זאגט דער רמב”ם: דרך הרחיצה, שייכנס אדם למרחץ משבעה ימים לשבעה ימים — איינמאל א וואך זאל מען אריינגיין אין מרחץ. ולא ייכנס — ווען זאל מען גיין אין די מרחץ? מען זאל נישט גיין — סמוך לאכילה ולא כשהוא רעב, אלא כשיתחיל המזון להתאכל — ווען דער גוף… אזוי ווי ער האט פריער געזאגט לגבי התעמלות.
מרחץ vs. שאווער
די מרחץ איז נישט די shower, רייט? א shower הייסט נישט קיין מרחץ. מרחץ איז א גאנצע עסק. אן עיקר הייסט עס א מקוה. מען גייט א שנעלע מקוה איז נישט אזויפיל מער ווי א שנעלע shower. דא איז ווען מען גיט אוועק צייט און מען גייט אין א הייסע און א קאלטע, וואס ס׳טוט זיך.
וואשן מיט הייסע וואסער — דער קאפ מעג הייסער
ורוחץ כל גופו בחמין שאין הגוף נכוה בהן — מען וואשט זיך אין חמין, אבער נישט אז מען ווערט אפגעבריט. אבער די קאפ מעג מען יא אריינלייגן אין גאר הייסע וואסער — וראשו בלבד בחמין שהגוף נכוה בהן. וואס פאר די איבריגע חלק פון די גוף איז עס צו שטארק הייס, פאר די קאפ איז עס בסדר.
דאס איז לכאורה פשוט ווייל א מענטש׳ס קאפ האט האר — נישט אזוי ווי די חסיד׳ישע אידן וואס האבן נישט קיין האר — און ס׳איז שווער צו וואשן, אזוי ווי מען האט שוין פריער געזאגט, עס פעלט אויס אז ס׳זאל זיין הייסער.
ראשו מיינט נישט זיין קאפ, ראשו מיינט זיין האר. Just to be clear, ווען ס׳שטייט מען וואשט די ראשו, מיינט עס נישט וואשן די קאפ, ס׳מיינט וואשן די האר. אפשר די בארד אדער די האר פון קאפ.
שטאפלווייזער אראפגאנג צו קאלט
ואחר כך ירחוץ גופו בפושרין — נאכדעם זאל מען אפוואשן די גוף מיט לוק-ווארם וואסער, נישט הייס אדער נישט קאלט. ואחר כך בפושרין מן הראשונים — נאך קילער. עד שירחץ בצונן — ביז מען קומט אן צו קאלט. אבער גיין פלוצלינג צו קאלט איז א שרעק פאר די גוף, נאר אנקומען סטאדי צו קאלט.
ולא יעביר על ראשו כלל לא פושרין ולא צונן — זאל מען נישט ארויפגיסן, אזויווי דו האסט געזאגט, עס טייטש אפוואשן די קאפ, עס טייטש אפוואשן די גוף מיט הייסע וואסער. אבער אויף די קאפ אליין זאל מען נישט גיסן נישט קיין קאלטע און נישט קיין הייסע וואסער. נישט קיין פושרין, נישט מיטל קאלט, און נישט קיין גאר קאלט, נישט קיין שום קאלטע וואסער.
Speaker 2: קלאר. ס׳בלייבט מיט די זייער הייסע.
Speaker 1: ס׳איז דאך אויס ווי דער רמב”ם האט נישט געוואלט די אייז באקעט, וואטעווער וויאזוי ס׳הייסט, די קאלט פלאנדזש — איז נישט דער רמב”ם׳ס זאך. ווייל לא ירחוץ בצונן בימות הגשמים — שטייט אין די ווינטער זאל מען זיך נישט וואשן מיט קאלטע וואסער. אבער איך מיין אויך, לכאורה היינט איז אנדערש די מציאות. אבער מ׳זעט סתם, מ׳רעדט דא פשוט מ׳זאל נישט ווערן פארפרוירן.
ווען צו גיין אין מרחץ
ווייל ולא ירחץ עד שיזיע ויפרך כל גופו — מ׳זאל זיך נאר וואשן נאכדעם וואס די גוף שוויצט, וואס מ׳האט געארבעט שווער. ולא יאריך במרחץ, אלא כשיזיע ויפרך גופו ישתטף ויצא — ווען ער פילט שוין אפגעשוואכט און ער שוויצט, דאן זאל זיך אפוואשן און מ׳גייט ארויסגיין.
—
הלכה כ״ג: בודק עצמו — צען מאל א טאג
זאגט דער רמב”ם ווייטער: ובודק עצמו קודם שייכנס למרחץ ואחר שיצא שמא הוא צריך לנקביו — פאר מ׳גייט אריין אין מרחץ, און גלייך נאך ארויסגיין, זאל מען טשעקן צו מ׳דארף ארויסגיין.
וכן בודק אדם עצמו תמיד קודם אכילה ואחר אכילה — פאר׳ן עסן און נאך עסן זאל מען טשעקן.
וקודם בעילה ואחר בעילה.
וקודם שייגע ויתעמל ואחר שייגע — פאר׳ן עקסערסייזן און נאך עקסערסייזן זאל מען טרייען ארויסצוגיין.
וקודם שיישן וכשייעור — פאר מ׳גייט שלאפן און גלייך ווען מ׳וועקט זיך אויף.
הכל עשרה — צען מאל א טאג זאל א מענטש ארויסגיין.
ווייל נישט יעדן טאג גייט ער אין מרחץ. אבער ס׳איז פינף זאכן, יעדע איינס צוויי: מרחץ, אכילה, בעילה, יגיעה, און שינה. סאו, יא, נישט דווקא יעדן טאג איז די אלע צען.
דיון: פארוואס דארף מען טשעקן פאר און נאך?
Speaker 2: איך דארף וויסן פונקטליך וואס די ביז ארויסגיין אין בית הכסא, וואס מ׳האט מורא?
Speaker 1: ווייל ס׳קען — ווען מ׳מאכט עקסערסייז איז עס מעכב די גוף פון ארויסגיין, אדער ווען מ׳גייט אין מרחץ וועט עס אפשטופן, ס׳וועט מאכן די פארקערטע פון גוף אויף די גוף.
—
הלכה כ״ד: נאכן ארויסגיין פון מרחץ
זאגט דער רמב”ם ווייטער: כשיצא אדם מן המרחץ ילבש בגדיו ויכסה ראשו בבית החיצון — ער זאל זיך צודעקן נאך פאר ער גייט ארויס אין די גאס. כדי שלא תשלוט בו רוח קרה — ווען ער גייט ארויס פון די מרחץ החם צו דער אויר הקר. ואפילו בימות החמה צריך להיזהר — אפילו ס׳איז הייס אין דרויסן, אבער די חלל איז קילער ווי אינעווייניג אין די מרחץ.
וישהה אחר שיצא עד שתתישב נפשו וינוח גופו ותסור החמימות, ואחר כך יאכל — ער זאל ווארטן ביז ער בארואיגט זיך אביסל און זיין גוף זאל מער נישט זיין פארשוויצט, און נאר נאכדעם זאל ער עסן.
ואם ישן מעט כשיצא מן המרחץ קודם אכילה, הרי זה יפה עד מאד — דאס האט ער אויך, מיין איך, פריער געזאגט, ער זאל שלאפן נאכן ארבעטן שווער, האט ער אויך פריער דערמאנט.
דיון: שלאפן נאכן מרחץ — סתירה צו נישט שלאפן בייטאג?
Speaker 2: שלאפן… גלייך אנפאנג פון די סימן…
Speaker 1: ניין, ער האט געזאגט זיך וואשן בחמין.
Speaker 2: וואשן בחמין. יא. ישן, דאס איז א גוטע זאך. מען גייט אין די מרחץ, נאכדעם שלאפט מען.
Speaker 1: פריער האט ער געזאגט מען זאל נישט שלאפן בייטאג, אבער דא לאזט ער נאכן זיין אין די שווער.
Speaker 2: ניין.
—
הלכה כ״ה: נישט טרינקען קאלטע וואסער נאכן מרחץ
זאגט דער רמב”ם ווייטער: לא ישתה אדם מים קרים כשיצא מן המרחץ — מען זאל נישט טרינקען קאלטע וואסער ווען מען קומט ארויס פון מרחץ. ואין צריך לומר שלא ישתה במרחץ — און אין די מרחץ זאל מען זיכער נישט טרינקען.
איך ווייס נישט פארוואס דאס איז. איך ווייס נישט, די גוף איז צעמישט, אינעווייניג קאלט און אין דרויסן הייס.
ואם צמא כשיצא ואינו יכול למנוע עצמו — אויב ער איז זייער דארשטיג — יערב המים ביין או בדבש וישתה — ער זאל נישט טרינקען קאלט וואסער אליינס, נאר ער זאל עס מישן מיט וויין אדער מיט האניג.
אנשמירן מיט שמן
זאגט דער רמב”ם: ואם סך בשמן במרחץ בימות הגשמים אחר שישתטף, הרי זה טוב — אויב ער שמירט זיך אן זיין גוף מיט שמן, איז דאס זייער גוט. אויך א שיינע זאך. איך ווייס נישט פונקטליך פארוואס.
—
הלכה כ״ו: הקזת דם
יעצט קומען מיר אן צו הלכות הקזת דם. אמאל איז געווען אזא מנהג, און מען פירט זיך נישט היינט, איך פארשטיי נישט פארוואס.
זאגט דער רמב”ם אזוי — ער זאל נאר טון… דער רמב”ם איז אויך נישט געווען א ריזן פאן. לא ירגיל אדם עצמו להקיז דם תמיד — מען זאל נישט צו אפט מקיז דם זיין, ארויסנעמען בלוט. ולא יקיז דם אלא אם יהיה צריך לו ביותר — נאר אויב ער דארף עס זייער וויכטיג. ווען דארף מען עס וויכטיג, ווייס איך נישט.
ולא יקיז לא בימות החמה ולא בימות הגשמים — נישט ווינטער און נישט זומער — אלא ביומי ניסן ומעט ביומי תשרי — נאר צוויי מאל א יאר זאל מען.
איך מיין אז היינט איז מען יוצא די צוויי סעזאנען ווען מען גיבט אסאך בלוט. קאסט א געוואלד געלט אריינצוגיין אין די פסח און די ימים טובים, און מען זאל מאכן יוצא מיט דעם די מקיז זיין דם.
באגרענעצונגען פון הקזת דם
ומאחר חמישים שנה לא יקיז כלל — נאך די פופציג זאל מען בכלל נישט מקיז זיין, מען זאל בכלל נישט ארויסנעמען בלוט.
ולא יקיז אדם דם וייכנס למרחץ ביום אחד — מען זאל נישט מקיז זיין דם און אריינגיין אין מרחץ אין דעם זעלבן טאג.
וכן לא יקיז ויצא לדרך, ולא ביום שיבוא מן הדרך — אין די טאג וואס מען פאנגט אן ארויסצוגיין אויף א וועג, אדער ווען מען קומט צוריק פון די וועג, זאל מען נישט מאכן אן הקזת דם. אויך לכאורה וואס עס נעמט אוועק כח, אז עס זאל זיך נישט…
ויאכל וישתה ביום ההקזה פחות ממה שהוא רגיל — אין די טאג פון הקזת דם זאל מען עסן און טרינקען נאך ווייניגער ווי געווענליך.
וינוח ביום ההקזה, ולא יתעמל ולא יטייל — מען זאל זיך אפרוען, און אין די טאג פון הקזת דם זאל מען נישט ארבעטן שווער, מען זאל נישט מאכן קיין עקסערסייז, און דאס וואס איז זייער שווער פאר די גוף.
דיון: סתירה מיט דער גמרא — עסן נאך הקזת דם
איך געדענק אבער אין די גמרא אז עס איז יא געווען א מנהג אז מען פלעגט עסן א גרויסע סעודה — אפשר נאכדעם? צו ריפלענישן די בלוט? דער רמב”ם זאגט אז מען זאל עסן ווייניגער.
היינט איז אויך דא, ווען אסאך מאל איך דאונעיט בלוט, דארף מען עסן נאכדעם — פאדערט מען, זיי געבן דיר גלייך נאכדעם עפעס צו עסן, ווייל עס איז גוט צו העלפן די באדי פראדוצן די בלוט וואס פעלט. אקעי, נישט אז מען זאל נישט עסן גארנישט. אבער נישט עסן א גרויסע סעודה. יא, מען עסט עפעס. צוריקכאפן אביסל די כח.
א כלל: ווייניגער איז מער
יעצט גייט ער אריין אין די זאך פון ביאה. דער כלל הדברים איז, רוב זאכן וואס זענען גוף זאל מען טון ווייניגער. חוץ פון שלאפן — אויך דער רמב”ם האט געזאגט ווייניגער, אבער ביי אונז פירט זיך צו טון ווייניגער.
—
הלכה כ״ז: שכבת זרע — כח הגוף
זאגט דער רמב”ם אזוי: שכבת זרע היא כוח הגוף וחייו ומאור העינים — די שכבת זרע איז די כח פון די גוף, און א חלק פון די כח פון די גוף, און א חלק פון די מאור עיניו.
וכל זמן שתצא ביותר — ווי מער עס גייט ארויס צופיל, אויב עס גייט ארויס צופיל — מיר געדענקען מיר האבן געלערנט נעכטן אין די הלכות, אין די פריערדיגע פרק, “ולא יוליך שכבת זרע אלא כשיצטרך להוצאת הזרע” אדער עפעס אזוי. עס איז דא א געוויסע אמאונט וואס עס דארף ארויסגיין. נישט צופיל.
און אויב גייט ער יא ארויס צו מער, נעמט צופיל שכבת זרע, איז הגוף בלה וכוחו כלה וחייו אובדים — שרעקליכע זאכן.
דער פסוק פון שלמה המלך
הוא שאמר שלמה בחכמתו: “אַל תִּתֵּן לַנָּשִׁים חֵילֶךָ, וּדְרָכֶיךָ לַמְחוֹת מְלָכִין” — גיב נישט דיין כח פאר נשים.
וואס טייטש “לַמְחוֹת מְלָכִין”? וואס איז דער עברי טייטש? “ציוועגן וואס זענען מוחים מלכים.” וואס זענען מוחים מלכים? דאס דעסטרייט קעניגן.
דיון: פאר וועמען איז דאס נוגע?
Speaker 2: און בפרט פאר קעניגן, אסאך מאל א נארמאלער מענטש…
Speaker 1: דאס איז א הלכה… וואס פירן זיך ווי א קעניג, זאלסט נישט טון זאכן וואס הארגעט אפ דיין מלוכה אזוי ווי.
Speaker 2: ניין, די הלכה איז נישט עכט נוגע פאר א נארמאלן מענטש, ווייל ווי טרעפט ער אז ער האט דאך נאר איין ווייב. א קעניג קען דאך האבן טויזנט ווייבער אזויווי שלמה. זאגט ער פאר שלמה, דאס איז די זאך וואס דעסטרייט קעניגן.
Speaker 1: אמאל איז געווען, דער רמב”ם האט געלעבט אין די אראבישע לענדער, איז געווען די הלכה, וואס מען גייט אויך אז ס׳איז א מנהג פון טויזנט ווייבער. איז דאס געווען זייער א שווערע גאנצע סיטואציע.
—
הלכה כ״ח: כל השטוף בבעילה — די תוצאות
דער רמב”ם זאגט ווייטער: כל השטוף בבעילה — איינער וואס איז שוטה מיינט ער פארשווענדעט, דאס איז א לשון. ס׳מיינט ער טוט בעילה צו אפט. דאס מיינט נישט אז ער מאכט וויי פאר א נאר, דאס מיינט אז ער איז אזויווי דער מלך.
דער רמב”ם האט געשריבן א בריוו פאר איינעם פון די סולטאנען דארט, איינער פון די חברה, ער האט געדארפט פיל מאל טאקע ווייל ער האט געהאט אזויפיל, ער איז געווען חייב תענוג. ער האט געהאט טויזנט ווייבער. יא, אזוי ער רעדט פון אזא סיטואציע.
ליסטע פון סימפטאמען
זקנה קופצת עליו — שפרינגט ארויף אויף אים עלטערקייט.
וכוחו תשש — זיין כח ווערט שוואך. וואו, שרעקעדיג, וואספארא תוכחה.
ועיניו כהות — זיינע אויגן ווערן אים טונקל.
וריח רע נודף מפיו ומשחיו — ס׳גייט ארויס פון אים א שלעכטע ריח פון זיין מויל און פון זיין עלבאו, פון וואטעווער, אונטער זיין ארעם.
ושער ראשו וגבות עיניו וריסי עיניו נושר — ס׳פאלט אים ארויס די האר פון זיין געזיכט.
ושער זקנו ושחיו ושער רגליו רבה — פארקערט, אבער זיין בארד און די האר ביי זיין בית השחי און די האר פון זיין פיס ווערט צו פיל.
ושיניו נופלות — זיינע ציין פאלן אים ארויס.
והרבה כאבים חוץ מאלו באין עליו.
—
הלכה כ״ט: אחד מאלף
אמרו חכמי הרופאים: אחד מאלף מת בשאר חלאים, והאלף מרוב התשמיש.
דאס איז א גוזמא מסתמא. לכאורה, ווייל פריער האט ער געזאגט אז רוב האט צו טון מיט אדער דו ביסט נישט געזונט, אדער דו עסט נישט געזונט, אדער דו עסט מיט אן עקסטאזי. לכאורה, די רוב תשמיש מענטשן זענען אויך נישט מורא׳דיג פרוש בענין אכילה — אז ס׳גייט עס זיין.
דער זאגט דאך, רב מיינט נישט דא א יונגערמאן וואס פירט זיך אזוי ווי דער משום ברירה, ער רעדט פון עפעס אין גוזמא. וואס פאלן די אחד מאלף גריינט מען מיט די אחד מאלף מצותי ואישו בכלל עליו מצותי.
לפיכך צריך אדם להיזהר בדבר זה מאד אם רצה לחיות בטובה — אויב וויל ער לעבן א גוטער עס.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד’ (המשך) — הלכות תשמיש, כללי הבריאות, און עשרה דברים
—
הלכה כ”ט (המשך): הלכות תשמיש — ווען און וויאזוי
דאס איז א גוזמא מסתמא. לכאורה, ווייל פריער האט ער געזאגט אז די רוב האט צו טון מיט אדער עסן נישט געזונט, אדער עסן מיט אן עקסטרא סכום. לכאורה, די רוב תשמיש מענטשן זענען אויך נישט מודה דיק פריש בענין אכילה, אז ס’גייט עס זיין. דער זאגט “רוב” — ער מיינט נישט דא א יונגערמאן וואס פירט זיך אזוי ווי דער משנה ברורה, ער רעדט פון עפעס איין גוזמא. ס’פאלן די אחד מאלף, גריינט מען מיט די אחד מאלף — מצוותיו ואשתו בכלל כל המצוות.
—
דער רמב”ם’ס סימנים ווען דער גוף פאדערט תשמיש
וצריך אדם ליזהר בדבר זה אם רוצה לחיות בטובה. אויב ער וויל לעבן א גוטע לעבן, זאל ער זיין אזוי אין איין זהירות. ולא יבעול אלא כשימצא גופו בריא וחזק ביותר — ווען ער טרעפט זיין גוף אז ער איז געזונט. ומתקשה הרבה שלא לדעתו — און ער זעט אז ער האט קישוי שלא לדעת, דאס הייסט אז זיין גוף פאדערט עס. ומסיח עצמו לדבר אחר — און ער זעט אז אפילו ווען ער טראכט נישט פון קיין זאך וואס ברענגט קישוי, דאך האט ער קישוי. דעמאלטס ווייסט ער אז זיין גוף — לכאורה דער וואס זאגט אז א ביסל שכחה וויאזוי ער דארף ארויסגיין — דעמאלטס ווייסט ער אז זיין גוף פאדערט דעם.
רייט. זעסט, ער גייט לשיטתו. ס’איז ווי אן אנדערע מענטש וואס ער זוכט, ער נעמט דראגס כדי צו האבן קישוי — דאס איז נישט וואס דער רמב”ם רעדט. ס’איז גוט, ס’איז גוט.
וימצא כובד ממתניו ולמטה — און ער פילט א געוויסע שוועריקייט — כאילו חוטי הביצים נמשכים ובשרו חם — ס’איז כאילו וויאזוי ער פילט. יא. דאס זענען די סימנים וואס ער דארף בועל זיין, ורפואה לו שיבעול.
—
תשמיש אלס רפואה — נישט הלכות עונה
אבער מ’רעדט דא נאך א גאנצע סאך פון בועל זיין אלס רפואה. אין הלכות עונה איז דא אנדערע כללים פון ווען מ’דארף בועל זיין, לויט די מצוה פון שלום בית. דער גאנצע הלכה דא איז בבחינת רפואה.
זעט דער רמב”ם — ס’איז א הכרח אז דער רמב”ם רעדט דא פון רפואה לבד. אויסגעזאגט, מ’טאר נישט עסן מצה — אלס הלכות חמץ ומצה, איז דא ווען מ’דארף עסן מצה. איינמאל א יאר. אבער דער איינמאל א יאר וואס מ’דארף עסן, איז נישט עסן צו טעג. אז מ’רעדט נאר פון לגופו לגופו, מ’רעדט נישט פון עסן צו די כעג. ס’איז דער רמב”ם.
—
הלכה ל’: ווען מ’זאל נישט בועל זיין
ולא יבעול אדם — דא רעדט מען וויאזוי מ’איז בועל, ס’איז וועלכע מצב ורוח, אדער ווייט נאכ’ן עסן. ולא יבעול — נישט ווען מ’איז זאט, ולא רעב — נישט ווען מ’איז הונגעריג. אלא — נאכדעם וואס דער מזון איז שוין באכל במעיו. איך מיין אז אלע זאכן וואס שטרענגט אן דעם גוף, דארף מען טון נאכדעם וואס דער מזון איז שוין א שעה צוויי נאכ’ן עסן. ווי פשוט. ווייל דא נוגע אויף קודם בעילה ואחר בעילה, האט ער עס שוין געזאגט איינמאל.
זאגט דער רמב”ם ווייטער: לא יבעול — מען זאל נישט בועל זיין ווען מ’שטייט, ולא מיושב — און נישט זיצנדיג. ולא בבית המרחץ, ולא ביום שנכנס למרחץ, ולא ביום הקזה — אלעס וואס שוואכט אפ דעם גוף. ולא ביום יציאה לדרך, ולא ביום הכניסה מן הדרך, ולא לפניהם ולא לאחריהם.
—
דיון: יום יציאה לדרך — סתירה צו הלכות עונה
סאו דא איז גלייך א גרויסע קשיא, ווייל דער רמב”ם אין הלכות עונה זאגט אז ס’איז דא א מצוות עונה פון יום יציאה לדרך.
אה, דאס זאגט דער הייליגער רב אויף דער זייט, אז דער רמב”ם ברענגט נישט די הלכה. ס’איז א גמרא, יעדער איינער געדענקט די גמרא, אבער ס’שטייט נישט. וואס דער טעם איז — ווייל דער רמב”ם זאגט אז “פוקדה” אין יום יציאה לדרך מיינט נישט דווקא ביאה, נאר ס’מיינט ער זאל זיין נאענט מיט איר, ער זאל זיין מיט איר, רעדן מיט איר, פארברענגען מיט איר. ס’איז נישט דווקא די עצם תשמיש. אזוי טאקע ברענגט ער — רבינו תם האט עס געזאגט.
אבער ס’איז נישט לאו דווקא. ס’קען דאך זיין אז דא אויך, דער רמב”ם רעדט דא אלס דין אין רפואה. און אויך “דרך” קען זיין אסאך לעוועלס דרך. דא רעדט ער פון אזא דרך אז ער גייט צו פיס און ער מוטשעט זיך אויס. ס’איז נישט אלעס די זעלבע. מען קען נישט עכט פרעגן אזעלכע קשיות, אפילו אין הלכה, אבער זיכער נישט אין רפואה. מען רעדט פון אן אופן וואס איז אזוי.
—
הלכה ל”א: “אני ערב לו” — דער רמב”ם’ס גאראנטיע
סאו דער רמב”ם ענדיגט צו די הלכה, און ער זאגט אזוי:
כל המנהיג עצמו בדרכים אלו שהורינו, אני ערב לו — דאס איז א מורא’דיגע פאוערפולע לשון — “אני ערב לו”, איך, דער רמב”ם, איך נעם אחריות — שאינו בא לידי חולי כל ימיו — ער גייט נישט קומען צו קיין קראנקייט — עד שיזקין הרבה וימות — ער וועט שטארבן אין אלד עידזש, ער וועט שטארבן אלט — ואינו צריך לרופא — ער וועט נישט דארפן צוקומען צו קיין דאקטוירים — ויהיה גופו שלם ועומד על בוריו כל ימיו — ער וועט בלייבן געזונט זיין גאנץ לעבן.
—
דיון: ווי קען דער רמב”ם זיין ערב?
איינער זאגט אז דער רמב”ם קען זיין אן ערב. וואס איז די פראבלעם? למשל קענסער, לויט’ן רמב”ם אויך…
איין מינוט, זאגט דער הייליגער רמב”ם — אלא, ער האט זיך געגעבן דריי וועגן ארויס:
1. אדער איז דא א מענטש וואס האט — אלא אם כן היה גופו רע מתחילת ברייתו — יא, אבער ער האט געבויט א שלעכטע גוף, איך קען נישט זיין קיין ערב.
2. יעדער מענטש וואס וועט קומען אים זאגן אז ס’האט נישט געארבעט, וועט ער אים זאגן: אויב דו האסט געווען פרייטאג אין די חתונה — או אם היה רגיל במנהג מן המנהגות הרעים מתחילת מולדתו — אויב ער פירט זיך שלעכטע מנהגים, וואס דו האסט נאך פאר ער האט אנגעהויבן פאלגן, מיינט עס אז ער האט שוין געהאט צוואנציג יאר שלעכטע מנהגים. אויב יא, טאקע מאכסט דברים, אבער דו מאכסט מצורעות לא עלינו, און דעמאלטס איז ער הולך וטוב והולך. איך קען נישט ענטפערן אויף דעם.
3. או אם תבוא מכת דבר או מכת בצורת לעולם.
מ’רעדט נישט וועגן קענסער — ער רעדט לכאורה פון דעם רוב. אבער עכט דא מוז מען זאגן, דאס רעדט פון דעם מחלות וואס מענטשן ברענגען זיך אליין: עס צייט, ער באקומט די כאלעסטעראל, און בלאד פרעשער, די הארט — יא, עס איז ער.
—
הלכה ל”ב: די כללים זענען נאר פאר געזונטע מענטשן
זאגט ער ווייטער, נאך א הלכה:
אבל כל הדרכים האלו שאמרנו אינם ראוים אלא למי שהוא בריא. אבל החולה, או מי שאחד מאיבריו חולה, או מי שנהג מנהג רע שנים רבות, יש לכל אחד ואחד מהם דרכים אחרים ומנהגות כפי חליו, כמו שיתבאר בספרי הרפואות.
—
פאראלעל צו דרך הממוצע
אבער רבינו בחיי גייט ווייטער, און דאס איז אביסל אינטערעסאנט, ווייל עס ריימט אביסל מיט דעם רמב”ם’ס דרך הממוצע — אז אויב עס איז דרך רפואה, דעמאלטס איז אלעס אנדערש. דער רמב”ם רעדט צו געזונטע מענטשן, און געזונטע מענטשן זאגט ער וויאזוי צו עסן, וויאזוי זיך אויפצופירן בגוף ובנפש.
די אינטערעסאנטע זאך איז אבער אז דא ברענגט ער נישט די רפואה. דארט איז געווען די דרך רפואה א פארט פון די גאנצע זאך — אז עס איז געווען ווי אן עיקר הלכה וואס דער רמב”ם האט געברענגט. דא זאגט ער: איך זאג דיר נאר די הלכה, אזוי ווי עס וואלט נאר געשטאנען פרק א’ אן פרק ב’.
—
שינוי וסת תחילת חולי
זאגט ער ווייטער: ושינוי וסת תחילת חולי. טוישן דעם סדר החיים, דאס איז דער אנפאנג פון א חולי.
לכאורה מיינט ער מסביר צו זיין אז איינער וואס האט זיך געפירט מיט א מנהג רע שנים רבות, און פלוצלינג האט ער אנגעהויבן טון מיין וועג — דאס אליין קען זיין שלעכט פאר אים. ס’איז נישט אזוי סימפל, און מ’דארף מיט אים דעמאלטס טרעפן אן אנדערע וועג וויאזוי צו סאלוון די פראבלעם.
—
הלכה ל”ג: אויב מ’האט נישט קיין רופא
זאגט ער ווייטער:
כל מקום שאין בו רופא, אחד הבריא ואחד החולה, אין ראוי לו לזוז מכל הדרכים שאמרנו בפרק זה, שכל אחד מהן לאחרית טובה הוא מביא.
אה, דאס איז קלאר. אויב דו האסט א דאקטאר, דארפסטו גיין צום דאקטאר. דו ביסט שוין קראנק, גיי צום דאקטאר און פרעג אים וואס צו טון. אויב דו האסט א דאקטאר, דארפסטו פאלגן זיינע עצות.
איינער וואס האט נישט קיין רופא — סיי א געזונטער מענטש, סיי א קראנקער מענטש — אין ראוי לו לזוז מכל הדרכים שזכרנו בפרק זה, שכל אחד מהם לאחרית טובה יביא. צום סוף ברענגט עס גוט, אפילו אויב ס’וועט זיין שווער. זייער גוט. אפשר וועט דיר די שינוי וסת, אפשר וועט דיר זיין אביסל שווער. רייט, הגם אז ס’איז דא א חסרון, למעשה, אויב דו האסט א דאקטאר, פרעג דעם דאקטאר — ער האט דיר געגעבן אן הדרכה פרטית.
—
כלל אין עבודת המידות
דאס איז אויך א כלל אין עבודת השם. די זאכן, עבודת השם — ווייסטו? — די זאכן וואס זענען גוט פאר יעדן. אפילו איינער וואס האט א רבי, וואלט ער געזאגט אביסל פונקטליכער צו טון אביסל אנדערש. אבער אויב דו האסט נישט קיין רבי, דו האסט נישט קיין רופא, איז צו טון די כלליות’דיגע זאכן — געווענליך ארבעט עס.
ער ברענגט אריכות וועגן דעם נושא אין רמב”ם אין אנדערע פלעצער, ווייל ס’איז געווען א גרויסע חקירה אין די ראשונים מיט’ן רמב”ם — וויפיל מען קען גיין מיט הנהגות פרטיות, וויפיל ס’דארף זיין כללים. סאו דער רמב”ם האט דאך געזאגט אז ס’איז זייער וויכטיג אז דו זאלסט האבן א דאקטאר, ווייל דער דאקטאר קען דיר זאגן פאר דיר בפרטיות לויט דיין שווערע מצב.
סאו די אלע הלכות דא איז געווען פאר יעדן איינעם נוגע. ס’טאקע פאר רוב מענטשן איז עס אייביג נוגע, און פאר יעדן איז עס נאר נוגע אויב ער האט נישט עפעס בעסער. ס’איז בעסער ווי גארנישט וויסן.
—
כללות’דיגע מסקנא פון דעם גאנצן פרק
אבער יעצט גייט דער רמב”ם זאגן אז ס’איז יא גוט צו האבן א דאקטאר.
וואס קען מען זיך ארויסלערנען פון דעם גאנצן רמב”ם? איך מיין, ס’איז זייער שווער צו פסק’ענען פון דעם רמב”ם, אבער דאס איז אז א מענטש זאל אין זינען האבן — אביסל אין זינען האבן דעם גוף, נישט ווארטן פון ווען מ’ווערט קראנק. אין זינען האבן דעם גוף, און צוהערן צום גוף, זיך נישט איבערעסן.
אבער דער כלל הדברים איז געווען גאנץ פשוט:
– צו עסן ווייניגער
– צו מאכן מער עקסערסייז
– שלאפן מער
– ווייניגער בעילה אויב מ’וועט שוואך ווערן פון דעם
– זיין א גבר א כובש את יצרו, און נישט עסן יעדן מאכל וואס מ’טרעפט
דער כלל הדברים איז — יעדער איינער איז מסכים. אבער דאס איז זיכער אין כלליות אז מיר עסן היינטיגע צייטן אסאך, אסאך מער ווי מענטשן פלעגן עסן, און ס’איז זייער א גרויסע פראבלעם. שוין.
און אויב מ’האלט שוין נאכדעם, קען מען גיין צום רופא צו געבן וואס הייסט עס, די נייע זאך. און ער איז ספק, ער ווייסט נישט — קען ער גיין צום בית דין וואס זאל אים טיילן א גוטע פעטש.
—
הלכה ל”ד: עשרה דברים — א תלמיד חכם דארף וואוינען אין א שטאט מיט א רופא
דאס איז אינטערעסאנט. און דאס לעצטע שטיקל איז ממש — קומט נישט דא אריין, נאר וועגן ס’שטייט דא דאס ווארט “רופא”, האט דער רמב”ם געטראפן אין דעם ממש א הלכה. דאס איז א מרחיב, איך האב א פאר פון דעם, אבער ס’איז ממש אזויווי א הלכה, האט ער געטראפן דא אזא הלכה. ביז יעצט איז געווען לכאורה — דו ביסט גערעכט — די זאכן שטייען אויך אין די גמרא, אבער בעיקר אין פרק ד’ זעט ער אז ס’איז ממש א הלכה: א תלמיד חכם טאר נישט וואוינען אין א שטאט וואס האט נישט קיין רופא. אפשר איז דאס אויך דער אריינפיר פאר דעם נעקסטן אפשניט וואס גייט רעדן וועגן דעם תלמיד חכם.
—
די גמרא אין סנהדרין
גייט דער רמב”ם צוענדיגן מיט א — איך מיין ס’איז א חז”ל — יא, דאס איז א גמרא אין סנהדרין. די גמרא זאגט דארט:
כל עיר שאין בה עשרה דברים הללו, אין תלמיד חכם רשאי לדור בתוכה.
א שטאט וואס האט נישט די צען זאכן, טאר א תלמיד חכם נישט וואוינען דארט.
—
די צען זאכן
וואס זענען די צען זאכן?
1. רופא — ערשטנס איז א דאקטאר. איז אינטערעסאנט — אויסער די עשרה בטלנים, דארף זיין עשרה נישט בטלנים.
2. אומן — אומן מיינט… ס’איז דא מפרשים וואס זאגן רופא ואומן איז איין זאך, אזויווי א רופא אומן. אדער א רופא מיינט א רופא וואס זאגט וויאזוי צו זיין געזונט, און אומן מיינט א רופא אומן — א רופא וואס קען היילן מחלות. אפשר אומן מיינט, אזויווי אסאך מאל היינט מיינט מען אומן אן ארטיסט. האבן זיי געזאגט אז ס’דארף זיין אן ארטיסט — יעדע שטאט דארף האבן איינער וואס שפילט אויף א גיטאר און מאלט? אבער איך געדענק אין די גמרא, געווענליך אומן מיינט… אה, רש”י זאגט — ער ברענגט רש”י — אומן: א מקיז דם. אזויווי א דענטיסט. ס’איז נישט א רופא, ס’איז איינער וואס געוויסע ענינים פון רפואה טוט ער, אבער נישט פונקטליך א רופא. ס’זענען דא אנדערע מפרשים וואס פארשן זיך אויף דעם פשט פון די גמרא און זאגן אז אומן מיינט א מוהל. ס’קען אויך זיין. א מוהל און א מקיז דם טוען בייסיקלי די זעלבע דזשאב — ס’איז א שנייד, ער גייט ווייטער. ס’איז נישט א רופא וואס ווייסט מער טיף.
3. בית המרחץ
4. בית הכסא — ווייל מען טאר זיך נישט אנהאלטן. די גאנצע שטאט דארף האבן א בית הכסא.
5. מים מצויין — עס זאל זיין פרישע וואסער.
6. בית הכנסת
7. מלמד תינוקות
8. לבלר — א שרייבער וואס צו קענען מאכן א קאנטרעקט, אדער שרייבן סתם… איך מיין א סופר, אדער ס’מיינט שרייבן א מזוזה אפשר. אדער סופר סתם. עס קען זיין ביידע — שרייבן ספרי קודש.
9. גבאי צדקה — זאל קענען טיילן צדקה.
—
דיון: וואס מיינט “גבאי”?
אפשר גבאי איז מלשון גובה? ער איז גובה די צדקה — ער נעמט. געבן א נדבה קען יעדער געבן, כאפן… אבער ער זאגט אז ער קען נעמען מיט פאוער. רייט. גבאי צדקה מיינט נישט סתם איינער וואס גייט נאך געלט. ס’מיינט ס’איז דא איינער וואס מאכט זיכער צו נעמען געלט פון די וואס מ’דארף נעמען געלט. ס’איז די וואס זענען טאקע גבאי צדקה א שטיקל.
וואס זאגט ער פאר די גבירים? בימינו בעתם האבן זיי געדארפט שלאגן. מיר זענען שיין, מיר געבן זיי נאך כבוד אויך, אבער… זייער גוט. זיי זאלן דא נישט דורכפארן שלאגן.
—
10. בית דין מכין וחובשין — דאס איז דער צענטע זאך. א בית דין וואס האט די פאוער צו געבן מלקות.
—
דיון: וואס מיינט “חובשין”?
וואס איז א בית דין? וואס איז שלאגן? און חובש — מיינט ער לייגט אין תפיסה? וואס טייטש חובש? ער לייגט א סור, לכאורה? ער קען צווינגען.
זייער וויכטיג זאל מען האבן אין שטאט. און אז נישט, קען מען נישט וואוינען אין יענע שטאט.
—
פארוואס ברענגט דער רמב”ם דאס דא?
סך הכל, די סיבה פארוואס דער רמב”ם ברענגט דאס דא איז וועגן דער ערשטע — וועגן דעם רופא.
הלכות דעות פרק ד’ (המשך) — סיום הפרק: דער רמב”ם’ס הלכתישער סטאטוס פון רפואה-הנהגות
—
Ozempic און דער בעלזער — א הומאריסטישע באמערקונג
ער האט דיר געגעבן, וויאזוי הייסט עס, די נייע זאך? Ozempic. און אויב ס’העלפט נישט, קען מען גיין צום בעלזער וואס טיילט גוטע פעטש.
—
הלכה ל”ד: “רופא” — א ממש’דיגע הלכה
אקעי, דאס איז אינטערעסאנט. ווייל די לעצטע שטיקל קומט נישט דא אריין. נאר ווייל ס’שטייט דאס ווארט “רופא”, האט דער רמב”ם געטראפן אז ס’איז ממש א הלכה. אבער ס’איז ממש אזוי ווי א הלכה. ער האט געטראפן דא אזא הלכה.
חידוש: דער חילוק צווישן פריערדיגע הלכות און הלכה ל”ד
ביז יעצט איז געווען לכאורה עפעס גערעכט אז די זאכן שטייען אויך אין די גמרא. אבער בעיקר ביי הלכה ל”ד זעט מען אז דאס איז ממש א הלכה. כל עיר שאין בה עשרה דברים האלו אין תלמיד חכמים רשאי לדור בתוכה — א תלמיד חכם טאר נישט וואוינען…
אריינפיר צום נעקסטן פרק
ס’איז אפשר אויך די אריינפיר פאר די נעקסטע פרשה, “כי ידוע” וועגן דעם תלמיד חכם.
HE עברית ›
סיכום השיעור 📋
סיכום שיעור הרמב”ם: הלכות דעות פרק ד’
—
הקדמת הפרק — בריאות הגוף היא מדרכי השם
דברי הרמב”ם: “הואיל והיות הגוף בריא ושלם מדרכי השם הוא, שהרי אי אפשר שיבין או ידע דבר מידיעת הבורא והוא חולה… צריך להרחיק עצמו מדברים המאבדין את הגוף ולהנהיג עצמו בדברים המברין והמחלימים.”
פשט: בריאות הגוף היא חלק מעבודת השם, שכן אדם חולה אינו יכול להבין ולדעת את הקב”ה — הדבר דורש ריכוז והבנה. לפיכך צריך האדם להישמר מדברים מזיקים ולנהוג בדברים שמחזקים את הבריאות.
חידושים והסברות:
1) מהו המקור למצוה להיות בריא?
רוב האנשים מצטטים “ונשמרתם מאד לנפשותיכם” כמקור לשמירת הגוף. אולם הרמב”ם אינו מביא כלל פסוק זה כאן. לפי דעות שונות, “ונשמרתם” מתייחס לשמירת הנשמה, שמירת האמונה, שמירת הדעת — ולא לשמירת הגוף ממש. אפילו הרמב”ם שמביא “ונשמרתם” בהלכות רוצח ושמירת הנפש — שם מדובר בענף של רציחה, כלומר כשיש סכנה ממשית. אבל להיות בריא בכלל — זו מצוה אחרת. לפי הרמב”ם המקור הוא “בכל דרכיך דעהו” — שכאשר אדם עוסק בבריאות הגוף בכוונה לעבוד את השם, הרי זה עצמו חלק מעבודת השם. זהו “מדרכי השם”, הקשור ל”והלכת בדרכיו”.
2) האם בריאות הגוף היא ממש מצוה?
קושיה חזקה מ”שמונה פרקים” של הרמב”ם, שם משמע שבריאות הגוף כשלעצמה אינה מצוה ממש — אלא רק בריאות הנפש (מידות טובות, בריאות נפשית/חברתית). אולם כאן בהלכות דעות נראה כמצוה. התירוץ: אולי אינה מצוה בפני עצמה, אלא סניף של “להדמות בדרכיו” או “בכל דרכיך דעהו”. גם מוזכר שמישהו ראה בספר שזה סניף של “ועשית הישר והטוב”. המסקנה: זהו ענין כללי שהרמב”ם לא ייחס לו פסוק-מצוה ספציפי, אך הוא כולל כל התורה כולה עם ענפים רבים ממצוות אחרות.
3) הזנחה ממשית של הגוף — “ונשמרתם” כסניף של רציחה:
כשאדם מזניח ממש את גופו, הדבר נכנס לגדר “ונשמרתם מאד לנפשותיכם” — שהוא סניף של התאבדות, של הריגת עצמו, שזה ודאי דבר חמור לפי הרמב”ם. אבל הדיוק הנוסף — החיוב החיובי להיות בריא — אולי אינו מצוה ממש, אלא הנהגה טובה.
4) בריאות הגוף לעומת בריאות הנפש ברמב”ם:
במקומות אחרים מדבר הרמב”ם על בריאות הנפש — מידות טובות, מצב נפשי, איזון. אבל כאן בפרק ד’ הוא עוסק ממש רק בבריאות פיזית — אכילה, שתיה, שינה, פעילות גופנית, מרחץ, הקזת דם. “בריאות הנפש” אצל הרמב”ם פירושה מידות טובות; מה שאנו קוראים היום “בריאות נפשית” היה הרמב”ם אולי קורא “בריאות הדמיון.”
5) מבנה הפרק:
הרמב”ם מתחיל בדברים כלליים (מתי לאכול, כיצד לאכול), אחר כך דברים ספציפיים (אילו מאכלים), ואחר כך חלקים אחרים של הגוף (ביאה, שינה, פעילות גופנית, מרחץ, הקזת דם). כל הדברים כאן אינם רפואות לחולים, אלא “אורח חיים בריא” — כיצד לחיות בבריאות ולא לחלות. הרמב”ם עצמו יאמר זאת בסוף הפרק.
6) הרמב”ם כרופא:
הרמב”ם היה גם רופא, וכתב עוד ספרים רפואיים: פרקי משה, הנהגת הבריאות, וספר שבו הוא מפרש את הרופא הגדול גאלינוס. אולם כאן בהלכות דעות הוא מביא רק קיצור — הדברים הנוגעים לכל אדם. כשם ש”הגמרא” של הלכות יסודי התורה הוא מורה נבוכים, ו”הגמרא” של הלכות דעות (מידות) היא שמונה פרקים — כך “הגמרא” של הפרקים על בריאות הגוף היא לכאורה כתבי הרפואה שהרמב”ם כתב, שם הוא מאריך יותר בהרחבות הרפואיות.
7) הרמב”ם כותב כאן “בתור רופא”:
בפרק זה כותב הרמב”ם בתור רופא, לא בתור פוסק. לכן לא נכנסים ל”סדר היום” דברים כמו תפילת שחרית לפני האכילה — זהו לוח הלכתי, לא לוח רפואי. ראיה: הרמב”ם אף כתב ספר רפואה למוסלמי, שם אמר לו שצריך לשתות יין — אף שמוסלמי אסור לו לשתות יין לפי דתו. “מצד רפואה צריך לדעת מה שמצד רפואה” — הרמב”ם מפריד בין עצות רפואיות לחובות הלכתיות.
8) מקורות בחז”ל:
רוב הדברים שהרמב”ם מביא כאן יש להם מקורות בחז”ל. אולם גם כשהדבר כתוב בגמרא, חז”ל אמרו זאת גם כעצה רפואית (מרופאי זמנם), לא כהלכה למשה מסיני. הרמב”ם לא הביא זאת משום שכתוב בחז”ל, אלא משום שזו עצה רפואית אמיתית. אין זו מצוה לקיים — זו דרך ארץ, הנהגה טובה. המפרשים על הרמב”ם מחפשים נקודות הלכתיות, אבל הם כנראה לא היו רופאים — ואין רע בכך להבין שהרבה מזה הוא ענין רפואי, לא רק ענין הלכתי.
9) רלוונטיות להיום — כלליות לעומת פרטים:
אין לדחות מהר את עצות הרמב”ם משום ש”היום אומרים אחרת.” מה שאנשים האמינו אלפי שנים אינו בטל משום שרופא אחד אמר היום אחרת — דעות רפואיות משתנות תמיד. העצות הכלליות (מתי לאכול, כיצד לאכול) הן דברים אנושיים בסיסיים שאינם צריכים מחקר — אפשר לראות זאת אצל עצמו. אולי פרטים ספציפיים (אילו מאכלים) אפשר לשאול תזונאים של היום, אבל הכללים נשארים.
—
הלכה א: לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב
דברי הרמב”ם: “לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשיצמא.”
פשט: אדם לא יאכל אלא כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשהוא צמא.
חידושים והסברות:
1) הרעב כמנגנון אלוקי:
הרעב הוא מנגנון שהקב”ה הטביע באדם כדי להזכיר לו לאכול. אם המנגנון אינו מזכיר לו — הפשט הוא שעדיין אינו צריך לאכול. זהו שכל הישר — שכל פשוט.
2) הטריגר לאכילה צריך לבוא מבפנים:
כשאדם אוכל משום שהוא רואה אוכל, או סתם משום שחשב על אוכל, בעוד גופו עדיין לא ביקש — זה לא נכון. הרמב”ם מתכוון שהטריגר לאכילה צריך לבוא מבפנים (רעב), לא מבחוץ (ראיית אוכל, מחשבה על אוכל).
3) יישום מעשי — עתים קבועים:
אפילו אצל אנשים שיש להם זמני אכילה קבועים (עתים), אם יום אחד אינו רעב, שידלג. אין שום מחלוקת בענין זה — שום רופא היום אינו אומר אחרת.
4) האדם המודרני שכח מהו רעב:
בעולם של היום, שבו אנשים אוכלים כל כך הרבה וכל כך לעתים קרובות, שוכחים בכלל מה פירוש להרגיש רעב או צמא. לעולם אין נותנים הזדמנות לרעב להגיע — עוד לפני שחולמים להיות רעבים כבר אכלו. זו תוצאה של מזון מעובד, מזון נגיש, והנגישות שיש לאנשים היום. זה מאוד בריא לאדם שיחווה לפעמים רעב ורק אחר כך יאכל.
5) הרמב”ם מדבר על אנשים רגילים:
כל הכללים כאן הם לאנשים רגילים. יוצא דופן — למשל מי שסובל מאנורקסיה או ממחלות אחרות שבהן מנגנון הרעב אינו עובד — יש לו כללים אחרים. הרמב”ם עצמו יאמר מאוחר יותר שהוא מדבר בכלליות.
6) על שתיה:
גם בשתיה אותו כלל — רק כשצמא. היום מדברים הרבה על שתיית מים רבים, ואולי משום שאנו אוכלים כל כך הרבה מזון מעובד חסר באמת יותר מים (כי מים עוזרים לשטוף דברים לא בריאים). אבל הרמב”ם מדבר על תזונה כללית, שבה צריך לשתות רק כשצמא. הערה מעשית: הרבה פעמים אדם כן צמא ואינו תופס, כי הוא רגיל למצב הזה, או שהוא אוכל במקום לשתות. אם מתרגלים, תופסים את האות.
—
הלכה א (המשך): ואל ישהה נקביו אפילו רגע אחד
דברי הרמב”ם: “ואל ישהה נקביו אפילו רגע אחד, אלא כל זמן שצריך להשתין או להסך את רגליו — יעמוד מיד.”
פשט: אדם לא יעכב את עצמו מלצאת לנקביו אפילו זמן קצר. בין כשצריך להשתין, בין כשצריך “להסך את רגליו” (לשון נקיה לגדולים), יפסיק מה שהוא עושה וילך מיד.
חידושים והסברות:
1) “רגע אחד” אינו ממש כפשוטו — הרי יש גם מצוה של “והיה מחניך קדוש” (נקיות), שלא יהיה לאדם עודף. אבל הכלל הוא שלא יזלזל — כשהגוף אומר שצריך לצאת, פירושו שצריך לצאת.
2) הרמב”ם אינו מביא כאן את איסור “בל תשקצו” או מקורות הלכתיים אחרים (כמו “ויצאת”). כאן הוא מדבר מבחינת רפואה, לא מבחינת הלכה. יתכן שהרבה דברים כאן נוגעים לאיסורים הלכתיים, אבל מוקד הרמב”ם כאן הוא על בריאות.
3) “להסך את רגליו” — הביטוי פירושו “לכסות את רגליו.” במקומות אחרים מדבר הרמב”ם על דרך ארץ בבית הכסא — שאפילו כשצריך לצאת, ישאר מנומס. “להסך את רגליו” פירושו שמכסה את רגליו כדי לצאת בדרך כבוד.
4) “יעמוד מיד” — אין פירושו לקום, אלא להפסיק מה שהוא עושה באמצע, ולטפל בגופו.
5) הקשר לאכילה: יציאה לנקבים היא ה”שלב השני” של אכילה — מה שאוכלים ואין צורך בו, יוצא. זהו חלק מהלכות אכילה.
6) הכלל של שתי ההלכות (אכילה ויציאה): הרמב”ם אומר דבר פשוט מאוד — גופך אומר לך מה לעשות. לא לאכול כי “עכשיו זמן ארוחת ערב,” אלא לאכול כשרעב. לא לצאת לפי לוח זמנים, אלא כשהגוף דורש. שני הדברים — להקשיב לגוף.
—
הלכה א (המשך): ולא יאכל אדם עד שתתמלא כריסו
דברי הרמב”ם: “ולא יאכל אדם עד שתתמלא כריסו, אלא יפחות כמו רביע משבעתו.”
פשט: אדם לא יאכל עד שכרסו מתמלאת. יפסיק לאכול רבע לפני שהוא שבע לגמרי.
חידושים והסברות:
1) המקור: מבוסס על גמרא במסכת שבת.
2) כיצד מחשבים את ה”רביע”? אדם יחשב כמה עוד יכול היה לדחוף — רבע פחות ממה שיכול לדחוף צריך כבר להפסיק לאכול. למשל: הוא יודע שיכול להמשיך עד אחרי הצ’ולנט ואחרי הקינוח — יחשב כמה הוא רבע מכל הסעודה, וכך פחות יאכל. מוכר שזה קצת קשה ליישום בפועל.
—
הלכה א (המשך): ולא ישתה מים בתוך המזון
דברי הרמב”ם: “ולא ישתה מים בתוך המזון, אלא מעט מים ומזוג ביין. וכשיתחיל המזון להתעכל במעיו — שתה מה שהוא צריך לשתות.”
פשט: לא ישתה מים באמצע האכילה, אלא מעט מים מעורבים ביין. רק כשהמזון מתחיל להתעכל, ישתה כמה שצריך.
חידושים והסברות:
1) הטעם הפיזיולוגי: בגוף ישנם אנזימים (מיצים, חומרים כימיים) שהגוף מכניס למזון כדי לעזור בעיכול. כששותים הרבה מים באמצע האכילה, האנזימים מתמהלים ואינם יכולים לעבוד היטב. למשל, כשאוכלים בשר, צריך שיתפרק לחתיכות קטנות כדי שהגוף יוכל לחלק — חלק לדם, חלק לחלקים אחרים בגוף. יותר מדי מים מפריע לתהליך.
2) “מזוג ביין” — מה פירושו? “מזוג ביין” פירושו בעיקר מים עם מעט יין מעורב — לא להיפך. זה לא יין עם מעט מים, אלא מים עם מעט יין. העיקר הוא המים.
3) מים לעומת משקאות אחרים: למים אין קלוריות, הגוף אינו צריך לעכל אותם באותה רמה כמו אוכל. משקאות כבדים אחרים (כמו סודה, מיץ ענבים) הגוף צריך לעכל גם אותם — הם יותר כ”אוכל.” סודה אינה מוזכרת ברמב”ם, אבל לכאורה היא דבר כבד יותר שהגוף צריך לעבד.
4) כלל: עדיף לשתות יותר מים לפני האכילה מאשר אחריה.
5) “מעט” — כמה? אין אנו יודעים מהו שיעור “מעט.”
—
הלכה א (המשך): ולא יאכל עד שיבדוק את עצמו יפה יפה שמא יצטרך לנקביו
דברי הרמב”ם: “ולא יאכל עד שיבדוק את עצמו יפה יפה שמא יצטרך לנקביו.”
פשט: לפני האכילה יבדוק האדם היטב אם צריך לצאת לנקביו.
חידושים והסברות:
חילוק בין שתי רמות: קודם אמר הרמב”ם שכשהגוף אומר באופן פעיל שצריך לצאת, לא ידחה. כאן אומר שלפני האכילה יבדוק את עצמו (“יבדוק את עצמו יפה יפה שמא יצטרך לנקביו”) — אפילו כשהגוף עדיין לא אומר באופן פעיל. זה מראה ש”צריך” הקודם מתייחס לכשמרגיש לחץ, אבל כאן מדובר באפשרות פיזית — שכשבודק את עצמו, רואה שיכול לצאת, אף שלא הרגיש לחץ חזק. אלו שתי רמות: (1) כשמרגיש — לא לדחות; (2) לפני אכילה — לבדוק באופן פעיל.
—
הלכה א (המשך): פעילות גופנית לפני האכילה
דברי הרמב”ם: “ולא יאכל עד שיהלך קודם אכילה עד שיסך גופו לחום, או יעשה מלאכה או יתייגע ביגיעה אחרת… כלל של דבר, ייגע כל יום בבוקר עד שיסך גופו לחום.”
פשט: אדם לא יאכל לפני שהתנועע קצת — הלך, עבד, או התאמץ — עד שגופו מתחמם. כל יום בבוקר ייגע את עצמו קצת עד שהגוף מתחמם.
חידושים והסברות:
1) “יסך גופו לחום” — מה פירושו? הגוף צריך להתחמם, לא בהכרח להזיע. הזעה (יזע) היא רמה אחרת, גבוהה יותר. הרמב”ם משתמש מאוחר יותר במילה “יזיע” (הזעה) כשמתכוון להזעה ממש, מה שמראה ש”לחום” אינו אותו דבר. הסימן הוא שהגוף נעשה פעיל, כבר התחיל לעבוד. “אני מתחמם” — זו הרמה.
2) זו אינה הפעילות הגופנית הגדולה של היום. הרמב”ם אינו מדבר כאן על פעילות גופנית גדולה וקשה, אלא על תנועה קלה לפני אכילת הבוקר. העיקר הוא: לא להתגלגל מהמיטה ומיד לאכול. לא קפה למיטה. הגוף צריך קודם להתחיל לעבוד.
3) [סטיה: ספר הרמב”ם “הנהגת הבריאות” על פעילות גופנית:] ב”הנהגת הבריאות” אומר הרמב”ם גם שצריך לעשות פעילות גופנית, כל סוג שהוא. שם הוא אומר שהפעילות הגופנית הטובה ביותר היא לשחק עם “כדור קטן” — לרוץ אחרי כדור קטן. משחק הכדור כבר היה קיים בזמן הרמב”ם. הטעם: משחק בכדור מפעיל את כל הגוף — ידיים, רגליים, כל הגוף.
4) “כלל של דבר” — הרמב”ם עושה כלל: איזה סוג פעילות גופנית אין זה משנה, העיקר שייגע את גופו קצת כל יום בבוקר.
5) הרמב”ם מדבר כאן רק מבחינת בריאות — אינו מזכיר כאן את האיסור לאכול לפני התפילה. זו שיחה הלכתית נפרדת שאינה נכנסת להקשר זה.
—
הלכה ב: סדר הפעילות — הזעה, הרגעה, מים חמים, אכילה
דברי הרמב”ם: “וישקוט מעט… עד שתתיישב נפשו ואז יאכל. אם ירחץ בחמין אחר שיזיע הרי זה טוב, ואחר כך ישהה מעט ויאכל.”
פשט: אחרי הפעילות הגופנית ינוח עד שגופו נרגע, ורק אז יאכל. אם יכול לרחוץ במים חמים אחרי ההזעה, הרי זה טוב — ואחר כך ימתין מעט ויאכל.
חידושים והסברות:
1) “הרי זה טוב” — מעלה או חובה? מועלית שאלה: כשהרמב”ם אומר “אם ירחץ בחמין… הרי זה טוב” — האם כוונתו שזה עדיף (מדרגה גבוהה יותר), או שזה גם טוב (דרך לגיטימית שניה)? המסקנה היא שזו מעלה, אך לא חובה.
2) [סטיה: קפה לפני הפעילות הגופנית] נדון האם לשתות קפה לפני הפעילות הגופנית או אחריה. חילוק: קפה כשלעצמו אינו “אוכל”, אבל קפה עם חלב ותוספות אחרות הוא כבר “תוספות” — הרמב”ם אינו מדבר על משקאות מעורבים כאלה.
—
הלכה ב (המשך): לא לאכול בעמידה, בהליכה, או ברכיבה — ולא להתאמץ אחרי האכילה
**דברי הרמב”
ם: “כשיאכל ישב במקומו, אדער יטה על שמאלו. ולא יהלך ולא ירכב ולא ייגע את גופו ולא יטייל עד שיתעכל המזון שבמעיו. וכל המטייל אחר אכילתו או שייגע — הרי זה מביא על עצמו חלאים רעים וקשים.”**
פשט: כשאוכל, ישב במקומו או ייטה על צד שמאל. אחרי האכילה לא ילך, לא ירכב, לא יעבוד, לא יטייל — עד שהמזון מתחיל להתעכל. מי שעושה כן, מביא על עצמו מחלות רעות וקשות.
חידושים והסברות:
1) אכילה בעמידה — אזהרת המלמדים: המלמדים נהגו להזהיר ילדים שלא לאכול בעמידה, עם הסברא ש”האוכל יורד עד לאן שיכול לרדת” (מקבלים רגליים עבות). הפשט הזה נדחה — האוכל נכנס למעיים כדרכו, לא דרך כוח המשיכה לרגליים — אבל יש סיבות רפואיות לגיטימיות אחרות מדוע אכילה בעמידה או בהליכה אינה בריאה.
2) “ולא ירכב” — רכיבה על בהמה, לא נסיעה במכונית: “ירכב” בזמן הרמב”ם פירושו רכיבה על בהמה, לא נסיעה במכונית מודרנית.
3) “עד שיתעכל המזון” — כמה זמן? הרמב”ם אינו אומר בבירור כמה זמן. אפשר כנראה להרגיש — כשהגוף מרגיש יותר נוח. צריך להיות לפחות חצי שעה או “פרק זמן משמעותי כלשהו.”
4) [סטיה: ריקודים בחתונות אחרי האכילה] לפי הרמב”ם אין זה מומלץ לאכול סעודה גדולה בחתונה ומיד אחר כך לקום ולרקוד. שתי עצות: (1) לתת מספיק זמן בין האכילה לריקודים, או (2) לרקוד במעגל השקט, לא עם אלה שקופצים.
5) [סטיה: ריקוד לעומת קפיצה — מהו ריקוד?] הבחנה חדה בין ריקודים אמיתיים (מחול) לקפיצה. הבחורים של היום חושבים שריקוד פירושו קפיצה, אבל ריקודים אמיתיים כמו בגמרא הם מקצועיים — יש להם קשר לקצב (ריתמוס) של הניגון, “ביטוי עם צלילי המוזיקה.” קפיצה היא סוג של פעילות גופנית שעושים בחדר כושר, לא ריקוד. גם ביקורת על המוזיקה הפרועה בחתונות שמאפשרת לרקוד כרגיל — הקצב מהיר מדי לאדם לרקוד אליו.
—
הלכה ג: סדר השינה — כמה ומתי לישון
דברי הרמב”ם: “יום ולילה כ”ד שעות. דיו לאדם לישן שלישן, שהן שמונה שעות, ויהיו בסוף הלילה, כדי שיהיה מתחילת שינתו עד שתעלה השמש שמונה שעות, ונמצא עומד ממיטתו קודם שתעלה השמש.”
פשט: יום ולילה הם 24 שעות. אדם צריך לישון שליש מהם — שמונה שעות. שמונה השעות יהיו בסוף הלילה (לא בתחילת הלילה), כך שיקום לפני הנץ החמה.
חידושים והסברות:
1) שמונה שעות — מינימום או מקסימום? זו מחלוקת עיקרית. ספרים רבים, במיוחד מבעלי המוסר שנהגו בסיגופים, מפרשים ברמב”ם ששמונה שעות הן המקסימום — אין צורך ביותר. הקיצור שולחן ערוך (ר’ שלמה גאנצפריד) כותב ששש שעות מספיקות, ומצטט את הרמב”ם כמקסימום. אבל הקריאה הנכונה היא ששמונה שעות הן הכמות הנכונה, לא המקסימום. “אני ור’ שלמה גאנצפריד חלוקים.”
2) עמדה חזקה על שינה: “אני מקדם מאוד שינה של לפחות שמונה שעות כל לילה.” ראיות מספרות רפואית — “ספר שלם” על כך, והרבה רופאים היום סוברים ש-7-8 שעות נחוצות.
3) חוסר שינה ו”אי אפשר שיבין וידע”: הקדמת הרמב”ם (שאדם חולה אינו יכול להבין ידיעת הבורא) מתקשרת לחוסר שינה. אנשים שהם “אי אפשר שיבין וידע” — אינם מבינים כשמדברים אליהם, הם מתוחים, רצים, יש להם מידות רעות — “והרבה פעמים, התירוץ הוא שהוא לא ישן מספיק.” “חלק גדול מהטיפשות של העולם נובע מזה” — מחוסר שינה.
4) סיגוף בשינה — טעות: כשאנשים חושבים שפחות שינה היא סיגוף (עבודת השם), זו טעות. “הוא פשוט מגיע מפוזר.” אדם שישן מספיק הוא מיושב — “הוא יודע מתי הוא הולך לישון, הוא יודע מתי הוא קם, הוא לא מפוזר.” עצה: מי שרוצה להסתגף, שיאכל פחות (כי אנשים בדרך כלל אוכלים יותר מדי), אבל לא יישן פחות.
5) אכילה מרובה מובילה לשינה מרובה: כשאוכלים יותר מדי, הגוף צריך יותר זמן לעכל, מה שמעייף את האדם — “בית המטבחיים של הגוף עובד” כשישנים. כך שאכילה מרובה מובילה לשינה מרובה או לפחות אנרגיה.
6) פשט ב”דיו” — “מספיק” או “מקסימום”? המילה “דיו” (מספיק לו) ניתנת לקריאה בשני אופנים: (1) שמונה שעות מספיקות — אין צורך ביותר (קריאת מקסימום), או (2) שמונה שעות הן מה שצריך — הכמות הנכונה. הנטיה היא לקריאה השניה, אבל “כן נראה מהרמב”ם שהוא הולך על מקסימום מבחינת הידיעה” — הרמב”ם חשב שאדם שרוצה להיות נוח היה ישן עשר שעות, והרמב”ם כרופא אומר ששמונה שעות מספיקות.
7) מדוע בסוף הלילה? שני טעמים: (1) מעשי: אם הולך לישון בתחילת הלילה, קם לפנות בוקר כשעוד חושך, “הוא משועמם, אין לו מה לעשות, חצי תאוותו בידו.” (2) הלכתי: צריך לקום קודם שתעלה השמש לקריאת שמע — כך שסדר השינה צריך להתאים להלכות קריאת שמע.
8) [סטיה: הקשר היסטורי — שינה עם השמש] פעם חיו אנשים יותר בטבעיות עם השמש — כשנהיה חושך, לא יכלו לבלות עם אנשים, נר היה הוצאה, אז הלכו לישון. בעולם כזה היה אדם ישן שתים עשרה שעות בחורף כשהחושך ארוך. הרמב”ם אומר: שמונה שעות מספיקות, אין צורך לישון כל זמן החושך.
—
הלכה ג (המשך): כיצד לישון — תנוחת שינה
דברי הרמב”ם: “לא יישן לא על פניו ולא על ערפו, אלא על צדו. בתחלת הלילה על צד שמאל, ובסוף הלילה על צד ימין.”
פשט: לא יישן על פניו (על הבטן) ולא על עורפו (על הגב), אלא על צדו. בתחילת הלילה על שמאל, בסוף הלילה על ימין.
חידושים והסברות:
1) “על ערפו” — רפואה או קדושה? הגמרא אומרת שאסור לישון “פרקדן” (על הגב) מטעמי קדושה (“ושום כישוי”). אולם פרק זה של הרמב”ם הוא כולו על רפואה — הוא עשה הקדמה שכל הפרק עוסק בבריאות הגוף. שיטת הרמב”ם היא שאם דבר הוא גם הלכה (מקדושה) וגם ענין בריאותי, הוא מכניסו לפרק זה. הוא מונה אותו גם כבריאות, אבל כשכותב “לא על ערפו” זה גם משום שהגמרא אומרת כן על קדושה. עוד טעם פשוט: “זה לא נאה, זה לא אנושי.”
2) מה פירוש “בתחלת הלילה” ו”בסוף הלילה”? אין פירושו שצריך לכוון שעון מעורר להתהפך באמצע הלילה. שני מהלכים: (א) אם מתעורר באמצע הלילה, יתהפך לצד השני; (ב) אולי הכוונה שכשהולך לישון בתחילת הלילה ישכב על שמאל, ואם הולך לישון בסוף הלילה ישכב על ימין. עיקר הפשט הוא שיחליף באמצע — לא לילה שלם על צד אחד.
3) מדוע לא על פנים או עורף? כשאדם שוכב על פניו, כל משקל האיברים הפנימיים תלוי על חזית הבטן — זה יוצר לחץ. וכששוכב על העורף, הכל תלוי על עמוד השדרה. על הצד המשקל מתחלק יותר.
4) האם הכוונה ללילה שלם או אפילו מעט? “על פניו ועל ערפו” פירושו שלא יישן לילה שלם כך — אבל לזמן קצר כנראה אין בעיה.
5) האם הסדר של שמאל/ימין מעכב? אם עושה להיפך — קודם ימין ואחר כך שמאל — אין בעיה. העיקר הוא רק שיחליף, לא ישכב לילה שלם על צד אחד, כי כל משקל הגוף שוכב על יד/צד אחד.
—
הלכה ג (המשך): לא לישון סמוך לאכילה, ולא לישון ביום
דברי הרמב”ם: “ולא יישן סמוך לאכילה, אלא ימתין אחר אכילה כמו שלש או ארבע שעות. ולא יישן ביום.”
פשט: לא ילך לישון מיד אחרי האכילה, אלא ימתין שלוש-ארבע שעות. ולא יישן ביום.
חידושים והסברות:
1) קשר לקודם: קודם אמר הרמב”ם שצריך לנוח אחרי האכילה (לא לישון, לא להתאמץ מאוד) — כאן הוא מוסיף שצריך להמתין שלוש-ארבע שעות לפני השינה.
2) “כמו שלש או ארבע שעות” — לא ארבע שעות ממש: “כמו” פירושו בערך — לא מיד אחרי האכילה, אבל לא דווקא ארבע שעות.
3) שינה ביום — “שינתא נשמא”: הרמב”ם אומר שלא יישן ביום. זה מתאים לגמרא שאומרת שביום יישן רק “שינתא נשמא” — תנומה קצרה. תנומה כנראה לא היתה מפריעה לרמב”ם, רק שינה ארוכה ביום.
4) [חידוש:] קשר ל”צום לסירוגין”: אם אדם ישן שמונה שעות, וארבע השעות האחרונות לפני השינה אינו אוכל — יוצא שאינו אוכל שתים עשרה שעות (ארבע שעות + שמונה שעות שינה). זה מתאים מאוד למה שהרבה אנשים יודעים היום — שצריך לאכול רק בחלון מסוים של כשמונה שעות, ושש עשרה השעות האחרות לא לאכול. הרמב”ם אולי כבר רמז על עקרון זה, אף שעדיין לא אמר כמה פעמים ביום לאכול.
—
הלכה ד: סדר המאכלים — משלשלים קודם, עוצרים אחר כך
דברי הרמב”ם: “דברים המשלשלים את בני המעים, כגון ענבים ותאנים ותותים ואגסים ואבטיחים ומיני קשואים ומיני מלפפונות — אוכלן בתחילה קודם אכילה, ולא יערבבם עם המזון. אלא שוהה מעט עד שיצא מבית הבליעה, ואחר כך אוכל מזונו.”
פשט: דברים שמרפים את המעיים (משלשלים) — כמו ענבים, תאנים, תותים, אגסים, אבטיחים, מיני קישואים ומלפפונות — יאכל אותם לפני הסעודה, לא יערבב אותם עם המזון. ימתין מעט עד שיצאו מ”בית הבליעה” (החלק העליון של מערכת העיכול), ואחר כך יאכל את מזונו.
חידושים והסברות:
1) הצד השוה של כל המשלשלים: הצד השוה של כל הפירות המנויים הוא שהם פירות לחים עם תכולת מים רבה. אבטיח מכיל כ-90% מים, ענב — כשסוחטים אותו לא נשאר כלום, זהו פרי לח.
2) מה פירוש “קשואים” ו”מלפפונות”? קישואים הם סוג של ירק/דלעת (לא הקישוא/זוקיני הרגיל שקוראים היום קישואים). מלפפונות — יש דעות שפירושו מלפפון, אחרים אומרים פלפל. אלו ירקות כלשהם שבזמן הרמב”ם היו מוכרים, אך אינם הפירות היומיומיים שלנו.
3) “אוכלן בתחילה קודם אכילה” — מה פירוש “לפני האכילה”? פירושו לפני הסעודה — כמנה ראשונה (מתאבן). לא למשל לאכול עוף עם תפוחי אדמה עם צד של קישואים — ירק הצד צריך להיאכל קודם, לא ביחד.
4) “שוהה מעט עד שיצא מבית הבליעה”: ישנם שני חלקים במערכת העיכול — החלק העליון (בית הבליעה/מעי עליון) והחלק שאחריו. ימתין עד שהמאכל המשלשל יצא מהחלק העליון, ורק אז יאכל הלאה.
5) קשר לאי-שתיה בזמן האכילה: זה מתאים לכלל הקודם שלא לשתות מיד לפני האכילה — לשתות קצת קודם. למאכלים המשלשלים יש גם הרבה לחות. אבל מצוין שזו אולי סוגיה נפרדת — כי הרמב”ם לא אמר לשתות לפני האכילה, רק אמר לא בזמן האכילה.
—
דברי הרמב”ם: “דברים שהם עוצרים את בני המעים, כגון רמונים ותפוחים חרובים… אוכלן תיכף למזון, אבל לא ירבה מהם.”
פשט: דברים שמקשים/סותמים את המעיים (עוצרים — עצירות) — כמו רימונים, תפוחים, חרובים, חבושים — יאכל אותם מיד אחרי האכילה, אבל לא הרבה.
חידושים והסברות:
1) הסדר: קודם פותחים את המעיים עם משלשלים (לפני האכילה), ואחר כך סוגרים עם עוצרים (אחרי האכילה). זהו סדר הגיוני — קודם לפתוח, אז לאכול, אז לסגור.
2) “תיכף למזון” — לפני או אחרי? “תיכף” כאן פירושו מיד אחרי האכילה — זה סוגר, זה מסיים את תהליך האכילה.
3) זיהוי הפירות: זו סוגיה קשה מהם בדיוק כל פרי: “חבושים” — לא ידוע; “כריסתומלין” — נאמר שזה מה שאנו קוראים “אגס” (אגסים), אבל אחרים אומרים ש”אגס” הוא “שיזף” (שזיף). שזיף דווקא ידוע כמשלשל, לא כעוצר — מה שמסבך יותר. הצד השוה של העוצרים הוא שהם פירות חמוצים/מרים/יבשים, הפוך מהפירות הלחים המשלשלים.
4) “אבל לא ירבה מהם”: לא לאכול יותר מדי מהעוצרים — רק מספיק לסגור, לא יותר.
—
הלכה ד (המשך): סדר מאכלי בשר — הקל קודם
דברי הרמב”ם: “כשירצה אדם לאכול בשר עוף ובשר בהמה כאחד, אוכל בתחילה בשר עוף… וכן ביצים ובשר עוף, אוכל ביצים תחילה. בשר בהמה דקה ובשר בהמה גסה, אוכל בשר דקה תחילה. לעולם יקדים אדם דבר הקל ויאחר הכבד.”
פשט: כשאוכל סוגי בשר שונים, תמיד יתחיל בקל יותר (קל לעיכול) ויסיים בכבד יותר. ביצים לפני עוף, עוף לפני בהמה, בהמה דקה לפני בהמה גסה.
חידושים והסברות:
הכלל: “לעולם יקדים אדם דבר הקל ויאחר הכבד” — הגוף יתחיל להיות פעיל בעיכול עם מאכלים קלים, ורק אז יכניס כבדים יותר. זהו עקרון כללי שעובר דרך כל סדר האכילה.
—
הלכה ד (המשך): אכילה לפי מזג האוויר — קיץ וחורף
דברי הרמב”ם: “ובימות החמה אוכל מאכלים הקרים, ולא ירבה בתבלין, ואוכל את החומץ. ובימות הגשמים אוכל מאכלים החמים, ומרבה בתבלין, ואוכל מעט מן החרדל ומן החלתית.”
פשט: בקיץ יאכל מאכלים קרים/מקררים, מעט תבלינים, וחומץ (שמקרר). בחורף יאכל מאכלים חמים, יותר תבלינים, חרדל (מוסטרד) וחלתית (דברים חריפים) — כי דברים חריפים מחממים את הגוף מבפנים.
חידושים והסברות:
1) האם זה נוגע בימינו עם מיזוג אוויר? הרמב”ם מדבר על מצב שבו הגוף ממש מחומם מיום שלם של חום — אז צריך לקרר מבפנים דרך מאכלים קרים. אבל היום, כשיושבים כל היום במיזוג אוויר, אולי זה לא כל כך נוגע — “לפחות” למי שאינו עובד בחוץ. לילדים שרצים בחוץ אולי כן נוגע.
2) אולי הרמב”ם לא היה רוצה שיישבו כל היום במיזוג אוויר: הרמב”ם מדבר על אנשים שמזיעים קצת במהלך היום — הגוף נוצר כך שיהיה חם בקיץ וקר בחורף. אולי אורח החיים של מיזוג אוויר כשלעצמו אינו אידיאלי לפי שיטת הרמב”ם.
3) התאמה לפי האקלים: יש להתאים את האוכל לפי האקלים — במקום חם יאכל דברים קרים, ולהיפך. אין זו גזירת הכתוב, אלא תלוי במציאות האמיתית.
4) הקשר היסטורי — מאכלי חורף: פעם, בחורף, אכלו מאכלים כבושים עם תבלינים — כי אם רצו תפוח בחורף, היו צריכים לכבוש אותו. זה התאים באופן טבעי לעצת הרמב”ם. היום, ברוך השם, יש כל המאכלים כל השנה — אבל כלל הרמב”ם נשאר: “ובדרך זו הולך.”
—
הלכה י: מאכלים ש”רעים ביותר עד מאוד” — לעולם לא לאכול
דברי הרמב”ם: “יש מאכלים שהם רעים ביותר עד מאוד, וראוי לאדם שלא לאכלן לעולם. כגון הדגים הגדולים המלוחים הישנים, והגבינה המלוחה הישנה, והכמהין והפטריות, ובשר המליח הישן, ויין מגתו, ותבשיל ששהה עד שנדף ריחו, וכן כל מאכל שריחו רע או מר ביותר — הרי אלו לגוף כמו סם המות.”
פשט: הרמב”ם מונה רשימת מאכלים שתמיד רעים לגוף — דגים גדולים מלוחים ישנים, גבינה מלוחה ישנה, פטריות, בשר מלוח ישן, יין שלא תסס, תבשיל שהתקלקל, וכל דבר שריחו רע או מר מאוד — אלו כסם המוות לגוף.
חידושים והסברות:
1) מילת המפתח היא “ישנים” (ישן): הרמב”ם אינו מתכוון לסוג דג ספציפי, אלא לדרך ההכנה — דגים שאוכלים אותם על ידי המל
חתם לזמן ארוך. כל שלוש הקטגוריות — דגים, גבינה, בשר — יש להן אותה בעיה: הם ישנים ומלוחים. עיקר החיסרון הוא תהליך השימור של פעם, שלא היה משומר היטב כמו היום עם בקרת חיידקים מודרנית.
2) “הדגים הגדולים” — מדוע דגים גדולים? דגים קטנים כל אחד יכול היה לתפוס בנהר המקומי שלו, אבל דגים גדולים הביאו ממרחק, ולא היו טריים. זו סיבה מעשית מדוע דגים גדולים היו גרועים יותר.
3) “הכמהין והפטריות” — פטריות: היום מונים הרבה פטריות בין מאכלים בריאים, אבל הרמב”ם מדבר על פטריות מסוכנות — כי פעם אדם ליקט פטריות בחוץ והיה מסוכן (זנים רעילים). היום קונים בחנות זן מסוים, אבל פעם זו היתה סכנה ממשית. הרמב”ם אומר שייקח רק מין אחד של פטריות עם “עדות יודעים” (עדות מומחים).
4) “יין מגתו” — יין שלא תסס (מיץ ענבים): הרמב”ם אומר שיין שעדיין לא תסס הוא רע. [סטיה: הערה הומוריסטית — “מיץ ענבים הוא בחינה של יהדות רפורמית” — כי פעם לא היה מיץ ענבים, רק יין.]
5) “תבשיל ששהה עד שנדף ריחו” — דברים מקולקלים: לא היו מקררים אז, כך שאוכל שעמד התקלקל.
6) [סטיה: גווינות] — יש אנשים שמקילים על גווינות (מאכלים מיושנים/מותססים) שיש להם ריח חזק — זה נכנס לקטגוריית הרמב”ם של מאכלים ישנים בעלי ריח רע.
—
הלכה י (המשך): מאכלים ש”רעים” אבל לא כל כך גרועים — לאכול “מעט מעט”
דברי הרמב”ם: “ויש מאכלות שהם רעים, אבל אינם כראשונים… ראוי לאדם שלא לאכול ממנו אלא מעט, ולא ירגיל עצמו לאכול מזונות מהם, או לאכול מזונות תמיד. כגון דגים גדולים, וגבינה, וחלב ששהה אחר שנחלב ארבע ועשרים שעות, ובשר שורים גדולים ותישים גדולים, והפול והעדשים, והספיר, ולחם שעורים, ולחם מצה, והקרוות, והחציר והבצלים, והשומים, והחרדל, והצנון… כל אלו מאכלים רעים הם. אין ראוי לאדם לאכול מאלו אלא מעט מעט בימות הגשמים. ובימות החמה לא יאכל מהם כלל.”
פשט: קטגוריה שניה של מאכלים — רעים, אבל לא כל כך רעים כמו הרשימה הראשונה. מהם מותר לאכול לפעמים, מעט בכמות ומעט בתדירות. בחורף מותר לאכול, בקיץ לא כלל.
חידושים והסברות:
1) שיטת ה”תיבות” של הרמב”ם: הקטגוריזציה של הרמב”ם היא מאוד הלכתית ומעשית — הוא יוצר “תיבות” ברורות: (1) לעולם לא לאכול, (2) לפעמים מעט, (3) פחות גרוע. זה טוב יותר מתזונה מודרנית שאומרת סתם “אכלו כל יום שלושה דברים” בלי רזולוציה כזו עדינה.
2) “מעט מעט” — הגבלה כפולה: הרמב”ם מתכוון גם מעט בכמות, גם מעט בתדירות — “פעם בזמן מותר מזה קצת.”
3) מאכלים ספציפיים:
– “דגים גדולים” — לא ידוע בדיוק אילו דגים.
– “חלב ששהה כ”ד שעות” — חלב ישן, לכאורה כי פעם לא היה פסטור טוב.
– “בשר שורים גדולים ותישים גדולים” — בשר של שוורים גדולים ותיישים גדולים.
– “הפול והעדשים והספיר” — סוגי קטניות (שעועית/עדשים). הרמב”ם אומר שאת אלה לעולם לא יאכל — לא בקיץ ולא בחורף.
– “לחם שעורים” — לחם משעורה.
– “לחם מצה” — לחם שלא נאפה היטב. באופן כללי אומר הרמב”ם שלא לאכול מצות (חוץ מפסח, כמובן).
– “הקרוות” — כרוב.
– “החציר והבצלים והשומים” — בצל ושום: קושיה: בהרבה מקורות אחרים כתוב ששום הוא מאכל בריא מאוד! תירוץ: הרמב”ם אינו מתכוון שיאכל סעודה שלמה של שום — שום כתבלין מעט זה טוב, אבל הרמב”ם לא רצה שבכל סעודה יהיה שום. [סטיה: “כשבני ישראל יצאו ממצרים… התגעגעו על הבצלים והחציר והשומים של מצרים” — הם לא הכירו את הרמב”ם.]
– “חרדל” — מוסטרד. “צנון” — צנון.
– “הדלועים” (דלעת/סקווש): יוצא מן הכלל — “אוכלים מהם מעט בימות החמה” — רק מעט בקיץ.
4) קושי בזיהוי המאכלים: הרבה מהמאכלים קשים לזיהוי כי (א) אינם בלשון הקודש, (ב) המפרשים נותנים שמות לטיניים שאינם השמות שמשתמשים בהם בחנות, (ג) הרבה מהמאכלים אינם מצויים במטבח שלנו.
—
הלכה י (המשך): מאכלים ש”רעים” אבל עוד פחות גרועים — לא לאכול הרבה
דברי הרמב”ם: “ויש מאכלות שהם רעים [אבל לא כל כך גרועים]… כגון עוף המים, ובני יונה הקטנים, והתמרים, ולחם קלוי בשמן, או לחם שנילוש בשמן, והסולת שניפו אותה כל צרכה עד שלא נשאר בה ריח מורסן, והציר והמורייס… אין ראוי להרבות מאכילת אלו.”
פשט: קטגוריה שלישית — מאכלים רעים אבל לא כל כך גרועים כמו הקודמים. לא לאכול הרבה מהם.
חידושים והסברות:
1) מאכלים ספציפיים:
– “עוף המים” — ברווזים (ברווז/עוף מים).
– “בני יונה הקטנים” — גוזלים קטנים.
– “תמרים” — תמרים — מתוקים מאוד.
– “לחם קלוי בשמן” ו”לחם שנילוש בשמן”: שתי סיבות מדוע לחם יכול להיות רע — (1) כי הוא מטוגן בשמן, (2) כי לשים אותו עם שמן. זה נשמע כמו “עוגיות כאלה, מאפים שמנים כאלה.”
– “הסולת שניפו אותה כל צרכה עד שלא נשאר בה ריח מורסן” — קמח לבן: דבר חשוב — קמח לבן שהוציאו ממנו לגמרי את הסובין הוא רע, כי הסובין עוזרים ליציאה (לעיכול).
– “הציר והמורייס” — רטבי דגים (רוטב דגים/ציר).
2) כל הרשימה — “דברים שהם טובים מדי קצת”: הקטגוריה השלישית של הרמב”ם היא למעשה דברים שהם עדינים/עשירים מדי — מתוקים מדי (תמרים), שמנים מדי (לחם עם שמן), מזוקקים מדי (קמח לבן). זה לא “רע” במובן של מקולקל, אלא “רע” כי טוב מדי.
—
הלכה י (המשך): פירות האילנות — לא לאכול יותר מדי פירות
דברי הרמב”ם: “לעולם יאכל אדם עצים ופירות של אילנות… ואין אוכלין מהם אלא מעט, ואף על פי שהם יבשים, וכל שכן כשהם רטובים. אבל קודם שיגמרו כל צרכן הרי הן לגוף כחרבות.”
פשט: לא לאכול יותר מדי פירות עצים. אפילו פירות יבשים יאכל רק מעט, ופירות טריים לחים — עוד פחות. פירות שעדיין לא הבשילו לגמרי הם כחרבות לגוף.
חידושים והסברות:
1) חרובים תמיד רעים: “וכן החרובים רעים לעולם” — חרובים כמעט לעולם אינם טובים לאדם, חוץ ממצב חירום.
2) אנשים בימינו אינם מסכימים עם הרמב”ם: זו אחת ההלכות שאנשים בימינו כותבים נגד הרמב”ם. ה”יד פשוטה” מביא שהרמב”ם לקח זאת מרופאי זמנו. אבל לא ברור אם זה עדיין נכון היום.
3) המציאות השתנתה: הפירות שלנו עוברים כבר שנים רבות של מניפולציה כימית של זרעים, ויתכן שהפירות היום טובים יותר או גרועים יותר.
4) הרמב”ם מדבר על סוגי פירות ספציפיים — מה שחכמים קוראים “פירות האילנות” — שיש בהם מרירות מסוימת.
—
הלכה י (המשך): תאנים, ענבים, שקדים — תמיד טובים
דברי הרמב”ם: “והתאנים והענבים והשקדים טובים לעולם, בין רטובים בין יבשים, ויאכל אדם מהם כל צרכו.”
פשט: תאנים, ענבים ושקדים תמיד בריאים — בין טריים בין יבשים — ואפשר לאכול מהם כמה שצריך.
חידושים והסברות:
1) שלושת הפירות אינם נכללים באזהרה הקודמת נגד פירות האילנות. הם טובים מכל שאר הפירות.
2) אפילו הפירות הטובים לא יהיו המאכל העיקרי — לא לאכול “בעיקר” פירות.
—
הלכה י (המשך): דבש ויין — טוב לזקנים, רע לקטנים
דברי הרמב”ם: “הדבש והיין רע לקטנים ויפה לזקנים, וכל שכן בימות הגשמים.”
פשט: דבש ויין אינם טובים לילדים, אבל כן טובים לזקנים, במיוחד בחורף.
חידושים והסברות:
מקושר לפסוק על “נוחם” — שיין ודבש נותנים נחמה וחום לזקנים.
—
הלכה י (המשך): בקיץ אוכלים פחות מבחורף
דברי הרמב”ם: “וצריך אדם לאכול בימות החמה שני שליש מה שהוא אוכל בימות הגשמים.”
פשט: בקיץ יאכל אדם שני שלישים ממה שאוכל בחורף.
חידושים והסברות:
1) מדוע פחות בקיץ? בחורף הגוף צריך יותר חום, לכן צריך לאכול יותר. בקיץ שבעים מהר יותר.
2) קושיה מימינו: היום אנשים הרבה יותר פעילים פיזית בקיץ — מה שלכאורה אמור לומר שצריך לאכול יותר בקיץ. אבל הרמב”ם אומר להיפך. כשפעילים פיזית הגוף מעבד יותר את האוכל, אבל כלל הרמב”ם נשאר.
3) כיצד מתאים לכלל הקודם? הרמב”ם אמר קודם שיפסיק לאכול רבע לפני שהוא שבע. עכשיו אומר שבקיץ יאכל שני שלישים מהחורף. אלו שני דינים נפרדים: (1) הכלל של להפסיק רבע לפני השובע — זה כלל על כל ארוחה; (2) הכלל של שני שלישים בקיץ — זה כלל על הכמות הכוללת של אכילה בין עונות השנה.
—
הלכה יא: “הרי זה גיבור” — כובש את יצרו
דברי הרמב”ם: “ואדם שהוא חכם וכובש את יצרו, לא ימשך אחר תאוותו, ולא יאכל מכל הנזכרים כלום אלא אם נצרך להם לרפואה — הרי זה גיבור.”
פשט: אדם חכם שכובש את יצרו (= תיאבון לדברים מתוקים/עשירים) ואינו אוכל מכל המאכלים הרעים שנמנו אלא לרפואה — הרי זה גיבור.
חידושים והסברות:
1) “חכם” ו”כובש את יצרו” — שתי מעלות: הרמב”ם אינו אומר רק שהוא צדיק, אלא שהוא חכם — כי הוא אדם נבון שאינו משטה את עצמו בשביל מעט ההנאה של התשוקה. הוא חכם כי הוא מבין, והוא כובש את יצרו כי הוא פועל בהתאם.
2) “הרי זה גיבור” — גיבור בגוף וגיבור בנפש: האדם נעשה גיבור בנפש (לא איבד את כיבוש יצרו), ואחר כך נעשה גם גיבור בגוף — הוא הולך להיות חזק, הוא הולך להיות בריא. הרמב”ם מחבר כאן את מושג המוסר של “איזהו גיבור הכובש את יצרו” (אבות ד:א) עם התוצאה המעשית של בריאות טובה.
3) “שמח בחלקו”: הוא שמח באוכל שכן בריא עבורו — אינו צריך יותר.
4) “אלא אם נצרך להם לרפואה”: הרמב”ם משאיר פתוח שלצרכי רפואה מותר לאכול אפילו מהמאכלים הרעים.
5) הגישה המעשית של הרמב”ם: הרמב”ם הוא מאוד מעשי — אינו אומר שהכל אסור, אלא נותן קטגוריות ברורות: (1) לעולם לא, (2) לפעמים מעט, (3) לא יותר מדי. “אף אחד לא ייפגע מזה” — זה לא בלתי ריאלי.
—
הלכה יב: מעיו רפים — כלל גדול ברפואה
דברי הרמב”ם: “ולא ישתדל אדם שיהיו מעיו רפויים כל ימיו… ויהא קרוב לשלשול מעט. וזה כלל גדול ברפואה: כל זמן שהרעי נמנע או יוצא בקושי, חלאים רעים באים.”
פשט: אדם ידאג תמיד שמעיו יהיו רכים — שיוכל לצאת בקלות. זהו “כלל גדול ברפואה” — כשהיציאה נעצרת או יוצאת בקושי, באות מחלות רעות.
חידושים והסברות:
1) עצה לאדם צעיר עם עצירות: “אם היה בחור, יאכל מלוחים שלוקים מתובלים בשמן ובתבלין ומרק בכל בוקר, וישתה מי שלקתן.” — יאכל “מלוחים” (סוג ירקות ספציפי, לא “דברים מלוחים”) שמבושלים קצת (שלוקים), עם שמן ותבלין, כל בוקר, וישתה את מי הבישול.
2) מחלוקת מפרשים על “שלוקים”: אחד המפרשים אומר ש”שלוקים” פירושו לא מבושלים עם תבלינים, אלא מבושלים פשוט במים. אבל את המלוחים עצמם יאכל עם שמן או עם מלח, בלי לחם.
3) “או ישתה מי שלק של תרדין או כרוב בשמן ומלח”: סתירה לכאורה — הרמב”ם אמר קודם שכרוב אינו טוב לאכילה, וכאן מביא אותו כרפואה. אין זו סתירה — הרמב”ם אמר שזו רפואה, לא מאכל רגיל.
4) מדוע זה עוזר? ירקות מכילים הרבה סיבים תזונתיים, שעוזרים למערכת העיכול.
5) עצה לאדם מבוגר: “אם היה זקן, ישתה דבש מוסך במים חמים בבוקר, וישהה כמו ארבע שעות, ואחר כך יאכל סעודתו.” — ישתה דבש עם מים חמים בבוקר, ימתין ארבע שעות, ואחר כך יאכל סעודתו. זה מתאים לכלל הקודם שדבש טוב לזקנים.
6) שלושה-ארבעה ימים: “ויעשה כן יום אחר יום שלשה או ארבעה ימים עד שתתרפה מעיו” — יעשה כן שלושה-ארבעה ימים רצופים עד שהמעיים יתרככו.
—
הלכה יג: הכלל הגדול — פעילות גופנית, לא יותר מדי אכילה, מעיו רפים
דברי הרמב”ם: “עוד כלל אחר אמרו בבריאות הגוף: כל זמן שאדם מתעמל ויגע הרבה, ואינו שבע, ומעיו רפים — אין חולי בא עליו וכחו מתחזק, אפילו אכל מאכלות רעות.”
פשט: כשאדם מקיים שלושה דברים יחד — (1) עושה הרבה פעילות גופנית, (2) אינו אוכל עד שהוא שבע לגמרי, (3) מעיו רכים — לא באה עליו מחלה וכוחו מתחזק, אפילו אכל מאכלים רעים.
חידושים והסברות:
שלושת הכללים חשובים יותר ממאכלים ספציפיים: מי שמקפיד מאוד לא לאכול בצל כי “איזה צדיק אמר,” ידע שחשובים יותר שלושת הכללים: פעילות גופנית, לא יותר מדי אכילה, ומעיים רכים. זהו עיקר הבריאות.
—
הלכה יג (המשך): להיפך — ישיבה, עצירה, חוסר פעילות
דברי הרמב”ם: “וכל מי שיושב לבטח ואינו מתעמל, או מי שמעצר נקביו, או מי שמעיו קשים — אפילו אכל מאכלות טובים ושמר עצמו על פי הרפואה, כל ימיו יהיו מכאובים וכחו תשוש.”
פשט: להיפך — מי שיושב בשקט בלי פעילות גופנית, או מעכב את עצמו מלצאת, או מעיו קשים — אפילו אוכל את המאכלים הטובים ביותר — תמיד יהיו לו כאבים וכוחו יהיה חלש.
חידושים והסברות:
1) “יושב לבטח” — לא חי: “יושב לבטח” פירושו מי שאינו חי באופן פעיל — יושב בשקט, אינו זז.
2) “מעצר נקביו” — סכנה: מי שמעכב את עצמו מלצאת נמצא בסכנה.
—
הלכה יד: אכילה גסה — סם המוות
דברי הרמב”ם: “אכילה גסה לגופו של כל אדם כסם המות, והיא עיקר לכל החלאים. רוב החלאים הבאים על האדם אינם אלא או מפני מאכלים רעים, או מפני שהוא ממלא בטנו ואוכל אכילה גסה אפילו ממאכלים טובים.”
פשט: אכילה גסה (אכילה מרובה) היא כסם המוות לכל אדם, והיא עיקר כל המחלות. רוב המחלות באות משתי סיבות: (1) מאכלים רעים, או (2) אכילה מרובה, אפילו ממאכלים טובים.
חידושים והסברות:
1) מהי “אכילה גסה”? יכולה לפרש אכילה מהירה בלי לעיסה, אבל בעיקר פירושה אכילה מרובה. זהו לשון חכמים. “היום קוראים לזה אכילה” — כלומר, מה שאנשים קוראים “אכילה” רגילה היא למעשה כבר “אכילה גסה.”
2) אפילו כשהפסיק לפני שהוא שבע: יתכן שהפסיק רבע לפני שהוא שבע (כפי שהרמב”ם ציווה קודם), אבל עצם אופן האכילה — מהיר, בלי לעיסה, גס — גם הוא אכילה גסה.
—
הלכה יד (המשך): הפסוק “שומר פיו ולשונו”
דברי הרמב”ם: “הוא שאמר שלמה בחכמתו: שומר פיו ולשונו שומר מצרות נפשו. כלומר, שומר פיו — מלאכול מאכל רע או מלשבוע, ולשונו — מלדבר אלא בצרכו.”
פשט: פסוקו של שלמה המלך מתפרש: “שומר פיו” — שומר את פיו ממאכלים רעים או
מאכילה עד שובע; “ולשונו” — שומר את לשונו מלדבר יותר מהנצרך.
חידושים והסברות:
1) הפה הוא מקור רוב הבעיות: הקבלה יפה: הפה הוא המקור לרוב הבעיות — הן פיזית (אכילה מרובה או מאכלים רעים) הן חברתית (דיבור מרובה או דברים רעים). זה מחבר את הלכות בריאות הגוף של הרמב”ם בחזרה לפרקים הקודמים על מידות, שם דיבר בחוזקה שלא לדבר יותר מדי.
2) “צרות נפשו” — משמעות כפולה: “נפשו” כאן אינו דווקא נשמה, אלא גם הגוף. “צרות נפשו” פירושו הן צרות לגופו (מחלות מאכילה מרובה), הן צרות חברתיות (שונאים, להיראות כשוטה — מדיבור מרובה).
3) קשר בין אכילה לדיבור: כשם שהרמב”ם הזהיר בפרקים קודמים בחוזקה שלא לדבר יותר מדי (כולל לשון הרע, דברים בטלים), כך גם באכילה — או שאוכלים יותר מדי, או שאוכלים מאכלים רעים. בדיבור — או שמדברים יותר מדי, או שמדברים דברים רעים.
—
הלכה טו: דרך הרחיצה — כיצד לרחוץ
דברי הרמב”ם: “דרך הרחיצה, שיכנס אדם למרחץ משבעה ימים לשבעה ימים. ולא יכנס סמוך לאכילה ולא כשהוא רעב, אלא כשיחל המזון להתעכל. ורוחץ כל גופו בחמין שאין הגוף נכוה בהן, וראשו בלבד בחמין שהגוף נכוה בהן. ואחר כך ירחץ גופו בפושרין, ואחר כך בפושרין מן הראשונים, עד שירחץ בצונן. ולא יעביר על ראשו לא פושרין ולא צונן.”
פשט: ייכנס למרחץ פעם בשבוע. לא מיד אחרי אכילה ולא כשרעב, אלא כשהמזון מתחיל להתעכל. ירחץ כל גופו במים חמים (לא כל כך חמים שנכווה), אבל את ראשו מותר לרחוץ במים חמים יותר. אחר כך ירד בהדרגה — פושרים, עוד יותר קרירים, עד צוננים. אבל על הראש לא ישפוך לא פושרים ולא צוננים.
חידושים והסברות:
1) מרחץ לעומת מקלחת: “מרחץ” אינו מקלחת פשוטה. מרחץ הוא תהליך שלם — מקדישים זמן, עוברים דרך מים חמים וקרים. בעיקר זו חוויה דומה למקווה.
2) מדוע הראש מותר בחם יותר: הטעם הפשוט הוא שלראש יש שיער, וצריך מים חמים יותר כדי לרחוץ דרך השיער. “ראשו” פירושו שערו — אולי הזקן או שער הראש. זה מסביר מדוע מותר חם יותר על הראש (כי רוחצים את השיער), אבל לא לשפוך קרים או פושרים על הראש (כי זה רע לראש עצמו).
3) הירידה ההדרגתית לקור: לא לקפוץ פתאום למים קרים — זה “הלם לגוף.” רק בהדרגה להגיע לקור.
4) נגד טרנד ה”צלילה לקור”: הרמב”ם לכאורה אינו חסיד של ה”דלי קרח” / “צלילה לקור” המודרני. הוא אומר שבחורף לא ירחץ במים קרים. אבל “לכאורה היום המציאות אחרת” — בפשטות הרמב”ם מדבר על כך שלא יתקרר.
5) מתי ללכת למרחץ: ילך רק כשהגוף מזיע ומרגיש מותש מעבודה — “כשיזיע ויפוג כל גופו.”
—
הלכה טו (המשך): בודק עצמו — עשר פעמים ביום לצאת
דברי הרמב”ם: “ובודק אדם את עצמו קודם שיכנס למרחץ ואחר שיצא… קודם אכילה ואחר אכילה… קודם בעילה ואחר בעילה… קודם שיגע ויתעמל ואחר שיגע… קודם שישן וכשיקיץ. בכללן עשר פעמים ביום.”
פשט: אדם יבדוק אם צריך לצאת לנקביו לפני ואחרי חמישה דברים: מרחץ, אכילה, בעילה, יגיעה/התעמלות ושינה — ביחד עשר פעמים ביום.
חידושים והסברות:
1) לא דווקא כל עשר כל יום: כי לא כל יום הולכים למרחץ, ולא כל יום יש בעילה — אז לא כל עשר הפעמים רלוונטיות כל יום. אבל הכלל הוא שבכל אחת מחמש הפעילויות יבדוק לפני ואחרי.
2) הטעם: כשעושים פעילות גופנית או הולכים למרחץ, זה יכול לעכב את הגוף מלצאת, או “לדחוף” ולגרום להשפעה הפוכה על הגוף. לכן ידאג קודם לצורך.
—
הלכה טו (המשך): אחרי היציאה מהמרחץ
דברי הרמב”ם: “כשיצא אדם מן המרחץ ילבוש בגדיו ויכסה ראשו בבית החיצון, כדי שלא יתקרר פתאום… ואפילו בימות החמה צריך להזהר שלא יצא מהר. וישהה אחר שיצא עד שתשקוט נפשו וינוח גופו ותסור החמימות, ואחר כך יאכל. ואם ישן מעט כשיצא מן המרחץ קודם אכילה, הרי זה יפה עד מאד.”
פשט: אחרי היציאה מהמרחץ ילבש בגדיו ויכסה ראשו עוד בפנים, לא ייצא מיד החוצה — אפילו בקיץ, כי האוויר בחוץ קריר יותר מבמרחץ. ימתין עד שהגוף נרגע, ורק אז יאכל. ואם ישן מעט אחרי המרחץ לפני האכילה — זה “יפה עד מאד.”
חידושים והסברות:
שינה אחרי המרחץ לעומת לא לישון ביום: סתירה לכאורה — קודם אמר הרמב”ם שלא יישן ביום, אבל כאן מתיר שינה אחרי המרחץ. התירוץ הוא שאחרי תהליך כבד כמו מרחץ זה שונה — הגוף צריך לנוח.
—
הלכה טו (המשך): לא לשתות מים קרים אחרי המרחץ
דברי הרמב”ם: “לא ישתה אדם מים קרים כשיצא מן המרחץ, ואין צריך לומר שלא ישתה במרחץ. ואם צמא כשיצא ואינו יכול למנוע עצמו, יערב המים ביין או בדבש וישתה.”
פשט: לא ישתה מים קרים כשיוצא מהמרחץ, ובמרחץ עצמו ודאי שלא. אם צמא מאוד, יערב את המים ביין או בדבש.
חידושים והסברות:
הגוף “מבולבל” — בפנים קר ובחוץ חם — ומים קרים יכולים להזיק.
—
הלכה טו (המשך): סיכה בשמן
דברי הרמב”ם: “ואם סך ושמן במרחץ בימות הגשמים אחר שישטוף, הרי זה טוב.”
פשט: אם מורח שמן על גופו במרחץ בחורף אחרי השטיפה — הרי זה טוב.
—
הלכה טז: הקזת דם
דברי הרמב”ם: “לא ירגיל אדם עצמו להקיז דם תמיד, ולא יקיז דם אלא אם יהיה צריך לו ביותר. ולא יקיז לא בימות החמה ולא בימות הגשמים, אלא בימי ניסן ומעט בימי תשרי. מאחר חמשים שנה לא יקיז כלל. ולא יקיז אדם דם ויכנס למרחץ באותו היום. וכן לא יקיז ויצא לדרך, ולא ביום שבא מן הדרך. ויאכל וישתה ביום ההקזה פחות ממה שהוא רגיל. וינוח ביום ההקזה, ולא יעמול ולא יתעמל.”
פשט: לא יקיז דם לעתים קרובות — רק כשצריך מאוד. רק פעמיים בשנה: בניסן ומעט בתשרי. אחרי גיל חמישים — כלל לא. באותו יום של הקזה לא ייכנס למרחץ, לא ייצא לדרך, לא יבוא מהדרך. יאכל וישתה פחות מהרגיל, ינוח, לא יעבוד קשה.
חידושים והסברות:
1) הרמב”ם גם לא היה “חסיד גדול” של הקזת דם: הרמב”ם עצמו לא היה חסיד גדול של הקזת דם — הוא כותב זאת עם הגבלות.
2) ניסן ותשרי — הקבלה לתרומת דם בימינו: בהומור מצוין שהיום אפשר להיות “יוצא” את שתי העונות כשתורמים דם.
3) הטעם שלא ללכת למרחץ או לדרך: הקזת דם לוקחת כוח, וצריך להיזהר שהגוף לא ייחלש עוד יותר.
4) סתירה עם הגמרא: בגמרא היה מנהג לאכול סעודה גדולה אחרי הקזת דם — כדי “למלא מחדש” את הדם. הרמב”ם אומר לאכול פחות. הרמב”ם אינו מתכוון שלא יאכל כלום — רק לא סעודה גדולה. אוכלים משהו “להחזיר קצת את הכוח,” אבל לא מגזימים. (זה מושווה לתרומת דם בימינו, שמקבלים מיד אחריה משהו לאכול.)
—
הלכה יז-יח: תשמיש המטה — שכבת זרע
דברי הרמב”ם: “שכבת זרע היא כח הגוף וחייו ומאור עיניו. וכל זמן שתצא ביותר, הגוף בלה וכחו כלה וחייו אובדים. הוא שאמר שלמה בחכמתו: ‘אַל תִּתֵּן לַנָּשִׁים חֵילֶךָ, וּדְרָכֶיךָ לַמְחוֹת מְלָכִין’ (משלי לא, ג).”
פשט: שכבת זרע היא כוח הגוף, חייו ומאור עיניו. ככל שיוצאת יותר מדי, הגוף בלה, כוחו כלה וחייו אובדים.
חידושים והסברות:
1) קשר להלכה קודמת: בפרק קודם כבר אמר הרמב”ם “ולא יוליך שכבת זרע אלא כשיצטרך להוצאת הזרע” — יש מידה מסוימת שצריכה לצאת, אבל לא יותר מדי.
2) “למחות מלכין” — משמיד מלכים: הפסוק מתפרש ש”דרכיך” (דרכיך) לא יהיו “למחות מלכין” — דברים שמוחים (משמידים) מלכים. הרמב”ם מביא את הפסוק דווקא כי למלך יש יותר הזדמנות להגזים — יכול להיות לו אלף נשים כשלמה. לאדם רגיל עם אשה אחת זה פחות נוגע.
3) הקשר היסטורי: הרמב”ם חי בארצות ערב שבהן היה מנהג של נשים רבות. הוא אף כתב מכתב (הנחיה רפואית) לאחד הסולטנים שהיו לו אלף נשים.
—
הלכה יח (המשך): התוצאות הנוראות של “כל השוטה בבעילה”
דברי הרמב”ם: “כל השוטה בבעילה — זקנה קופצת עליו, וכחו תשש, ועיניו כהות, וריח רע נודף מפיו ומשחיו, ושער ראשו וגבות עיניו וריסי עיניו נושרות, ושער זקנו ושחיו ושער רגליו רבה, ושיניו נופלות, והרבה כאבים חוץ מאלו באים עליו.”
פשט: מי שמבזבז את עצמו בבעילה — זקנה קופצת עליו, כוחו נחלש, עיניו כהות, ריח רע יוצא מפיו ומבית שחיו, שער ראשו וגבותיו וריסיו נושרים, אבל להיפך — שער הזקן, בית השחי והרגליים גדל יותר מדי, שיניו נופלות, והרבה כאבים נוספים באים עליו.
חידושים והסברות:
1) “שוטה” אינו שוטה: “כל השוטה בבעילה” אינו פירושו שהוא שוטה — זהו לשון של בזבוז (עושה זאת לעתים קרובות מדי, מבזבז את כוחו).
2) “אחד מאלף”: “אמרו חכמי הרופאים: אחד מאלף מת בשאר חלאים, ואלף מרוב תשמיש.” זו כנראה גוזמא (הגזמה), כי הרמב”ם עצמו אמר קודם שרוב המחלות קשורות לאכילה. לכאורה, האנשים שמתים מ”רוב תשמיש” גם אינם “פרושים גדולים בענין אכילה” — אז הדברים הולכים ביחד.
3) לא אדם צעיר: הרמב”ם אינו מדבר על אברך רגיל שנוהג כראוי “מתוך ברירה” — הוא מדבר על משהו מוגזם, על מצב כמו מלך עם אלף נשים.
—
הלכה יט: מתי וכיצד — תשמיש המטה
דברי הרמב”ם: “וצריך אדם ליזהר בדבר זה אם רוצה לחיות בטובה. ולא יבעול אלא כשימצא גופו בריא וחזק ביותר, ומתקשה הרבה שלא לדעתו, ומסיח עצמו לדבר אחר ועדיין הוא מתקשה… וימצא כובד ממתניו ולמטה, כאילו חוטי הביצים נמשכים ובשרו חם.”
פשט: הרמב”ם מציב סימנים ברורים מתי הגוף באמת דורש תשמיש: יהיה בריא וחזק, יהיה לו קישוי שלא לדעתו — אפילו כשמסיח דעתו לדבר אחר, ירגיש כובד ממתניו ולמטה.
חידושים והסברות:
1) כל זה הוא “מבחינת רפואה”: הרמב”ם מדבר כאן לא על הלכות עונה (מצות שלום בית), אלא על מה שבריא לגוף. בהלכות עונה יש כללים אחרים מתי צריך לבעול, לפי מצות עונה. כאן הכל רק רפואה.
2) משל למצה: כשם שאסור לאכול מצה ערב פסח, אבל בפסח עצמו חייבים לאכול — כך גם בתשמיש, כשמדברים רק מרפואה אומרים פחות, אבל כשזו מצוה זה אחרת.
—
הלכה יט (המשך): מתי לא לבעול
דברי הרמב”ם: “לא יבעול לא עומד ולא יושב, ולא בבית המרחץ, ולא ביום שנכנס למרחץ, ולא ביום הקזה, ולא ביום יציאה לדרך, ולא ביום הכניסה מן הדרך, ולא לפניהם ולא לאחריהם.”
פשט: לא יבעול בעמידה או בישיבה, לא במרחץ, לא ביום שנכנס למרחץ, לא ביום הקזת דם, לא ביום שיוצא לדרך, לא ביום שחוזר מהדרך.
חידושים והסברות:
קושיה גדולה: יום יציאה לדרך לעומת הלכות עונה:
– קושיה: הרמב”ם בהלכות עונה אומר שיש מצות עונה של “פוקדה” ביום יציאה לדרך — צריך “לפקוד” את אשתו לפני שיוצא. כיצד מתאים עם הרמב”ם כאן שאומר שלא לבעול ביום יציאה לדרך?
– תירוץ: הרמב”ם אכן אינו מביא את ההלכה של ביאה ביום יציאה לדרך. כי לפי הרמב”ם “פוקדה” אינו דווקא ביאה — פירושו שיהיה קרוב אליה, ידבר עמה, יבלה עמה. אינו דווקא עצם התשמיש. רבינו תם גם אמר כך.
– עוד תירוץ: הרמב”ם מדבר כאן כדין ברפואה, לא כהלכה. ו”דרך” יכולה להיות הרבה רמות — כאן מדובר בדרך שהולכים ברגל ומתייגעים. אי אפשר באמת לשאול קושיות כאלה מרפואה על הלכה.
—
הלכה כ: “אני ערב לו” — ערבות הרמב”ם
דברי הרמב”ם: “כל המנהיג עצמו בדרכים אלו שהורינו, אני ערב לו שאינו בא לידי חולי כל ימיו עד שיזקין הרבה וימות, ואינו צריך לרופא, ויהיה גופו שלם ועומד על בוריו כל ימיו.”
פשט: כל מי שנוהג לפי כל הדרכים שלימדתי, אני — הרמב”ם — ערב לו שלא יחלה כל ימיו, עד שיזקין מאוד וימות. לא יצטרך רופא, וגופו יישאר שלם.
חידושים והסברות:
1) “אני ערב לו” — זהו לשון עוצמתי ביותר. הרמב”ם לוקח אחריות אישית.
2) קושיה: כיצד יכול הרמב”ם לערוב? מה עם סרטן? — הרמב”ם נתן לעצמו שלוש דרכי מילוט:
1. “אלא אם כן היה גופו רע מתחילת ברייתו” — אם למישהו יש גוף רע מלידה.
2. “או מי שנהג מנהג רע מתחילת מלתו” — אם נהג במנהגים רעים לפני שהתחיל לשמוע לרמב”ם.
3. הרמב”ם אינו מדבר על סרטן — הוא מדבר לכאורה על רוב המחלות שאנשים מביאים על עצמם: כולסטרול, לחץ דם, בעיות לב — מחלות שבאות מאכילה רעה, מיעוט תנועה וכו’.
—
הלכה כא: הכללים רק לבריאים
דברי הרמב”ם: “אבל כל הדרכים האלו שאמרנו אינם ראוים אלא למי שהוא בריא. אבל החולה, או מי שאחד מאבריו חולה, או מי שנהג מנהג רע שנים רבות, יש לכל אחד ואחד מהם דרכים אחרים ומנהגות כפי חליו, כמו שיתבאר בספר הרפואות.”
פשט: כל ההנהגות של פרק זה הן רק לאדם בריא. חולה, או מי שאבר אחד שלו חולה, או מי שנהג שנים רבות במנהגים רעים — לו יש דרכים אחרות, לפי מחלתו.
חידושים והסברות:
1) הקבלה לדרך הממוצע מפרקים קודמים: כשם שבמידות — הכלל הוא דרך הממוצע, אבל כרפואה צריך לפעמים ללכת לקיצוניות — כך גם כאן בגוף: הכלל הוא לבריאים, אבל חולה צריך הנהגות אחרות.
2) חילוק מעניין: בפרקים קודמים (מידות) הרמב”ם הכניס את דרך הרפואה כחלק מההלכה (פרק א’ ופרק ב’). כאן אומר: אני אומר לך רק את ההלכה לבריאים — כאילו היה כתוב רק פרק א’ בלי פרק ב’. הרפואה לחולים אינה מובאת כאן.
—
“שינוי וסת תחילת חולי”
דברי הרמב”ם: “ושינוי וסת תחילת חולי.”
פשט: שינוי סדר החיים הוא תחילת המחלה.
חידושים והסברות:
הרמב”ם מסביר מדוע חולה או מי שנהג במנהגים רעים אינו יכול סתם להתחיל לשמוע לכללים: השינוי עצמו יכול להיות רע לו. מי שנהג שנים רבות במנהגים רעים, ופתאום משנה הכל — השינוי עצמו יכול לגרום למחלה. צריך למצוא דרך אחרת כיצד לפתור את הבעיה בהדרגה.
—
הלכה כב: אם אין רופא
דברי הרמב”ם: “כל מקום שאין בו רופא, אחד הבריא ואחד החולה, אין ראוי לו לזוז מכל הדרכים שזכרנו בפרק זה, שכל אחד מהם לאחרית טובה יביא.”
פשט: אם יש רופא — ילך לרופא וישמע לעצותיו. אבל אם אין רופא, בין בריא בין חולה, לא יזו
תמלול מלא 📝
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ — בריאות הגוף כחלק מדרכי השם
הקדמה: בריאות הגוף היא חלק מעבודת השם
חברותא א: אנחנו לומדים היום את הרמב”ם הלכות דעות פרק ד׳. אנחנו עוברים מלימוד התורה של רבינו משה בן מימון לקבל קצת קהל אצל הרופא מיימונידס — חס ושלום, זה אותו אדם.
והרמב”ם פותח את הפרק בכך שבריאות הגוף היא חלק מהתורה. אנחנו הפרדנו את זה כאילו עובד השם עסוק בעבודת השם, והגוף הוא דבר צדדי שאם אדם חולה צריך לפעמים לטפל בו. אבל הרמב”ם אומר שצריך מאוד להקפיד על בריאות הגוף, כי אי אפשר להיות עובד השם אם הגוף אינו שלם. הדברים מחוברים מאוד זה לזה.
לכן הייתה ההקדמה לחבר שה“בכל דרכיך דעהו” — שכאשר עוסקים בבריאות הגוף זו גם עבודת השם.
חברותא ב: נכון, כלומר זו ממש השורה הראשונה שהוא אומר כאן, נכון? שמכיוון שזה חלק מעבודת השם, ממילא צריך לדעת את ההלכות שלו. כלומר, במקומות אחרים אומר הרמב”ם שכל המצוות בתורה נועדו לעשות שהגוף יהיה בריא והנפש תהיה בריאה.
חברותא א: נכון, אבל שם כשהוא אומר גוף, הוא מתכוון גם לגוף, אבל גם לנפש.
חברותא ב: מה אתה מתכוון לומר?
חברותא א: מנטלי, חברתי.
חברותא ב: חברתי, מנטלי. עם מה שנקרא בין אדם לחבירו. לאו דווקא ממש בריאות הגוף, אבל בריאות הגוף גם כן.
—
דיון: האם בריאות הגוף היא ממש מצוה?
חברותא א: נראה שזו מצוה. תמיד יש לי הערה, כי בשמונה פרקים נשמע מהרמב”ם שאין מצוה להיות בריא, בריאות הגוף ממש. אלא מה שהוא אומר בריאות הנפש, החלק שאפשר לקרוא גוף.
חברותא ב: אבל בריאות הגוף עצמה אינה מצוה?
חברותא א: אתה אומר היום שזו מצוה, או לפחות מדרכי השם.
חברותא ב: אולי זה בכל זאת חלק מהמצוה של “והלכת בדרכיו”, שהיא “בכל דרכיך דעהו”. אבל ממש להזניח את הגוף נכנס בגדר של “ונשמרתם מאד לנפשותיכם”, שהוא סניף של התאבדות, של להרוג את עצמו, שזה בוודאי דבר חמור לפי הרמב”ם. אבל הוא מתכוון לומר אולי שהדיוק הנוסף, אולי אין זו מצוה ממש.
—
דיון: מהו המקור למצוה להיות בריא?
חברותא א: יפה מאוד. זה מעניין, כי רוב האנשים שעושים שלטים כאלה שצריך לשמור על הגוף, משתמשים ב“ונשמרתם מאד לנפשותיכם”, שהרמב”ם, לדעתי, כלל לא מביא את ההלכה הזו.
יש הסוברים ש“ונשמרתם” — ושלא יעשו עבודה זרה. הכוונה לשמירת הנפש, לא שמירת הגוף, שמירת הנשמה, שמירת האמונה, הדעת. נכון? ואפילו הרמב”ם שכתב הלכות רוצח ושמירת הנפש, למדו שזה ענף של רציחה וכו׳ — זה לא המקור לכך.
אולי אותו דבר הוא רק כשאני יודע שזו ממש סכנה. להיות בריא זו מצוה אחרת. לפי הרמב”ם זה מדרכי השם, זה חלק מ“בכל דרכיך דעהו”. זה המקור. מישהו שואל אותך מהו המקור להיות בריא? המקור הוא “בכל דרכיך דעהו”.
—
מבנה הפרק
חברותא ב: אז בוא נלמד מהי ההקדמה הראשונה.
חברותא א: זה תחת תחילת הלכות דעות, אבל הוא מנה אילו מצוות אלו. זו אינה אף אחת מהמצוות.
חברותא ב: אם משהו, אולי זה סניף של “להדמות בדרכיו”?
חברותא א: לא, לא נראה שזה המשך של מה שהוא אמר רגע קודם, “בכל דרכיך דעהו”.
חברותא ב: ראיתי בספר שזה סניף של “ועשית הישר והטוב”.
חברותא א: ראיתי שזה סניף. זה עניין כללי שהרמב”ם לא הביא פסוק מצוה עבורו, אבל זה עניין שכולל כל התורה כולה, ויש הרבה ענפים ממצוות אחרות.
—
בריאות הגוף לעומת בריאות הנפש בפרק זה
חברותא ב: אז ברמב”ם כאן הוא גם לא הולך לדבר — כלומר, במקומות אחרים הרמב”ם מדבר על מה שאנחנו קוראים להיות במצב נפשי טוב, להיות מאוזן, שפירושו שאדם יוכל להיות בריא נפשית. אבל כאן הולכים לדבר ממש רק על הגוף, המערכת של אכילה ושתייה. הזכרתי קצת שם גם שינה וכו׳, שכן קשור יותר לכך שהמוח יהיה נח. אבל הרמב”ם מדבר כאן בצורה מאוד פיזית.
חברותא א: בריאות הנפש ברמב”ם הייתה מתכוונת למידות טובות, נכון? מה שאנחנו קוראים — הוא היה קורא לזה אולי בריאות הדמיון, או אני לא יודע בדיוק כך.
—
הלכה א׳: הואיל והיות הגוף בריא ושלם מדרכי השם
חברותא ב: אומר הרמב”ם כך: “הואיל והיות הגוף בריא ושלם מדרכי השם הוא” — הואיל, שהעניין שגופו של אדם יהיה בריא ושלם ובשלמות הוא מדרכי השם, מדרכי עבודת השם. זה מהדרכים של, כמו שאמר, “בכל דרכיך דעהו” — שאם עושים את זה בכוונה להיות בריא כדי לוכל להיות עובד השם, זה חלק מעבודת השם.
“שהרי אי אפשר שיבין או ידע והוא חולה” — אדם לא יכול להבין את הקב”ה ולדעת את הקב”ה כשהוא חולה. זו חכמה גדולה עצומה, והיא דורשת ריכוז אדיר והבנה אדירה, וממילא הגוף צריך להיות בריא והגוף צריך לשתף פעולה.
ממילא, “צריך אדם להרחיק עצמו מדברים המאבדין את הגוף” — צריך אדם להתרחק מדברים שמזיקים ומקלקלים את הגוף, “ולהנהיג עצמו בדברים המברין והמחלימים” — שמבריאים ומחזקים. להתרחק מדברים שמזיקים לגוף, ולעשות דברים שבריאים לגוף.
“ואלו הן” — הרמב”ם הולך להתחיל עם דברים שונים, וכאן הוא נכנס יותר בהרחבה.
—
מבנה הפרק: דברים כלליים ופרטים
חברותא א: אומר הרמב”ם כך — “לעולם לא יאכל אדם” — הכותרת שר׳ יצחק עשה היא “אכילה”, קודם כל בנושא האכילה — “לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב”. אדם לא יאכל לפני שהוא רעב. הרעב הוא כמו מעורר את האדם שעכשיו הגיע הזמן לאכול. כשאדם אוכל כי הוא רואה אוכל, או סתם כי חשב על אוכל, בעוד שגופו עדיין לא ביקש את זה, זה לא נכון. אני חושב שזה מבוסס על גמרא, שיאכלו רק כשרעבים.
חברותא ב: אז בואו ננסה… אפשר לעשות הקדמה, או שלא צריך. יש כאן כמו ברמב”ם, כמו שאתה אומר, הוא אומר דברים כלליים — כלומר איך אוכלים, מתי אוכלים, ודברים שקשורים לעניינים. אחר כך הוא נכנס לדברים ספציפיים — מה לאכול, איך לאכול, מאכלים מסוימים שהרמב”ם סובר. אחר כך הוא אומר דברים מחלקים אחרים של הגוף — ביאה ושינה ו… מה עוד? פעילות גופנית, דברים כאלה, מרחץ, הקזת דם.
—
דיון: אורח חיים בריא, לא רפואות
חברותא א: הדבר החשוב הוא שכל הדברים האלה אינם הרפואות שאנחנו קוראים להם — הוא הולך לומר את זה בסוף הפרק. כל זה הוא איך לחיות בריא, זה מדרכי עבודת השם, זה חלק מלהיות אדם, לא לגרום לעצמו להיות חולה. אפילו למנוע — הרופאים של העולם היום מתמודדים עם משברים. אבל כאן מדברים על מה שנקרא שם אורח חיים בריא, על מה שהולכים לתזונאי, לדיאטן, איך לחיות אורח חיים בריא. זה מה שהרמב”ם מדבר כאן.
הרמב”ם עצמו הרי היה גם רופא, ולכאורה כרופא הוא כנראה גם עסק יותר במחלות. אבל מלבד זאת הוא גם לימד את הציבור איך להיות בריאים.
—
ספריו הרפואיים של הרמב”ם
חברותא א: והרמב”ם כתב עוד ספרים שונים על בריאות. יש ספר של הרמב”ם שנקרא פרקי משה, יש ספר שנקרא הנהגת הבריאות, ויש ספר שלדעתי הרמב”ם כותב עליו, מתרגם את הרופא הגדול בזמנו שנקרא גלינוס או גאלינוס, והרמב”ם מתרגם את דעותיו הרפואיות.
אבל כאן הרמב”ם מביא מה שהוא יותר קיצור ורק הדברים שנוגעים לכל אחד ואחד.
—
דיון: מקורות בחז”ל
חברותא ב: ואני חושב שגם כאן הרבה מאוד מהדברים שהוא מביא כאן הם דברים שמובאים גם בחז”ל.
חברותא א: הפשט הוא, כמו שר׳ יצחק אומר, שהוא לא הביא את זה כי כתוב בחז”ל, אבל על כל הדברים האלה, רוב הדברים, רוב רובם של הדברים יש מקורות.
חברותא ב: כן, אבל בואו נאמר בבירור — אפילו אם המקור כתוב בגמרא, רוב המקורות בגמרא הם גם מרופא. זה לא משנה. ולכן אני חושב שרוב הדברים כאן — כלומר, לכן עשיתי את ההקדמה לחלק — יש אולי פרטים שאם נשאל את התזונאים של היום, אולי לא יסכימו, אולי כן, אני לא יודע, אני לא בקי. אבל בוודאי שהדברים הכלליים שהרמב”ם אומר, על מתי לאכול ואיך לאכול וכן הלאה, הם פחות או יותר דברים שלא צריך — אלה לא דברים שצריך להשקיע בהם הרבה מחקר. אפשר להסתכל בעולם, ואפשר גם לראות אצל עצמו, שרוב הדברים הרמב”ם צודק לגמרי, או אולי כולם. זו בריאות בסיסית של בני אדם — לא אנושיות, כלומר בריאות הגוף.
חברותא א: חלק מהדברים. יש הרבה דברים שהורינו לא היו אוכלים.
חברותא ב: למשל מה?
חברותא א: נראה מאוחר יותר במהלך ארבעת הפרקים.
—
דיון: עצות כלליות לעומת פרטים ספציפיים — רלוונטיות להיום
חברותא ב: בסדר, לא, אני מדבר על הדברים הכלליים, לא הפרטים. הדברים הכלליים הם ברובם דברים פשוטים מאוד.
חברותא א: יכול להיות שזה אכן כתוב בגמרא גם, כי זה אכן פשוט. הגמרא לא אומרת שזה כתוב בפשט, הגמרא אומרת שאין זה פשוט שעושים את זה כדי לקיים מצוה. זו לא מצוה.
חברותא ב: זו לא מצוה.
חברותא א: הרי יש את הענינים של דרך ארץ.
חברותא ב: בדיוק.
חברותא א: דרך ארץ. או בריאות. בריאות היא מצוה. אז זה דבר ללא קשר למה שאינו נושא של כמה הלכה מדויקת זה לעשות.
חברותא ב: זו הנהגה טובה שצריך לנהוג בה.
—
הלכה ב׳: לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב
חברותא א: בסדר, כן. אז ההלכה הראשונה היא שלא יאכל כשאינו רעב.
או עוד דבר קטן שרציתי להוסיף, שהיום כל פעם יוצאות דעות אחרות, ומאוד קל לאדם לומר, “אה, הדבר הזה לא רלוונטי היום.” אבל זה לאו דווקא, כי משהו שאנשים האמינו — זה משהו שר׳ יצחק סובר בתוקף — מה שאנשים האמינו במשך שנים רבות מאוד לא מתבטל יום אחד כי רופא אחד אמר אחרת. והרבה מאוד דברים מהדברים הרפואיים יום אחד כך, יום אחד כך, שמשתנים.
וגם, אני חושב שזה בוודאי נכון שהרבה מאוד דברים לא נוגעים לכל אדם. יש הרבה מאוד אנשים ספציפיים ש…
חברותא ב: הרמב”ם מדבר לכל אדם ספציפית. יכול להיות שיש אדם, יוצא דופן, עבורו הדברים קצת אחרים, או שהוא כבר קצת חולה, ממילא הפתרון שלו אחר. אבל הרמב”ם, הדברים הכלליים בוודאי חשובים מאוד לזכור לעולם. הוא הולך לומר את זה בסוף הפרק כשנגיע לשם.
—
הלכה ב׳: רק לאכול כשרעב
חברותא א: נכון, אז למשל, מה שאני יכול לחזק את מה שאתה אומר עוד מצדי, שדברים שהם דברים בסיסיים — למשל לא לאכול אלא כשרעב — אין שום רופא היום שאומר אחרת. שוב, לפעמים מישהו חולה, נשבר לו, הרעב שלו לא עובד, וכדומה. אבל זה, למשל, אצלנו מקובל עם זמנים קבועים. אפילו מי שמקובל אצלו עם זמנים קבועים, שעות קבועות ביום — יום שהוא לא רעב שידלג. או לפי זה, אני חושב שאין שום מחלוקת על כך, שום רופא לא חולק על זה.
חברותא ב: האמת היא שהרופאים של היום ברובם לא עוסקים בזה. וכן הלאה, אם למישהו יש מחלה, שייקח אנטיביוטיקה — זה כבר לא שייך לרמב”ם. אבל ההנהגות הבסיסיות בבריאות זה בוודאי דבר שהניסיון של אלפי שנים הוא פחות או יותר אותו דבר.
—
הרעב כמנגנון אלוקי
חברותא ב: רעב הוא הרי מנגנון שהקב”ה הכניס כדי להזכיר לאדם לאכול, ואם הוא לא מזכיר לו, הפשט הוא שהוא עדיין לא צריך לאכול. זה מאוד פשוט, שכל הישר.
חברותא א: וכמו שאמרת, שזה לאנשים רגילים. נניח שיש אחוז קטן מסוים של אנשים שהם מאוד שונים, או אדם שסובל מ, אני לא יודע, אנורקסיה, אחת מהמחלות של אכילה מועטה מדי — הרי כל הכללים אחרים, כמו שהרמב”ם יאמר מאוחר יותר שהוא מדבר בכלליות.
שוב, אומר הרמב”ם: “לעולם לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשהוא צמא.” יאכל רק כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשהוא צמא.
—
האדם המודרני שכח מהו רעב
חברותא ב: יש גם עניין שהיום, שאנחנו מתרגלים לאכול הרבה מאוד, שוכחים בכלל מה זה להרגיש רעב או צמא. מעולם לא נתנו הזדמנות לזה להגיע לשם. עוד לפני שחלמו על להיות רעבים כבר אכלו.
חברותא א: זה נכון. רוב — כאן הכוונה באמת רוב. פעם אנשים ספורים לא היה להם עודף, לא היה כל כך הרבה מזון מעובד, לא היה מזון כל כך נגיש.
הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — כללי אכילה, שתייה, ויגיעה
—
הלכה ב: “לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב”
מנגנון הרעב
דובר א: אבל ההנהגות הבסיסיות של בריאות זה בוודאי דבר שהניסיון של אלפי שנים הוא פחות או יותר אותו דבר. רעב הוא הרי מנגנון שהקב”ה הכניס כדי להזכיר לאדם לאכול, ואם לא מזכירים לו, הפשט הוא שהוא עדיין לא צריך לאכול. זה שכל הישר מאוד פשוט.
וכמו שאמרת, זה לאנשים רגילים. נניח שיש אחוז קטן מסוים של אנשים שהם מאוד שונים, או אדם שסובל מאנורקסיה, אחת מהמחלות של אכילה מועטה מדי, הרי כל הכללים אחרים, כמו שהרמב”ם יאמר מאוחר יותר שהוא מדבר בכלליות.
כלל הרמב”ם: לאכול כשרעב, לשתות כשצמא
שוב, אומר הרמב”ם: “לא יאכל אדם אלא כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשהוא צמא.” אדם יאכל רק כשהוא רעב, ולא ישתה אלא כשהוא צמא.
יש גם עניין שהיום, שאנחנו מתרגלים לאכול הרבה מאוד, שוכחים בכלל מה זה להרגיש רעב או צמא. מעולם לא נתנו הזדמנות לזה להגיע לשם. עוד לפני שהתחילו להיות רעבים כבר אכלו. זה נכון.
“רעב” כאן הכוונה באמת רעב. פעם בזמנים שלאנשים לא היה עודף, לא היה כל כך הרבה מזון מעובד, לא היה כל כך הרבה מזון נגיש, ממש שמרגישים רעב. אני חושב שכשאדם רעב, אז מתרחשים שינויים מסוימים בגופו — הגוף משתמש מהשומן המאוחסן. זה מאוד בריא לאדם שיחווה לפעמים רעב ורק אחר כך יאכל.
על שתייה
“ולא ישתה אלא כשהוא צמא.” כלומר גם, הרמב”ם יאמר מאוחר יותר, שגם מים כלומר לא ישתה יותר ממה שצריך. היום למשל מדברים כן הרבה על לשתות הרבה מים. יש האומרים שכיוון שאנחנו אוכלים כל כך הרבה מאכלים כבדים, מאכלים מעובדים וכן הלאה, אולי היום אכן צריך קצת יותר מים, כי מים עוזרים לגוף לשטוף דברים לא בריאים.
אבל הרמב”ם מדבר על תזונה כללית — שישתו רק כשצמאים. ולגבי צמא, אתה יודע, אנחנו הרבה פעמים לא תופסים. הרבה פעמים אדם צמא והוא לא תופס, כי הוא כל כך רגיל להיות צמא, הוא אוכל הרבה למשל, או דברים מסוימים. אם מתרגלים, תופסים.
—
הלכה ב (המשך): “ואל ישהה נקביו אפילו רגע אחד”
הכלל של לא להתאפק
בסדר, עוד דבר: “ואל ישהה נקביו אפילו רגע אחד.” לא יתאפק מלצאת לנקביו אפילו זמן קצר. אני לא מאמין ש”רגע אחד” הכוונה ממש, כי הרי יש גם מצוה של “והיה מחניך קדוש”, שתמיד תהיה נקיות, שלאדם לא יהיה עודף. אבל לא יזלזל, כי כשהגוף אומר שצריך לצאת, הפשט הוא שצריך לצאת.
הרמב”ם לא מביא שיש כאן איסור של בל תשקצו, או כמו שכתוב במקומות אחרים.
דובר 2: זה לא נמצא?
דובר 1: אולי במקום אחר. יש מקום שבו הוא מדבר על בל תשקצו, אם אני זוכר נכון, או על המצוה של ויצאת, שמזכירה את זה. כאן מדברים מבחינת רפואה. יכולים להיות הרבה דברים כאן שנוגעים להלכות, לאיסורים. אבל כאן מדברים מבחינת רפואה, וזה קשור גם לאכילה, אני מאמין. כי מה שאוכלים שלא צריך לאכול, יוצא. זה הרי חלק מהלכות אכילה. כן.
ביאור “להסך את רגליו”
אומר הרמב”ם: “אלא כל זמן שצריך להשתין או להסך את רגליו” — להסך את רגליו, כוונתי שזה לשון נקייה לצרכים גדולים. כי, ומה זה? להסך פירושו לכסות. כתוב במקומות אחרים, הרמב”ם מדבר על איך להתנהג בדרך ארץ בבית הכסא — לא כאן, אולי מאוחר יותר, לא בפרק הזה.
אז ההלכה שם אומרת שכשיוצאים, צריך לכסות את הרגליים. אפילו כשצריך לצאת, צריך להישאר מכובד. להסך את רגליו פירושו לכסות את הרגליים. דווקא אפילו כשצריך להתיישב, הרי ממילא פשוט שהגוף פחות או יותר מכוסה. להסך את רגליו פירושו אז כשמכסים את הרגליים כדי לצאת בדרך כבוד.
ביאור “יעמוד מיד”
אז בין אם צריך לצאת, מה עושים? “יעמוד מיד.” צריך להפסיק מה שעושים. “יעמוד מיד” פירושו מחמת — “יעמוד מיד” פירושו להפסיק. כן, “יעמוד מיד” פירושו שיפסיק מה שהוא באמצע לעשות ויטפל בגופו.
הקשר: אכילה ויציאה — להקשיב לגוף
טוב, זה לגבי מתי לאכול ומתי לעשות את השלב השני של האכילה, שזה לצאת. על שני הדברים אומר הרמב”ם בעצם דבר פשוט מאוד, שהגוף שלך אומר לך מה לעשות. לא לצאת כש, נניח, לפני התפילה צריך להתאמץ. לא, תן… אני לא מתכוון לבטל הכנות לתפילה, אבל כוונתי לומר, ולא לאכול כש — כי עכשיו זה זמן הארוחה. לאכול כשרעבים, ולצאת כשהגוף דורש. שני הדברים — להקשיב לגוף, להקשיב לגוף.
—
הלכה ג: “לא יאכל אדם עד שתתמלא כריסו”
כמה לאכול — רבע פחות משביעה
טוב, עכשיו אנחנו מגיעים לכמה לאכול. עוד דבר אחד, כמה צריך לאכול? אומר הרמב”ם: “לא יאכל אדם עד שתתמלא כריסו” — עד שהבטן שלו מתמלאת, כך שהוא מרגיש שכבר לא נכנס כלום, אז צריך להפסיק לאכול. “אלא יפחות כמו רביע משבעתו.” זה גם כוונתי מבוסס על גמרא, כוונתי שכתוב במסכת שבת. צריך לאכול פחות, להפסיק לאכול רבע מכמה שהוא שבע לגמרי. אדם צריך לחשב שהוא היה יכול עוד להכניס עוד כך וכך, רבע פחות מכמה שהוא יכול להכניס צריך כבר להפסיק לאכול.
דיון: איך מחשבים את ה”רביע”?
דובר 2: כן. אתה יודע איך מחשבים את זה, את הרבע? מה הוא מתכוון?
דובר 1: אה, כאילו כשהוא… הוא יודע כמה הוא יכול עוד להכניס, כמה הוא כבר הצליח פעם להכניס. כשהוא מרגיש שהוא כבר אכל חלה, דגים, עם טבילות, עם זה, הוא יודע שהוא יכול עוד להמשיך עד אחרי הצ’ולנט ואחרי הקינוח.
דובר 2: מה הוא רוצה לחשב כמה רבע מהסעודה?
דובר 1: כוונתי פשוט, כוונתי… פשוט פירושו פשוט, כן, רבע מכמה שהוא שבע לגמרי.
דובר 2: אני שומע, זה קצת קשה לחשב.
דובר 1: טוב. כן. טוב, נשאיר את זה.
—
הלכה ג (המשך): “ולא ישתה מים בתוך המזון”
לא לשתות מים באמצע האכילה
אומר הוא הלאה: “ולא ישתה מים בתוך המזון” — לא לשתות מים באמצע כשאוכלים — “אלא מעט מים ומזוג ביין.”
כוונתי שיש אנשים שחושבים שלשתות תמיד זה תמיד דבר טוב. אבל ראיתי שמסבירים שבגוף יש אנזימים מסוימים, מיצים כלומר, חומרים כימיים מסוימים שהגוף מכניס לאוכל כדי לעזור לגוף לעכל את האוכל. כששותים הרבה מים, הדברים שהגוף מכניס — המיצים, הנוזלים, מה שזה לא יהיה — דברים מסוימים שהגוף שולח לאוכל כדי לעזור שהאוכל יתפרק, לא עובדים.
למשל, אוכלים דבר כבד, אוכלים בשר, הרי צריך שיתפרק לחתיכות קטנות כדי שהגוף יוכל אחר כך לחלק — חלק מזה ייכנס לדם ולכל חלקי הגוף. אז כששותים הרבה מים, הדברים שהגוף מכניס נהיים כל כך מדוללים, והדברים לא מתעכלים היטב.
מתי מותר לשתות?
אומר הרמב”ם בהמשך: “וכשיתחיל המזון להתעכל במעיו” — כשהאוכל מתחיל כבר להתפרק בגוף, כשהגוף כבר עיכל את האוכל, אז מותר לשתות יותר — “שותה מה שהוא צריך לשתות.”
נראה שזה פשט חזק ברמב”ם, שכל זמן שהגוף צריך לעכל את האוכל לא צריך לשתות הרבה מים. מעט מים אפשר כן, והמעט מים הוא כזה “מזוג ביין.” אנחנו לא יודעים מה השיעור של “מעט.”
דיון: מים, יין, ומשקאות אחרים
דובר 2: יין זה לא מים בגלל זה.
דובר 1: אם שותים סודה — סודה לא כתוב ברמב”ם שצריך לשתות — סודה אנחנו לא יודעים. סודה לכאורה נחשב אוכל, או מיץ ענבים — הדברים שהם עוד כבדים. מים הפשט הוא שאין בהם קלוריות, הגוף לא צריך לעכל אותם. כלומר, מערכת אחרת של עיכול. הגוף צריך גם לעבד אותם, זה לא יוצא “כבאו כך יצאו,” אבל הכוונה שלא צריך את אותה רמה של עיכול. טוב. משקאות כבדים אחרים הגוף צריך גם לעכל.
דובר 2: בגלל זה זה היין, אז אתה אומר לא היין.
דובר 1: מעט מזוג ביין — כלומר, מזוג ביין פירושו שיהיה מים, לא שיהיה יין. כל יין הרי מזוג ב… מזוג ביין שמכניסים קצת מים. כאן זה מים שמכניסים בהם קצת יין — שיהיה בעיקר מים.
לא יותר מדי מים אפילו אחרי העיכול
אומר הרמב”ם: “ולא ירבה לשתות מים אפילו כשיתעכל המזון.” אפילו כשהמזון כבר התעכל יפה, לא לשתות יותר מדי מים. רק כוונתי, אגיד מאוחר יותר, שאחרת צריך לשתות יותר מים לפני האכילה מאשר אחרי האכילה.
—
הלכה ג (המשך): “ולא יאכל עד שיבדוק עצמו יפה יפה”
בדיקת נקביו לפני האכילה
“ולא יאכל עד שיבדוק עצמו יפה יפה שמא יצטרך לנקביו.” לא לאכול לפני שבודק את עצמו אם צריך לצאת.
דיון: שתי רמות של קשב לגוף
זה מעניין — קודם הוא אמר שצריך לצאת כשהגוף אומר. כאן הוא אומר כן, שצריך לפעמים לבדוק אם צריך לצאת.
דובר 2: הוא לא אמר קודם מה שאמרת. הוא אמר שכשצריך, אז לא לדחות.
דובר 1: עכשיו אתה רואה שה”צריך” לא מתכוון פיזית. פיזית יכול להיות לפעמים שהוא יצא יותר ממה שהיה צריך. במילים אחרות, כשהוא בודק את עצמו, הוא רואה שהוא יכול לצאת. אז, לא על זה הוא אמר שצריך לעמוד מיד. יעמוד מיד פירושו כשהוא מרגיש שהוא צריך. יש שתי רמות.
—
הלכה ד: יגיעה קודם אכילה — פעילות גופנית לפני האכילה
כלל הרמב”ם: לא לאכול לפני שמתנועעים
אומר הרמב”ם הלאה, כאן הוא הולך לדבר על ספורט ופעילות גופנית.
כן, כך אומר הרמב”ם: אדם לא יאכל “עד שיהלך קודם אכילה עד שיתחיל גופו לחום.” אדם לא יאכל לפני שהלך לפני האכילה, הלך הנה והנה עד שגופו הזיע, עד שגופו נעשה חם. או הליכה — “או יעשה מלאכה או יתייגע ביגיעה אחרת” — או שיעשה עבודה, שיתאמץ במשהו, או שיטרח במשהו אחר, משהו שהגוף שלך יעבוד קשה.
הרמב”ם ב”הנהגת הבריאות” על פעילות גופנית
ראיתי במקום אחר, בספר “הנהגת הבריאות,” הרמב”ם אומר גם שצריך לעשות פעילות גופנית, כל סוג של פעילות גופנית. שם אומר הרמב”ם, והפעילות הגופנית הטובה ביותר היא לשחק עם “כדור קטן” — לרוץ אחרי כדור קטן. משחקי כדור כבר היו בזמן הרמב”ם. כי מאוחר יותר הרמב”ם מדבר יותר על פעילות גופנית, והוא אומר שלשחק עם כדור מפעיל את כל הגוף — הידיים, הרגליים, כל הגוף עובד.
“כללו של דבר” — הכלל של יגיעה בבוקר
אבל על כל פנים, כאן הרמב”ם אומר רק דברים כלליים מאוד. לפני האכילה צריך להזיע קצת.
דובר 2: מאוחר יותר, מאוחר יותר. עכשיו לא מדברים על הפעילות הגופנית ואיזה כללים. עכשיו מדברים על מתי לאכול, שהגוף יתחיל לעבוד.
דובר 1: מה שהוא אומר, הוא מתכוון לומר — כשאתה קם בבוקר, אל תיתן מיד אוכל, קודם תעשה משהו. לא פעילות גופנית גדולה. אתה יכול לשחק כדור לפני ארוחת בוקר. הוא מתכוון לומר, לעשות איזו פעילות גופנית קטנה.
דיון: מה פירוש “יתחיל גופו לחום”?
פעילות גופנית עצומה… אני יודע שה”יתחיל גופו לחום” — כשהגוף שלך חם…
דובר 2: “יסך” זו המילה.
דובר 1: הוא לא אומר שצריך דברים… זו לא הפעילות הגופנית הגדולה ביותר של היום. זה יותר — להפיג — שלא תתגלגל מהמיטה ותתחיל לאכול. זה העיקר. סתם כך הרמב”ם לא אהב אכילה במיטה, קפה שמגיע למיטה. הוא מדבר בבירור על הבוקר. קפה אולי זה לא אכילה, אבל… הוא מדבר בבירור על הבוקר.
“כללו של דבר” — הוא מדבר כאן כהלכות בריאות בלבד, הוא לא מזכיר כאן את האיסור של לא לאכול לפני התפילה וכולי. זה שיחה בפני עצמה. איך… זה לא נכנס לכאן.
“ייגע כל יום בבוקר עד שיתחיל גופו לחום”
הלאה: “ייגע קודם אכילה.” אומר הרמב”ם, אחרי שהתחילו — “כללו של דבר” — איזה סוג פעילות גופנית אין הבדל, העיקר שייגע קצת את גופו. “ייגע כל יום בבוקר” — שייגע קצת בבוקר — “עד שיתחיל גופו לחום” — עד שגופו מתחיל להזיע.
דיון: “לחום” — להתחמם, לא להזיע
זו לא הזעה רגועה.
דובר 2: לחום פירושו שהוא מזיע. לחום פירושו נעשה חם.
דובר 1: כן. הגוף צריך להיעשות חם. פשוט — אני מתחמם. לא חייב להיות הזעה. הזעה זו רמה אחרת. זה הסימן שהוא כבר עבד, שגופו נעשה פעיל.
דובר 2: כמו “וישקוט מעט.” טוב, כמו “וישקוט מעט” זה טוב — האוכל.
דובר 1: להזיע יש מילה מסוימת.
דובר 2: “יזע” — כן. יפה מאוד.
דובר 1: טוב, זה דבר נוסף.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד’ (המשך) — סדר אכילה, פעילות גופנית, ושינה
—
הלכה ד (המשך): הזעה, הרגעה, ומים חמים אחרי הפעילות הגופנית
זו לא טיול רגוע. “לחום” לא פירושו להזיע. “לחום” פירושו להתחמם. כן, הגוף צריך להתחמם. חם הרי חם, חם. הזעה זו רמה אחרת. הזעה היא הסימן שהוא כבר עבד וגופו הופעל.
וישקוט מעט. הרמב”ם רוצה שיזיע. להזיע — יש לזה מילה מסוימת, “יזיע,” מאוחר יותר נראה. טוב, זה דבר נוסף.
טוב, הלאה. אומר הרמב”ם, אחרי שעשה קצת פעילות גופנית, צריך להירגע קצת. עד שתתישב נפשו — לא לאכול מיד כשהגוף עדיין מאוד פעיל, אלא אז להרגיע קצת את הגוף. עד שתתישב נפשו, עד שהגוף נרגע, ואז יאכל.
—
מים חמים אחרי הפעילות הגופנית — מעלה או חובה?
אומר הרמב”ם, עוד דבר טוב יותר: “אם ירחץ בחמין אחר שייגע” — אחרי שעשה קצת פעילות גופנית, אם יכול אז להתרחץ במים חמים — “הרי זה טוב”, זה טוב. “ואחר כך ישהה מעט ויאכל” — אחר כך ימתין קצת ויאכל.
הוא אומר שלא לאכול מיד אחרי… הוא אומר שיש עוד דרך. הוא לא אומר שזה עדיף דווקא. זה עוד… או “הרי זה טוב” פירושו עדיף, או שזה גם טוב? מעלה. טוב, אבל זה לא חובה. זו גם דרך.
—
סטייה: קפה לפני הפעילות הגופנית
עכשיו הולכים ללמוד, נגיד, את הסיפא. אני אשתה את הקפה שלי באמצע. ואחר כך הולכים לראות… צריך לדעת אם מותר לשתות קפה מיד. יכול להיות שקפה גם… יש מה שראיתי אנשים אומרים שלא לשתות מיד קפה או מיד… ראיתי אנשים אומרים שלפני ההפסקה צריך לשתות קפה.
לא, אתה הרי כבר מזמן אחרי ש… אני לא עכשיו קמתי. לא, אני עוד… אני אומר, ראיתי אנשים אומרים שזה יותר בריא ל… או שיש אנשים שנוהגים שתופסים טיול או הולכים לריצה בבוקר עוד לפני הקפה. קפה זה לא אוכל, אבל זה דבר רגיל. הרמב”ם הרי אומר שצריך ללכת כבר לפני… אז מים זה מים, אבל קפה יש בו חלב, יש בו… או הדברים האחרים. כשהרמב”ם אומר קפה, הוא לא אומר קפה עם חלב עם כל מיני דברים, זה כבר תוספות.
—
הלכה ה: תנוחת האכילה — לא לאכול בעמידה, בהליכה, או ברכיבה
עכשיו, כשרוצים לאכול, כבר לא לרוץ. לפני האכילה צריך לרוץ. אבל כשיאכל — כשכבר אוכל — ישב במקומו, כל אוכל. זה מה שאנחנו לומדים בפסח, כן, מסבים. לא מתכוונים רק לשבת אלא…
המלמדים נהגו להזהיר מאוד שלא לאכול בעמידה. הם אמרו שמקבלים רגליים עבות, כלומר כי האוכל הלך עד לאן שהוא יכול ללכת. אני לא מאמין שזה המהלך — האוכל נכנס למעיים איך שהוא הולך. אבל יש סיבות אחרות למה זה לא בריא לאכול בעמידה או בהליכה.
—
לא לנוע אחרי האכילה
כן, ולא יהלך ולא ירכב — לרכב גם כן. “לרכב” לא מתכוון במכונית, מתכוון על בהמה. ולא ייגע — לא שהוא רץ מסביב — ולא ייגע את גופו ולא יטייל. לא אחרי האכילה, אלא עד שיתעכל המזון שבמעיו — עד שמסיים, מתחיל קצת להתעכל, לא ירוץ מסביב. לא לעשות את זה.
ואם מישהו כן עושה כך: וכל המטייל אחר אכילתו או שייגע — הוא מתאמץ, עושה פעילות גופנית, עובד — הרי זה מביא על עצמו חלאים רעים וקשים.
—
דיון: ריקודים בחתונות אחרי האכילה
כן. אז אמרתי כאן קודם, ר’ יצחק, אולי מכאן נראה שזה לא מומלץ לפי הרמב”ם לאכול סעודה גדולה ואחר כך לקום לרקוד, כמו שעושים בשמחות, בחתונות. אז או שייתנו מספיק זמן מסיום האכילה עד הריקודים, או שירקדו במעגל השקט, לא מאלה שקופצים מסביב.
אבל לכאורה, את זה אני חושב בעצמי, חלילה, צריך להיות חצי שעה, או איזה כמות זמן גדולה. צריך לדעת, הרמב”ם לא אומר לנו כאן בבירור כמה זמן לוקח עד שנתעכל המזון שבמעיו. יכול להיות, אפשר להרגיש כנראה.
אבל על כל פנים, בכל זאת, יש עצה שאולי לא צריך לשכוח בחתונה. אם מישהו רוצה לרקוד חזק… אני לא יודע אם ריקוד נחשב יגיעה.
—
סטייה: ריקוד מול קפיצה — מהו ריקוד?
כמו שאתה אומר, רק עם ריקוד עם הבחורים, אפילו יחיד. הבחורים של היום חושבים שריקוד וקפיצה זה אותו דבר. קפיצה זה סוג של פעילות גופנית שעושים בחדר כושר. ריקוד — יש את הריקודים שיש בגמרא, כן, זה מקצועי, לא סתם שקופצים. הריקודים לכאורה קשורים לקצב של הניגון, כמו לבטא את צלילי המוזיקה.
טוב, בואו לא ניכנס לזה. יפה מאוד. המנהגים של היום מחזיקים גם שריקוד פירושו קפיצה, מזה הוא עושה את הקצבים… טוב, נושא אחר.
הוא עושה את המוזיקה הפרועה שתתאים לריקוד. כן, דווקא הקצב — הוא מכניס את הקצב לדקה, אי אפשר לרקוד על זה, זה לא אפשרי לאדם לרקוד בתוך הדקה שלי. אז בכלל, טוב, מה זה נכנס לכאן? אולי גם זה מביא על עצמו חלאים רעים וקשים, אפשר ללכת לחתונה, עכשיו נכנסים לניגונים.
—
סיכום: סדר אכילה
טוב, עד כאן למדנו את סדר האכילה, כלומר באופן כללי מתי אוכל, ולגבי כמה — לא כמה לאכול, קצת כמה לאכול, באופן כללי.
—
הלכה ו: סדר שינה — כמה ומתי לישון
עכשיו הולכים ללמוד את סדר השינה, מתי לישון, הלכה חשובה מאוד.
טוב, בואו נראה. הרמב”ם אומר כך, מעניין איך הוא מציג את זה. אני צריך לקרוא את כל המילים או אני יכול רק לומר מה כתוב? אני לא יודע מה ההלכה בשיעור שלנו.
הרמב”ם אומר כך: יום ולילה הם ארבע ועשרים שעות. סך הכל יש עשרים וארבע שעות ביממה. אל תחשוב שצריך לישון חצי מזה, שתים עשרה שעה או שלוש עשרה שעה, כמו שנוהגים הבחורים והילדים. לא. מספיק לישון שליש מזה. דיו לאדם לישן שלישן — שליש מעשרים וארבע, מי שזוכר חשבון יודע ששליש מעשרים וארבע זה שמונה.
—
למה סוף הלילה?
עכשיו, את שמונה השעות האלה לא צריך לישון בתחילת הלילה. למה לא? אלא בסוף הלילה, כדי שיהיה מתחילת שינתו עד שתעלה השמש שמונה שעות. כלומר, הוא הולך לישון — נניח שהשמש עולה בשבע — אז הוא הולך לישון באחת עשרה. כך, ונמצא עומד ממיטתו קודם שתעלה השמש — מעט לפני שהשמש עולה.
הנקודה היא לכאורה שלא יישן ביום. מה שהוא אומר שמונה שעות, כוונתו לא שיישן רבע יממה. לפיכך, אם יישן בתחילת הלילה, יקום לפנות בוקר, יהיה משועמם, אין לו מה לעשות, חצי תאוותו בידו.
אם זו הכוונה, ייתכן שהוא אומר שאם ישנים בסוף הלילה, גם לא צריך ללכת מאוחר מדי, כי צריך לקום לפנות בוקר, צריך לקום קודם שתעלה השמש, כי זו ההלכה — נאמר בגמרא בברכות שצריך לקום מוקדם. אומר הרמב”ם, אם אתה הולך לישון בלילה, אל תלך לישון מאוחר מדי, כי גם צריך שמונה שעות, וגם צריך להיות ער בזמן לקריאת שמע.
אני לא יודע אם הרמב”ם מקפיד אם מישהו הולך לישון עוד יותר מוקדם וקם קצת יותר מוקדם. אני לא יודע אם זה העניין. אני חושב שלא. אני חושב שזה צריך להתאים להלכות קריאת שמע, שהוא עומד לדבר על כך.
—
דיון: האם “קודם שתעלה השמש” הוא עניין בריאותי?
העניין שקמים קודם שתעלה השמש — הרמב”ם לא אומר את זה מטעמי בריאות. הרמב”ם אומר כי כך מתנהג אדם.
לא, אולי כן. אולי זה בריא לראות את השמש. יש אנשים שאומרים כך. אני לא יודע. אני רק אומר, הוא קם קודם שתעלה השמש — השמש לא בורחת.
אוקיי, אולי הנקודה היא ש… אני לא יודע. אני חושב שהנקודה היא שהוא קם לפנות בוקר ואין לו מה לעשות.
אולי אתה צודק שזה פשוט נורמלי, אני לא יודע. זה מאוד חשוב.
—
דיון: שמונה שעות — מינימום או מקסימום?
הרמב”ם אומר אבל — מעניין שהרמב”ם אומר שצריך לישון יותר משמונה שעות, נכון? אבל פחות — לאף אחד לא עלה בדעתו. כן? כן. זה מאוד חשוב.
לדעתי, אני מאוד מקדם את העניין של לישון לפחות שמונה שעות כל לילה, ואני סבור שאפשר לראות על אנשים שדיברו מדרך עבודת השם — זה אי אפשר שיבין וידע. לפעמים אני פוגש אדם שהוא כזה “אי אפשר שיבין וידע”. מדברים אליו, הוא לא מבין, או שהוא מתוח נוראי תמיד, הוא רץ תמיד, אין לו… המידות קשות מאוד. והרבה פעמים, התירוץ הוא שהוא לא ישן מספיק.
היום המנהג הוא להישאר ער עד מאוחר, וכדומה. מעט מאוד אנשים ישנים שמונה שעות כל לילה, ולדעתי חלק גדול מהטיפשות של העולם נובע מזה.
—
הקיצור שולחן ערוך לעומת הרמב”ם בעניין שינה
אוקיי, אבל אני רואה שהרבה מאוד ספרים כן הסתגפו, והם רוצים ללמוד ברמב”ם ששמונה שעות זה המקסימום. כך כתוב למשל בקיצור שולחן ערוך — שקיצור שולחן ערוך כותב הרבה על זה. קיצור שולחן ערוך הוא ספר הלכה אחד שמתמקד הרבה בבריאות הגוף, והוא אומר ששש שעות מספיק, והרמב”ם אומר שמונה שעות כמקסימום.
כן, אבל חז”ל אומרים ש… ר’ יצחק סובר שצריך לשלוח את הציבור לישון שמונה שעות. אבל ספרים שונים אומרים ש…
אוקיי, אז אני ור’ שלמה גאנצפריד חלוקים. מה שמותר לי — אם אתה אומר ששנינו אחרונים, ואני עבד עברי, אני יכול להתכופף, אבל…
אני חושב שהרופאים היום, על פי רוב — יש מחלוקת גם על זה, כמו על כל דבר — אבל קראתי ספר שלם על זה. יש הרבה שטוענים שבשבילי זה שבע, שמונה שעות. וכל הספרים שאומרים כאילו אין עניין להסתגף בשינה — כשרוצים להסתגף, שיאכלו פחות. זו תמיד עצה טובה, כי פשוט אנחנו נוהגים בדרך כלל לאכול יותר מדי. אבל לישון פחות זה לא…
—
חידוש: אכילה מרובה מובילה לשינה מרובה
לא שברמב”ם משמע שכולנו אוכלים יותר מדי וישנים פחות מדי. פשוט.
מה יוצא? גם, חשבתי — כשישנים… פשוט אם שייך שכשאוכלים יותר מדי ישנים גם יותר מדי, או שעייפים מדי. לא רק שישנים יותר מדי, אין אנרגיה.
הגוף צריך יותר זמן לעכל את האוכל הרב. כשישנים זה הזמן שהגוף עובד קשה — בית המטבחיים של הגוף נכנס לפעולה.
—
סיגוף בשינה — טעות
גם, הרבה פעמים אדם חושב שלישון פחות זה סיגוף. זה לא — הוא סתם מגיע להיות מפוזר.
אדם מיושב, הוא יודע מתי הוא הולך לישון, הוא יודע מתי הוא קם. הוא לא מפוזר, ואז הוא לא מגיע לישון. זה יותר עניין של יישוב הדעת.
—
דיון: פשט ב”דיו” — “מספיק” או “מקסימום”?
אוקיי, אבל מה שאמרת נכון, שמשמע מהרמב”ם שהוא הולך על מקסימום לגבי הידיעה. משמע שהוא חשב. במילים אחרות, אבל מה אני רוצה עם זה? שאדם רגיל חושב — אדם שרוצה להיות בנוח חושב — שהוא צריך לישון עשר שעות. הרמב”ם רוצה, אני רופא? שמונה שעות מספיק.
—
סטייה: הקשר היסטורי — שינה עם השמש
אולי הייתי אומר שפעם אדם חי הרבה יותר עם הטבע, עם השמש. כשנהיה חושך, אי אפשר יותר לבלות עם אנשים, ונר זה כבר הוצאה, אז כשהיה חושך הלכו לישון. אומר הרמב”ם, למה מספיק שמונה שעות? למה צריך לישון שתים עשרה שעות שלמות כשחושך, או לפחות בדרך כלל?
בחורף — סליחה — גם החושך שמונה שעות? כלומר בקיץ גם החושך שמונה שעות? תלוי איך. אוקיי.
—
הלכה ז: תנוחת השינה — כיצד לישון
עכשיו, איך צריך לישון? זה לכאורה גם בעניין רפואה? צריך לדעת. אני לא יודע אם זה מספיק בעניין רפואה.
—
דיון: “על ערפו” — רפואה או קדושה?
הגמרא אומרת למשל שאסור לישון פרקדן, והגמרא אומרת מסיבות אחרות, מטעמי קדושה. טוב, אבל כאן מדברים על רפואה.
לכאורה, הרמב”ם עשה הקדמה… הרמב”ם כאן ממש בדווקא היה כולו רק רפואה. ייתכן כמו למשל שהוא אומר כדי שיהיה ער מוקדם — זה כללי, כי כך אנשים ערים מוקדם כדי לקיים קריאת שמע. כך כאן, הוא מונה גם כבריאות, אבל כשהוא מכניס לא על ערפו, זה כי הגמרא אומרת כך “על ערפו” בעניין “ושום כישוי” — זה עניין של קדושה.
אני מבין שהרמב”ם כאן ממש רק הכניס מה שמתאים. אמרתי שזה פשוט אבל כי כך — זה לא נראה יפה, זה לא אנושי, אדם, בדיוק.
אוקיי, כך אני יודע, ונראה שאולי זה עניין של בריאות? אני חושב שצריך לקבל את הכלל. כי ייתכן אפילו שיש כאן דברים שלא מתאימים כל כך טוב.
—
חידוש: הרמב”ם כותב כאן “בתור רופא”
בכל אופן כמו שאמרו — הרב לא אומר שצריך להתפלל שחרית לפני האכילה. זה לוח נפרד, אם יש אחרי התפילה. צריך קודם להתפלל. זה לא נכנס כאן לסדר היום. כאן זה סדר היום — הרמב”ם כותב בתור רופא.
אני חושב שהרמב”ם אפילו כתב ספר של רופא עבור גוי, עבור מוסלמי. והוא אמר לו שבפירוש צריך לשתות יין. אה, דווקא מוסלמי אסור לו לשתות יין — מתחילה שאלה חדשה. מצד רפואה צריך לדעת מה מצד רפואה.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד’ (המשך) — סדר השינה, סדר המאכלים, ואכילה לפי מזג האוויר
—
מקורות לרמב”ם בהלכות רפואה — “הגמרא” של הלכות דעות פרק ד’
דובר 1: אתה יכול לחלוק עליי. כלומר, המפרשים כנראה לא היו רופאים, שהם מחפשים הכל כהלכות. אבל הרי חשבתי, מה רע שזה עניין רפואי?
אוקיי. אנחנו יכולים לברר את זה, שאפשר לבדוק בספרים אחרים של הרמב”ם אם הוא מאריך יותר בעניין שינה על הפנים או על העורף.
[חידוש:] באמת, שכחתי לומר — שלמדו שיש כעין: הגמרא של הלכות יסודי התורה היא מורה נבוכים, הגמרא של הלכות דעות מהפרקים הקודמים היא שמונה פרקים, ועל הפרקים האלה לכאורה הגמרא היא כתבי הרפואה שהרמב”ם כתב — יותר ההרחבות הרפואיות. יפה מאוד.
—
הלכה ז (המשך): תנוחת השינה — על איזה צד לישון
דובר 1: לא לישון לא על פניו — לא על הפנים, ולא על ערפו — לא על הגב, אלא על צדו — על הצד. בתחלת הלילה צריך לישון על צד שמאל, ובסוף הלילה על צד ימין.
דיון: מה הכוונה “בתחלת הלילה” ו”בסוף הלילה”?
דובר 1: חשבתי — הכוונה לא שצריך לכוון שעון מעורר להתהפך. צריך לחשוב בדיוק מה הכוונה כן. אם מתעוררים, שיישנו על הצד השני. אולי הכוונה שכשהוא הולך לישון בלילה — אולי אם הוא הולך לישון בתחילת הלילה כך, ואם הוא הולך לישון בסוף הלילה כך.
כלומר, העניין הוא שזה קשה לגוף, כי שמים לחץ. כל המשקל של הגוף שוכב על יד אחת, על צד אחד.
דובר 2: מתהפכים, פשוט כדי…
דובר 1: הכוונה שיש חילוק — שצריך להחליף באמצע.
ייתכן שעל פניו ועל ערפו צריך לדעת מגמרות אחרות. ייתכן גם שלא לישון לילה שלם על פניו ועל ערפו — לזמן קצר אין בעיה.
העניין הוא, כלומר, הכוונה שלא לשים את המשקל. כי כשאדם שוכב, כל המשקל על פניו — תאר לעצמך שהכל תלוי למטה על החזית של הבטן. או הכל תלוי למטה על עמוד השדרה. אולי הכוונה שצריך להחליף.
דיון: האם הסדר של שמאל/ימין מעכב?
דובר 2: אם מישהו עושה הפוך — קודם ימין ואחר כך שמאל — אין בעיה לפי דעתך?
דובר 1: רק הפשט. רק הפשט, כן.
—
הלכה ז (המשך): לא לישון סמוך לאכילה, ולא לישון ביום
דובר 1: אומר הרמב”ם: “ולא יישן סמוך לאכילה” — לא ללכת לישון מיד אחרי האכילה. קודם אמר שצריך להירגע אחרי האכילה, אבל לא ללכת לישון. “אלא ימתין אחר אכילה כמו שלש או ארבע שעות” — אלא אחרי האכילה צריך להמתין כשלוש או ארבע שעות.
“ולא יישן ביום” — ולא לישון ביום. כמו שהגמרא אומרת שביום צריך לישון רק “שינתא נשמא” — רק תנומה קצרה. אני חושב שנמנום קצר הרמב”ם לא היה מתנגד לו, לא שינה.
חידוש: קשר ל”צום לסירוגין”
דובר 1: אבל רואים כאן עוד דבר. אם לא אוכלים בארבע השעות האחרונות של היום, הפשט הוא שזה מתאים מאוד למה שהרבה אנשים יודעים היום. הרבה אנשים שממליצים על רפואה אומרים שצריך לאכול רק בחלון זמן מסוים — למשל, לאכול רק כשמונה שעות ביום, ובשש עשרה השעות האחרות של היום לא לאכול. אבל זה יוצא גם כך — אם אדם ישן שמונה שעות, ובארבע השעות האחרונות לא אוכלים, הפשט הוא שאוכלים רק בשעות הראשונות של היום, מה שיהיה, רוב שעות היום. הרמב”ם עדיין לא אמר כמה פעמים ביום צריך לאכול וכדומה.
דובר 2: כן, כן, אני אומר — אבל יוצא ששתים עשרה שעות כבר יש שלא אוכלים: שמונה שעות וארבע השעות שלפני כן.
דובר 1: אוקיי, כי ישנים. זה לא החידוש.
דובר 2: לא, ארבע השעות לפני השינה כבר לא אוכלים.
דובר 1: “כמו שלש או ארבע שעות” — הכוונה לא ארבע שעות. ארבע שעות זה הרבה מאוד. לא מיד אחרי האכילה.
—
הלכה ח: סדר המאכלים — משלשלים קודם, עוצרים אחר כך
דובר 1: אוקיי, עכשיו נעבור לדבר על איזה סוג מאכלים.
דובר 2: אוקיי, בזה נהיה קצת בחיפזון, כי אני לא יודע בעצמי בדיוק מה כל הדברים האלה ואיך זה עובד. או שאתה רוצה להסביר את כולם?
משלשלים — פירות לחים לפני הסעודה
דובר 1: כלומר, הדבר הראשון הוא מה שהרמב”ם אומר שצריך לאכול קודם דברים שהם רכים ולחים, ושגורמים לדברים לצאת בקלות. שלא יהיה עצור מהם.
דובר 2: אבל הרי יש כאן סדר שלם — מה אוכלים קודם ומה אוכלים אחר כך.
דובר 1: כן. אומר הרמב”ם: “דברים המשלשלין את בני המעיים” — דברים שגורמים למעיים להיות רפויים ושיצאו בקלות — “כגון ענבים ותאנים ותותים ואגסים” — היום קוראים לזה אגסים, אני לא בטוח למה הרמב”ם מתכוון באגסים — אבטיחים.
אבל אפשר לראות, הצד השווה שבהם הוא שאלה פירות לחים, פירות לחים מאוד. אבטיח יש בו כתשעים אחוז מים. כל הפירות האלה הם פירות לחים, לחים. כמו שסוחטים ענב — לא נשאר כלום, זה פרי לח.
דובר 2: מה זה מעי קשואים?
דובר 1: הפנים של קישואים.
דובר 2: מה זה קישואים?
דובר 1: סקווש, איזה ירק.
דובר 2: מה זה מלפפונות?
דובר 1: מלפפונות זה מלפפון. ויש שאומרים שמלפפונות הכוונה פלפל. אני לא יודע, זה איזה ירק. זה לא עגבנייה.
דובר 2: סתם כשאומרים קישואים מתכוונים לעגבנייה, לא?
דובר 1: זה לא עגבנייה. זה איזה פרי לא מוכר, איזה פרי נדיר שבזמנו היה קיים. לא פרי שנמצא במקרר של כל אחד.
סדר האכילה — מנה ראשונה ממשלשלים
דובר 1: אוקיי, הדברים האלה — אוכלן בתחילה קודם אכילה — צריך לאכול אותם לפני האכילה.
דובר 2: איך אוכלים משהו לפני האכילה?
דובר 1: הכוונה לפני הסעודה — המנה הראשונה, הפתיחה תהיה מסוג הדברים האלה. ולא יערבם עם המזון — לא לאכול אותם בזמן שאוכלים. כלומר, לא למשל לעשות סעודה — אוכלים מה, עוף עם תוספת, כן? עוף, תפוח אדמה, עם ירק. הירק לא יהיה קישואים ומלפפונות — את זה צריך לאכול לפני האכילה.
אלא — וכמה זמן לפני האכילה? שוהה מעט עד שיצאו מבטן העליון — עד שיצאו מהחלק העליון. יש שני חלקים במערכת העיכול שדרכם עובר האוכל — המעי העליון וההמשך. ואחר כך, אחרי שיצא מהחלק העליון של המערכת שלו, כדי שיוכל להמשיך לאכול את האוכל שלו.
דיון: קשר לאי-שתייה בזמן האכילה
דובר 2: רוב הדברים מתאימים לזה — כתוב קודם שלא לשתות מיד לפני האכילה, לשתות קצת קודם. כל הדברים האלה גם יש בהם הרבה לחות.
דובר 1: הוא אמר שלא לשתות בזמן האכילה, לא? הוא לא אמר שם בכלל מתי כן לשתות — הוא אמר לא בזמן האכילה.
דובר 2: נשמע שזה דומה, אבל כאן מדברים על עוד דבר לכאורה.
דובר 1: זה אולי יותר מסובך, אני לא יודע.
דובר 2: אוקיי, אחר כך יש דברים שהם הפוכים. הדברים האלה גם די פשוטים, כי הדברים האלה משלשלים מאוד את האוכל — יש להם אותה בעיה כמו שתיית מים בזמן האכילה, כי האוכל צריך זמן להתעכל.
דובר 1: ייתכן, אבל זו סוגיא אחרת, כי הוא לא אומר שצריך לשתות לפני האכילה גם לא. בינתיים לא ראיתי — אולי הוא אומר את זה, אני לא יודע.
עוצרים — פירות שסותמים, מיד אחרי האכילה
דובר 1: אומר הרמב”ם הלאה: “דברים שהם מאמצין את בני המעיים” — הדברים שמחזקים את המעיים, הפוך ממשלשלים, הם יכולים לגרום לעצירות — “כגון רמונים, תפוחים” — כלומר רימונים זה רימונים — “חרובים”. הדברים שנקראים דברים חומציים.
תפוחים — תפוחים. קריסטומילן — לא יודע מה זה. יש בזה טעם כמו מרירות, סוג של מרירות.
דובר 2: מה קריסטומילן? אין מושג מהפירות האלה.
דובר 1: הוא אומר גם חבושים. אני לא יודע מה קוראים לחבושים בשפה קודמת.
דובר 2: אין מושג. קריסטומילן הוא אומר שהכוונה למה שאנחנו קוראים אגס — אגס.
דובר 1: באגס? אצלנו זה הרי אגס, שיזף.
דובר 2: שיזף זה שזיף.
דובר 1: שזיף? אצלנו זה מוכר כמשהו שמשלשל בני מעיים.
הסדר: קודם פותחים, אחר כך סוגרים
דובר 1: אוקיי, הדברים האלה אוכלים מיד אחרי האכילה. כלומר, זה סוגר את האכילה.
דובר 2: הדברים האלה אוכלים תיכף למזון. תיכף פירושו לפני או אחרי?
דובר 1: אחרי. מיד ליד האכילה. נראה לי שאחרי הוא מתכוון. זה סוגר. צריך לפתוח קודם. הסדר הולך כך — קודם פותחים קצת את המעיים, ואחר כך סוגרים אותם.
“אבל לא ירבה מהן” — שלא יאכל הרבה מהם.
—
הלכה ט: סדר מאכלי בשר — הקל קודם
דובר 1: אוקיי. כיצד לאכול בשר: “כשירצה אדם לאכול בשר עוף ובשר בהמה כאחד” — אם הוא רוצה לאכול עוף ובהמה, יאכל קודם את הקל יותר, את מה שקל יותר לגוף. “אוכל בתחילה בשר העוף” — כי קודם שהגוף יתחיל להיות פעיל לעכל את המאכלים הכבדים שנכנסים, ואחר כך את הכבדים יותר.
וכך הוא ממשיך. למשל, ביצים ובשר עוף — ביצים קלות יותר מבשר עוף לגוף. בשר בהמה דקה, בשר בהמה גסה — קודם בשר דקה.
עכשיו הוא אומר את הכלל: “לעולם יקדים אדם דבר הקל” — מה שקל יותר לגוף יאכל קודם, “ויאחר” — וידחה, ויניח אחר כך — הכבד, מה שכבד לגוף.
—
הלכה י: אכילה לפי מזג האוויר — קיץ וחורף
קיץ — מאכלים קרים
דובר 1: אוקיי, והוא ממשיך: ובימות החמה — בקיץ — אוכל מאכלים הקרים — יצנן את עצמו במאכלים קרים. אני לא יודע, שיאכל אבטיחים. ולא ירבה בתבלין — לא ישים הרבה תבלינים, כי תבלינים מחממים, דברים חריפים מחממים את הגוף. ואוכל את החומץ — ובקיץ אפשר לאכול חומץ, שמצנן.
חידוש: האם זה רלוונטי בזמננו עם מיזוג אוויר?
דובר 1: אני חושב לעצמי — אני לא יודע אם הדבר רלוונטי בזמננו, כשכל היום יושבים במיזוג אוויר, אז זה לא ממש… כאן מדובר כשהגוף באמת מחומם יתר על המידה מיום שלם של חום, אז המאכלים שאתה אוכל, לפחות מבפנים תצנן קצת את הגוף. יכול להיות שבזמננו זה לא כל כך רלוונטי — לפחות למי שלא עובד בחוץ. או ילדים שרצים בחוץ — אולי להם זה רלוונטי.
דובר 2: או אולי הרמב”ם באמת לא היה רוצה שישבו כל היום במיזוג אוויר, כי הוא מדבר על אנשים שמזיעים קצת באמצע היום.
דובר 1: במקום — הגוף נברא כך שיהיה חם בקיץ וקר בחורף, והם חכמים יותר מאיתנו.
דובר 2: זו לא עצה. עכשיו אי אפשר כבר לזרוק את המיזוג אוויר מכל אחד.
דובר 1: לא אמרתי, אני רק אומר ש… תהיו טובים.
חורף — מאכלים חמים
דובר 1: ובימות הגשמים — בחורף, כשהגוף קר כל הזמן, צריך לחמם את הגוף מבפנים על ידי אכילת מאכלים חמים. ומרבה בתבלין — ולשים יותר תבלינים, כי תבלינים מחממים. ואוכל מעט מן החרדל ומן החלתית — כשאוכלים, חרדל זה מה שעושים ממנו מוסטרד, וחלתית הם גם דברים חריפים. דברים חריפים מחממים את האדם.
הקשר היסטורי — מאכלי חורף פעם
דובר 1: גם לנו יש מאכלי חורף ומאכלי קיץ, אפילו שאולי זה לא ממש רלוונטי. מאכלי החורף הם — לפחות כך היה עד לאחרונה. היום, ברוך השם, תמיד יש טוב… תמיד יש. זה לא כמו ימי רבינו הקדוש שבחורף היו מאכלי קיץ ולהיפך, וחזרת.
אבל פעם, בחורף אכלו את כל המאכלים כבושים, לכל המאכלים היו תבלינים. כי אם רצו תפוחים בחורף, היו צריכים לכבוש אותם, או אם רצו עוגיה בחורף.
דובר 2: כן, אבל לא אומרים על זה שלוש פעמים. הרמב”ם לא היה חסיד גדול של דברים כבושים, מכיוון שהוא ראה את העיירה הבאה…
דובר 1: כן, כן. כי ועל דרך זו הולך ועושה במקומות הקרים ובמקומות החמים.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד’ (המשך) — מאכלים לפי אקלים, וקטגוריות של מאכלים רעים
—
הלכה י (המשך): התאמת אכילה לפי האקלים
דובר 1: אבל פעם, בחורף אכלו את כל המאכלים כבושים, לכל המאכלים היו תבלינים, כי אם רצו תפוחים בחורף היו צריכים לכבוש אותם, או אם רצו עוף היו צריכים למלוח אותו. רגע, הוא הולך לומר שהוא לא היה חסיד גדול של דברים כבושים, כי את זה נראה בקטע הבא.
“ועל דרך זה הולך ועושה במקומות הקרים במקומות החמים” — לא רק אם אתה במקום חם, אלא אם אדם נמצא במקום חם יאכל דברים קרים ולהיפך — “חם במקום חם וקר במקום קר”.
אולי הוא מתכוון גם, אם אתה במקום שבחורף קר ובקיץ חם, תעשה כמו שאמר, בלי המיזוג אוויר, ואולי תעשה להיפך. זו לא גזירת הכתוב, כמו היהודים החסידיים שכל החורף הולכים בחושך, וכשפסח מגיע הולכים עם מטריה, כי כתוב במוסף “גשמים”, רוצים מטריה. לא, זה תלוי במציאות, זו לא דוגמה.
—
הלכה יא: מאכלים ש”רעים ביותר עד מאוד” — לעולם לא לאכול
דובר 1: כך ממשיך הרמב”ם: “יש מאכלות שהן רעים ביותר עד מאוד, וראוי לאדם שלא לאכלן לעולם”. עדיף בכלל לא לאכול אותם.
דגים גדולים מלוחים ישנים
“כגון” — למשל הרינג — “הדגים הגדולים המלוחים הישנים”. הוא לא מתכוון כנראה לסוג דג מסוים, אלא הוא אומר את הדרך שמכינים אותו — דגים שאוכלים אותם על ידי המלחה לזמן ארוך. “הגדולים” — דווקא הגדולים.
גבינה מלוחה ישנה
“והגבינה המלוחה הישנה” — הרינג הוא לא דג גדול, לכאורה. אוקיי, יש לו עוד דוגמה: “והגבינה המלוחה הישנה” — גבינה ישנה שנמלחת ואוכלים אותה ישנה.
פטריות — כמהין ופטריות
“והכמהין והפטריות” — סוגי פטריות. היום הרבה פטריות נחשבות בין המאכלים הבריאים, אבל יכול להיות… אולי הוא מדבר על הכבושות. יכול להיות מסוכן, כלומר הוא מדבר כאן על פטריות מסוכנות.
דובר 2: האדם מהצד אומר שאכן, כי יש הרבה שהן מסוכנות.
דובר 1: החגב הוא גם אותו דבר, זה משגע את המוח, כן, כדאי. והרמב”ם אומר שייקחו רק מין פטריות אחד ויהיו עדים יודעים.
גם יש שאלה, שואלים הרבנים. אבל הוא אומר שיכול להיות שפעם לא היה — היום אתה הולך לחנות, קונה כבר, קונה את הסוג האחד שזה הדבר. אבל אדם הולך בחוץ ותופס, יום אחד תפס, פתאום הרגיש בשמיים, הלו, אי אפשר כך. או שמא יש מסוכנים, מה הם… או שעשו גזירה, שלא יהרסו אנשים כך.
בשר מליח ישן
“ובשר המליח הישן” — בעצם דגים, כל שלושת הדברים האלה אמר, ישנים. בשר ישן, דגים ישנים, ישנים…
דובר 2: כן.
דובר 1: לכאורה העניין הוא, שפעם באמת לא היה משומר כל כך טוב. היום יש, כל החיידקים מנוטרלים. למשל, יש אנשים שאוכלים, שמקילים על גבינות, ואוכלים גבינות שיש להן ריח חזק, זה מאוד ישן. אוקיי, קשה להבין.
יין שלא תסס — יין מגתו
“ויין מגתו” — יין שעדיין לא עבר תסיסה. אבל אפשר לומר שלא ישתו מיץ ענבים, אלא יין. יין, יין כן ישתו, אבל מיץ ענבים… אני סבור בכלל שמיץ ענבים הוא בחינה של יהדות רפורמית. זה יכול להיקרא יין על פי הלכה, אבל פעם לא היה מיץ ענבים. כל אחד ישאל את הראוי לו, לא צריך להחמיר על כל חומרה שיצאה בשנים האחרונות.
מאכלים מקולקלים — תבשיל ששהה
“ותבשיל ששהה עד שנדף ריחו, וכן כל מאכל שריחו רע או מר ביותר” — משהו שיש לו ריח רע מאוד או שהוא חריף מאוד. והוא אומר לא, אם הוא מבין, הוא כן אוהב את זה, אומר הרמב”ם, הכוונה לדברים מקולקלים — לא היו מקררים אז.
“הרי אלו לגוף כמו סם המות” — פשוט.
אומר הרמב”ם, אלה דברים שתמיד רעים, לעולם לא לאכול. אבל יש דברים שהם רעים, שהם רעים, אבל הם לא כל כך רעים, אלא יש מקום לכך.
—
הלכה יב: מאכלים ש”רעים” אבל לא כל כך רעים — לאכול “מעט מעט”
דובר 1: לפעמים. מה שאוכלים לפעמים — “ואכלו ממנו שלא לאכול ממנו אלא מעט”. כלומר, יאכל ממנו מעט ולא לעיתים תכופות — גם בכמות מעט וגם בתדירות מעט. מדי פעם מותר ממנו קצת. “ולא ירגיל עצמו להיות מזונו מהם” — שלא יאכל מהם הרבה — “או לאכלם עם מזונו תמיד, כגון דגים גדולים” — דגים גדולים. אני לא יודע לאיזה דגים הוא מתכוון.
דיון: לאיזה דגים מתכוון הרמב”ם?
דובר 1: אני לא יודע לאיזה דגים הוא מתכוון. אני לא יודע על מה בדיוק הוא מדבר. אני לא יודע. כי לזה יש לכאורה גם הרבה קשר למציאות של… יכול להיות שדגים קטנים כל אחד יכול לתפוס באגם שלו. דג גדול מביאים מאני לא יודע כמה רחוק, וזה לא טרי. יכול להיות שחלק מהדברים נכונים גם היום. אני מדבר על דברים טבעיים. הרמב”ם כשהוא מדבר, הוא לא מדבר על משהו מוזר שהיה פעם. הוא מדבר על הדגים. אבל הוא לא אומר לך איזה דגים, קשה לדעת. אוקיי, זה מידע חסר.
שיטת ה”קופסאות” של הרמב”ם
דובר 1: גם אפילו מחליפים, שמים בקופסאות אחרת — הקופסאות של הרמב”ם מאוד יפות. יש דברים שכמעט לא אוכלים. יש דברים שאוכלים מדי פעם, לא נורא. כלומר, זה… התזונה המודרנית אין לה רזולוציה כזו טובה. אומרת תאכל כל יום שלושה דברים. הרמב”ם עשה כך בצורה מאוד הלכתית. יש דברים שמדי פעם, יש דברים שעדיף לא, אבל זה לא איסור דאורייתא. מאוד מעניין לראות.
הרשימה של מאכלים — גבינה, חלב, בשר, קטניות, לחם
דובר 1: כן, טוב. הלאה — גבינה, גבינה. אוקיי. גם לכאורה, כי פעם לא היה… מדובר שלא היה מפוסטר טוב, נכנסים כל מיני…
דובר 2: כן, כן.
דובר 1: “וחלב ששהה אחר שנחלב ארבע ועשרים שעות” — חלב ישן ששהה עשרים וארבע שעות. “ובשר שוורים גדולים ותיישים גדולים” — בשר של באפלו גדולים, אני לא יודע, שוורים גדולים. שוורים זה שוורים, ותישים זה…
“והפול והעדשים” — פול זה שעועית, ועדשים זה סוג אחר של קטניות. “והספיר” — אני לא יודע מה ספיר. איזה סוג קטנית הוא אומר גם.
“ולחם שעורים” — לחם שעושים משעורה, משעורים.
לחם מצה — לחם שלא נאפה היטב
“ולחם מצות” — לחם מצה זה לחם שלא נאפה היטב. רק בפסח מותר. אוקיי, לא כתוב שרק בפסח. שילכו לדבר על רבעי. אבל באופן כללי אומר הרמב”ם שלא לאכול מצות.
כרוב, בצל, שום
דובר 1: כן. והכרוב. מה זה כרוב?
דובר 2: אני חושב שהיום אומרים כרוב.
דובר 1: מה זה כרוב?
דובר 2: כרוב. כך הוא אומר, האדם הזה.
דובר 1: והחציר והבצלים. כשבני ישראל יצאו ממצרים, חוץ ממה שהם התלוננו על הקב”ה, היו מורדים, הם לא הכירו את הרמב”ם. והם התגעגעו לבצלים ולחציר ולשומים של מצרים.
דיון: שום — בריא או רע?
דובר 1: אוקיי. אומר הרמב”ם כאן, בצל ושום. הרי יש עניין, כי בהרבה מקורות אחרים כתוב ששום צריך להיות מאכל בריא מאוד מאוד.
דובר 2: אבל מעט. הוא לא מתכוון שיאכלו ארוחה שלמה.
דובר 1: ראית פעם מישהו אוכל צלחת שום? הוא שם קצת כתבלין. אבל שום הוא הרי משהו שאוכלים ממילא מעט. אבל הרמב”ם לא רצה בכלל שבכל סעודה יהיה קצת שום, או כל פעם שעושים בשר יעשו עם שום ועם בצל. אני לא יודע, אני לא בטוח. יכול להיות שהוא מדבר על אכילה. עוד כך כל דבר, הרבה מלח, פירושו בכל מקום מלח זה הרבה. מה זה הרבה? אני לא יודע, אני לא חייב לומר שהרמב”ם מדבר על אדם שאוכל צלחת שום. אני לא יודע. יכול להיות.
חרדל וצנון
דובר 1: חרדל, צנון. צנון זה צנונית.
דובר 2: כך אומרים בברדיצ’ב, אני לא יודע, כך אומר רב העיר.
דובר 1: אוקיי. אז יכול להיות שר’ יודל לא עזב את השולחן כי הוא לא גמר לאכול.
—
הלכה יג: בחורף מותר, בקיץ לא — ויוצאים מן הכלל
דובר 1: אוקיי. אז העניין הוא, כל אלו וכל ישראל. והיום, והרמב”ם אומר, זה רע כשאוכלים הרבה. אבל הרמב”ם אומר, בימות הגשמים יאכל מהם מעט מעט. רק בחורף לא יאכל. עד מאוד, מעט מאוד. בימות הגשמים מותר לאכול אותם. כמו שאמר שמה שמחמם, מה שהוא תבלינים, מה שאתה רואה שזה יותר חומצי, יותר חריף. אבל שלא בימות הגשמים — וכשזה לא חורף — לא יאכל מהן כלל, לא יאכל מהם בכלל.
פול ועדשים — לעולם לא
דובר 1: כמו שהרמב”ם ממשיך — הפול והעדשים, סוג הקטניות — מה זה? זה לא היה ברשימה שקראנו קודם. זה יוצא מן הכלל, זה לעולם לא. אין ראוי לאכלן לא בימות החמה ולא בימות הגשמים. את זה רק לשפוך על קרח לחלזונות.
דלועים — מעט בקיץ
דובר 1: אוקיי. והדלועין אוכלין מהן מעט בימות החמה. דלועים היו גם ברשימה?
דובר 2: לא היו ברשימה.
דובר 1: לא. מה זה דלועים? דלעת. מה זה דלעת?
דובר 2: ראיתי שזה איזה סוג דלעת או משהו כזה.
קושי בזיהוי המאכלים
דובר 1: בקיצור, הוא לא מונה כאן דברים טובים. לא הייתה דרך לזה.
דובר 2: אני לא יודע, אני רואה שהוא כן מונה. אולי כי זה לא חלק מהמטבח שלנו.
דובר 1: לא, זה הלאה, זה לא לשון הקודש, למה שנכיר את ראשי התיבות של השפה?
דובר 2: מה הוא אומר, הליאון? הוא לא אומר שום…
דובר 1: לא, אבל אלה שמתרגמים, כן, בדרך כלל אומרים משהו לוקחים ממאכלים שלא מצויים אצלנו כל כך.
דובר 2: לא, האדם הזה אומר פשוט שמות בלטינית, שזה לא השמות שמשתמשים בהם בחנות.
דובר 1: אני חושב שזה הכל אותו דבר, משתמשים בשמות מוזרים, כמו שרופאים כותבים על הכל שמות מוזרים, כי הם חושבים שהם חכמים.
—
הלכה יד: מאכלים ש”רעים” אבל עוד פחות רעים — לא לאכול הרבה
דובר 1: אומר הרמב”ם הלאה, אוקיי, אלה כל הדברים הרעים, את זה לא לאכול אלא לרפואה. הרמב”ם קודם מנה דברים שרעים — הגרועים ביותר, עכשיו הוא מונה קצת רעים, ועכשיו הוא אומר עוד פחות רעים, שהכל בסדר.
ויש מאכלות שהם רעים, אבל זה לא כל כך מסוכן.
עוף המים, בני יונה, תמרים
עוף המים — עוף המים זה לכאורה ברווזים.
דובר 2: אה, חזיר.
דובר 1: ובני יונה הקטנים — ציפורים קטנות. והתמרים — תמרים. זה נשמע כמו… אוקיי.
לחם קלוי בשמן — לחם מטוגן
ולחם קלוי בשמן — לחם מטוגן. זה נשמע כמו עוגיות כאלה, מאפים שמנים כאלה.
דובר 2: כן, לחם מטוגן.
דובר 1: או לחם שנלוש בשמן — או לחם. יש שתי סיבות למה לחם יכול להיות רע: או כי הוא מטוגן, או כי לשים אותו עם שומן.
דובר 2: כן, שזה לחם עם שמן.
קמח לבן — סולת שניפו אותה
דובר 1: “והסולת שניפו אותה כל צרכה עד שלא נשאר בה ריח מורסן” — הוא אומר כאן דבר חשוב: קמח לבן, שהוציאו ממנו לגמרי את הסובין, כי הסובין עוזרים ליציאה.
דובר 2: כל הרשימה הזו היום הם כמו דברים שהם טובים מדי קצת.
דובר 1: אה, יכול להיות. דברים שהם טובים מדי קצת. אה, יכול להיות.
ציר ומורייס — מיצי דגים
לחם קלוי וקרמל — כן, זה כמו סוכריות, כמו דברים שמחלקים לילדים. תמרים, שהם מאוד מתוקים. “והציר והמורייס” — זה משהו מיצי דגים. אוקיי.
לא לאכול הרבה מהם
“אין ראוי להרבות מאכילת אלו” — הדברים האלה לא לאכול הרבה.
—
“הרי זה גיבור” — כובש את יצרו
אבל, אומר הוא, “באדם שהוא חכם וכובש את יצרו” — אדם שהוא חכם ומרסן את יצרו — היצר כאן כוונתו לתיאבון לאכול דברים מתוקים. “לא ימשך אחר תאוותו” — שלא ילך אחר תאוותו — “ולא יאכל מכל הנזכרים כלום אלא אם נצרך להם לרפואה” — רק אם הוא צריך לרפואה — “הרי זה גיבור”.
כי הגיבור הוא כובש את יצרו. כן. אבל גם, הכובש את יצרו הוא חכם. הוא לא רק צדיק, הוא חכם, כי הוא יהודי חכם, הוא לא משטה את עצמו בשביל מעט התענוג של החשק. הוא חכם — על זה נאמר “שמח בחלקו”, הוא שמח באוכל שכן בריא בשבילו. והוא כובש את יצרו — אז הוא יהיה כאן, הוא נעשה גיבור בגוף. הוא גיבור בנפש, הוא לא איבד את כיבוש יצרו, והוא הולך אחר כך להיות גיבור, הוא הולך להיות חזק, הוא הולך להיות בריא להמשיך הלאה.
הנקודה היא, הרמב”ם כאן מאוד מעשי — הוא אומר לך דברים שאינם רעים, אף אחד לא יעריך.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — פירות, כללי בריאות, אכילה גסה
—
הקדמה: הרמב”ם מעשי — יהודי חכם וכובש את יצרו
דובר 1: הנקודה היא, הרמב”ם מאוד מעשי. הוא אומר לך, הנה דברים שאינם רעים, אף אחד לא יבין — אפילו אתה אוכל טוב, עדיין יש דברים. למה אתה אוכל את כל הדברים האלה? כי אתה יודע שזה טוב. אומר הוא, אתה יהודי חכם — יהודי חכם בכלל לא אוכל, חוץ אם באמת חסר.
דובר 2: כן, אני מתכוון שזה גם אולי קצת קשור — בתחילת הפרק הוא אמר שיאכל רק כשהוא רעב. זה לא אומר אבל שתשמע לגוף שלך לגבי לאכול רק כשאתה רעב — אבל זה לא אומר שכשאתה משתוקק למשהו, הפשט הוא שגופך אומר לך שזה טוב לגופך. אז נכנס כיבוש היצר.
—
הלכה טו: פירות האילנות — לא לאכול יותר מדי פירות
דובר 1: אומר הוא הלאה: “לעולם ימנע אדם עצמו מפירות האילנות, ולא ירבה מהן ואפילו יבשים, ואין צריך לומר רטובים” — לא לאכול יותר מדי פירות, פירות מעצים, כמו תפוחים וכדומה. אפילו כשהם יבשים לא יאכל מהם, “ואין צריך לומר רטובים” — בוודאי לא כשהם טריים.
זה אפילו כשהם כבר בשלים לגמרי. “אבל קודם שיתבשלו כל צרכן” — פירות שלא הבשילו — “הרי הן לגוף כחרבות” — הם כמו חרבות לגוף.
חרובים — תמיד רעים
“וכן החרובין רעים לעולם” — חרובים הם יוצא מן הכלל, חרובים כמעט תמיד לא טובים לבני אדם.
“ואם אדם נטרד במדבר” — אם אדם תועה במדבר — “ולא מצא מה יאכל אלא חרובים ומים” — ולא מצא מה לאכול חוץ מחרובים ומעיין מים.
—
דיון: אנשי זמננו מול הרמב”ם בעניין פירות האילנות
דובר 2: ההלכה של פירות האילנות היא מסיבה מסוימת זו שכל אנשי זמננו לא מסכימים עם הרמב”ם — הם כותבים על דפו אפילו. אבל למעשה, הוא מביא ביד פשוטה שהרמב”ם הביא זאת מהרופאים, הוא אמר שזה עוזר מאוד. אז זה לא ברור.
אבל המציאות גם השתנתה הרבה — הפירות שלנו כבר שנים רבות שהכימאים משחקים עם הזרעים של הפירות, ויכול להיות שפשוט נעשה יותר טוב, או יותר גרוע. זה לא ברור.
אחר כך תראה שהרמב”ם לא מדבר על כל הפירות, הוא מדבר על מסוימים. אני מתכוון שהוא לא מדבר על מסוימים — אני מתכוון שהוא מתכוון למה שחכמים קוראים לדבר. רק לדעת מה בדיוק הם פירות שיש בהם מרירות כזו — למשל, אילו פירות? לימון אולי? אני לא יודע.
דובר 1: לימון זה רע.
דובר 2: “וכל הפירות החמוצין רעים, ואין אוכלין מהן אלא בימות החמה ובמקומות החמין” — רק במקומות חמים, וזה מחמם את הגוף.
דובר 1: להיפך, זה מקרר.
דובר 2: אני מתכוון שיש איפשהו שהרמב”ם… להיפך, חומץ מקרר. כי בימות החמה אוכלים בימות החמה.
אני מתכוון שאיפשהו הרמב”ם אכל מזונות שהיה בו טעם של לימון.
דובר 1: בסדר. איפשהו כתוב כך.
דובר 2: הרמב”ם עצמו… יכול להיות שזה היה רק בימות החמה. אני זוכר שהרמב”ם עצמו — אני לא זוכר בדיוק — אבל ההלכה נכללת כשנלמד אותה. הרמב”ם עצמו היה לו טבעו, ויש דברים שהוא כותב על — אני זוכר שהוא עושה אחרת ממה שכתוב כאן, כי זה לפי טבעו.
דובר 1: כן.
—
הלכה טו (המשך): תאנים, ענבים, שקדים — תמיד טובים
דובר 1: אומר הרמב”ם הלאה: “והתאנים והענבים והשקדים טובים לעולם” — תמיד בריאים. שקדים — מנדלן. זה לא הכוונה לפירות האילנות. “בין רטובים בין יבשים” — בין טריים, לחים, בין יבשים — “ויאכל אדם מהן כל צרכו”.
זה אכן, אפילו שגם זה יהיה מהחולי, הם טובים מכל שאר פירות האילנות, אבל בכל זאת שזה לא יהיה העיקר — האוכל העיקרי. שלא יאכל בעיקר את זה.
—
הלכה טז: דבש ויין — טוב לזקנים, רע לקטנים
דובר 1: אומר הרמב”ם הלאה: “הדבש והיין רע לקטנים ויפה לזקנים, וכל שכן בימות הגשמים” — דבש ויין אינם טובים לילדים, אבל כן טובים לאנשים מבוגרים. כן, שזה ייתן נחמה, כמו שכתוב בפסוקים.
—
הלכה טז (המשך): בקיץ לאכול פחות מבחורף
דובר 1: “וצריך אדם לאכול בימות החמה שני שלישי מה שהוא אוכל בימות הגשמים” — אומר הרמב”ם הלאה כלל חשוב. זה כלל על אכילה, לא דווקא על פירות.
דובר 2: מה? כן, כלל על אכילה.
דובר 1: בקיץ צריך לאכול פחות ממה שאוכלים בחורף. בחורף הגוף צריך את החום, וכן הלאה.
זה קצת מעניין, במיוחד כשאני מתכוון שהיום אנשים יוצאים הרבה יותר בקיץ, אנשים יותר פעילים פיזית. כשפעילים פיזית אולי קצת יותר קל — הגוף מתפתח, מעבד יותר את האוכל.
אבל הכוונה כך, אומר הרמב”ם, שבקיץ יאכל שני שלישים מכמה שאוכל בחורף.
דיון: איך זה מתיישב עם הכלל הקודם של רבע?
דובר 2: הרי יש שהרמב”ם אמר קודם שיאכל רק רבע… שיפסיק לאכול רבע לפני שהוא שבע. עוד דבר. צריך לדעת אם הוא מדבר על הקיץ או החורף. כי…
דובר 1: לא, שני דינים.
דובר 2: אה, הוא אומר שזה דין נפרד של מתי להפסיק לאכול.
דובר 1: כי לכאורה הכוונה היא שבקיץ נשבעים מהר יותר.
דובר 2: איך זה הולך?
דובר 1: כן, כי החום איכשהו עוזר… אני לא יודע בבירור.
דובר 2: החיים שלנו לא מסודרים כראוי בחורף וזה עוד מקורר. אולי כך — לאנשים יש יותר תיאבון בקיץ… הרבה אנשים הולכים רחוק בחורף, אבל לכאורה הפשט הוא כי ישנים יותר, עושים פחות פעילות גופנית.
דובר 1: אולי גם החום, אולי גם החום באמת.
—
הלכה יז: בדיקת נקבים לפני האכילה
דובר 1: אומר הרמב”ם הלאה: “ולא יאכל עד שיבדוק עצמו יפה יפה שמא צריך לנקביו” — שלא יאכל דברים שמשלשלים מאוד.
דובר 2: “ולא יאכל אדם עד שיבדוק נקביו תחילה.”
—
הלכה יז-יח: מעיו רפים — כלל גדול ברפואה
דובר 1: אומר הרמב”ם הלאה: “לעולם ישתדל אדם שיהיו מעיו רפים כל ימיו, ויהיה קרוב לשלשול מעט” — שלא יהיה עצור, שלא יאכל דברים שגורמים לאוכל להיות מוחזק. שתמיד יוכל לצאת בקלות.
“וזה כלל גדול ברפואה, כל זמן שהרעי נמנע או יוצא בקושי, חלאים רעים באים” — הוא צריך לצאת בקלות.
עצה לאדם צעיר
אומר הרמב”ם: “ובמה ירפה אדם מעיו אם נתאמצו מעט?” — מה עושים אם הוא מרגיש עצירות?
אומר הרמב”ם: “אם היה בחור, יאכל בבוקר בבוקר מלוחים שלוקים מתובלים בשמן ובמורייס ובמלח בלא פת” — שיאכל דברים שנקראים מלוחים. מלוחים הכוונה לסוג מסוים של ירקות — לא הכוונה לדברים מלוחים. שיעשה איזה סלט ממלוחים, שיהיה קצת מבושל — שלוקים פירושו קצת מבושל — עם תבלינים בשמן.
הוא אומר, אחד המפרשים אומר שם ששלוקים פירושו לא מבושל עם תבלינים — מבושל פשוט במים. אבל המלוחים — הירקות שנקראים מלוחים — יאכל בשמן או במלח, בלי לחם יאכל. זה יעזור לו לצאת.
“או ישתה מי שלק של תרדין או כרוב בשמן ומלח” —
דובר 2: אני הולך לאבד — הרי הוא אמר כרוב מהאוכל שלא לאכול בכלל?
דובר 1: הרמב”ם הרי אמר שזה רפואה. זה הכל מה שעוזר.
דיון: למה הדברים האלה עוזרים?
דובר 2: אני לא יודע מה הדברים האלה. איך הדברים האלה עובדים? אני לא יודע. מה השלבים של כל הדברים האלה? אוכלים אוכל, פותחים את ה…
דובר 1: נראה לי שזה סיבים, הרי הוא אומר.
דובר 2: כן, זה סיבים. ירקות יש בהם הרבה סיבים, זה עוזר.
דובר 1: בסדר. משהו כזה.
עצה לאדם מבוגר
דובר 1: ואם הוא מבוגר — אומר הוא, אם הוא יהודי זקן, כמו שלמדנו קודם שלזקן דבש טוב — “ואם היה זקן, ישתה דבש מזוג במים חמין בבוקר” — שישתה דבש עם מים חמים, בלי התה. דבש עם מים חמים. או דבש.
“וישהה כמו ארבע שעות, ואחר כך יאכל סעודתו” — שימתין ארבע שעות, ואחר כך יאכל את סעודתו.
שלושה-ארבעה ימים
אומר הרמב”ם: “יעשה כן יום אחר יום שלשה או ארבעה ימים אם צרך לכך, עד שירפו מעיו” — אם יש לו עצירות, שיעשה שלושה-ארבעה ימים את ה… שיעקוב אחר הכללים של הרמב”ם, שמעיו יתרככו ויוכל לצאת.
—
הלכה יט: הכלל הגדול — התעמלות, לא יותר מדי אכילה, מעיו רפים
דובר 1: בסדר. אז זה כלל. כלל אחד, ויש הלכות פרטיות שונות, ואחר כך יש הלכות כלליות. כלל אחד שאשמור תמיד — מעיו רפים. ועכשיו עוד כלל — אם כלל בעניין… הרמב”ם, אנחנו מדברים על התעמלות.
אומר הרמב”ם: “ועוד כלל אחר אמרו בבריאות הגוף: כל זמן שאדם מתעמל ויגע הרבה, ואינו שבע, ומעיו רפים — אין חולי בא עליו וכוחו מתחזק, ואפילו אכל מאכלות רעות.”
כשאדם עובד קשה ומתייגע מאוד ומתאמץ, ואינו אוכל עד שהוא שבע לגמרי, ומצרף את כל שלושת הדברים — הוא עושה הרבה התעמלות, הוא לא אוכל עד שהוא שבע לגמרי, ומעיו רפים, הוא יוצא בקלות, הוא לא אוכל דברים שיעכבו את היציאה — לא בא עליו חולי, וכוחו מתחזק, אפילו אכל אוכל רע. אבל הוא לא אכל יותר מדי, ומעיו רפים, והוא מתעמל.
אז זה יותר חשוב אפילו מלהקפיד. מי שמקפיד מאוד לא לאכול בצל כי איזה צדיק אמר, שידע שעוד יותר חשובים שלושת הכללים האלה.
—
הלכה כ: להיפך — ישיבה, עצירות, חוסר התעמלות
דובר 1: ולהיפך, אומר הרמב”ם: “וכל מי שהוא יושב לבטח ואינו מתעמל” — ומי שיושב בשקט.
דובר 2: אה, מעניין. הוא יושב בשקט, הוא מי שכבר לא חי באופן פעיל.
דובר 1: כן. “או מי שמשהה נקביו” — זה מי שמעכב את עצמו מלצאת. “או מי שמעיו קשים” — זה מי שאינו יוצא, הוא בסכנה.
“אפילו אכל מאכלות טובים ושמר עצמו על פי הרפואה” — הוא אכל את כל המאכלים לפי מה שהרמב”ם ציווה — “כל ימיו יהיו מכאובים וכוחו תשש” — הוא יסבול תמיד ייסורים, וגם כוחו ייחלש.
—
הלכה כ (המשך): אכילה גסה — כסם המוות
דובר 1: אומר הרמב”ם עוד כלל, או המשך לכלל — אכילה גסה. אכילה גסה פירושה אוכלים מהר, אוכלים הרבה מאוד בבת אחת. יותר מדי.
דובר 2: חושבני — לא, זה יכול אפילו להיות שהפסקת לפני שנשבעת לגמרי, אבל עצם האכילה הגסה — לאכול הרבה מאוד בבת אחת בלי ללעוס — ואכילה סתם, פירושה שבעיקר הכוונה אכן לאכול יותר מדי.
דובר 1: אכילה גסה היא כבר לשון חכמים. אכילה גסה פירושה מה שקוראים היום — מה קוראים לזה היום?
דובר 2: אכילה, קוראים לזה אכילה.
דובר 1: היום קוראים לזה אכילה. בסדר.
“אכילה גסה לגוף כל אדם כמו סם המות, והיא עיקר לכל החלאים” — העיקר של כל החלאים היא אכילה גסה.
—
הלכה כא: רוב החלאים — מאכלים רעים או יותר מדי אכילה
דובר 1: “רוב החלאים הבאים על האדם אינם אלא או מפני מאכלים רעים” — רוב כל המחלות שבאות, או בגלל שאכל אוכל רע — “או מפני שהוא ממלא בטנו ואוכל אכילה גסה אפילו ממאכלים טובים” — או בגלל שמילא את כרסו ואכל יותר מדי, אכילה גסה, אפילו אכל אוכל בריא אכל יותר מדי.
הפסוק “שומר פיו ולשונו”
“הוא ששלמה אומר בחכמתו: שומר פיו ולשונו שומר מצרות נפשו” — זה מה ששלמה המלך אמר בחכמתו. אדם ששומר את פיו ולשונו, “שומר מצרות נפשו” — ישמור את נפשו מצרות.
מה זה? כלומר, אומר הרמב”ם: “שומר פיו — מלאכול מאכל רע או מלשבוע” — לשמור את פיו מלאכול יותר מדי, או מאכלים רעים או יותר מדי — “ולשונו — מלדבר אלא בצרכיו” — לאכול יותר מדי ולדבר יותר מדי מביא צרות.
אז ה”לשונו” חוזר על הפרקים הקודמים שדיברו מאוד חזק שלא לדבר יותר מדי.
חידוש: הפה הוא המקור לרוב הבעיות
דובר 2: שהגוף לא חנוק. כמו ששם זה נלקח — שהפה הוא המקור לרוב הבעיות. או אוכלים יותר מדי, או אוכלים מאכלים רעים. או מדברים יותר מדי, או מדברים דברים רעים.
דובר 1: אבל “צרות נפשו” הכוונה לכאורה גם צרות לגופו, וגם צרות חברתיות. כשהוא מדבר יותר מדי, יש לו עסק עם שונאים, וכן הלאה. הוא נראה כשוטה. “נפשו” לא הכוונה כאן דווקא לנשמה — נפשו הכוונה לאדם כולו.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד׳ (המשך) — רחיצה, הקזת דם, ותשמיש המטה
—
חיבור חזרה: אכילה ודיבור
ולשון הרע אומר לדבר אין לו צורך. לאכול יותר מדי ולדבר יותר מדי מביא הרבה. אז השאלה חוזרת על הפרקים הקודמים שדיברו מאוד חזק שלא לדבר יותר מדי. כמו שנאמר שם — שם זה נלקח — שהמאכל הוא המקור לרוב הבעיות. או אוכלים יותר מדי, או אוכלים מאכלים רעים. כך גם — או מדברים יותר מדי, או מדברים דברים רעים. אבל המקור הוא אולי יותר האכילה, התאוות של גופו ותאוות חברתיות — כשהוא מדבר יותר מדי יש לו הנאה מזה, וכן הלאה. אולי הכוונה לא דווקא שלילית, אולי הכוונה לעצמו, להוא עצמו.
—
הלכה כ״ב: דרך הרחיצה
אומר הרמב”ם הלאה, עד כאן בהלכות אכילה, ועכשיו נדבר על רחיצה.
אומר הרמב”ם: דרך הרחיצה, שייכנס אדם למרחץ משבעה ימים לשבעה ימים — פעם בשבוע ייכנס למרחץ. ולא ייכנס — מתי ילך למרחץ? שלא ילך — סמוך לאכילה ולא כשהוא רעב, אלא כשיתחיל המזון להתאכל — כשהגוף… כמו שאמר קודם לגבי התעמלות.
מרחץ לעומת מקלחת
המרחץ זה לא מקלחת, נכון? מקלחת לא נקראת מרחץ. מרחץ זה עניין שלם. בעיקרו הכוונה למקווה. הולכים למקווה מהירה זה לא הרבה יותר ממקלחת מהירה. כאן מדובר כשמקדישים זמן והולכים לחם ולקר, מה שקורה.
רחיצה במים חמים — הראש מותר חם יותר
ורוחץ כל גופו בחמין שאין הגוף נכוה בהן — רוחצים בחמים, אבל לא שנכווים. אבל את הראש מותר להכניס למים חמים מאוד — וראשו בלבד בחמין שהגוף נכוה בהן. מה שלשאר חלקי הגוף חם מדי, לראש זה בסדר.
זה לכאורה פשוט כי לאדם יש שיער בראש — לא כמו היהודים החסידיים שאין להם שיער — וקשה לרחוץ, כמו שכבר אמרנו קודם, צריך שיהיה חם יותר.
ראשו לא הכוונה לראשו, ראשו הכוונה לשערו. רק להבהיר, כשכתוב שרוחצים את ראשו, הכוונה לא לרחוץ את הראש, הכוונה לרחוץ את השיער. אולי הזקן או שיער הראש.
ירידה הדרגתית לקור
ואחר כך ירחוץ גופו בפושרין — אחר כך ירחץ את גופו במים פושרים, לא חמים ולא קרים. ואחר כך בפושרין מן הראשונים — עוד יותר קרירים. עד שירחץ בצונן — עד שמגיע למים קרים. אבל לעבור פתאום למים קרים זה הלם לגוף, אלא להגיע בהדרגה למים קרים.
ולא יעביר על ראשו כלל לא פושרין ולא צונן — לא ישפוך, כמו שאמרת, הכוונה לרחוץ את הראש, הכוונה לרחוץ את הגוף במים חמים. אבל על הראש לבדו לא ישפוך לא מים קרים ולא מים חמים. לא פושרים, לא קרירים בינוניים, ולא קרים לגמרי, שום מים קרים.
דובר 2: ברור. נשאר עם החמים מאוד.
דובר 1: נראה שהרמב”ם לא רצה את דלי הקרח, איך שזה נקרא, הצלילה הקרה — זה לא הדבר של הרמב”ם. כי לא ירחוץ בצונן בימות הגשמים — כתוב שבחורף לא ירחץ במים קרים. אבל אני חושב גם, לכאורה היום המציאות שונה. אבל רואים סתם, מדברים כאן פשוט שלא יתקרר יותר מדי.
מתי ללכת למרחץ
כי ולא ירחץ עד שיזיע ויפרך כל גופו — ירחץ רק אחרי שהגוף מזיע, שעבד קשה. ולא יאריך במרחץ, אלא כשיזיע ויפרך גופו ישתטף ויצא — כשהוא כבר מרגיש מותש והוא מזיע, אז ירחץ ויצא.
—
הלכה כ”ג: בודק עצמו — עשר פעמים ביום
אומר הרמב”ם הלאה: ובודק עצמו קודם שייכנס למרחץ ואחר שיצא שמא הוא צריך לנקביו — לפני שנכנס למרחץ, ומיד אחרי שיוצא, יבדוק אם צריך לצאת לבית הכסא.
וכן בודק אדם עצמו תמיד קודם אכילה ואחר אכילה — לפני האכילה ואחרי האכילה יבדוק.
וקודם בעילה ואחר בעילה.
וקודם שייגע ויתעמל ואחר שייגע — לפני האימון ואחרי האימון ינסה לצאת לבית הכסא.
וקודם שיישן וכשייעור — לפני השינה ומיד כשמתעורר.
הכל עשרה — עשר פעמים ביום יצא אדם לבית הכסא.
כי לא כל יום הולך למרחץ. אבל אלו חמישה דברים, כל אחד פעמיים: מרחץ, אכילה, בעילה, יגיעה ושינה. אז כן, לא דווקא כל יום כל העשר.
דיון: למה צריך לבדוק לפני ואחרי?
דובר 2: אני צריך לדעת בדיוק מה העניין של לצאת לבית הכסא, ממה חוששים?
דובר 1: כי יכול להיות — כשעושים אימון זה מעכב את הגוף מלצאת, או כשנכנסים למרחץ זה ידחה, זה יעשה את ההיפך מגוף על הגוף.
—
הלכה כ”ד: אחרי היציאה מהמרחץ
אומר הרמב”ם הלאה: כשיצא אדם מן המרחץ ילבש בגדיו ויכסה ראשו בבית החיצון — יתכסה עוד לפני שיוצא לרחוב. כדי שלא תשלוט בו רוח קרה — כשיוצא מהמרחץ החם לאוויר הקר. ואפילו בימות החמה צריך להיזהר — אפילו חם בחוץ, אבל האוויר קריר יותר מבפנים במרחץ.
וישהה אחר שיצא עד שתתישב נפשו וינוח גופו ותסור החמימות, ואחר כך יאכל — ימתין עד שיירגע קצת וגופו כבר לא יהיה מזיע, ורק אחר כך יאכל.
ואם ישן מעט כשיצא מן המרחץ קודם אכילה, הרי זה יפה עד מאד — גם את זה, אני חושב, הוא אמר קודם, שיישן אחרי עבודה קשה, הוא גם הזכיר קודם.
דיון: שינה אחרי המרחץ — סתירה לאיסור שינה ביום?
דובר 2: לישון… מיד בתחילת הסימן…
דובר 1: לא, הוא אמר לרחוץ בחמין.
דובר 2: לרחוץ בחמין. כן. לישון, זה דבר טוב. הולכים למרחץ, אחר כך ישנים.
דובר 1: קודם הוא אמר שלא לישון ביום, אבל כאן הוא מתיר אחרי שהיה במאמץ כבד.
דובר 2: לא.
—
הלכה כ”ה: לא לשתות מים קרים אחרי המרחץ
אומר הרמב”ם הלאה: לא ישתה אדם מים קרים כשיצא מן המרחץ — לא ישתה מים קרים כשיוצא מהמרחץ. ואין צריך לומר שלא ישתה במרחץ — ובמרחץ עצמו בוודאי לא ישתה.
אני לא יודע למה. אני לא יודע, הגוף מבולבל, בפנים קר ובחוץ חם.
ואם צמא כשיצא ואינו יכול למנוע עצמו — אם הוא מאוד צמא — יערב המים ביין או בדבש וישתה — לא ישתה מים קרים לבד, אלא יערבב אותם עם יין או עם דבש.
למשוח בשמן
אומר הרמב”ם: ואם סך בשמן במרחץ בימות הגשמים אחר שישתטף, הרי זה טוב — אם מושח את גופו בשמן, זה מאוד טוב. גם דבר יפה. אני לא יודע בדיוק למה.
—
הלכה כ”ו: הקזת דם
עכשיו אנחנו מגיעים להלכות הקזת דם. פעם היה מנהג כזה, והיום לא נוהגים, אני לא מבין למה.
אומר הרמב”ם כך — הוא יעשה רק… הרמב”ם גם לא היה חסיד גדול של זה. לא ירגיל אדם עצמו להקיז דם תמיד — לא יקיז דם בתדירות רבה מדי. ולא יקיז דם אלא אם יהיה צריך לו ביותר — רק אם הוא צריך את זה מאוד. מתי צריך את זה מאוד, אני לא יודע.
ולא יקיז לא בימות החמה ולא בימות הגשמים — לא בחורף ולא בקיץ — אלא ביומי ניסן ומעט ביומי תשרי — רק פעמיים בשנה.
אני חושב שהיום יוצאים ידי שתי העונות האלה כשתורמים הרבה דם. עולה הון להיכנס לפסח ולימים טובים, ואפשר לצאת ידי חובה בזה של הקזת דם.
הגבלות של הקזת דם
ומאחר חמישים שנה לא יקיז כלל — אחרי גיל חמישים לא יקיז בכלל, לא יוציא דם בכלל.
ולא יקיז אדם דם וייכנס למרחץ ביום אחד — לא יקיז דם ויכנס למרחץ באותו יום.
וכן לא יקיז ויצא לדרך, ולא ביום שיבוא מן הדרך — ביום שמתחיל לצאת לדרך, או כשחוזר מהדרך, לא יעשה הקזת דם. גם לכאורה מה שנוטל כוח, שלא יתרופף…
ויאכל וישתה ביום ההקזה פחות ממה שהוא רגיל — ביום ההקזה יאכל וישתה פחות מהרגיל.
וינוח ביום ההקזה, ולא יתעמל ולא יטייל — ינוח, וביום ההקזה לא יעבוד קשה, לא יתאמן, ולא יעשה דברים שקשים מאוד לגוף.
דיון: סתירה עם הגמרא — אכילה אחרי הקזת דם
אני זוכר אבל בגמרא שכן היה מנהג שהיו אוכלים סעודה גדולה — אולי אחר כך? כדי לחדש את הדם? הרמב”ם אומר שיאכל פחות.
גם היום, הרבה פעמים כשאני תורם דם, צריך לאכול אחר כך — דורשים, נותנים לך מיד אחר כך משהו לאכול, כי זה טוב לעזור לגוף לייצר את הדם שחסר. אוקיי, לא שלא יאכל כלום. אבל לא לאכול סעודה גדולה. כן, אוכלים משהו. להחזיר קצת את הכוח.
כלל: פחות זה יותר
עכשיו הוא נכנס לעניין הביאה. כלל הדברים הוא, רוב הדברים שקשורים לגוף צריך לעשות פחות. חוץ משינה — גם הרמב”ם אמר פחות, אבל אצלנו נוהגים לעשות פחות.
—
הלכה כ”ז: שכבת זרע — כוח הגוף
אומר הרמב”ם כך: שכבת זרע היא כוח הגוף וחייו ומאור העינים — שכבת הזרע היא כוח הגוף, וחלק מכוח הגוף, וחלק ממאור עיניו.
וכל זמן שתצא ביותר — ככל שיוצא יותר מדי, אם יוצא יותר מדי — אנחנו זוכרים שלמדנו אתמול בהלכות, בפרק הקודם, “ולא יוליך שכבת זרע אלא כשיצטרך להוצאת הזרע” או משהו כזה. יש כמות מסוימת שצריכה לצאת. לא יותר מדי.
ואם כן יוצא יותר מדי, לוקח יותר מדי שכבת זרע, אז הגוף בלה וכוחו כלה וחייו אובדים — דברים נוראים.
הפסוק של שלמה המלך
הוא שאמר שלמה בחכמתו: “אַל תִּתֵּן לַנָּשִׁים חֵילֶךָ, וּדְרָכֶיךָ לַמְחוֹת מְלָכִין” — אל תיתן את כוחך לנשים.
מה פירוש “לַמְחוֹת מְלָכִין”? מה הפירוש? “דרכים שמוחות מלכים.” מה מוחות מלכים? זה משמיד מלכים.
דיון: למי זה נוגע?
דובר 2: ובפרט למלכים, הרבה פעמים אדם רגיל…
דובר 1: זו הלכה… מי שנוהג כמלך, לא תעשה דברים שהורגים את מלכותך כביכול.
דובר 2: לא, ההלכה לא באמת נוגעת לאדם רגיל, כי איך יקרה לו הרי יש לו רק אשה אחת. מלך יכול שיהיו לו אלף נשים כמו שלמה. אומר הוא לשלמה, זה הדבר שמשמיד מלכים.
דובר 1: פעם היה, הרמב”ם חי בארצות ערב, היה ההלכה, שנוהגים גם שיש מנהג של אלף נשים. אז זה היה מצב מאוד קשה.
—
הלכה כ”ח: כל השטוף בבעילה — התוצאות
הרמב”ם אומר הלאה: כל השטוף בבעילה — מי ששטוף, הכוונה שמבזבז, זה לשון. הכוונה שעושה בעילה בתדירות יתרה. זה לא אומר שהוא מצער שוטה, זה אומר שהוא כמו אותו מלך.
הרמב”ם כתב מכתב לאחד מהסולטנים שם, אחד מהחבורה, שהיה צריך הרבה פעמים באמת כי היו לו כל כך הרבה, הוא היה חייב תענוג. היו לו אלף נשים. כן, אז הוא מדבר על מצב כזה.
רשימת תסמינים
זקנה קופצת עליו — הזקנה קופצת עליו.
וכוחו תשש — כוחו נחלש. אוי, מפחיד, איזו תוכחה.
ועיניו כהות — עיניו מתכהות.
וריח רע נודף מפיו ומשחיו — יוצאת ממנו ריח רעה מפיו ומבית שחיו, מתחת לזרועו.
ושער ראשו וגבות עיניו וריסי עיניו נושר — נושר לו השיער מפניו.
ושער זקנו ושחיו ושער רגליו רבה — להיפך, אבל זקנו והשיער בבית שחיו ושיער רגליו גדל יותר מדי.
ושיניו נופלות — שיניו נושרות.
והרבה כאבים חוץ מאלו באין עליו.
—
הלכה כ”ט: אחד מאלף
אמרו חכמי הרופאים: אחד מאלף מת בשאר חלאים, והאלף מרוב התשמיש.
זו כנראה גוזמה. לכאורה, כי קודם הוא אמר שהרוב קשור לאו אתה לא בריא, או אתה לא אוכל בריא, או אתה אוכל בהפרזה. לכאורה, רוב אנשי התשמיש גם לא מאוד פרושים בעניין אכילה — שזה הולך ביחד.
הוא אומר “רוב” — הוא לא מתכוון כאן לאברך שנוהג כמו המשנה ברורה, הוא מדבר על משהו בגוזמה. מה שנופלים האחד מאלף, בוכים עם האחד מאלף — מצוותיו ואשתו בכלל כל המצוות.
לפיכך צריך אדם להיזהר בדבר זה מאד אם רצה לחיות בטובה — אם רוצה לחיות חיים טובים.
רמב”ם הלכות דעות פרק ד’ (המשך) — הלכות תשמיש, כללי הבריאות, ועשרה דברים
—
הלכה כ”ט (המשך): הלכות תשמיש — מתי ואיך
זו כנראה גוזמה. לכאורה, כי קודם הוא אמר שהרוב קשור לאכילה לא בריאה, או אכילה בכמות מופרזת. לכאורה, רוב אנשי התשמיש גם לא מקפידים בעניין אכילה, שזה הולך ביחד. הוא אומר “רוב” — הוא לא מתכוון כאן לאברך שנוהג כמו המשנה ברורה, הוא מדבר על משהו בגוזמה. מה שנופלים האחד מאלף, בוכים עם האחד מאלף — מצוותיו ואשתו בכלל כל המצוות.
—
הסימנים של הרמב”ם מתי הגוף דורש תשמיש
וצריך אדם ליזהר בדבר זה אם רוצה לחיות בטובה. אם רוצה לחיות חיים טובים, יהיה זהיר בזה. ולא יבעול אלא כשימצא גופו בריא וחזק ביותר — כשמוצא את גופו בריא. ומתקשה הרבה שלא לדעתו — והוא רואה שיש לו קישוי שלא לדעת, כלומר שגופו דורש את זה. ומסיח עצמו לדבר אחר — והוא רואה שאפילו כשאינו חושב על שום דבר שמביא קישוי, בכל זאת יש לו קישוי. אז הוא יודע שגופו — לכאורה זה שאומר שקצת שכבת זרע צריכה לצאת — אז הוא יודע שגופו דורש את זה.
נכון. רואים, הוא הולך לשיטתו. זה כמו אדם אחר שמחפש, שלוקח תרופות כדי שיהיה לו קישוי — זה לא מה שהרמב”ם מדבר. טוב, טוב.
וימצא כובד ממתניו ולמטה — והוא מרגיש כבדות מסוימת — כאילו חוטי הביצים נמשכים ובשרו חם — כאילו איך שהוא מרגיש. כן. אלה הסימנים שהוא צריך לבעול, ורפואה לו שיבעול.
—
תשמיש כרפואה — לא הלכות עונה
אבל מדברים כאן עדיין על בעילה כרפואה. בהלכות עונה יש כללים אחרים מתי צריך לבעול, לפי מצוות שלום בית. כל ההלכה כאן היא מבחינת רפואה.
רואים ברמב”ם — הכרחי שהרמב”ם מדבר כאן על רפואה בלבד. כמו שאסור לאכול מצה — כהלכות חמץ ומצה, יש מתי שצריך לאכול מצה. פעם בשנה. אבל הפעם בשנה שצריך לאכול, זה לא אכילה לשם תענוג. כשמדברים רק מבחינת הגוף, לא מדברים על אכילה לשם תענוג. זה הרמב”ם.
—
הלכה ל’: מתי לא לבעול
ולא יבעול אדם — כאן מדברים באיזה מצב ורוח, או הרבה אחרי האכילה. ולא יבעול — לא כשהוא שבע, ולא רעב — ולא כשהוא רעב. אלא — אחרי שהמזון כבר נתעכל במעיו. אני חושב שכל הדברים שמאמצים את הגוף, צריך לעשות אחרי שהמזון כבר שעה-שעתיים אחרי האכילה. כפשוט. כי כאן נוגע לקודם בעילה ואחר בעילה, הוא כבר אמר את זה פעם.
אומר הרמב”ם הלאה: לא יבעול — לא יבעול כשהוא עומד, ולא מיושב — ולא בישיבה. ולא בבית המרחץ, ולא ביום שנכנס למרחץ, ולא ביום הקזה — כל מה שמחליש את הגוף. ולא ביום יציאה לדרך, ולא ביום הכניסה מן הדרך, ולא לפניהם ולא לאחריהם.
—
דיון: יום יציאה לדרך — סתירה להלכות עונה
אז כאן מיד יש קושיה גדולה, כי הרמב”ם בהלכות עונה אומר שיש מצוות עונה ביום יציאה לדרך.
אה, זה אומר הרב הקדוש בצד, שהרמב”ם לא מביא את ההלכה הזו. יש גמרא, כולם זוכרים את הגמרא, אבל לא כתוב. מה הטעם — כי הרמב”ם אומר ש”פוקדה” ביום יציאה לדרך לא מתכוון דווקא לביאה, אלא הכוונה שיהיה קרוב אליה, יהיה איתה, ידבר איתה, יבלה איתה. זה לא דווקא עצם התשמיש. כך אכן מביא — רבינו תם אמר את זה.
אבל זה לא בהכרח. הרי יכול להיות שגם כאן, הרמב”ם מדבר כדין ברפואה. וגם “דרך” יכולה להיות הרבה רמות של דרך. כאן הוא מדבר על דרך כזו שהולך ברגל ומתייגע. זה לא הכל אותו דבר. אי אפשר באמת לשאול קושיות כאלה, אפילו בהלכה, אבל בוודאי לא ברפואה. מדברים על אופן שהוא כך.
—
הלכה ל”א: “אני ערב לו” — הערבות של הרמב”ם
אז הרמב”ם מסיים את ההלכה, והוא אומר כך:
כל המנהיג עצמו בדרכים אלו שהורינו, אני ערב לו — זה לשון עוצמתית מאוד — “אני ערב לו”, אני, הרמב”ם, אני לוקח אחריות — שאינו בא לידי חולי כל ימיו — הוא לא יגיע לשום מחלה — עד שיזקין הרבה וימות — הוא ימות בזקנה מופלגת, הוא ימות זקן — ואינו צריך לרופא — הוא לא יצטרך להגיע לרופאים — ויהיה גופו שלם ועומד על בוריו כל ימיו — הוא יישאר בריא כל חייו.
—
דיון: איך יכול הרמב”ם לערוב?
מישהו אומר שהרמב”ם יכול להיות ערב. מה הבעיה? למשל סרטן, גם לפי הרמב”ם…
רגע, אומר הרמב”ם הקדוש — אלא, הוא נתן לעצמו שלוש דרכי מילוט:
1. או שיש אדם שיש לו — אלא אם כן היה גופו רע מתחילת ברייתו — כן, אבל הוא נולד עם גוף חלש, אני לא יכול לערוב.
2. כל אדם שיבוא לומר לו שזה לא עבד, הוא יגיד לו: אם היית ביום שישי בחתונה — או אם היה רגיל במנהג מן המנהגות הרעים מתחילת מולדתו — אם הוא נהג מנהגים רעים, שלפני שהתחיל לשמוע, כלומר שכבר היו לו עשרים שנה של מנהגים רעים. אם כן, אכן עושה דברים, אבל עושה צרעת לא עלינו, ואז הוא הולך וטוב והולך. אני לא יכול לענות על זה.
3. או אם תבוא מכת דבר או מכת בצורת לעולם.
לא מדברים על סרטן — הוא מדבר לכאורה על הרוב. אבל באמת כאן צריך לומר, זה מדבר על המחלות שאנשים מביאים על עצמם: אוכל בזמן, מקבל כולסטרול, ולחץ דם, הלב — כן, זה הוא.
—
הלכה ל”ב: הכללים הם רק לאנשים בריאים
אומר הלאה, עוד הלכה:
אבל כל הדרכים האלו שאמרנו אינם ראוים אלא למי שהוא בריא. אבל החולה, או מי שאחד מאיבריו חולה, או מי שנהג מנהג רע שנים רבות, יש לכל אחד ואחד מהם דרכים אחרים ומנהגות כפי חליו, כמו שיתבאר בספרי הרפואות.
—
מקבילה לדרך הממוצע
אבל רבינו בחיי ממשיך הלאה, וזה קצת מעניין, כי זה מתיישב קצת עם דרך הממוצע של הרמב”ם — שאם מדובר בדרך רפואה, אז הכל שונה. הרמב”ם מדבר לאנשים בריאים, ולאנשים בריאים הוא אומר איך לאכול, איך להתנהג בגוף ובנפש.
הדבר המעניין הוא שכאן הוא לא מביא את הרפואה. שם דרך הרפואה הייתה חלק מהעניין כולו — שזה היה כמו עיקר הלכה שהרמב”ם הביא. כאן הוא אומר: אני אומר לך רק את ההלכה, כאילו עמד רק פרק א’ בלי פרק ב’.
—
שינוי וסת תחילת חולי
ממשיך ואומר: ושינוי וסת תחילת חולי. לשנות את סדר החיים, זו תחילת החולי.
לכאורה כוונתו להסביר שמי שנהג במנהג רע שנים רבות, ופתאום התחיל ללכת בדרכי — זה עצמו יכול להיות רע לו. זה לא כל כך פשוט, וצריך אז למצוא עבורו דרך אחרת כיצד לפתור את הבעיה.
—
הלכה ל”ג: אם אין רופא
ממשיך ואומר:
כל מקום שאין בו רופא, אחד הבריא ואחד החולה, אין ראוי לו לזוז מכל הדרכים שאמרנו בפרק זה, שכל אחד מהן לאחרית טובה הוא מביא.
אה, זה ברור. אם יש לך רופא, אתה צריך ללכת לרופא. אתה כבר חולה, לך לרופא ושאל אותו מה לעשות. אם יש לך רופא, אתה צריך לשמוע לעצותיו.
מי שאין לו רופא — בין אדם בריא, בין אדם חולה — אין ראוי לו לזוז מכל הדרכים שזכרנו בפרק זה, שכל אחד מהם לאחרית טובה יביא. בסופו של דבר זה מביא טוב, אפילו אם יהיה קשה. טוב מאוד. אולי שינוי הוסת יהיה לך קצת קשה. נכון, אף על פי שיש חיסרון, למעשה, אם יש לך רופא, שאל את הרופא — הוא נותן לך הדרכה פרטית.
—
כלל בעבודת המידות
זה גם כלל בעבודת השם. הדברים האלה, עבודת השם — אתה יודע? — הדברים שטובים לכל אחד. אפילו מי שיש לו רבי, היה הרבי אומר לו בדיוק יותר לעשות קצת אחרת. אבל אם אין לך רבי, אין לך רופא, לעשות את הדברים הכלליים — בדרך כלל זה עובד.
הוא מאריך בנושא הזה ברמב”ם במקומות אחרים, כי הייתה חקירה גדולה בראשונים עם הרמב”ם — כמה אפשר ללכת עם הנהגות פרטיות, כמה צריך להיות כללים. הרי הרמב”ם אמר שחשוב מאוד שיהיה לך רופא, כי הרופא יכול לומר לך באופן פרטי לפי מצבך הקשה.
אז כל ההלכות כאן היו נוגעות לכל אחד ואחד. זה אכן לרוב בני האדם נוגע תמיד, ולכל אחד זה נוגע רק אם אין לו משהו טוב יותר. זה טוב יותר מאשר לא לדעת כלום.
—
מסקנה כללית מהפרק כולו
אבל עכשיו הרמב”ם הולך לומר שכן טוב שיהיה רופא.
מה אפשר ללמוד מכל הרמב”ם הזה? כלומר, קשה מאוד לפסוק מהרמב”ם הזה, אבל הכלל הוא שאדם יחשוב — קצת יחשוב על הגוף, לא לחכות עד שנעשה חולה. לחשוב על הגוף, ולהקשיב לגוף, לא לאכול יותר מדי.
אבל כלל הדברים היה פשוט מאוד:
– לאכול פחות
– לעשות יותר פעילות גופנית
– לישון יותר
– פחות תשמיש אם נחלש מזה
– להיות גבר הכובש את יצרו, ולא לאכול כל מאכל שנקרה בדרכו
כלל הדברים הוא — כולם מסכימים. אבל זה בוודאי בכלליות שאנחנו אוכלים בזמנינו הרבה, הרבה יותר ממה שבני אדם נהגו לאכול, וזו בעיה גדולה מאוד. נו.
ואם כבר מחזיקים בזה, אפשר ללכת לרופא שייתן, מה שנקרא, את הדבר החדש. ואם הוא מסופק, הוא לא יודע — יכול ללכת לבית דין שיחלק לו מכות טובות.
—
הלכה ל”ד: עשרה דברים — תלמיד חכם צריך לגור בעיר שיש בה רופא
זה מעניין. והקטע האחרון ממש — לא שייך לכאן, רק בגלל שכתוב כאן המילה “רופא”, הרמב”ם מצא כאן ממש הלכה. זה הרחבה, יש לי כמה מזה, אבל זה ממש כמו הלכה, הוא מצא כאן הלכה כזו. עד עכשיו היה לכאורה — אתה צודק — הדברים כתובים גם בגמרא, אבל בעיקר בפרק ד’ רואים שזו ממש הלכה: תלמיד חכם אסור לו לגור בעיר שאין בה רופא. אולי זה גם המבוא לחלק הבא שהולך לדבר על התלמיד חכם.
—
הגמרא בסנהדרין
הרמב”ם הולך לסיים עם — כלומר זה מאמר חז”ל — כן, זו גמרא בסנהדרין. הגמרא אומרת שם:
כל עיר שאין בה עשרה דברים הללו, אין תלמיד חכם רשאי לדור בתוכה.
עיר שאין בה עשרה דברים אלו, אסור לתלמיד חכם לגור שם.
—
עשרה דברים
מהם עשרה הדברים?
1. רופא — קודם כל רופא. מעניין — מלבד עשרה בטלנים, צריך להיות עשרה שאינם בטלנים.
2. אומן — אומן פירושו… יש מפרשים שאומרים רופא ואומן הם דבר אחד, כמו רופא אומן. או שרופא פירושו רופא שאומר איך להיות בריא, ואומן פירושו רופא אומן — רופא שיודע לרפא מחלות. אולי אומן פירושו, כמו שהרבה פעמים היום מתכוונים אומן לאמן. האם אמרו שצריך להיות אמן — כל עיר צריכה מישהו שמנגן על גיטרה ומצייר? אבל אני זוכר בגמרא, בדרך כלל אומן פירושו… אה, רש”י אומר — הוא מביא את רש”י — אומן: מקיז דם. כמו רופא שיניים. זה לא רופא, זה מישהו שעניינים מסוימים ברפואה הוא עושה, אבל לא בדיוק רופא. יש מפרשים אחרים שחוקרים את פשט הגמרא ואומרים שאומן פירושו מוהל. יכול להיות גם כן. מוהל ומקיז דם עושים בעצם אותה עבודה — זה חיתוך, הוא ממשיך הלאה. זה לא רופא שיודע לעומק.
3. בית המרחץ
4. בית הכסא — כי אסור להתאפק. כל העיר צריכה שיהיה בה בית כסא.
5. מים מצויין — שיהיו מים טריים.
6. בית הכנסת
7. מלמד תינוקות
8. לבלר — סופר שיוכל לכתוב חוזה, או לכתוב סתם… כלומר סופר, או שהכוונה לכתוב מזוזה אולי. או סופר סתם. יכול להיות שניהם — לכתוב ספרי קודש.
9. גבאי צדקה — שיוכל לחלק צדקה.
—
דיון: מה פירוש “גבאי”?
אולי גבאי מלשון גובה? הוא גובה את הצדקה — הוא לוקח. לתת נדבה כל אחד יכול לתת, לתפוס… אבל הוא אומר שהוא יכול לקחת בכוח. נכון. גבאי צדקה לא פירושו סתם מישהו שרודף אחרי כסף. פירושו שיש מישהו שדואג לקחת כסף ממי שצריך לקחת ממנו כסף. אלה שהם באמת גבאי צדקה קצת.
מה הוא אומר לגבירים? בימינו בעתם היו צריכים להכות. אנחנו יפים, אנחנו נותנים להם עוד כבוד גם, אבל… טוב מאוד. שלא יעברו כאן להכות.
—
10. בית דין מכין וחובשין — זה הדבר העשירי. בית דין שיש לו סמכות לתת מלקות.
—
דיון: מה פירוש “חובשין”?
מהו בית דין? מהו מכין? וחובש — הכוונה שמכניס לכלא? מה פירוש חובש? הוא שם עיכוב, לכאורה? הוא יכול לכפות.
חשוב מאוד שיהיה בעיר. ואם לא, אי אפשר לגור באותה עיר.
—
למה הרמב”ם מביא את זה כאן?
סך הכל, הסיבה שהרמב”ם מביא את זה כאן היא בגלל הראשון — בגלל הרופא.
הלכות דעות פרק ד’ (המשך) — סיום הפרק: מעמדן ההלכתי של הנהגות הרפואה לפי הרמב”ם
—
אוזמפיק והבעלזער — הערה הומוריסטית
הוא נתן לך, מה שנקרא, את הדבר החדש? אוזמפיק. ואם זה לא עוזר, אפשר ללכת לבעלזער שמחלק מכות טובות.
—
הלכה ל”ד: “רופא” — הלכה ממש
אוקיי, זה מעניין. כי הקטע האחרון לא שייך לכאן. רק בגלל שכתוב המילה “רופא”, הרמב”ם מצא שזו ממש הלכה. אבל זה ממש כמו הלכה. הוא מצא כאן הלכה כזו.
חידוש: ההבדל בין ההלכות הקודמות להלכה ל”ד
עד עכשיו היה לכאורה משהו צודק שהדברים כתובים גם בגמרא. אבל בעיקר בהלכה ל”ד רואים שזו ממש הלכה. כל עיר שאין בה עשרה דברים האלו אין תלמיד חכמים רשאי לדור בתוכה — תלמיד חכם אסור לו לגור…
מבוא לפרק הבא
אולי זה גם המבוא לפרשה הבאה, “כי ידוע” על התלמיד חכם.
EN English ›
📋 Shiur Overview
Summary of the Rambam Shiur: Hilchos De’os Chapter 4
—
Introduction to the Chapter — Bodily Health is Among the Ways of God
The Rambam’s words: “Since maintaining a healthy and whole body is among the ways of God, for it is impossible to understand or know anything of the knowledge of the Creator while one is sick… one must distance oneself from things that destroy the body and accustom oneself to things that strengthen and heal.”
The simple meaning: Bodily health is a part of serving God, because a sick person cannot understand and know the Almighty — it requires focus and comprehension. Therefore, one must guard oneself from harmful things and conduct oneself with things that promote health.
Insights and Explanations:
1) What is the source for the mitzvah to be healthy?
Most people cite “venishmartem me’od lenafshoseichem” (and you shall greatly guard your souls) as the source for guarding the body. But the Rambam doesn’t bring this verse here at all. According to various opinions, “venishmartem” means guarding the soul, guarding faith, guarding the mind — not literally guarding the body. Even the Rambam who does bring “venishmartem” in Hilchos Rotze’ach U’Shmiras HaNefesh — there it is a branch of murder, meaning when there is actual danger. But being healthy in general is a different mitzvah. According to the Rambam, the source is “bechol derachecha da’eihu” (in all your ways, know Him) — that when one maintains bodily health with the intention of being able to serve God, it itself is a part of serving God. This is “among the ways of God,” connected to “vehalachta bidrachav” (and you shall walk in His ways).
2) Is bodily health actually a mitzvah?
A difficult question from the Rambam’s Shemoneh Perakim, where it sounds like bodily health itself is not really a mitzvah — only health of the soul (good character traits, mental/social health). But here in Hilchos De’os it looks like a mitzvah. The resolution: perhaps it’s not an independent mitzvah, but rather a branch of “to emulate His ways” or “in all your ways, know Him.” It’s also mentioned that someone saw in a sefer that it’s a branch of “ve’asisa hayashar vehatov” (and you shall do what is right and good). The conclusion: it’s a general concept for which the Rambam didn’t assign a specific mitzvah-verse, but it encompasses the entire Torah with many branches from other mitzvos.
3) Actually neglecting the body — “venishmartem” as a branch of murder:
When a person actually neglects his body, it falls into the category of “venishmartem me’od lenafshoseichem” — which is a branch of suicide, of killing oneself, which is certainly a serious matter according to the Rambam. But the extra precision — the positive obligation to be healthy — is perhaps not really a mitzvah, but rather a good practice.
4) Bodily health vs. health of the soul in the Rambam:
In other places, the Rambam speaks about health of the soul — good character traits, state of mind, balance. But here in Chapter 4, he goes exclusively into physical health — eating, drinking, sleeping, exercise, bathhouse, bloodletting. “Health of the soul” in the Rambam means good character traits; what we call today “mental health” the Rambam would perhaps have called “health of the imagination.”
5) Structure of the chapter:
The Rambam first states general principles (when to eat, how to eat), then specific things (which foods), then other aspects of the body (marital relations, sleep, exercise, bathhouse, bloodletting). All the things here are not remedies for sick people, but rather a “healthy lifestyle” — how to live healthy and not become sick. The Rambam himself will say this at the end of the chapter.
6) The Rambam as a doctor:
The Rambam was also a doctor and wrote additional medical works: Pirkei Moshe, Hanhagos HaBri’us, and a work where he translates the great physician Galen. But here in Hilchos De’os he brings only a summary — the things that are relevant for every person. Just as “the Gemara” of Hilchos Yesodei HaTorah is the Moreh Nevuchim, and “the Gemara” of Hilchos De’os (character traits) is the Shemoneh Perakim — so too “the Gemara” of these chapters about bodily health is presumably the medical writings that the Rambam wrote, where he elaborates more extensively on the medical details.
7) The Rambam writes here “as a doctor”:
In this chapter, the Rambam writes as a doctor, not as a posek (halachic decisor). Therefore, things like davening Shacharis before eating don’t enter into this “daily schedule” — that’s a halachic schedule, not a medical schedule. A proof: the Rambam even wrote a medical work for a Muslim, where he told him that he needs to drink wine — even though a Muslim is forbidden to drink wine according to his religion. “From a medical standpoint, one needs to know what is from a medical standpoint” — the Rambam separates medical advice from halachic obligations.
8) Sources in Chazal:
Most of the things the Rambam brings here have sources in Chazal. But even when it appears in the Gemara, Chazal also said it as medical advice (from the doctors of their time), not as halachah leMoshe miSinai. The Rambam didn’t bring it because it appears in Chazal, but because it is true medical advice. It’s not a mitzvah to fulfill — it’s derech eretz, a good practice. The commentators on the Rambam look for halachic points in everything, but they were presumably not doctors — and it’s not wrong to understand that much of this is a medical matter, not only a halachic matter.
9) Relevance for today — general principles vs. specifics:
One shouldn’t quickly dismiss the Rambam’s advice because “today they say differently.” What people believed for thousands of years doesn’t become nullified because one doctor today said otherwise — medical opinions constantly change. The general advice (when to eat, how to eat) are basic human things that don’t need research — one can see it in oneself. Perhaps specific details (which foods) one can ask today’s nutritionists, but the general principles remain.
—
Halachah 1: A Person Should Never Eat Unless He Is Hungry
The Rambam’s words: “A person should never eat unless he is hungry, and should not drink unless he is thirsty.”
The simple meaning: A person should not eat unless he is hungry, and not drink unless he is thirsty.
Insights and Explanations:
1) Hunger as a G-dly mechanism:
Hunger is a mechanism that the Almighty placed in a person to remind him to eat. If the mechanism doesn’t remind him — the simple meaning is that he doesn’t yet need to eat. This is seichel hayashar — plain common sense.
2) The trigger to eat should come from within:
When a person eats because he sees food, or just because he thought about food, while his body hasn’t yet asked for it — it’s not the same. The Rambam means that the trigger to eat should come from within (hunger), not from outside (seeing food, thinking about food).
3) Practical application — fixed mealtimes:
Even for people who have fixed eating times (ittim), if one day he’s not hungry, he should skip it. There’s no disagreement about this whatsoever — no doctor today says otherwise.
4) The modern person has forgotten what hunger means:
In today’s world, where people eat so much and so often, one completely forgets what it means to feel hungry or thirsty. One never gives hunger a chance to arrive — before one even dreams of becoming hungry, one has already eaten. This is a result of processed food, easy food, and the access that people have today. It’s very healthy for a person to sometimes experience hunger and only then eat.
5) The Rambam speaks for ordinary people:
All the rules here are for ordinary people. An exception — for example, someone who suffers from anorexia or other illnesses where the hunger mechanism doesn’t work — has different rules. The Rambam will later say himself that he speaks in general terms.
6) Regarding drinking:
With drinking too, the same rule applies — only when one is thirsty. Today there’s a lot of talk about drinking a lot of water, and perhaps because we eat so much processed food we actually do need more water (because water helps flush out unhealthy things). But the Rambam speaks of a general diet, where one should only drink when thirsty. A practical note: many times a person is thirsty and doesn’t catch it, because he’s accustomed to that state, or he stuffs himself with food instead of drinking. If one gets used to it, one catches the signal.
—
Halachah 1 (continued): One Should Not Delay One’s Bodily Needs Even a Moment
The Rambam’s words: “One should not delay one’s bodily needs even a single moment, but whenever one needs to urinate or to ‘cover one’s feet’ — one should go immediately.”
The simple meaning: A person should not hold himself back from going to the bathroom even a short time. Whether he needs to urinate or needs to “cover his feet” (a euphemism for a bowel movement), he should stop what he’s doing and go immediately.
Insights and Explanations:
1) “A single moment” is not literally meant — after all, there’s also a mitzvah of “vehayah machanecha kadosh” (your camp shall be holy) regarding cleanliness, that a person shouldn’t have excess. But the principle is that one shouldn’t be dismissive — when the body says one needs to go, it means one needs to go.
2) The Rambam doesn’t bring here the prohibition of “bal teshaktzu” (do not make yourself abominable) or other halachic sources (like “veyatzasa”). Here he speaks from a medical perspective, not a halachic one. There may be many things here that relate to halachic prohibitions, but the Rambam’s focus here is on health.
3) “Lehasech es raglav” — the expression means “to cover one’s feet.” In other places, the Rambam speaks about proper conduct in the bathroom — that even when one needs to go, one should remain dignified. “Lehasech es raglav” means that one covers one’s feet in order to go in a dignified manner.
4) “Ya’amod miyad” — doesn’t mean to stand up, but to stop what he’s in the middle of doing and take care of his body.
5) The connection to eating: Going to the bathroom is the “second step” of eating — what one eats that one doesn’t need comes out. This is a part of the laws of eating.
6) The principle of both halachos (eating and going to the bathroom): The Rambam says a very simple thing — your body tells you what to do. Don’t eat because “now is dinner time,” but eat when you’re hungry. Don’t go to the bathroom on a schedule, but when the body demands it. Both things — listening to the body.
—
Halachah 1 (continued): One Should Not Eat Until One’s Stomach Is Full
The Rambam’s words: “A person should not eat until his stomach is full, but should stop about a quarter before he is satiated.”
The simple meaning: A person should not eat until his belly becomes filled. He should stop eating a quarter before he is fully satiated.
Insights and Explanations:
1) The source: This is based on a Gemara in Maseches Shabbos.
2) How does one calculate the “quarter”? A person should estimate how much more he could still push in — a quarter less than how much he could push in, he should already stop eating. For example: he knows he could still go through the cholent and then the dessert — he should calculate how much a quarter of the entire meal is, and eat that much less. It’s acknowledged that this is a bit hard to figure out in practice.
—
Halachah 1 (continued): One Should Not Drink Water During the Meal
The Rambam’s words: “One should not drink water during the meal, except a little water mixed with wine. And when the food begins to be digested in his intestines — he may drink what he needs to drink.”
The simple meaning: One should not drink water in the middle of eating, only a little water with a bit of wine mixed in. Only when the food begins to be digested may one drink as much as one needs.
Insights and Explanations:
1) The physiological reason: In the body there are enzymes (juices, chemicals) that the body puts into the food to help digest it. When one drinks a lot of water in the middle of eating, the enzymes become diluted and can’t work well. For example, when one eats meat, it needs to be broken down into small pieces so the body can distribute it — part into the blood, part into other parts of the body. Too much water disrupts the process.
2) “Mazug beyayin” — what does it mean? “Mixed with wine” essentially means water with a little wine mixed in — not the reverse. It’s not wine with a little water, but water with a little wine. The main component is the water.
3) Water vs. other beverages: Water has no calories; the body doesn’t need to digest it on the same level as food. Other heavy beverages (like soda, grape juice) the body also needs to digest — they are more like a “food.” Soda doesn’t appear in the Rambam, but presumably it’s more of a heavy thing that the body needs to process.
4) A general rule: It’s better to drink more water before eating than after eating.
5) “A little” — how much? We don’t know what the measure of “a little” is.
—
Halachah 1 (continued): One Should Not Eat Until Checking Oneself Thoroughly
The Rambam’s words: “One should not eat until he checks himself thoroughly, lest he need to relieve himself.”
The simple meaning: Before eating, a person should check himself well whether he needs to go to the bathroom.
Insights and Explanations:
Distinction between two levels: Earlier, the Rambam said that when the body actively says one needs to go, one shouldn’t push it off. Here he says that before eating one should check oneself (“yivdok es atzmo yafeh yafeh shema yitztarech lenekavav”) — even when the body isn’t yet actively saying so. This shows that “needing to” earlier means when one feels pressure, but here we’re talking about a physical possibility — that when one checks, one sees that one can go, even if one didn’t feel a strong urge. There are two levels: (1) When one feels it — don’t push it off; (2) Before eating — actively check.
—
Halachah 1 (continued): Exercise Before Eating
The Rambam’s words: “One should not eat until he walks before eating until his body becomes warm, or does work, or exerts himself in some other exertion… The general rule is: he should exert himself every morning until his body becomes warm.”
The simple meaning: A person should not eat before he has moved around a bit — walked, worked, or exerted himself — until his body becomes warm. Every morning he should exert himself a bit until the body becomes warm.
Insights and Explanations:
1) “His body becomes warm” — what does it mean? The body should become warm, not necessarily sweat. Sweating (ze’iah) is a different, higher level. The Rambam later uses the word “yaziya” (sweat) when he means actual sweating, which shows that “warm” is not the same thing. The sign is that the body has become active, it has started working. “I’m warming up” — that’s the level.
2) This is not the biggest exercise of the day. The Rambam is not talking here about a big, heavy exercise, but about a small movement before eating in the morning. The main point is: don’t roll out of bed and immediately start eating. No coffee in bed. The body should first start working.
3) [Digression: The Rambam’s book “Hanhagos HaBri’us” on exercise:] In “Hanhagos HaBri’us,” the Rambam also says one should exercise, any kind of exercise. There he says that the best exercise is playing with a “small ball” — running after a little ball. Ball games already existed in the Rambam’s times. The reason: playing with a ball works the entire body — hands, feet, the whole body.
4) “The general rule” — the Rambam makes a general principle: it doesn’t matter what kind of exercise, the main thing is that he should exert his body a bit every morning.
5) The Rambam speaks here only from a health perspective — he doesn’t mention here the prohibition of eating before davening. That’s a separate halachic discussion that doesn’t enter this context.
—
Halachah 2: The Order of Exercise — Sweating, Calming Down, Warm Water, Eating
The Rambam’s words: “And he should rest a bit… until his soul settles and then he should eat. If he washes in hot water after sweating, this is good, and afterward he should wait a bit and eat.”
The simple meaning: After exercise, one should calm down until the body becomes settled, and only then eat. If one can wash with warm water after sweating, that’s good — and afterward one should wait a bit and eat.
Insights and Explanations:
1) “This is good” — an advantage or an obligation? A question is raised: when the Rambam says “if he washes in hot water… this is good” — does he mean it’s better (a higher level), or does he mean it’s also good (a second legitimate path)? The conclusion is that it’s an advantage, but not a must.
2) [Digression: Coffee before exercise] It’s discussed whether one should drink coffee before exercise or after. A distinction: coffee alone is not “food,” but coffee with milk and other additions is already “extras” — the Rambam doesn’t speak of such mixed beverages.
—
Halachah 2 (continued): Not Eating While Standing, Walking, or Riding — and Not Moving Vigorously After Eating
The Rambam’s words: “When he eats, he should sit in his place, or lean on his left side. He should not walk, ride, exert his body, or stroll until the food in his intestines begins to digest. Anyone who strolls after eating or exerts himself — brings upon himself bad and severe illnesses.”
The simple meaning: When one eats, one should sit or lean over. After eating, one should not walk, ride (on an animal), work, or stroll — until the food begins to digest. Whoever does so brings upon himself bad and severe illnesses.
Insights and Explanations:
1) Eating while standing — the melamed’s warning: The melamdim (teachers) used to warn children not to eat while standing, with the reasoning that “the food goes down as far as it can go” (you get fat legs). The literal explanation is dismissed — the food goes into the intestines as it goes, not through gravity to the feet — but there are other legitimate medical reasons why eating while standing or walking is not healthy.
2) “He should not ride” — riding on an animal, not driving a car: “Riding” in the Rambam’s time means riding on an animal, not driving in a modern car.
3) “Until the food digests” — how long? The Rambam doesn’t say clearly how long. One can presumably feel it — when the body feels more comfortable. It should be at least half an hour or “some significant amount of time.”
4) [Digression: Dancing at weddings after eating] According to the Rambam, it’s not recommended to eat a big meal at a wedding and immediately get up to dance. Two pieces of advice: (1) One should give enough time between eating and dancing, or (2) one should dance in the calm circle, not with those who are jumping around.
5) [Digression: Dancing vs. jumping — what is rikud?] A sharp distinction between real rikudim (dancing) and jumping. Today’s bochurim think that dancing means jumping, but real rikudim as in the Gemara are skilled — they have to do with the beat (rhythm) of the niggun, “acting out the musical notes.” Jumping is a type of exercise one does in the gym, not rikud. Also criticism of the wild music at weddings that makes it impossible to dance normally — the beat is too fast for a person to dance to it.
—
Halachah 3: The Order of Sleep — How Long and When to Sleep
The Rambam’s words: “A day and night are twenty-four hours. It is sufficient for a person to sleep a third of them, which is eight hours, and they should be at the end of the night, so that from the beginning of his sleep until sunrise is eight hours, and he rises from his bed before sunrise.”
The simple meaning: A day and night is 24 hours. A person needs to sleep a third of that — eight hours. The eight hours should be at the end of the night (not the beginning of the night), so that he gets up before sunrise.
Insights and Explanations:
1) Eight hours — minimum or maximum? This is a major disagreement. Many sefarim, especially from ba’alei mussar who practiced self-denial, read into the Rambam that eight hours is the maximum — one doesn’t need more. The Kitzur Shulchan Aruch (R’ Shlomo Ganzfried) writes that six hours is enough, and he cites the Rambam as a maximum. But the correct reading is that eight hours is the proper amount, not the maximum. “R’ Shlomo Ganzfried and I are in a disagreement.”
2) Strong position on sleep: “I am a very big promoter of sleeping at least eight hours every night.” Evidence from medical literature — “a whole book” about this, and many doctors today hold that 7-8 hours is necessary.
3) Sleep deprivation and “it is impossible to understand and know”: The Rambam’s introduction (that a sick person cannot understand knowledge of the Creator) connects to sleep deprivation. People who are “impossible to understand and know people” — they don’t understand when you talk to them, they’re tense, they run around, they have bad character traits — “and many times, the answer is that he doesn’t sleep enough.” “A large portion of the foolishness of the world comes from this” — from not sleeping enough.
4) Self-denial through sleep deprivation — a mistake: When people think that sleeping less is a form of siguf (self-denial as divine service), it’s a mistake. “He just ends up being scattered.” A person who sleeps enough is settled — “he knows when he goes to sleep, he knows when he gets up, he’s not scattered.” Advice: whoever wants to practice self-denial should eat less (because people usually eat too much), but not sleep less.
5) Eating too much leads to sleeping too much: When one eats too much, the body needs more time to digest, which makes a person tired — “the body’s slaughterhouse works overtime” when one sleeps. So eating too much leads to sleeping too much or to too little energy.
6) The meaning of “dayu” — “enough” or “maximum”? The word “dayu” (sufficient for him) can be read two ways: (1) Eight hours is enough — one doesn’t need more (maximum reading), or (2) eight hours is what one needs — the proper amount. The inclination is toward the second reading, but “it does count from the Rambam that he’s going for a maximum regarding the knowledge” — the Rambam thought that a person who wants to be comfortable would sleep ten hours, and the Rambam as a doctor says that eight hours is enough.
7) Why the end of the night? Two reasons: (1) Practical: If one goes to sleep at the beginning of the night, one wakes up before dawn when it’s still dark, “he’s bored, he has nothing to do, he has half his desire in hand.” (2) Halachic: One needs to wake up before sunrise for Krias Shema — so the sleep schedule needs to align with the halachos of Krias Shema.
8) [Digression: Historical context — sleeping with the sun] In the old days, people lived more naturally with the sun — when it got dark, one couldn’t socialize with people, a candle was an expense, so one went to sleep. In such a world, a person would sleep twelve hours in winter when it’s dark for a long time. The Rambam says: eight hours is enough, one doesn’t need to sleep the entire dark period.
—
Halachah 3 (continued): How to Sleep — Sleeping Position
The Rambam’s words: “One should not sleep on one’s face or on one’s back, but on one’s side. At the beginning of the night on the left side, and at the end of the night on the right side.”
The simple meaning: One should not sleep on one’s face (on the stomach) and not on one’s back (on the spine), but on the side. Beginning of the night on the left, end of the night on the right.
Insights and Explanations:
1) “On one’s back” — medical or holiness? The Gemara says one may not sleep “prakdan” (on one’s back) for reasons of holiness (“veshum kishui”). But the Rambam’s chapter here is entirely about medicine — he made an introduction that the entire chapter is about bodily health. The Rambam’s approach is that if something is both a halachah (of holiness) and a health matter, he includes it in this chapter. He counts it as health, but when he writes “not on one’s back” it’s also because the Gemara says so regarding holiness. Another simple reason: “It doesn’t look nice, it’s not dignified.”
2) What does “beginning of the night” and “end of the night” mean? This doesn’t mean one needs to set an alarm clock to turn over in the middle of the night. Two approaches: (a) If one wakes up in the middle of the night, one should turn over to the other side; (b) Perhaps it means that when one goes to sleep at the beginning of the night one should lie on the left, and if one goes to sleep at the end of the night one should lie on the right. The main point is that one should switch in the middle — not an entire night on one side.
3) Why not on the face or back? When a person lies on his face, the entire weight of the internal organs hangs down on the front of the belly — that puts pressure. And when one lies on the back, everything hangs down on the spine. On the side, the weight is more distributed.
4) Does it mean the entire night or even a little? “On one’s face and on one’s back” means one shouldn’t sleep an entire night that way — but for a little while it’s presumably not a problem.
5) Is the order of left/right essential? If someone does it in reverse — first right and then left — it’s not a problem. The main thing is just that one should switch, not lie an entire night on one side, because the entire weight of the body lies on one hand/side.
—
Halachah 3 (continued): Not Sleeping Close to Eating, and Not Sleeping During the Day
The Rambam’s words: “One should not sleep close to eating, but should wait after eating about three or four hours. And one should not sleep during the day.”
The simple meaning: One should not go to sleep right after eating, but wait three to four hours. And one should not sleep during the day.
Insights and Explanations:
1) Connection to earlier: Earlier the Rambam said one should rest after eating (not sleep, not move vigorously) — here he adds that one should wait three to four hours before sleeping.
2) “About three or four hours” — not exactly four hours: “About” means approximately — not right after eating, but not necessarily exactly four hours.
3) Sleeping during the day — “shinta d’nishma”: The Rambam says one should not sleep during the day. This aligns with the Gemara that says during the day one should only sleep “shinta d’nishma” — a short nap. The Rambam would presumably not have had a problem with a nap, only a long daytime sleep.
4) [Insight:] Connection to “intermittent fasting”: If a person sleeps eight hours, and the last four hours before sleeping he doesn’t eat — it comes out that he doesn’t eat for twelve hours (four hours + eight hours of sleep). This aligns very well with what many people know today — that one should only eat within a certain window of about eight hours, and the other sixteen hours not eat. The Rambam perhaps already hinted at this principle, even though he hasn’t yet said how many times a day one should eat.
—
Halachah 4: Order of Foods — Laxatives First, Constipating Foods After
The Rambam’s words: “Things that loosen the bowels, such as grapes, figs, mulberries, pears, watermelons, types of squash, and types of cucumbers — one eats them first, before the meal, and should not mix them with the food. Rather, one waits a bit until they leave the upper digestive tract, and then eats one’s meal.”
The simple meaning: Things that loosen the bowels (laxatives) — like grapes, figs, mulberries, pears, watermelons, types of squash and cucumbers — should be eaten before the meal, not together with the food. One should wait until they leave the “beis habeli’ah” (the upper part of the digestive system), and only then eat the main food.
Insights and Explanations:
1) The common denominator of all laxatives: The common denominator of all the listed fruits is that they are wet fruits with a lot of water content. A watermelon has about 90% water; a grape — when you squeeze it out, nothing remains, it’s a wet fruit.
2) What are “kishu’im” and “melafefonos”? Kishu’im is a type of squash/vegetable (not the regular zucchini that we call kishu’im today). Melafefonos — there are opinions that it means cucumber, others say it means pepper. They are some vegetables that in the Rambam’s times were well-known, but not our everyday fruits.
3) “Eat them first before eating” — what does “before eating” mean? This means before the meal — like an appetizer/entrée. One shouldn’t, for example, have chicken with potato with a side of squash — the side vegetable should be eaten earlier, not together.
4) “Wait a bit until it leaves the upper digestive tract”: There are two parts of the digestive system — the upper part (beis habeli’ah/upper intestine) and the further part. One should wait until the laxative food leaves the upper part, and only then continue eating.
5) Connection to not drinking while eating: This aligns with the earlier rule that one shouldn’t drink right before eating — one should drink a bit earlier. The laxative foods also have a lot of moisture in them. But it’s noted that this is perhaps a separate topic — because the Rambam didn’t say one should drink before eating, he only said not during eating.
—
The Rambam’s words: “Things that constipate the bowels, such as pomegranates, apples, carobs… one eats them immediately after the meal, but should not eat too much of them.”
The simple meaning: Things that tighten/constipate the bowels (constipating foods) — like pomegranates, apples, carobs, quinces — should be eaten right after eating, but not too much.
Insights and Explanations:
1) The order: First one opens up the intestines with laxatives (before eating), and then one closes them with constipating foods (after eating). This is a logical order — first open, then eat, then close.
2) “Immediately after the meal” — before or after? “Immediately” here means right after eating — it closes, it seals off the eating process.
3) Identification of fruits: It’s a difficult topic what exactly each fruit means: “chavushim” — not well-known; “kristomilin” — it’s said that this means what we call “agasim” (pears), but others say that “agasim” is a “shiz
af” (prune/plum). Prune is specifically known as a laxative, not a constipating food — which makes it more complicated. The common denominator of the constipating foods is that they are acidic/bitter/dry fruits, the opposite of the wet laxatives.
4) “But should not eat too much of them”: One shouldn’t eat too much of the constipating foods — just enough to close, no more.
—
Halachah 4 (continued): Order of Meat Foods — Lighter Ones First
The Rambam’s words: “When a person wants to eat poultry and animal meat together, he eats the poultry first… And similarly with eggs and poultry, he eats the eggs first. With small animal meat and large animal meat, he eats the small animal meat first. One should always put the lighter food first and the heavier food after.”
The simple meaning: When one eats different types of meat, one should always start with the lighter one (easier to digest) and finish with the heavier one. Eggs before chicken, chicken before animal meat, small animal meat before large animal meat.
Insights and Explanations:
The principle: “One should always put the lighter food first and the heavier food after” — the body should start becoming active in digestion with lighter foods, and only then bring in heavier ones. This is a general principle that runs through the entire order of eating.
—
Halachah 4 (continued): Eating According to the Weather — Summer and Winter
The Rambam’s words: “In the summer one eats cooling foods, and should not have too many spices, and eats vinegar. In the winter one eats warming foods, and increases spices, and eats a bit of mustard and asafoetida.”
The simple meaning: In summer one should eat cold/cooling foods, few spices, and vinegar (which cools down). In winter one should eat warm foods, more spices, mustard and asafoetida (sharp things) — because sharp things warm up the body from the inside.
Insights and Explanations:
1) Is this relevant today with air conditioning? The Rambam speaks of a situation where the body is truly overheated from a whole day of heat — then one should cool down from the inside through cold foods. But today, when one sits all day in air conditioning, this is perhaps not as relevant — “at least” for someone who doesn’t work outdoors. For children who run around outside, it’s perhaps still relevant.
2) Perhaps the Rambam wouldn’t have wanted people sitting all day in air conditioning: The Rambam speaks of people who sweat a bit during the day — the body was made to be hot in summer and cold in winter. Perhaps the air-conditioned lifestyle itself is not ideal according to the Rambam’s approach.
3) Adjusting according to the climate: One should adjust eating according to the climate — in a hot place one should eat cold things, and vice versa. It’s not a gezeiras hakasuv (scriptural decree), it depends on the actual reality.
4) Historical context — winter foods: In the old days, in winter, people ate pickled foods with spices — because if one wanted to have apples in winter, one had to pickle them. This naturally aligned with the Rambam’s advice. Today, baruch Hashem, one has all foods the entire year — but the Rambam’s principle remains: “and in this way one proceeds.”
—
Halachah 10: Foods That Are “Exceedingly Bad” — Never Eat Them
The Rambam’s words: “There are foods that are exceedingly bad, and it is fitting for a person never to eat them. Such as large salted aged fish, aged salted cheese, truffles and mushrooms, aged salted meat, unfermented wine, a cooked dish that has sat until its smell has dissipated, and similarly any food that smells bad or is exceedingly bitter — these are like poison to the body.”
The simple meaning: The Rambam lists foods that are permanently bad for the body — large salted aged fish, old salted cheese, mushrooms, old salted meat, unfermented wine, spoiled cooked foods, and anything that smells bad or is very bitter — this is like poison for the body.
Insights and Explanations:
1) The key word is “aged” (old): The Rambam doesn’t mean a specific type of fish, but rather the way it’s prepared — fish that one eats by salting them for a long time. All three categories — fish, cheese, meat — have the same problem: they are old and salted. The main deficiency is the preservation process of old times, where things weren’t well preserved like today with modern bacteria control.
2) “Large fish” — why large fish? Small fish everyone could catch in their local pond, but large fish were brought from far away, and they weren’t fresh. That’s a practical reason why large fish were worse.
3) “Truffles and mushrooms” — mushrooms: Today many mushrooms are counted among healthy foods, but the Rambam speaks of dangerous/risky mushrooms — because in the old days a person would grab mushrooms outdoors and it was dangerous (poisonous varieties). Today one buys a specific type in the store, but in those days it was a real danger. The Rambam says one should only take one type of mushroom with “knowledgeable witnesses” (testimony from experts).
4) “Unfermented wine” (grape juice): The Rambam says that wine that hasn’t yet fermented is bad. [Digression: a humorous remark — “grape juice is an aspect of Reform Judaism” — because in the old days there was no grape juice, only wine.]
5) “A cooked dish that sat until its smell dissipated” — spoiled things: There were no refrigerators back then, so food that sat around became spoiled.
6) [Digression: Gewines (aged/fermented foods)] — There are people who are lenient about gewines (aged/fermented foods) that have a strong smell — this falls into the Rambam’s category of old, bad-smelling foods.
—
Halachah 10 (continued): Foods That Are “Bad” But Not As Bad — Eat “A Little Bit”
The Rambam’s words: “There are foods that are bad, but not like the first ones… It is fitting for a person not to eat from them except a little, and not to accustom himself to eat foods from them, or to eat such foods constantly. Such as large fish, cheese, milk that has sat twenty-four hours after milking, meat of large oxen and large goats, beans, lentils, safflower, barley bread, matzah bread, cabbage, leeks, onions, garlic, mustard, and radish… All these are bad foods. It is not fitting for a person to eat from these except a very little in the winter. And in the summer he should not eat from them at all.”
The simple meaning: A second category of foods — bad, but not as bad as the first list. From these one may eat occasionally, little in quantity and little in frequency. In winter one may eat, in summer one should not eat at all.
Insights and Explanations:
1) The Rambam’s “box” system: The Rambam’s categorization is very halachic and practical — he creates clear “boxes”: (1) never eat, (2) occasionally a little, (3) even less bad. This is better than today’s nutrition which just says “eat three things every day” without such fine resolution.
2) “A very little” — double limitation: The Rambam means both little in quantity and little in frequency — “once in a while one may have a little of it.”
3) Specific foods:
– “Large fish” — we don’t know exactly which fish.
– “Milk that sat twenty-four hours” — old milk, presumably because in those days it wasn’t well pasteurized.
– “Meat of large oxen and large goats” — meat from large oxen and large goats.
– “Beans, lentils, and safflower” — types of beans/lentils. The Rambam says that these one should never eat — not in summer and not in winter.
– “Barley bread” — bread from barley.
– “Matzah bread” — bread that wasn’t baked very well. In general, the Rambam says one should not eat matzos (except on Pesach, of course).
– “Cabbage” — cabbage.
– “Leeks, onions, and garlic” — onions and garlic: Question: in many other sources it says that garlic is a very healthy food! Answer: The Rambam doesn’t mean one should eat an entire meal of garlic — garlic as a spice, a little bit is good, but the Rambam didn’t want that in every meal there should be garlic. [Digression: “When the Jews left Egypt… they longed for the onions and the leeks and the garlic of Egypt” — they didn’t know the Rambam.]
– “Mustard” — mustard. “Radish” — radish.
– “Squash/gourd” (delu’im): An exception — “one eats from them a little in the summer” — only a little in summer.
4) Difficulty identifying the foods: Many of these foods are hard to identify because (a) it’s not lashon hakodesh, (b) the commentators give Latin names that aren’t the names used in the store, (c) many of these foods are not commonly found in our kitchen.
—
Halachah 10 (continued): Foods That Are “Bad” But Even Less Bad — Don’t Eat Too Much
The Rambam’s words: “There are foods that are bad [but not as bad]… such as waterfowl, small young pigeons, dates, bread fried in oil, or bread kneaded with oil, fine flour that has been sifted thoroughly until no trace of bran remains, fish brine and fish sauce… One should not eat too much of these.”
The simple meaning: A third category — foods that are bad but not as bad as the previous ones. One should not eat too much of them.
Insights and Explanations:
1) Specific foods:
– “Waterfowl” — ducks (duck/waterfowl).
– “Small young pigeons” — small birds (young pigeons/squab).
– “Dates” — dates — very sweet.
– “Bread fried in oil” and “bread kneaded with oil”: Two reasons why bread can be bad — (1) because it’s fried in oil, (2) because one kneads it with oil. This sounds like “those cookies, those pastries.”
– “Fine flour sifted thoroughly until no trace of bran remains” — white flour: An important point — white flour from which all the bran has been completely removed is bad, because the bran helps with elimination (for digestion).
– “Fish brine and fish sauce” — fish sauces/brine.
2) The entire list — “things that are a bit too good”: The Rambam’s third category is actually things that are too fine/too rich — too sweet (dates), too fatty (bread with oil), too refined (white flour). This isn’t “bad” in the sense of spoiled, but “bad” because it’s too good.
—
Halachah 10 (continued): Tree Fruits — One Should Not Eat Too Much Fruit
The Rambam’s words: “A person should always eat tree fruits… but one should not eat too much of them, even when they are dry, and certainly when they are fresh. But before they are fully ripe, they are like swords to the body.”
The simple meaning: One should not eat too much fruit from trees. Even dried fruit should only be eaten a little, and fresh wet fruit — even less. Fruit that is not yet fully ripe is like swords for the body.
Insights and Explanations:
1) Carobs are always bad: “And similarly, carobs are always bad” — carobs are almost never good for people, except in an emergency situation.
2) Today’s people don’t agree with the Rambam: This is one of the halachos where today’s people write against the Rambam. The Yad Peshutah brings that the Rambam took it from the physicians of his time. But it’s not clear whether this still holds true today.
3) The reality has changed: Our fruits have already gone through many years of chemical manipulation of seeds, and it could be that the fruits are today better or worse.
4) The Rambam speaks of specific types of fruit — what the Sages call “tree fruits” — which have in them a certain bitterness.
—
Halachah 10 (continued): Figs, Grapes, Almonds — Always Good
The Rambam’s words: “Figs, grapes, and almonds are always good, whether fresh or dry, and a person may eat from them as much as he needs.”
The simple meaning: Figs, grapes, and almonds are always healthy — whether fresh or dry — and one can eat from them as much as one needs.
Insights and Explanations:
1) These three fruits are not included in the earlier warning against tree fruits. They are better than all other fruits.
2) Even the good fruits should not be the main food — one should not eat “mainly” fruit.
—
Halachah 10 (continued): Honey and Wine — Good for the Elderly, Bad for Children
The Rambam’s words: “Honey and wine are bad for children and good for the elderly, especially in the winter.”
The simple meaning: Honey and wine are not good for children, but are good for older people, especially in winter.
Insights and Explanations:
It’s connected to the verse about “comfort” — that wine and honey give comfort and warmth to older people.
—
Halachah 10 (continued): Eat Less in Summer Than in Winter
The Rambam’s words: “A person needs to eat in the summer two-thirds of what he eats in the winter.”
The simple meaning: In summer a person should eat two-thirds of what he eats in winter.
Insights and Explanations:
1) Why less in summer? In winter the body needs more warmth, therefore one needs to eat more. In summer one becomes satiated more quickly.
2) Question from modern times: Today people are much more physically active in summer — which should presumably mean one needs to eat more in summer. But the Rambam says the opposite. When one is physically active the body processes the food more, but the Rambam’s rule remains.
3) How does this fit with the earlier rule? The Rambam earlier said one should stop eating a quarter before becoming satiated. Now he says in summer one should eat two-thirds of winter. These are two separate rules: (1) The rule of stopping a quarter before satiation — that’s a rule for every meal; (2) The rule of two-thirds in summer — that’s a rule about the total quantum of food between the seasons of the year.
—
Halachah 11: “This One Is a Gibor” — One Who Conquers His Desire
The Rambam’s words: “A person who is wise and conquers his desire, does not follow after his appetite, and does not eat from any of the mentioned [bad foods] at all unless he needs them for medicinal purposes — this one is a gibor (mighty person).”
The simple meaning: A wise person who restrains his yetzer (= appetite for sweet/rich things) and doesn’t eat from all the listed bad foods except for medicinal purposes — he is a gibor.
Insights and Explanations:
1) “Wise” and “conquers his desire” — two virtues: The Rambam doesn’t just say he’s a tzaddik, but he’s a chacham — because he’s a smart Jew who doesn’t fool himself for the bit of pleasure from the craving. He’s wise because he understands, and he conquers his desire because he acts accordingly.
2) “This one is a gibor” — mighty in body and mighty in soul: The person becomes a gibor in soul (he hasn’t lost his ability to conquer his desire), and then he also becomes a gibor in body — he’ll be strong, he’ll be healthy. The Rambam connects here the mussar concept of “Who is mighty? He who conquers his desire” (Avos 4:1) with the practical result of good health.
3) “Happy with his portion”: He rejoices with the food that is healthy for him — he doesn’t need more.
4) “Unless he needs them for medicinal purposes”: The Rambam leaves open that for medicinal purposes one may eat even from the bad things.
5) The Rambam’s practical approach: The Rambam is very practical — he doesn’t say everything is forbidden, but gives clear categories: (1) never, (2) occasionally a little, (3) not too much. “Nobody is going to be harmed [by this]” — it’s not unrealistic.
—
Halachah 12: Loose Bowels — A Great Principle in Medicine
The Rambam’s words: “A person should always strive that his bowels be loose all his days… and he should be close to having loose stools. And this is a great principle in medicine: whenever the stool is withheld or comes out with difficulty, bad illnesses come.”
The simple meaning: A person should always make sure that his intestines are soft — he should be able to go easily. This is a “great principle in medicine” — when elimination is withheld or comes out with difficulty, bad illnesses come.
Insights and Explanations:
1) Advice for a young person with constipation: “If he is a young man, he should eat salted vegetables that are lightly boiled, seasoned with oil and spices and broth every morning, and drink the water they were boiled in.” — He should eat “meluchim” (a specific type of vegetables, not “salty things”) that are lightly cooked (shelukim), with oil and spices, every morning, and drink the water from the cooking.
2) Disagreement among commentators on “shelukim”: One of the commentators says that “shelukim” doesn’t mean cooked with spices, but cooked plain in water. But the meluchim themselves should be eaten with oil or with salt, without bread.
3) “Or he should drink the water of boiled beets or cabbage with oil and salt”: An apparent contradiction — the Rambam earlier said that cabbage is not good to eat, and here he brings it as a remedy. This is not a contradiction — the Rambam said it’s a remedy, not a regular food.
4) Why does this help? Vegetables have a lot of fiber (sivim), which helps the digestive system.
5) Advice for an older person: “If he is elderly, he should drink honey dissolved in warm water in the morning, wait about four hours, and then eat his meal.” — He should drink honey with warm water in the morning, wait four hours, and then eat his meal. This aligns with the earlier principle that honey is good for older people.
6) Three to four days: “He should do this day after day for three or four days until his bowels become loose” — one should do this three to four days in a row until the intestines become soft.
—
Halachah 13: The Great Principle — Exercise, Not Too Much Eating, Loose Bowels
The Rambam’s words: “Another principle they stated regarding bodily health: As long as a person exercises and exerts himself greatly, does not eat to satiation, and his bowels are loose — no illness will come upon him and his strength will increase, even if he eats bad foods.”
The simple meaning: When a person combines three things — (1) he exercises a lot, (2) he doesn’t eat until he’s completely satiated, (3) his bowels are loose — no illness comes upon him and his strength increases, even if he ate bad foods.
Insights and Explanations:
The three principles are more important than specific foods: Someone who is very careful not to eat onions because “some tzaddik said so” should know that even more important are the three principles: exercise, not eating too much, and loose bowels. This is the essence of health.
—
Halachah 13 (continued): The Opposite — Sitting, Holding In, Not Exercising
The Rambam’s words: “And anyone who sits securely and does not exercise, or one who withholds his bodily needs, or one whose bowels are hard — even if he eats good foods and guards himself according to medicine, all his days will be painful and his strength will be weak.”
The simple meaning: The opposite — someone who sits quietly without exercise, or holds himself back from going to the bathroom, or whose intestines are hard — even if he eats the best foods — will always have suffering and his strength will be weak.
Insights and Explanations:
1) “Sits securely” — not living actively: “Sits securely” means someone who doesn’t live actively — he sits quietly, he doesn’t move.
2) “Withholds his bodily needs” — a danger: Someone who holds himself back from going to the bathroom is in danger.
—
Halachah 14: Overeating — Poison
The Rambam’s words: “Overeating is like poison to every person’s body, and it is the root of all illnesses. Most illnesses that come upon a person are either from bad foods, or because he fills his belly and eats excessively, even from good foods.”
The simple meaning: Overeating is like poison for every person, and it is the root of all illnesses. Most illnesses come from two causes: (1) bad foods, or (2) eating too much, even of good foods.
Insights and Explanations:
1) What does “overeating” mean? It can mean eating quickly without chewing, but primarily it means eating too much. It’s a lashon chachamim (expression of the Sages). “Today they call it ‘eating'” — meaning, what people call normal “eating” is actually already “overeating.”
2) Even when one stopped before being satiated: It could be that one stopped a quarter before being satiated (as the Rambam instructed earlier), but the very manner of eating — quickly, without chewing, coarsely — is also overeating.
—
Halachah 14 (continued): The Verse “He Who Guards His Mouth and Tongue”
The Rambam’s words: “This is what Solomon said in his wisdom: ‘He who guards his mouth and tongue guards his soul from troubles.’ Meaning, guards his mouth — from eating bad food or from eating to satiation, and his tongue — from speaking except what is necessary.”
The simple meaning: King Solomon’s verse is interpreted: “guards his mouth” — guards his mouth from bad foods or from eating until fully satiated; “and his tongue” — guards his tongue from speaking more than necessary.
Insights and Explanations:
1) The mouth is the source of most problems: A beautiful parallel: the mouth is the source of most problems — both physically (eating too much or bad foods) and socially (talking too much or saying bad things). This connects the Rambam’s laws of bodily health back to the earlier chapters about character traits, where he spoke strongly about not talking too much.
2) “Troubles of his soul” — double meaning: “His soul” here doesn’t necessarily mean the neshamah, but also the body. “Troubles of his soul” means both troubles for his body (illnesses from overeating) and social troubles (enemies, being looked at as a fool — from talking too much).
3) Connection between eating and speaking: Just as the Rambam in earlier chapters strongly warned that one should not talk too much (including lashon hara, idle talk), so too with eating — either one eats too much, or one eats bad foods. With speaking — either one speaks too much, or one speaks bad things.
—
Halachah 15: The Way of Bathing — How to Wash Oneself
The Rambam’s words: “The way of bathing: a person should enter the bathhouse once every seven days. He should not enter close to eating or when he is hungry, but when the food begins to digest. He washes his entire body in hot water that doesn’t scald the body, and his head alone in hot water that would scald the body. Then he washes his body in lukewarm water, then in water even more lukewarm than the first, until he washes in cold water. He should not pour lukewarm or cold water over his head.”
The simple meaning: One should go to the bathhouse once a week. Not right after eating and not when hungry, but when the food begins to be digested. One washes the entire body with hot water (not so hot that it scalds), but the head may be washed with even hotter water. Then one goes down in stages — lukewarm, cooler, until cold. But on the head one should not pour lukewarm or cold water.
Insights and Explanations:
1) Bathhouse vs. shower: A “bathhouse” is not a simple shower. A bathhouse is an entire procedure — one devotes time, one goes through hot and cold water. Essentially it’s a mikveh-type experience.
2) Why the head may be hotter: The simple reason is because the head has hair, and one needs hotter water to wash through the hair. “His head” means his hair — perhaps the beard or the hair of the head. This explains why one may use hotter water on the head (because one is washing the hair), but one should not pour cold or lukewarm water on the head (because that would be bad for the head itself).
3) The gradual descent to cold: One should not suddenly jump to cold water — that’s a “shock to the body.” Only gradually arrive at cold.
4) Against the “cold plunge” trend: The Rambam is presumably not a fan of the modern “ice bucket” / “cold plunge.” He says that in winter one should not wash with cold water. But “presumably today the reality is different” — basically the Rambam is talking about not becoming frozen.
5) When to go to the bathhouse: One should only go when the body sweats and one feels weakened from work — “when he sweats and his whole body is fatigued.”
—
Halachah 15 (continued): Checking Oneself — Going to the Bathroom Ten Times a Day
The Rambam’s words: “A person checks himself before entering the bathhouse and after leaving… before eating and after eating… before marital relations and after… before exerting himself and exercising and after… before sleeping and when he wakes up. In total, ten times a day.”
The simple meaning: A person should check whether he needs to go to the bathroom before and after five things: bathhouse, eating, marital relations, exertion/exercise, and sleep — together ten times a day.
Insights and Explanations:
1) Not necessarily all ten every day: Because not every day does one go to the bathhouse, and not every day are there marital relations — so not all ten times are relevant every day. But the principle is that with each of the five activities, one should check before and after.
2) The reason: When one exercises or goes to the bathhouse, it can impede (hold back) the body from elimination, or it can “push back” and have a reverse effect on the body. Therefore, one should take care of the need beforehand.
—
Halachah 15 (continued): After Leaving the Bathhouse
The Rambam’s words: “When a person leaves the bathhouse, he should put on his clothes and cover his head in the outer room, so that he doesn’t suddenly catch cold… Even in the summer one must be careful not to leave quickly. He should wait after leaving until his soul settles and his body rests and the heat dissipates, and then eat. And if he sleeps a little after leaving the bathhouse before eating, this is very good.”
The simple meaning: After leaving the bathhouse, one should get dressed and cover one’s head while still inside, not go straight outside — even in summer, because the air outside is cooler than in the bathhouse. One should wait until the body calms down, only then eat. And if one sleeps a little after the bathhouse before eating — that is “very good.”
Insights and Explanations:
Sleeping after the bathhouse vs. not sleeping during the day: An apparent contradiction — earlier the Rambam said one should not sleep during the day, but here he allows sleeping after the bathhouse. The resolution is that after such a heavy procedure as the bathhouse, it’s different — the body needs to rest.
—
Halachah 15 (continued): Not Drinking Cold Water After the Bathhouse
The Rambam’s words: “A person should not drink cold water when he leaves the bathhouse, and it goes without saying not to drink in the bathhouse. If he is thirsty when he leaves and cannot restrain himself, he should mix the water with wine or honey and drink.”
The simple meaning: One should not drink cold water when coming out of the bathhouse, and certainly not in the bathhouse itself. If one is very thirsty, one should mix the water with wine or honey.
Insights and Explanations:
The body is “mixed up” — cold on the inside and hot on the outside — and cold water can cause harm.
—
Halachah 15 (continued): Anointing with Oil
The Rambam’s words: “If one anoints and oils oneself in the bathhouse in the winter after rinsing, this is good.”
The simple meaning: If one rubs oil on one’s body in the bathhouse in winter after rinsing off — that is good.
—
Halachah 16: Bloodletting
The Rambam’s words: “A person should not accustom himself to let blood constantly, and should not let blood unless he needs it very much. He should not let blood in the summer or in the winter, but only in the days of Nissan and a little in the days of Tishrei. After age fifty, he should not let blood at all. A person should not let blood and enter the bathhouse on the same day. Similarly, he should not let blood and go on a journey, nor on the day he returns from a journey. He should eat and drink less than usual on the day of bloodletting. He should rest on the day of bloodletting and not toil or exercise.”
The simple meaning: One should not let blood too often — only when one needs it very much. Only twice a year: in Nissan and a little in Tishrei. After age 50 — not at all. On the same day as bloodletting, one should not go to the bathhouse, not set out on a journey, not return from a journey. One should eat and drink less than usual, rest, and not work hard.
Insights and Explanations:
1) The Rambam also wasn’t a “huge fan”: The Rambam himself was not a big proponent of bloodletting — he writes it with limitations.
2) Nissan and Tishrei — a parallel to today’s blood donations: It’s humorously noted that today one can be “yotzei” (fulfill) the two seasons by giving blood (blood donation).
3) The reason for not going to the bathhouse or on a journey: Bloodletting takes away strength, and one must be careful that the body doesn’t weaken further.
4) Contradiction with the Gemara: In the Gemara there was a custom to eat a big meal after bloodletting — in order to “replenish” the blood. The Rambam, however, says one should eat less. The Rambam doesn’t mean one should eat nothing — just not a big meal. One eats something to “recover a bit of strength,” but doesn’t overdo it. (This is compared to today’s blood donation, where one receives something to eat right afterward.)
—
Halachos 17-18: Marital Relations — Seed
The Rambam’s words: “Seed is the strength of the body and its life and the light of its eyes. Whenever it is emitted excessively, the body deteriorates, its strength is depleted, and its life is lost. This is what Solomon said in his wisdom: ‘Do not give your strength to women, nor your ways to those who destroy kings’ (Mishlei 31:3).”
The simple meaning: Seed is the strength of the body, its life, and the light of its eyes. The more it is emitted excessively, the body becomes exhausted, its strength is depleted, and its life is lost.
Insights and Explanations:
1) Connection to an earlier halachah: In an earlier chapter, the Rambam already said “one should not emit seed unless one needs to emit seed” — there is a certain measure that needs to come out, but not too much.
**2) “That which destroys
kings”:** The verse is interpreted that “your ways” (derachecha) should not be “lemachos melachin” — things that destroy kings. The Rambam brings this verse specifically because a king has more opportunity to overindulge — he can have a thousand wives like Solomon. For a normal person with one wife, this is less relevant.
3) Historical context: The Rambam lived in Arab lands where there was a custom of multiple wives. He even wrote a letter (a medical instruction) for one of the sultans who had a thousand wives.
—
Halachah 18 (continued): The Terrible Consequences of “Anyone Who Is Foolish in Relations”
The Rambam’s words: “Anyone who is foolish in relations — old age leaps upon him, his strength weakens, his eyes grow dim, a bad smell emanates from his mouth and armpits, the hair of his head, eyebrows, and eyelashes falls out, while the hair of his beard, armpits, and legs grows excessively, his teeth fall out, and many other pains besides these come upon him.”
The simple meaning: Someone who wastes himself with relations — old age leaps upon him, his strength becomes weak, his eyes grow dim, a bad smell comes from his mouth and underarms, the hair of his head, eyebrows, and eyelashes falls out, but conversely — the beard, armpit, and leg hair grows excessively, teeth fall out, and many other pains.
Insights and Explanations:
1) “Shoteh” doesn’t mean a fool: “Kol hashoteh bevi’ah” doesn’t mean he’s a fool — it’s an expression of wastefulness (he does it too often, he wastes his strength).
2) “One in a thousand”: “The wise physicians said: one in a thousand dies from other illnesses, and a thousand from excessive relations.” This is presumably a guzma (exaggeration), because the Rambam himself said earlier that most illnesses have to do with eating. Presumably, the people who die from “excessive relations” are also not “terribly abstemious regarding eating” — so it goes together.
3) Not a young married man: The Rambam is not talking about a normal young married man who conducts himself as he should “because he has no choice” — he’s talking about something in exaggeration, about a situation like a king with a thousand wives.
—
Halachah 19: When and How — Marital Relations
The Rambam’s words: “A person must be careful in this matter if he wants to live well. He should not engage in relations unless he finds his body healthy and very strong, and he has frequent involuntary arousal, and he distracts himself to another matter and is still aroused… and he feels heaviness from his loins downward, as if the cords of the testicles are being pulled and his flesh is warm.”
The simple meaning: The Rambam establishes clear signs for when the body truly requires relations: he should be healthy and strong, he should have involuntary arousal — even when he occupies himself with other things, he should feel a heaviness from his loins downward.
Insights and Explanations:
1) All of this is “from a medical perspective”: The Rambam is not speaking here about hilchos onah (the mitzvah of marital harmony), but about what is healthy for the body. In hilchos onah there are other rules about when one must engage in relations, according to the mitzvah of onah. Here everything is only medicine.
2) A parable to matzah: Just as one may not eat matzah on Erev Pesach, but on Pesach itself one must eat — so too with relations, when one speaks only of medicine one says less, but when it’s a mitzvah it’s different.
—
Halachah 19 (continued): When One Should Not Engage in Relations
The Rambam’s words: “One should not engage in relations standing or sitting, nor in the bathhouse, nor on the day one enters the bathhouse, nor on the day of bloodletting, nor on the day of setting out on a journey, nor on the day of returning from a journey, nor before them nor after them.”
The simple meaning: One should not engage in relations standing or sitting, not in the bath, not on the day one goes to the bath, not on the day of bloodletting, not on the day one sets out on a journey, not on the day one returns from a journey.
Insights and Explanations:
Major question: The day of setting out on a journey vs. hilchos onah:
– Question: The Rambam in hilchos onah says there is a mitzvah of onah of “pokdah” on the day of setting out on a journey — one must “visit” one’s wife before leaving. How does this fit with the Rambam here who says one should not engage in relations on the day of setting out on a journey?
– Answer: The Rambam indeed does not bring the halachah of relations on the day of setting out on a journey. Because according to the Rambam, “pokdah” doesn’t necessarily mean relations — it means he should be close with her, talk to her, spend time with her. It’s not necessarily the act of relations itself. Rabbeinu Tam also said this.
– Another answer: The Rambam speaks here as a rule of medicine, not as halachah. And “journey” can be many levels — here he speaks of such a journey where one walks on foot and exhausts oneself. One can’t really ask such questions from medicine on halachah.
—
Halachah 20: “I Guarantee Him” — The Rambam’s Guarantee
The Rambam’s words: “Anyone who conducts himself in these ways that we have taught, I guarantee him that he will not become ill all his days until he grows very old and dies, and he will not need a doctor, and his body will remain whole and intact all his days.”
The simple meaning: Everyone who conducts himself according to all these ways that I have taught, I — the Rambam — take responsibility that he will not become sick his entire life, until he grows very old and dies. He will not need a doctor, and his body will remain whole.
Insights and Explanations:
1) “I guarantee him” — This is an incredibly powerful expression. The Rambam takes personal responsibility.
2) Question: How can the Rambam guarantee? What about cancer? — The Rambam gave himself three escape clauses:
1. “Unless his body was bad from the beginning of its creation” — if someone has a bad body from birth.
2. “Or one who practiced bad habits from the beginning” — if he conducted himself with bad habits before he started following the Rambam.
3. The Rambam is not talking about cancer — he’s presumably talking about the majority of illnesses that people bring upon themselves: cholesterol, blood pressure, heart problems — illnesses that come from bad eating, little movement, etc.
—
Halachah 21: The Rules Are Only for Healthy People
The Rambam’s words: “But all these ways that we have stated are only fitting for one who is healthy. But one who is ill, or one whose limb is ill, or one who has practiced bad habits for many years, each of them has other ways and practices according to his illness, as will be explained in the book of remedies.”
The simple meaning: All the practices of this chapter are only for a healthy person. A sick person, or one who has a sick limb, or one who has conducted himself badly for years — for him there are other ways, according to his illness.
Insights and Explanations:
1) Parallel to the middle path from earlier chapters: Just as with character traits — the rule is the middle path, but as a remedy one sometimes needs to go to the extreme — so too here with the body: the rule is for healthy people, but a sick person needs different practices.
2) Interesting distinction: In earlier chapters (character traits), the Rambam incorporated the remedial path as part of the halachah (Chapters 1 and 2). Here, however, he says: I’m telling you only the halachah for healthy people — as if only Chapter 1 existed without Chapter 2. The remedy for the sick is not brought here.
—
“A Change in Routine Is the Beginning of Illness”
The Rambam’s words: “And a change in routine is the beginning of illness.”
The simple meaning: Changing one’s lifestyle is the beginning of illness.
Insights and Explanations:
The Rambam explains why a sick person or one with bad habits can’t simply start following the rules: the change itself can be bad for him. Someone who has conducted himself badly for years, and suddenly changes everything — that itself can bring illness. One needs to find another way to solve the problem gradually.
—
Halachah 22: If One Doesn’t Have a Doctor
The Rambam’s words: “Any place that doesn’t have a doctor, whether healthy or sick, it is not fitting for him to deviate from any of the ways we mentioned in this chapter, for each of them leads to a good outcome.”
The simple meaning: If one has a doctor — one should go to the doctor and follow his advice. But if one doesn’t have a doctor, whether healthy or sick, one should not deviate from the principles of this chapter, because ultimately they bring good.
Insights and Explanations:
1) A principle in working on character traits: This is also a principle in serving God in general — there are things that are good for everyone. Someone who has a rebbe, the rebbe would tell him more precisely what to do. But if one doesn’t have a rebbe, doesn’t have a doctor — then following the general things, it usually works.
2) A major inquiry among the Rishonim: There was a major inquiry among the Rishonim with the Rambam — how much one can go with individual practices, how much it needs to be general rules. The Rambam holds that it’s very important to have a doctor who can tell you individually according to your situation. But the rules here are relevant for everyone — for most people always relevant, and for everyone relevant if he doesn’t have something better. It’s better than knowing nothing.
—
Halachah 23: Ten Things — A Torah Scholar Must Live in a City with a Doctor
The Rambam’s words (source: Gemara Sanhedrin): “Any city that doesn’t have these ten things, a Torah scholar is not permitted to live there.”
The simple meaning: A city that doesn’t have ten specific things, a Torah scholar may not live there.
Insights and Explanations:
1) The ten things:
1. A doctor — a physician. This is the main reason the Rambam brings this here — it fits the topic of medicine.
2. An uman — Rashi says: a bloodletter. Other commentators say: a mohel — a mohel and a bloodletter do “basically the same job” — it’s a cut. Not an artist. Perhaps rofeh = one who says how to be healthy, uman = a skilled healer who can cure illnesses — two separate functions.
3. A bathhouse
4. A bathroom — because one may not hold oneself back (connection to earlier halachos).
5. Fresh water — running water.
6. A synagogue
7. A children’s teacher
8. A scribe / sofer — a writer who can make a contract, or write sacred texts, mezuzos, etc.
9. A charity collector — “gabbai” is from the word “goveh” — he collects the charity. Not just someone who goes after money, but someone who makes sure to take money from those who need to give — with power.
10. A court that can administer lashes and imprisonment — a beis din that has the power to give malkos and put people in prison.
2) Why does the Rambam bring this here?
– The main reason is about the doctor — it fits the topic of the entire chapter. A Torah scholar may not live in a city without a doctor.
– The word “rofeh” is the reason the Rambam found a place for this topic as an actual halachah. Although the content — that one needs access to a doctor — is not directly from this chapter’s theme (health practices), because the word “rofeh” appears, it has a halachic place here.
– This is also an introduction to the next chapter, which deals with the Torah scholar and his practices.
—
General Conclusion of the Entire Chapter
The bottom line of the entire chapter is quite simple:
– Eat less
– More exercise
– More sleep
– Less marital relations if one becomes weak from it
– Be a “man” who is kove’a seudah — don’t eat every food one comes across
It’s hard to pasken from the Rambam in specifics, but the general rule is: a person should keep the body in mind a bit, not wait until he gets sick. Listen to the body, don’t overeat. Today people eat a lot, much more than people used to eat, and it’s a very big problem.
📝 Full Transcript
Rambam Hilchos De’os Chapter 4 — Bodily Health as Part of the Ways of God
Introduction: Bodily Health is Part of Serving God
Chavrusa A: We’re learning today the Rambam, Hilchos De’os Chapter 4. We’re going from learning the Torah of Rabbeinu Moshe ben Maimon to having a bit of an audience with Doctor Maimonides — chas v’shalom, it’s the same person.
And the Rambam begins this chapter by saying that bodily health is a part of the Torah. We have separated it as if a servant of God is busy with serving God, and the body is somewhat of a mundane thing that if one gets sick, one sometimes has to deal with. But the Rambam says that one must pay very strong attention to bodily health, because one cannot be a servant of God if the body is not whole. These things are very strongly connected.
That’s why there was the introduction to connect that “b’chol derachecha da’eihu” (in all your ways, know Him) — that when one takes care of bodily health, it is also serving God.
Chavrusa B: Right, I mean this is literally the first line that he says here, right? That since this is a part of serving God, therefore one needs to know the halachos (laws) of it. I mean, in other places the Rambam says that all the mitzvos (commandments) in the Torah are made to ensure that the body should be healthy and the soul (nefesh) should be healthy.
Chavrusa A: Right, but there when he says body, he also means body, but also the nefesh.
Chavrusa B: What do you mean to say?
Chavrusa A: Mental, social.
Chavrusa B: Social, mental. With the interpersonal mitzvos (bein adam l’chaveiro) as they’re called. Not necessarily literally bodily health, but bodily health too.
—
Discussion: Is Bodily Health Actually a Mitzvah?
Chavrusa A: It appears that it is a mitzvah. I always have a question, because in the Shemonah Perakim it sounds from the Rambam that it’s not a mitzvah to be healthy, actual bodily health. Rather, what he calls health of the soul, the part that one could call “body.”
Chavrusa B: But bodily health itself is not a mitzvah?
Chavrusa A: You’re saying today that it is a mitzvah, or at least it’s part of the ways of God (midarchei Hashem).
Chavrusa B: Perhaps it is indeed part of the mitzvah of “v’halachta bidrachav” (and you shall walk in His ways), which is “b’chol derachecha da’eihu.” But actually neglecting the body falls under the category of “v’nishmartem me’od l’nafshoseichem” (and you shall greatly guard your souls), which is a branch of suicide, of killing oneself, which is certainly a serious matter (davar chamur) according to the Rambam. But he means to say perhaps the extra precision — perhaps it’s not exactly a mitzvah.
—
Discussion: What is the Source for the Mitzvah to Be Healthy?
Chavrusa A: Very good. It’s interesting, because most people who make such signs that one should guard the body use the verse “v’nishmartem me’od l’nafshoseichem,” which the Rambam, I believe, doesn’t bring that halachah at all.
There are those who hold that “v’nishmartem” — and one should not make idolatry (avodah zarah). It means guarding the soul, not guarding the body — guarding the neshamah, guarding the faith, the mind. Right? And even the Rambam who does have Hilchos Rotze’ach (Laws of Murder) about guarding life, they learned that it’s a branch of murder, etc. — that is not the source for this.
Perhaps that is only when I know that it’s actually like a danger. To be healthy is a different mitzvah. According to the Rambam, it’s part of the ways of God (midarchei Hashem), it’s a part of “b’chol derachecha da’eihu.” That’s the source. If someone asks you, what is the source for being healthy? The source is “b’chol derachecha da’eihu.”
—
Structure of the Chapter
Chavrusa B: So let’s learn what the first introduction is.
Chavrusa A: It’s under the beginning of Hilchos De’os, but he has listed which mitzvos these are. It’s not any of the mitzvos.
Chavrusa B: If anything, perhaps it’s a branch of “l’hidamos bidrachav” (to emulate His ways)?
Chavrusa A: No, it doesn’t appear that it’s a continuation of what he said a minute earlier, “b’chol derachecha da’eihu.”
Chavrusa B: I saw in a sefer that it’s a branch of “v’asisa hayashar v’hatov” (and you shall do what is right and good).
Chavrusa A: I saw that it’s a branch. It’s a general concept for which the Rambam didn’t bring a specific verse of a mitzvah, but it’s a concept that encompasses the entire Torah, and there are many branches from other mitzvos.
—
Bodily Health vs. Mental Health in This Chapter
Chavrusa B: So in the Rambam here, he’s also not going to talk about — I mean, in other places the Rambam talks about what we call being in a good state of mind, being balanced, which means that a person should be able to be healthy psychologically. But here we’re going to talk literally only about the body, the system of eating and drinking. I mentioned a bit there also sleeping, etc., which does have more to do with the mind being rested. But the Rambam speaks here very physically.
Chavrusa A: Mental health (bri’us hanefesh) in the Rambam would mean good character traits (middos tovos), right? What we call — he would perhaps call it health of the imagination (bri’us hadimyon), or I don’t know exactly.
—
Halachah 1: Since Having a Healthy and Whole Body is Among the Ways of God
Chavrusa B: The Rambam says as follows: “Ho’il v’heyos haguf bari v’shalem midarchei Hashem hu” — since, the concept that a person’s body should be healthy and whole and in completeness is among the ways of God, is among the ways of serving God. It’s from the ways of, as he said, “b’chol derachecha da’eihu” — that if one does it with the intention to be healthy in order to be able to serve God, it is a part of serving God.
“She’harei iy efshar she’yavin o yeida v’hu choleh” — a person cannot understand God and know God when he is sick. It is a great and enormous wisdom, and it requires tremendous focus and tremendous understanding, and therefore the body needs to be healthy and the body should cooperate.
Therefore, “tzarich adam l’harchik atzmo midvarim ha’ma’abdin es haguf” — a person must distance himself from things that damage and ruin the body, “ul’hanhig atzmo bidvarim hamavri’in v’hamachli’mim” — that make healthy and make strong. Move away from things that are harmful to the body, and do things that are healthy for the body.
“V’eilu hen” — the Rambam is going to begin with various things, and here he goes into more detail.
—
Structure of the Chapter: General Principles and Specifics
Chavrusa A: The Rambam says as follows — “l’olam lo yochal adam” — the heading that R’ Yitzchak made is “eating,” first on the topic of eating — “l’olam lo yochal adam ela k’she’hu ra’ev.” A person should not eat before he is hungry. Hunger is like what arouses the person that now is the time to eat. When a person eats because he sees food, or just because he thought about food, while his body hasn’t yet asked for it, it’s not right. I believe this is based on a Gemara, that one should only eat when one is hungry.
Chavrusa B: So let’s try to… one can make an introduction, or one doesn’t have to. There is, as in the Rambam, as you say, he says general principles — meaning how one eats, when one eats, and things that have to do with matters. Afterwards he goes into specific things — what to eat, how to eat, certain foods that the Rambam holds. Then he says things about other parts of the body — marital relations and sleep and… what else? Exercise, such things, bathhouse, bloodletting.
—
Discussion: Healthy Lifestyle, Not Remedies
Chavrusa A: The important thing is that all these things are not the remedies that we call listing out — he’s going to say this at the end of the chapter. This is all about how to live healthy, this is part of the ways of serving God, it’s part of being a person, not making yourself sick. Even avoiding — today’s doctors deal with crises. But here we’re talking about what is called a healthy lifestyle, what one goes to a nutritionist for, to a dietitian, how to live a healthy lifestyle. That’s what the Rambam is talking about here.
The Rambam himself was also a doctor, and presumably as a doctor he also probably dealt more with illnesses. But besides that, he also taught people how to be healthy.
—
The Rambam’s Medical Books
Chavrusa A: And the Rambam wrote several other books on health. There is a book by the Rambam called Pirkei Moshe, there is a book called Hanhagos HaBri’us, and there is a book, I believe, where the Rambam translates and explains the great physician of his time who was called Galen (Galinus), and the Rambam writes over his medical views.
But here the Rambam brings what is more of a summary and only the things that are relevant for every person.
—
Discussion: Sources in Chazal
Chavrusa B: And I believe that also here, very many of the things he brings here are things that are also brought in Chazal (the Sages).
Chavrusa A: The simple understanding is, as R’ Yitzchak says, that he didn’t bring it because it’s found in Chazal, but for all these things, most of the things, the vast majority of the things, there are sources.
Chavrusa B: Yes, but let’s say clearly — even if the source is found in the Gemara, most of the sources in the Gemara are also from a doctor. It doesn’t matter. And therefore I think that most things here — meaning, that’s why I made the introduction to divide — there are perhaps specific details that if you ask today’s nutritionists, perhaps they won’t agree, perhaps yes, I don’t know, I’m not an expert. But it’s certain that the general principles that the Rambam says, about when to eat and how to eat and so forth, are more or less things that one doesn’t need any — they’re not things that require a lot of research. One can look around in the world, and one can also see for oneself, that for most of the things the Rambam is entirely correct, or perhaps all of them. It’s basic human nature — not human nature, I mean bodily health.
Chavrusa A: Some of the things. There are many things that our parents wouldn’t have eaten.
Chavrusa B: For example, what?
Chavrusa A: We’ll see later in the course of the four chapters.
—
Discussion: General Advice vs. Specific Details — Relevance for Today
Chavrusa B: Okay, no, I’m talking about the general things, not the details. The general things are mostly very simple things.
Chavrusa A: It could indeed be that it’s found in the Gemara too, because it is indeed simple. The Gemara doesn’t say that it’s obvious; the Gemara says that it’s not obvious that one does it to fulfill a mitzvah. It’s not a mitzvah.
Chavrusa B: It’s not a mitzvah.
Chavrusa A: There is the concept of derech eretz (proper conduct).
Chavrusa B: Exactly.
Chavrusa A: Derech eretz. Or health. Health is a mitzvah. So it’s a matter regardless of how much precise halachah there is to do this.
Chavrusa B: It’s a good practice (hanhagah tovah) that one should follow.
—
Halachah 2: A Person Should Only Eat When He Is Hungry
Chavrusa A: Okay, yes. So the first halachah is that one should not eat when one is not hungry.
Or another small thing I wanted to add, that today every so often different opinions come out, and it’s very easy for a person to say, “Oh, this thing isn’t relevant today.” But that’s not necessarily so, because something that people have believed — this is something R’ Yitzchak holds strongly — what people have believed for very many years doesn’t become nullified one day because one doctor said otherwise. And very many of the medical things change one day this way, one day that way.
And also, I mean this is certainly true that very many things are not relevant for every person. There are very many specific people who…
Chavrusa B: The Rambam is speaking for every person specifically. It could be that there is a person, an exception (yotzei dofen), for whom things are a bit different, or he’s already a bit sick, so his solution is different. But the Rambam — the general things are certainly very important to remember forever. He’s going to say this at the end of the chapter when we get there.
—
Halachah 2: Only Eat When You’re Hungry
Chavrusa A: Right, so for example, what I can reinforce what you’re saying further from myself, is that things that are basic things — for example, not eating unless you’re hungry — there is no doctor today who says otherwise. Again, sometimes someone is sick, his system is broken, his hunger doesn’t work, and the like. But this, for example, among us it’s established with set times. Even one who has established set times, certain fixed hours in the day — a day when he’s not hungry, he should skip it. Or according to this, I mean there is no disagreement about this whatsoever, no doctor disagrees about this.
Chavrusa B: The truth is that today’s doctors are mostly not involved in this. And so on — if someone has an illness, he should take an antibiotic — that’s already not related to the Rambam. But the basic practices of health are certainly something where the experience of thousands of years is more or less the same.
—
Hunger as a G-dly Mechanism
Chavrusa B: Hunger is a mechanism that the Almighty placed in us to remind a person to eat, and if He doesn’t remind him, the simple meaning is that he doesn’t yet need to eat. This is very simple, common sense (seichel hayashar).
Chavrusa A: And as you said, this is for ordinary people. Let’s say there is a certain small percentage of people who are very strongly otherwise, or a person who suffers from, I don’t know, anorexia, one of the illnesses of eating too little — then all the rules are different, as the Rambam will later say that he’s speaking in general terms.
So the Rambam says: “L’olam lo yochal adam ela k’she’hu ra’ev, v’lo yishteh ela k’she’hu tzamei.” One should only eat when he is hungry, and he should not drink except when he is thirsty.
—
The Modern Person Has Forgotten What Hunger Means
Chavrusa B: There’s also the matter that today, when we’ve become accustomed to eating so much, one completely forgets what it means to feel hungry or thirsty. One has never given a chance for it to get there. Before one even dreamed of becoming hungry, one has already eaten.
Chavrusa A: That’s true. Most — here it means truly most. In the old days, the few people didn’t have excess, there wasn’t so much processed food, there wasn’t such easy food.
Hilchos De’os Chapter 4 (Continued) — Principles of Eating, Drinking, and Exertion
—
Halachah 2: “A Person Should Only Eat When He Is Hungry”
The Hunger Mechanism
Speaker 1: But the basic practices of health are certainly something where the experience of thousands of years is more or less the same. Hunger is a mechanism that the Almighty placed in us to remind a person to eat, and if He doesn’t remind him, the simple meaning is that he doesn’t yet need to eat. This is very simple common sense (seichel hayashar).
And as you said, this is for ordinary people. Let’s say there is a certain small percentage of people who are very strongly otherwise, or a person who suffers from anorexia, one of the illnesses of eating too little — then all the rules are different, as the Rambam will later say that he’s speaking in general terms.
The Rambam’s Principle: Eat When Hungry, Drink When Thirsty
So the Rambam says: “Lo yochal adam ela k’she’hu ra’ev, v’lo yishteh ela k’she’hu tzamei.” A person should only eat when he is hungry, and he should not drink except when he is thirsty.
There’s also the matter that today, when we’ve become accustomed to eating so much, one completely forgets what it means to feel hungry or thirsty. One has never given a chance for it to get there. Before one even began to become hungry, one has already eaten. That’s true.
“Ra’ev” (hungry) here means truly hungry. In the old days when people didn’t have excess, there wasn’t so much processed food, there wasn’t so much easy food, it was literally that one felt hungry. I mean, when a person is hungry, then certain changes occur in his body — the body uses from the stored fat. It’s very healthy for a person to sometimes experience hunger and only then eat.
Regarding Drinking
“V’lo yishteh ela k’she’hu tzamei.” I mean also, the Rambam will later say that even water one should not drink more than what is needed. Today, for example, there is a lot of talk about drinking a lot of water. There are those who say that because we eat so many heavy foods, foods that are processed and so forth, perhaps today one does indeed need a bit more water, because water helps the body flush out unhealthy things.
But the Rambam is speaking about a general diet — one should only drink when one is thirsty. And regarding thirst, you know, we often don’t catch it. Many times a person is thirsty and he doesn’t catch it, because he’s so accustomed to being thirsty, he stuffs himself for example, or certain things. If one gets accustomed to it, one catches it.
—
Halachah 2 (Continued): “One Should Not Delay Relieving Oneself Even a Single Moment”
The Principle of Not Holding Back
Okay, another thing: “V’al yasheh nekavav afilu rega echad.” One should not hold back from relieving oneself even a short time. I don’t believe that “rega echad” (a single moment) means literally, because there is also a mitzvah of “v’hayah machanecha kadosh” (and your camp shall be holy), that there should always be cleanliness, that a person should not have excess. But one should not be dismissive about it, because when the body says one needs to go, the simple meaning is that one needs to go.
The Rambam does not bring that there should be a prohibition of *bal teshaktzu* (do not make yourself repulsive), or as it states in other places.
Speaker 2: It’s not there?
Speaker 1: Perhaps in another place. There is a place where he discusses *bal teshaktzu*, I recall, or about the mitzvah of *v’yatzasa* (and you shall go out), which mentions this. Here we’re speaking from the perspective of health. There can be many things here that relate to halachos, to prohibitions. But here we’re speaking from the perspective of health, and this also has to do with eating, I believe. Because what one eats that one doesn’t need to eat, comes out. That is indeed a part of the laws of eating. Yes.
Explanation of “L’hasech es Raglav”
The Rambam says: “Ela kol z’man she’tzarich l’hashtin o l’hasech es raglav” — *l’hasech es raglav* I believe is a euphemism (lashon nekiyah) for number two. Because, and what is this? *L’hasech* means to cover. It states in other places, the Rambam discusses how to conduct oneself with proper manners (*derech eretz*) in the bathroom — not here, perhaps later, not in this chapter.
So the halachah there says that when one goes out, one should cover one’s feet. Even when one needs to go out, one should remain refined. *L’hasech es raglav* means to cover the feet. Indeed, even when one needs to sit down, naturally the body is more or less covered. *L’hasech es raglav* means when one covers the feet in order to go out in a dignified manner.
Explanation of “Ya’amod Miyad”
So whether when one needs to go out, what should one do? “Ya’amod miyad” — one should stop what one is doing. “Ya’amod miyad” means because of — “ya’amod miyad” means stop. Yes, “ya’amod miyad” means he should stop what he’s in the middle of doing and he should attend to his body.
The Connection: Eating and Going Out — Listening to the Body
Okay, this is about when one should eat and when one should do the second step of eating, which is going out. Both things — basically the Rambam is saying a very simple thing: your body tells you what to do. Don’t go out when, I don’t know, before davening you have to squeeze yourself. No, let… I don’t mean to dismiss preparations before davening, but I mean to say, and don’t eat when — because now it’s dinner time. Eat when you’re hungry, and go out when the body demands it. Both things — listening to the body, listening to the body.
—
Halachah 3: “A Person Should Not Eat Until His Stomach Is Full”
How Much to Eat — A Quarter Less Than Full
Okay, now we come to how much to eat. One more thing — how much should one eat? The Rambam says: “Lo yochal adam ad she’tismalei kreiso” — until his belly becomes filled, when he feels that nothing more can go in, then one should stop eating. “Ela yifchos k’mo revi’a mi’svi’aso.” This is also, I believe, based on a Gemara — I believe it’s in Tractate Shabbos. One should eat less, stop eating a quarter of how much one is fully satiated. A person should calculate that he could still push in this much and that much — a quarter less than how much he could push in, he should already stop eating.
Discussion: How Does One Calculate the “Quarter”?
Speaker 2: Yes. Do you know how one calculates this, the quarter? What does he mean?
Speaker 1: Ah, as it would be, as if when he… he knows how much he can still push in, how much he has once managed to push in. When he’s at the point where he’s already eaten challah, fish, with dips, with this, he knows he can still go until after the cholent and after the dessert.
Speaker 2: What — does he want to calculate how much a quarter of the meal is?
Speaker 1: I mean simply, I mean… simply it means simply, yes, a quarter of how much he is fully satiated.
Speaker 2: I hear, it’s a bit hard to figure out.
Speaker 1: Okay. Yes. Okay, we’ll leave that.
—
Halachah 3 (continued): “And One Should Not Drink Water During the Meal”
Not Drinking Water in the Middle of Eating
He continues: “V’lo yishteh mayim b’soch ha’mazon” — one should not drink water in the middle of eating — “ela me’at mayim u’mazug b’yayin.”
I believe there are people who think that constantly drinking is always a good thing. But I’ve seen it explained that in the body there are certain enzymes, juices that is, certain chemicals that the body puts into the food to help the body digest the food. When one drinks a lot of water, the things that the body puts in — the juice, the juice, whatever it is — certain things that the body sends into the food to help the food get broken down, don’t work properly.
For example, one eats something heavy, one eats meat — it needs to be broken down into small pieces so the body can then distribute it — a part of it should go into the blood and into all parts of the body. So when one drinks a lot of water, the things that the body puts in become so diluted, and the things don’t get properly digested.
When May One Drink?
The Rambam says next: “U’ch’she’yaschil ha’mazon l’his’akeil b’mei’av” — when the food begins to be broken down in the body, when the body has already digested the food, then one may drink more — “shoseh mah she’hu tzarich lishtos.”
It appears that this is a strong interpretation in the Rambam — that as long as the body needs to digest the food, one should not drink a lot of water. A little water one may, and the little water is such a “mazug b’yayin” (mixed with wine). We don’t know what the measure of “a little” is.
Discussion: Water, Wine, and Other Beverages
Speaker 2: Wine is not water, that’s why.
Speaker 1: If one drinks soda — soda is not mentioned in the Rambam that one should drink — soda we don’t know. Soda would seemingly be considered a food, or grape juice — those things that are still heavy. Water — the simple meaning is that it has no calories, the body doesn’t need to digest it. That means, a different kind of system of digesting. The body also needs to process it, it doesn’t come out “as it came in so it goes out,” but the intent is it doesn’t need the same level of digesting. Okay. Other heavy beverages the body also needs to digest.
Speaker 2: That’s why it’s the wine, then you’re saying not the wine.
Speaker 1: A little *mazug b’yayin* — that means, *mazug b’yayin* means that it should be water, not that it should be wine. Every wine has *mazug b*… *mazug b’yayin* where one puts in a little water. Here it’s water where one puts in a little wine — it should essentially be primarily water.
Not Too Much Water Even After Digesting
The Rambam says: “V’lo yarbeh lishtos mayim afilu k’she’yis’akeil ha’mazon.” Even when the food is already well digested, one should not drink too much water. But I mean, I’ll say later, that otherwise one should drink more water before eating than after eating.
—
Halachah 3 (continued): “And One Should Not Eat Until He Checks Himself Thoroughly”
Checking One’s Needs Before Eating
“V’lo yochal ad she’yivdok atzmo yafeh yafeh shema yitztarech l’nekavav.” One should not eat before one checks oneself whether one needs to go out.
Discussion: Two Levels of Attentiveness to the Body
It’s interesting — earlier he said that one should go out when the body says so. Here he says yes, that one sometimes needs to check whether one needs to go out.
Speaker 2: He didn’t say earlier what you said. He said that when one needs to, then one shouldn’t push it off.
Speaker 1: Now you see that the “needing” doesn’t mean physically. Physically it could be sometimes that he should go out more than he would have thought. In other words, when he checks himself, he sees that he can go out. Then, it’s not about that that he said one should *ya’amod miyad*. *Ya’amod miyad* means when he feels that he needs to. It’s two levels.
—
Halachah 4: Exertion Before Eating — Exercise Before Eating
The Rambam’s Principle: Don’t Eat Before Moving
The Rambam continues — here he’s going to discuss sports and exercise.
Yes, so the Rambam says: a person should not eat “ad she’yehalech kodem achilah ad she’yaschil gufo lachum.” A person should not eat before he has walked before eating, he went here and there until his body became sweaty, until his body became warm. Or walking — “o ya’aseh melachah o yis’yagei’a b’yegi’ah acheres” — or he should do work, he should exert himself with something, or toil with some other thing, something that makes your body work hard.
The Rambam in “Hanhagos HaBri’us” on Exercise
I’ve seen in another place, in a sefer “Hanhagos HaBri’us” (Regimen of Health), the Rambam also says one should exercise, any kind of exercise. There the Rambam says, and the best exercise is playing with a “kadur katan” — a small ball — running after a small ball. The ball game already existed in the Rambam’s times. Because later the Rambam speaks more about exercise, and he says that playing with a ball works the entire body — the hands, the feet, the whole body works.
“Klalo Shel Davar” — The General Rule of Morning Exertion
But in any case, here the Rambam says only very general things. Before eating one should sweat a little.
Speaker 2: Later, later. Now we’re not talking about which rules of exercise. Now we’re talking about when to eat, that the body should start working.
Speaker 1: What he’s saying, he means to say — when you get up in the morning, you shouldn’t immediately start eating. First you should do something. Not a big exercise. You can play ball before breakfast. He means to say, do some small exercise.
Discussion: What Does “Yaschil Gufo Lachum” Mean?
A huge exercise… I know that the “yaschil gufo lachum” — when your body is warm…
Speaker 2: “Yasech” is the word.
Speaker 1: He doesn’t say that one should… This is not the biggest exercise of the day. This is more a — to ease into it — that you shouldn’t roll out of bed and start eating. That’s the main thing. The Rambam simply didn’t like eating in bed, a coffee brought to the bed. He’s clearly talking about the morning. A coffee is perhaps not eating, but… He’s clearly talking about the morning.
“Klalo shel davar” — he’s speaking here solely as laws of health, he doesn’t mention here the prohibition of not eating before davening and so forth. That’s a discussion on its own. How should… it doesn’t come in here.
“He Should Exert Himself Every Day in the Morning Until His Body Begins to Warm”
Further: “Yigah kodem achilah.” The Rambam says, after having begun — “Klalo shel davar” — whatever kind of exercise makes no difference, the main thing is that he should toil his body a bit. “Yigah kol yom ba’boker” — he should exert himself a bit in the morning — “ad she’yaschil gufo lachum” — until his body begins to sweat.
Discussion: “Lachum” — Getting Warm, Not Sweating
This is not a calm sweat.
Speaker 2: *Lachum* means he sweats. *Lachum* means getting warm.
Speaker 1: Yes. The body should become warm. Just go — I’m warming up. It doesn’t have to be sweating. Sweating is another level. This is the sign that he has already worked, that his body has become active.
Speaker 2: Like “v’yishkot me’at.” Okay, like “v’yishkot me’at” is good — the eating.
Speaker 1: Sweating has a specific word.
Speaker 2: “Yizah” — yes. Very good.
Speaker 1: Okay, it’s an extra thing.
Rambam, Hilchos De’os Chapter 4 (continued) — Order of Eating, Exercise, and Sleep
—
Halachah 4 (continued): Sweating, Calming Down, and Warm Water After Exercise
This is not a calm stroll. “Lacham” doesn’t mean sweating. “Lacham” means getting warm. Yes, the body should become warm. Warm is *cham*, *cham*. Sweating is another level. Sweating is the sign that he has already worked and his body is activated.
V’yishkot me’at. The Rambam wants him to sweat. Sweating — he has a specific word for it, “yiziah,” later we’ll see. Okay, it’s an extra thing.
Okay, further. The Rambam says, after one has done a bit of exercise, one should calm down a bit. Ad she’tisyasheiv nafsho — one should not eat right away when the body is still strongly activated, rather one should then calm the body down a bit. Ad she’tisyasheiv nafsho, until the body becomes calm, v’az yochal — and then eat.
—
Warm Water After Exercise — A Virtue or an Obligation?
The Rambam says, an even better thing is: Im yirchatz b’chamin achar she’yigah — after one has done a bit of exercise, if one can then wash oneself with warm water — harei zeh tov, this is good. V’achar kach yisheh me’at v’yochal — after that he should wait a bit and eat.
He says that one should not eat right after… He says that there’s another way. He doesn’t say that it’s specifically better. It’s another… or does “harei zeh tov” mean better, or it’s also good? A virtue. Okay, but it’s not a must. It’s also a way.
—
Digression: Coffee Before Exercise
Now we’re going to learn, let’s say, the end portion. I’ll drink my coffee in the middle. And after that we’ll see… One needs to know whether one may drink coffee right away. It could be that coffee also… There are those I’ve seen say that one shouldn’t drink coffee right away or right away… I’ve seen people say that before the break one should drink coffee.
No, you’ve been up for a long time already after… I didn’t just wake up now. No, I’m still… I’m saying, I’ve seen people say that it’s healthier to… or there are people who practice that one takes a walk or goes for a run in the morning even before coffee. Coffee is not really eating, but it’s a normal thing. The Rambam does say that one should go already before… so water is water, but coffee has milk in it, it has… or the other things. When the Rambam says coffee — he doesn’t say coffee — he doesn’t say coffee with milk with all kinds of things, that’s already additions.
—
Halachah 5: Posture While Eating — Not Eating Standing, Walking, or Riding
Now, when one wants to eat, one should no longer be running. Before eating one needs to run. Aval k’she’yochal — when one is already eating — yeishev bimkomo, in his place. This is what we learn on Pesach, yes, one reclines. One doesn’t mean just sitting but…
The teachers (*melamdim*) used to strongly warn that one should not eat standing. They said that one would get thick legs, meaning because the food went as far as it could go. I don’t believe that’s the mechanism — the food goes into the intestines however it goes. But there are other reasons why it’s not healthy to eat standing or walking.
—
Not Moving After Eating
Yes, v’lo yehalech v’lo yirkav — riding also. “Riding” doesn’t mean in a car, it means on an animal. V’lo yigah — not that he runs around — v’lo yigah es gufo v’lo yetayeil. Not after eating, rather ad she’yis’akeil ha’mazon she’b’mei’av — until he finishes, begins to digest a bit, he should not run around. One should not do it.
And if someone does do so: V’chol ha’metayeil achar achilaso o she’yigah — he exerts himself, he exercises, he works — harei zeh meivi al atzmo chala’im ra’im v’kashim — he brings upon himself bad and severe illnesses.
—
Discussion: Dancing at Weddings After Eating
Yes. So I said here earlier, R’ Yitzchak, perhaps from here it appears that it’s not recommended according to the Rambam to eat a large meal and then get up to dance, as is done at celebrations, at weddings. So either one should allow enough time from finishing eating until dancing, or one should dance in the calm circle, not among those who jump around.
But seemingly, this I’m thinking up, God forbid, it would need to be about half an hour, or some large amount of time. One needs to know, the Rambam doesn’t tell us here clearly how long it takes for she’nis’akeil ha’mazon she’b’mei’av — the food to be digested. It could be, one can probably feel it.
But in any case, throughout, there is a piece of advice that one perhaps shouldn’t forget at the wedding. If someone wants to dance vigorously… I don’t know if dancing counts as exertion.
—
Digression: Dancing vs. Jumping — What Is Rikud?
As you say, but with dancing with the young men, even individually. Today’s young men think that dancing and jumping are the same thing. Jumping is a type of exercise that one does in the gym. Dancing — there are the *rikudim* (dances) that exist in the Gemara, yes, it’s professional, not just jumping. The *rikudim* seemingly have to do with the beat of the melody, like acting out the musical notes.
Okay, let’s not get into that. Very good. Today’s customs also hold that dancing means jumping, from that he makes the beats… Okay, different topic.
He makes the wild music match the dancing. Yes, specifically the beat — he puts in the beat for a minute, one can’t dance to that, it’s not possible for a person to dance into my minute. So in general, okay, what does this have to do with here? Perhaps that too brings upon oneself bad and severe illnesses. One can go to a wedding, now one gets into the music.
—
Summary: Order of Eating
Okay, up to here we’ve learned the order of eating, meaning in a general manner when he eats, and regarding how much — not how much to eat, a bit of how much to eat, in a general manner.
—
Halachah 6: Order of Sleep — How Long and When to Sleep
Now we’re going to learn the order of sleep, when to sleep, a very important halachah.
Okay, let’s see. The Rambam says as follows — interesting how he lays it out. Do I need to read all the words or may I just say what it says? I don’t know what the halachah is in our shiur.
The Rambam says as follows: A day and night is twenty-four hours. In total there are twenty-four hours in a day. Don’t think that one needs to sleep half of that — twelve hours or thirteen hours — as is the custom of the young men and children. No. It’s enough to sleep a third of that. It is sufficient for a person to sleep a third — a third of twenty-four, and whoever knows mathematics remembers that a third of twenty-four is eight.
—
Why the End of the Night?
Now, those eight hours one should not sleep at the beginning of the night. Why not? Rather at the end of the night, so that from the beginning of his sleep until sunrise should be eight hours. That means, he goes to sleep — let’s say the sun comes up at seven o’clock — he goes to sleep at eleven o’clock. Thus, he is found rising from his bed before sunrise — a little before the sun comes up.
The point is apparently that he shouldn’t sleep into the day. When he says eight hours, he doesn’t mean he should sleep a quarter of the day. Therefore, if he sleeps at the beginning of the night, he’ll wake up before dawn, he’ll be bored, he has nothing to do, “half his desire is in his hand.”
If that’s the idea, it could be that he’s saying that if one sleeps at the end of the night, one also shouldn’t go too late, because you need to wake up before dawn, you need to wake up before sunrise, because that’s the halacha — let’s say in the Gemara in Berachos, one needs to wake up earlier. The Rambam says, if you go to sleep at night, don’t go to sleep too late, because you need to both have eight hours, and you also need to be up in time for the recitation of Shema (krias Shema).
I don’t know if the Rambam would be upset if someone goes to sleep even earlier and wakes up a bit earlier. I don’t know if that’s the issue. I think it’s not. I think it needs to align with the laws of krias Shema, which he’s going to discuss.
—
Discussion: Is “Before Sunrise” a Health Matter?
The matter of waking up before sunrise — the Rambam doesn’t say this for health reasons. The Rambam says because this is how a person should conduct himself.
No, maybe yes. Maybe it’s healthy to see the sun. There are people who say that. I don’t know. I’m just saying, he wakes up before sunrise — the sun isn’t running away.
Okay, maybe the point is that… I don’t know. I think the point is that he wakes up before dawn and he has nothing to do.
Maybe you’re right that it’s plain normal, I don’t know. It’s very important.
—
Discussion: Eight Hours — Minimum or Maximum?
The Rambam says however — it’s interesting that the Rambam says that one might need to sleep more than eight hours, right? But less — nobody thought of that. Yes? Yes. It’s very important.
In my opinion, I am a very big promoter of sleeping at least eight hours every night, and I hold that you can see on people that they have spoken from the path of serving Hashem — it is impossible to understand and know. Sometimes I meet a person who is such an “impossible to understand and know” person. You talk to him, he doesn’t understand, or he’s terribly tense all the time, he’s always running, he doesn’t have any… the character traits are very difficult. And many times, the answer is that he doesn’t sleep enough.
Today the custom is to stay up late, and so on. Very few people sleep eight hours every night, and in my opinion a large portion of the foolishness of the world comes from this.
—
The Kitzur Shulchan Aruch vs. the Rambam on Sleep
Okay, but I see that very many sefarim did practice self-denial, and they want to read into the Rambam that eight hours is the maximum. So it says for example in the Kitzur Shulchan Aruch — which the Kitzur Shulchan Aruch writes a lot about. The Kitzur Shulchan Aruch is one sefer in halacha that focuses a lot on bodily health, and he says that six hours is enough, and the Rambam says eight hours as the maximum.
Yes, but Chazal say that… Rabbi Yitzchak holds that one should send the public to sleep eight hours. But various sefarim say that…
Okay, so me and Rabbi Shlomo Ganzfried are in a disagreement. Which I’m allowed to — if you say that we’re both Acharonim, and I’m a Hebrew servant, I can defer, but…
I think that the doctors today, generally — there is a disagreement about this too, like everything — but I’ve read a whole book about this. There are many who argue that for me it’s seven, eight hours. And all those sefarim that say as if it’s not a matter to practice self-denial in sleep — when one wants to practice self-denial, one should eat less. That’s always good advice, because simply we usually tend to eat too much. But sleeping less is not…
—
Novel Insight: Eating Too Much Leads to Sleeping Too Much
It’s not that in the Rambam it’s implied that we all eat too much and sleep too little. Simply.
What comes out? Also, I thought — when one sleeps… simply if it’s relevant that when one eats too much one also sleeps too much, or one is too tired. Not only does one sleep too much, one doesn’t have any energy.
The body needs more time to digest the extra food. When one sleeps is when the body works hard — the slaughterhouse of the body kicks in.
—
Self-Denial in Sleep — A Mistake
Also, many times a person thinks that sleeping less is a form of self-denial (siguf). It’s not — he just ends up being scattered.
A person is settled, he knows when he goes to sleep, he knows when he wakes up. He’s not scattered, and then he doesn’t end up falling asleep. It’s more a matter of settled-mindedness (yishuv hadaas).
—
Discussion: The Meaning of “Dayu” — “Enough” or “Maximum”?
Okay, but what you said is correct, that it does count from the Rambam that he’s going for a maximum regarding the knowledge. It counts that he thought about it. In other words, but what do I want with this distinction? That a normal person thinks — a person who wants to be comfortable thinks — he needs to sleep ten hours. The Rambam, you want, I’m a doctor? Eight hours is enough.
—
Digression: Historical Context — Sleeping with the Sun
I would perhaps say that in the old days a person lived much more with the natural, with the sun. When it gets dark, you can’t socialize with people anymore, and a candle is already an expense, so when it was dark they went to sleep. The Rambam says, why is eight hours enough? Why does one need to sleep a whole twelve hours when it’s dark, or at least generally?
In the winter — sorry — is the darkness also eight hours? I mean in the summer is the darkness also eight hours? It depends how. Okay.
—
Halacha 7: Sleeping Position — How to Sleep
Now, how should one sleep? This is apparently also about medicine? One needs to know. I don’t know if it’s enough about medicine.
—
Discussion: “On His Back” — Medicine or Holiness?
The Gemara says for example that one may not sleep face-up, and the Gemara says for other reasons, for holiness (kedusha). That’s fine, but here we’re talking about medicine.
Apparently, the Rambam made an introduction… The Rambam here was specifically entirely only about medicine. It could be like for example he says so that one should be up early — it’s a general matter, because that’s how people are naturally able to do krias Shema. So here too, he counts it also as health, but when he includes not on his back, it’s because the Gemara says so about “on his back” regarding “and placing a beam” — it’s a matter of holiness.
I understand that the Rambam here only put in what was relevant. I said that it’s simple but because so — it doesn’t look nice, it’s not human-like, a person, exactly.
Okay, so I know, and Shmuch it seems that maybe this is a health matter? I think that the general principle needs to be accepted. Because it could even be that there are things here that don’t fit very well.
—
Novel Insight: The Rambam Writes Here “As a Doctor”
Whichever way, as they said — the Rav doesn’t say one should daven Shacharis before eating. It’s an extra schedule, if they are after the prayer. One needs to first daven. It doesn’t come in here to the daily schedule. Here is the daily schedule — the Rambam writes as a doctor.
I think that the Rambam even wrote a medical book for a non-Jew, for a Muslim. And he told him that one explicitly needs to drink wine. Ah, specifically a Muslim may not drink wine — a new question begins. From the medical side one needs to know what is from the medical side.
Rambam, Hilchos De’os Chapter 4 (continued) — The Order of Sleep, the Order of Foods, and Eating According to the Weather
—
Sources for the Rambam’s Medical-Halachos — “The Gemara” of Hilchos De’os Chapter 4
Speaker 1: You can disagree with me. I mean, the commentators were probably not doctors, so they look for everything as halachos. But I did think, what’s wrong with it being a medical matter?
Okay. We can investigate it, that one can check in other books of the Rambam whether he elaborates more on the matter of sleeping on one’s face or on one’s back.
[Novel insight:] Indeed, I forgot to say — they learned that it’s like this: the Gemara of Hilchos Yesodei HaTorah is the Guide for the Perplexed (Moreh Nevuchim), the Gemara of Hilchos De’os from the earlier chapters is the Eight Chapters (Shemoneh Perakim), and for these chapters apparently the Gemara is the medical writings that the Rambam wrote — more the medical elaborations. Very good.
—
Halacha 7 (continued): Sleeping Position — On Which Side Should One Sleep
Speaker 1: One should not sleep on his face — not on the face, and not on his back — not on the back, but rather on his side — on the side. At the beginning of the night one should sleep on the left side, and at the end of the night on the right side.
Discussion: What Does “Beginning of the Night” and “End of the Night” Mean?
Speaker 1: I thought about it — it doesn’t mean that one needs to set an alarm clock to turn over. One needs to think precisely about what it does mean. If one wakes up, one should sleep on the other side. Perhaps it means that when he goes to sleep at night — perhaps if he goes to sleep at the beginning of the night it’s like this, and if he goes to sleep at the end of the night it’s like that.
I mean, the point is that it’s hard on the body, because you’re putting pressure. The entire weight of your body lies on one hand, on one side.
Speaker 2: One turns around, simply to…
Speaker 1: It means that the difference is — one should switch in the middle.
It could be that regarding on the face and on the back one needs to know from other Gemaras. It could also be that one shouldn’t sleep a whole night on the face or on the back — for a little while it’s not a problem.
The point is, I mean, it means one shouldn’t put the weight. Because when a person lies, the entire weight on his face — imagine that everything hangs down on the front of his belly. Or everything hangs down on his spine. Perhaps the point is that one should switch.
Discussion: Is the Order of Left/Right Indispensable?
Speaker 2: If someone does the opposite — first right and then left — is it not a problem according to you?
Speaker 1: Just the simple meaning. Just the simple meaning, yes.
—
Halacha 7 (continued): Not Sleeping Close to Eating, and Not Sleeping During the Day
Speaker 1: The Rambam says: “One should not sleep close to eating” — one should not go to sleep right after eating. Earlier he said that one should calm down after eating, but one should not go to sleep. “Rather, one should wait after eating approximately three or four hours” — after eating one should wait three or four hours.
“And one should not sleep during the day” — and one should not sleep during the day. Just as the Gemara says that during the day one should only sleep “the sleep of a horse” — just a short nap. I think the Rambam wouldn’t have had a problem with a nap, not sleeping.
Novel Insight: Connection to “Intermittent Fasting”
Speaker 1: But one sees here another thing. If one doesn’t eat for the last four hours of the day, it’s simply that this fits very well with what many people know today about this. Many people who recommend medicine say that one should only eat during a certain — for example, one should only eat approximately eight hours of the day, and the other sixteen hours of the day one should not eat. But this also works out the same way — if a person sleeps eight hours, and the last four hours one doesn’t eat, it simply means that one only eats during the first hours of the day, whatever, most of the daytime hours. The Rambam hasn’t yet said how many times a day one should eat or such things.
Speaker 2: Yes, yes, I’m saying — but it works out that twelve hours you already have where one doesn’t eat: eight hours and the four hours before that.
Speaker 1: Okay, because one sleeps. That’s not the novel insight.
Speaker 2: No, the four hours before sleeping one already doesn’t eat.
Speaker 1: “Approximately three or four hours” — it doesn’t mean four hours. Four hours is a lot. Not right after eating.
—
Halacha 8: The Order of Foods — Laxatives First, Constipating Foods After
Speaker 1: Okay, now we’re going to talk about which types of foods.
Speaker 2: Okay, this we’re going to go through a bit quickly, because I myself don’t know precisely what all these things are and how it works. Or do you want to explain all of them?
Laxatives — Moist Fruits Before the Meal
Speaker 1: I mean, the first thing is what the Rambam says that one should differently eat things that are soft and moist, and make things come out easily. One shouldn’t be constipated with them.
Speaker 2: But there’s a whole order here — what one eats first and what one eats after.
Speaker 1: Yes. The Rambam says: “Things that loosen the intestines” — things that make the intestines loose and things come out easily — “such as grapes, figs, mulberries, and pears” — today that means pears, I’m not sure what the Rambam means by “agasim” — melons.
But you can see, the common denominator among them is that they’re moist fruit, very moist fruit. A melon, watermelon has something like 90% water. All these fruits are moist, moist fruit. Just like you squeeze out a grape — nothing remains, it’s a moist fruit.
Speaker 2: What is “the inside of kishu’im”?
Speaker 1: The inside of kishu’im.
Speaker 2: What is kishu’im?
Speaker 1: Squash, some kind of vegetable.
Speaker 2: What is melafefonos?
Speaker 1: Melafefonos is a gourd. And there are those who say that melafefonos means pepper. I don’t know, it’s some kind of vegetable. It’s not a potato.
Speaker 2: Generally when one says kishu’im one means potato, no?
Speaker 1: It’s not a potato. It’s some kind of unfamiliar fruit, some kind of rare fruit that in his times existed. Not a fruit that lies in everyone’s fridge.
The Order of Eating — Appetizer of Laxative Foods
Speaker 1: Okay, these things — one eats them first, before the meal — one should eat them before eating.
Speaker 2: How does one eat something before eating?
Speaker 1: It means before the meal — the appetizer, the entrée should be from these types of things. And one should not mix them with the food — you shouldn’t eat them while eating. That means, one shouldn’t for example have a meal — one eats what, chicken with a side, yes? Chicken, potato, with a vegetable. The vegetable shouldn’t be kishu’im and melafefonos — those should be eaten before the meal.
Rather — and how long before eating? One waits a bit until they leave the upper stomach — until it leaves from the upper part. There are two parts in the digestive system how the food goes — the upper intestine and further. And then, after it has left from the top of his system, so that one can continue eating one’s food.
Discussion: Connection to Not Drinking While Eating
Speaker 2: The main point fits with this — it said earlier that one shouldn’t drink right before eating, one should drink a bit earlier. All these things also have a lot in their nature.
Speaker 1: He said that one shouldn’t drink while eating, no? He didn’t say there at all when one should drink — he said not while eating.
Speaker 2: It sounds like it’s similar, but here we’re talking about yet another thing apparently.
Speaker 1: It’s perhaps more complicated, I don’t know.
Speaker 2: Okay, after that there are things that are the opposite. These things are also quite simple, because these things are very strongly laxative on the food — it has the same problem as drinking water while eating, because the food needs time to be digested.
Speaker 1: It could be, but it’s a different topic, because he doesn’t say one should drink before eating either. Until now I haven’t seen — maybe he says it, I don’t know.
Constipating Foods — Fruits That Bind, Right After Eating
Speaker 1: The Rambam continues: “Things that strengthen the intestines” — these things tighten the intestines, the opposite of laxatives, they can cause constipation — “such as pomegranates, apples” — I mean pomegranates are pomegranates — “carobs”. These things that are called acidic things.
Apples — apples. Kristomiln — don’t know what that is. It has a taste like a bitterness, a type of bitterness.
Speaker 2: What is kristomiln? Has no idea about these fruits.
Speaker 1: He also says “chavushim.” I don’t know what chavushim is called in earlier times.
Speaker 2: No idea. Kristomiln he says means what we call pears — pears.
Speaker 1: Pears? For us, a shizaf is a…
Speaker 2: Shizaf is a plum.
Speaker 1: A plum? We know it as something that is a laxative for the intestines (meshalshel bnei me’ayim).
The Order: First Open, Then Close
Speaker 1: Okay, these things are eaten right after the meal. That is, this closes up the food.
Speaker 2: These things are eaten immediately after the meal (tikhef la-mazon). Does tikhef mean before or after?
Speaker 1: After. Right next to the meal. I think that’s what he means by “after.” It closes things up. You need to open first. The order goes like this — first you open up the intestines a bit, and then you close them up.
“But one should not eat too much of them” — one shouldn’t eat a lot of them.
—
Halacha 9: The Order of Meat Foods — Lighter Ones First
Speaker 1: Okay. How to eat meats: “When a person wants to eat poultry and beef together” — if he wants to eat chicken and beef, he should eat first the one that is lighter, the one that is easier on the body. “He eats poultry first” — because first the body should start becoming active on the heavy foods coming in, and then on the even heavier ones.
And so he continues. For example, eggs and poultry — eggs are lighter than poultry for the body. Small animal meat, large animal meat — first the small animal meat.
Now he states the principle: “A person should always put the lighter thing first” — what is easier on the body should be eaten first, “and delay” — and he should postpone, and put afterward — the heavy, what is heavy for the body.
—
Halacha 10: Eating According to the Weather — Summer and Winter
Summer — Cold Foods
Speaker 1: Okay, and he continues: “In the summer days” — in the summer — “one eats cold foods” — one should cool down with cold foods. I don’t know, one should eat watermelons. “And not use too many spices” — one shouldn’t add a lot of spices, because spices make you hot, sharp things heat up the body. “And one eats vinegar” — and in the summer one can eat vinegar, which cools you down.
Novel Thought: Is This Relevant Today with Air Conditioning?
Speaker 1: I’m thinking to myself — I don’t know if this applies in today’s times, when all day long one sits in the air conditioning, it’s not really… Here we’re talking about when the body is truly overheated from a whole day of heat, so the foods you eat, at least from the inside you should cool the body down a bit. It could be that in today’s times it’s not so relevant — at least for someone who doesn’t work outside. Or children who run around — maybe for them it’s relevant.
Speaker 2: Or maybe the Rambam indeed wouldn’t have wanted people to sit all day in the air conditioning, because he’s talking about people who sweat a bit during the day.
Speaker 1: Instead — the body is made so that it should be hot in the summer and cold in the winter, and they are smarter than us.
Speaker 2: That’s not practical advice. You can’t just go throw out everyone’s air conditioning now.
Speaker 1: I didn’t say that, I’m just saying that… be well.
Winter — Warm Foods
Speaker 1: “And in the rainy season” — in the winter, when the body is cold all the time, one needs to warm up the body from the inside by eating warm foods. “And use more spices” — and add more spices, because spices make you warm. “And eat some mustard and asafoetida” — when one eats, mustard (chardal) is what you make mustard from, and asafoetida (chiltit) are also sharp things. Sharp things warm a person up.
Historical Context — Winter Foods in the Past
Speaker 1: We also have winter foods and summer foods, even if maybe it’s not so relevant anymore. The winter foods are — at least that’s how it was until recently. Today, thank God, there’s always good… always available. It’s not like the days of Rabbeinu HaKadosh where in winter they had summer foods and vice versa, and so on.
But in the old days, in winter people ate all foods pickled, all foods had spices. Because if you wanted to have apples in the winter, you had to pickle them, or if you wanted to have a cookie in the winter.
Speaker 2: Yes, but we don’t say this three times. The Rambam wasn’t a big fan of pickled things, since he saw the next town…
Speaker 1: Yes, yes. Because “and in this manner one should conduct oneself in cold places and in hot places.”
Rambam, Hilchos De’os Chapter 4 (Continued) — Foods According to Climate, and Categories of Bad Foods
—
Halacha 10 (Continued): Adjusting Eating According to Climate
Speaker 1: But in the old days, in winter people ate all foods pickled, all foods had spices, because if you wanted to have apples in the winter you had to pickle them, or if you wanted to have chicken you had to salt it. One moment, he’s going to say that he wasn’t a big fan of pickled things, because we’ll see that in the next section.
“And in this manner one should conduct oneself in cold places and in hot places” — not only if you’re in a hot place, but if a person is in a hot place he should eat cold things and vice versa — “hot in a hot place and cold in a cold place.”
Perhaps he also means, if you’re in a place where in winter it’s cold and in summer it’s hot, you should do as he said, without the air conditioning, and perhaps you should do the opposite. It’s not a decree of Scripture (gezeiras ha-kasuv), like those Chassidic Jews who all winter long walk around in darkness, and when Pesach comes they go with an umbrella, because it says in Mussaf “rain,” so they want to have an umbrella. No, it depends on the reality, it’s not a dogma.
—
Halacha 11: Foods That Are “Extremely Bad” — Never Eat Them
Speaker 1: So the Rambam continues: “There are foods that are extremely bad, and it is proper for a person never to eat them.” It would be better not to eat them at all.
Large, Old, Salted Fish
“Such as” — for example, herring — “large salted old fish.” He probably doesn’t mean a specific type of fish here, rather he’s describing the way it’s prepared — fish that one eats by salting them for a long time. “The large ones” — specifically the big ones.
Old Salted Cheese
“And old salted cheese” — herring isn’t really a large fish, seemingly. Okay, he has another example: “And old salted cheese” — old cheese that is salted and eaten old.
Mushrooms — Keme’hin and Pitriyos
“And keme’hin and pitriyos” — types of mushrooms. Today many mushrooms are among the healthy foods, but it could be… perhaps he’s talking about the salted ones. It could be dangerous, I mean he’s talking here about dangerous mushrooms.
Speaker 2: The person on the side says that indeed, because there are many that are dangerous.
Speaker 1: The locust is also the same thing, it makes the brain go crazy, yes, indeed. And the Rambam says one should only take one type of mushroom and one should have knowledgeable witnesses.
That’s also a question the rabbis ask. But he says it could be that in the old days there wasn’t — today you go to the store, you buy, you buy the one type that’s the thing. But a person goes outside and grabs, one day he grabbed, suddenly he felt he was in heaven, hello, you can’t do that. Or perhaps there are dangerous ones, what are they… or they made a decree that one shouldn’t destroy people like that.
Old Salted Meat
“And old salted meat” — basically fish, all three things he mentioned, old. Old meat, old fish, old…
Speaker 2: Yes.
Speaker 1: Seemingly the point of the matter is that in the old days things really weren’t preserved so well. Today all the bacteria are controlled. For example, there are people who eat, who are lenient about cheeses, and eating cheese has a strong smell, it’s very old. Okay, it’s hard to understand.
Unfermented Wine — Yayin Mi-gitto
“Yayin mi-gitto” — wine that hasn’t yet become fermented. But one could say you shouldn’t drink grape juice, only wine. Wine, wine you should drink, but grape juice… I actually hold that grape juice is an aspect of Reform Judaism. It can be called wine according to halacha, but there was no grape juice in the old days. Everyone should ask their competent authority, one doesn’t need to be strict on every stringency that has come out in the last few years.
Spoiled Foods — A Cooked Dish That Sat
“And a cooked dish that sat until its smell dissipated, and similarly any food that has a bad smell or is very bitter” — something has a very bad smell or it’s very sharp. And he says no, even if someone is a connoisseur and he does like it, the Rambam says this means spoiled things — there were no refrigerators back then.
“These are to the body like poison” — simply.
The Rambam says these are things that are always bad, one should never eat them. But there are things that are bad, that are not so bad, but there is a place for them.
—
Halacha 12: Foods That Are “Bad” But Not So Bad — Eat “A Little Bit”
Speaker 1: Once in a while. What one eats once in a while — “and eat from it only a little.” What does this mean, one should eat a little of it and not often — both small in quantity and infrequent in time. Once in a while one may have a little of it. “And one should not make a habit of having them as one’s regular food” — one shouldn’t eat a lot of it — “or eat them with one’s food constantly, such as large fish” — large fish. I don’t know which fish he means.
Discussion: Which Fish Does the Rambam Mean?
Speaker 1: I don’t know which fish he means. I don’t know what exactly he’s talking about. I don’t know. Because this also seemingly has a lot to do with the reality of… It could be that small fish anyone can catch in their lake. A large fish is brought from I don’t know how far away, and it’s not fresh. It could be that some things are true today as well. I’m talking about natural things. When the Rambam speaks, he’s not talking about some funny thing that once was. He’s talking about the fish. But he doesn’t tell you which fish, it’s hard to know. Okay, it’s missing information.
The Rambam’s “Boxes” System
Speaker 1: Also even if you switch things around, you put different things into the boxes — the Rambam’s boxes are very nice. There are things you almost never eat. There are things you eat once in a while, not a big deal. I mean, this is… today’s nutrition doesn’t have such good resolution. It says eat three things every day. The Rambam has it so very halachic-like. There are things that are once in a while, there are things that are better not, but it’s not a Torah prohibition (issur d’Oraysa). It’s very interesting to see.
The List of Foods — Cheese, Milk, Meat, Beans, Bread
Speaker 1: Yes, good. Further — cheese (gevinah). Okay. Also seemingly, because in the old days there wasn’t… we’re talking about not being well pasteurized, all kinds of things get in…
Speaker 2: Yes, yes.
Speaker 1: “And milk that has sat after being milked for twenty-four hours” — old milk that has been sitting for twenty-four hours. “And the meat of large oxen and large goats” — meat from large buffaloes, I don’t know, large oxen. Shorim means oxen, and te’yashim means…
“And the beans and the lentils” — pul is beans, and adashim is another type of bean. “And the sfir” — I don’t know what sfir is. Some kind of bean, he says as well.
“And barley bread” — bread made from barley, from se’orim.
Matza Bread — Bread That Isn’t Well Baked
“And matza bread” — matza bread is bread that hasn’t been baked very well. Only on Pesach it’s permitted. Okay, it doesn’t say only on Pesach. Let them go talk about a quarter. But in general, the Rambam says one shouldn’t eat matzos.
Cabbage, Onions, Garlic
Speaker 1: Yes. “And cabbage” (kruv). What is kruv?
Speaker 2: I think today they say cabbage.
Speaker 1: What is kruv?
Speaker 2: Cabbage. That’s what he says, the person.
Speaker 1: “And leeks and onions.” When the Jews left Egypt, besides complaining against God, they were rebellious, they didn’t know the Rambam. And they longed for the onions and the leeks and the garlic of Egypt.
Discussion: Garlic — Healthy or Bad?
Speaker 1: Okay. So the Rambam says here, onions and garlic. There’s an issue, because in many other sources it says that garlic is supposed to be a very, very healthy food.
Speaker 2: But a little bit. He doesn’t mean one should eat a whole meal of it.
Speaker 1: Have you ever seen someone eat a plate of garlic? You put in a little as a spice. But garlic is something you eat a small amount of anyway. But the Rambam didn’t want at all that in every meal there should be a bit of garlic, or every time you make meat you should make it with garlic and with onions. I don’t know, I’m not convinced. It could be he’s talking about eating. Also with everything, a lot of salt, meaning everywhere salt is a lot. What is a lot? I don’t know, I’m not convinced that the Rambam is talking about a person who eats a plate of garlic. I don’t know. Could be.
Mustard and Radish
Speaker 1: Mustard (chardal), radish (tzanon). Tzanon is a radish.
Speaker 2: That’s what they say in Berdichev, I don’t know, that’s what the city’s appointed person says.
Speaker 1: Okay. So it could be that Reb Yudel didn’t leave the table because he hadn’t finished eating.
—
Halacha 13: In Winter It’s Permitted, In Summer Not — And Exceptions
Speaker 1: Okay. So the thing is, all these and all of Israel. And today, and the Rambam says, it’s bad when you eat a lot. But the Rambam says, in the rainy season one may eat from them a little bit. Only in winter should one not eat. Very, very little. In the rainy season one may eat them. Just as he said that what makes you warm, what has spices, what you see is more acidic, more sharp. But not in the rainy season — and when it’s not winter — one should not eat from them at all, one shouldn’t eat from this at all.
Beans and Lentils — Never
Speaker 1: As the Rambam continues — beans and lentils (pul and adashim), that type of bean — what is this? This wasn’t on the list we read earlier. This is an exception, this is never. “It is not proper to eat them neither in summer nor in the rainy season.” This one should only pour into ice for snails.
Gourds — A Little in Summer
Speaker 1: Okay. “And gourds (delu’im), one eats a little of them in the summer.” Were gourds also on the list?
Speaker 2: They weren’t on the list.
Speaker 1: No. What are delu’im? Dela’as. What is dela’as?
Speaker 2: I’ve seen it’s some kind of squash or something like that.
Difficulty Identifying the Foods
Speaker 1: In short, he’s not listing good things here. There was no way to know this.
Speaker 2: I don’t know, I see that he does list them. Maybe because it’s not part of our kitchen.
Speaker 1: No, it’s further, it’s not Hebrew (lashon hakodesh), why should we know the abbreviations of the language?
Speaker 2: What does he say, the lion? He doesn’t say any…
Speaker 1: No, but those who translate, yes, they usually say something, taking from foods that aren’t so commonly found among us.
Speaker 2: No, the person simply gives the names in Latin, which aren’t the names used in the store.
Speaker 1: I think it’s all the same thing, they use fancy names, just like doctors write everything with fancy names, because they think they’re smart.
—
Halacha 14: Foods That Are “Bad” But Even Less Bad — Don’t Eat a Lot
Speaker 1: The Rambam says further, okay, these are all bad things, these one should only eat as medicine. The Rambam first listed things that are bad — the worst, then he listed somewhat bad, and now he says even less bad, which is still okay.
“There are foods that are bad,” but they’re not so dangerous.
Waterfowl, Young Pigeons, Dates
“Waterfowl” (of ha-mayim) — waterfowl is seemingly ducks.
Speaker 2: Ah, pig.
Speaker 1: “And small young pigeons” — small birds. “And dates” (temarim) — dates. That sounds like… okay.
Bread with Oil — Bread Fried in Oil
“And bread fried in oil” (lechem kalui b’shemen) — fried bread. That sounds like those cookies, those pastries.
Speaker 2: Yes, a fried bread.
Speaker 1: “Or bread kneaded with oil” — or bread. There are two reasons why bread can be bad: either because it’s fried, or because you knead it with kishke.
Speaker 2: Yes, that it’s bread with oil.
White Flour — Soles That Was Fully Sifted
Speaker 1: “And fine flour that was sifted completely until no trace of bran remained” — here he says an important thing: white flour, from which the bran has been completely removed, because the bran helps with digestion.
Speaker 2: The whole list today is like things that are a bit too good.
Speaker 1: Ah, could be. Things that are a bit too good. Ah, could be.
Fish Juices — Tzir and Muries
“Bread fried and caramel” — yes, it’s those candies, those things that are distributed to children. Dates, which are very sweet. “And tzir and muries” — these are some kind of fish juices. Okay.
Don’t Eat a Lot of Them
“It is not proper to eat a lot of these” — these things one shouldn’t eat a lot of.
—
“This One Is a Hero” — One Who Conquers His Inclination
Speaker 1: But, he says, “regarding a person who is wise and conquers his inclination” — a person who is smart and restrains his inclination — the inclination here means the appetite for eating sweet things. “He should not follow after his desire” — he should not follow his craving — “and should not eat any of the aforementioned things at all, unless he needs them for healing” — only if he needs it as a remedy — “this one is a hero.”
Because the hero is one who conquers his inclination. Yes. But also, the one who conquers his inclination is wise. He’s not just a righteous person, he’s a wise person, because he’s a smart Jew, he doesn’t fool himself for the little bit of pleasure from the craving. He is wise — about this it is said “happy with his portion,” he rejoices with the food that is indeed healthy for him. And he conquers his inclination — so he will be here, he becomes a hero in body. He is a hero in soul, he hasn’t lost his conquest of his inclination, and he goes on to be a hero, he will be strong, he will be healthy going forward.
The point is, the Rambam is very practical here — he tells you things that aren’t bad, nobody is going to object.
Rambam, Laws of Character Traits, Chapter 4 (continued) — Fruits, General Health Rules, Overeating
—
Introduction: The Rambam is Practical — A Wise Jew and Conqueror of His Inclination
Speaker 1: The point is, the Rambam is very practical. He tells you, here are things that aren’t bad, nobody is going to understand — even if you eat well, there are still things. Why do you eat all these things? Because you know it’s good. He says, you’re a smart Jew — a smart Jew doesn’t eat them at all, unless he truly needs them.
Speaker 2: Yes, I mean it also perhaps has a bit to do with — at the beginning of the chapter he said that one should only eat when hungry. It doesn’t mean though that you should follow your body regarding eating only when you’re hungry — but it doesn’t mean that when you crave something, the simple meaning is that your body is telling you it’s good for your body. That’s where conquering the inclination comes in.
—
Halacha 15: Tree Fruits — One Should Not Eat Too Much Fruit
Speaker 1: He continues: “A person should always refrain from tree fruits, and should not eat too many of them, even dried ones, and certainly not fresh ones” — one should not eat too much fruit, fruit from trees, like apples and such things. Even when they are dried one should not eat from them, “and certainly not fresh ones” — certainly not when they’re fresh.
This is even when they are fully ripened. “But before they have fully ripened” — fruit that is not ripe — “they are like swords to the body” — they are like swords for the body.
Carobs — Always Bad
“And carobs are always bad” — carobs are an exception, carobs are almost never good for people.
“And if a person is lost in a desert” — if a person is wandering in a wilderness — “and finds nothing to eat except carobs and water” — and he finds nothing to eat except carobs with a spring of water.
—
Discussion: Modern People vs. the Rambam on Tree Fruits
Speaker 2: This halacha about tree fruits is for some reason the one that all the modern people disagree with the Rambam about — they write on his page even. But in practice, he brings the Yad Peshutah that the Rambam brought it from the physicians, he said that this helps very much. So it’s not clear.
But the reality has also changed a lot — our fruits have already gone through many years where chemists have been playing around with the seeds of the fruit, and it could be that it’s simply become better, or worse. It’s not clear.
Afterwards you’ll see that the Rambam doesn’t talk about all fruits, he talks about certain ones. I mean he doesn’t talk about certain ones — I mean he means what the Sages call something. But to know exactly which fruits have in them such a bitterness — for example, which fruits? A lemon perhaps? I don’t know.
Speaker 1: Lemon is bad.
Speaker 2: “And all sour fruits are bad, and one should only eat them in the summer and in warm places” — only in warm places, and this warms up the body.
Speaker 1: On the contrary, it cools down.
Speaker 2: I mean that somewhere the Rambam has… on the contrary, vinegar cools down. Because in the summer one eats in the summer.
I mean that somewhere the Rambam ate a food that had a lemon flavor.
Speaker 1: Okay. Somewhere it says so.
Speaker 2: The Rambam himself… it could be that it was only in the summer. I remember that the Rambam himself — I don’t remember exactly — but this halacha is included when we’ll learn it. The Rambam himself had his own nature, and there are things he writes about — I remember that he does differently than what it says here, because it’s according to his nature.
Speaker 1: Yes.
—
Halacha 15 (continued): Figs, Grapes, Almonds — Always Good
Speaker 1: The Rambam continues: “Figs, grapes, and almonds are always good” — they are always healthy. Almonds — that’s what he means, not the tree fruits. “Whether fresh or dried” — whether fresh, moist, or dry — “and a person may eat as much of them as he needs.”
It’s true, even these should be among the remedies, they are better than all other tree fruits, but still this should not be the main thing — the main food. One should not eat mainly this.
—
Halacha 16: Honey and Wine — Good for the Elderly, Bad for Children
Speaker 1: The Rambam continues: “Honey and wine are bad for children but good for the elderly, especially in the rainy season” — honey and wine are not good for children, but they are good for older people. Yes, that it should give comfort, as the verses say.
—
Halacha 16 (continued): Eat Less in Summer Than in Winter
Speaker 1: “A person should eat in the summer two-thirds of what he eats in the winter” — the Rambam states an important rule. This is a rule about eating, not specifically about fruits.
Speaker 2: What? Yes, a rule about eating.
Speaker 1: In the summer one needs to eat less than one eats in the winter. In the winter the body needs the warmth, and so on.
It’s a bit interesting, especially when I think that today people go out much more in the summer, people are more physically active. When one is physically active it’s perhaps a bit easier — the body develops, works out the food more.
But the intent is as follows, says the Rambam, that in the summer one should eat two-thirds of how much one eats in the winter.
Discussion: How Does This Fit with the Earlier Rule of a Quarter?
Speaker 2: But there’s the fact that the Rambam said earlier that one should eat only a quarter… one should stop eating a quarter before becoming full. Another thing. One needs to know whether he’s talking about the summer or winter. Because…
Speaker 1: No, two separate laws.
Speaker 2: Ah, he’s saying this is a separate law about when to stop eating.
Speaker 1: Because seemingly the point is that in the summer one becomes full faster.
Speaker 2: How does that work?
Speaker 1: Yes, because the heat somehow helps… I don’t know exactly.
Speaker 2: Our life isn’t proper in the winter and it’s still cooled off. Perhaps it’s like this — people have more appetite in the summer… many people go far in the winter, but seemingly the simple explanation is because one is awake less, one does less exercise.
Speaker 1: Perhaps the heat is also indeed, perhaps the heat is also indeed.
—
Halacha 17: Checking One’s Needs Before Eating
Speaker 1: The Rambam continues: “One should not eat until he checks himself very well whether he needs to relieve himself” — he should not eat things that are very laxative.
Speaker 2: “A person should not eat until he checks his needs first.”
—
Halacha 17-18: Loose Bowels — A Great Principle in Medicine
Speaker 1: The Rambam continues: “A person should always endeavor that his bowels be loose all his days, and that he be close to slight looseness” — he should not be constipated, he should not eat things that make his food held in. He should always be able to go out easily.
“And this is a great principle in medicine: whenever the waste is held back or comes out with difficulty, serious illnesses come” — he needs to be able to go out easily.
Advice for a Young Person
The Rambam says: “How should a person loosen his bowels if they have become somewhat tight?” — what does one do if he indeed feels some constipation?
The Rambam says: “If he is young, he should eat in the morning salted vegetables that are boiled and seasoned with oil, brine, and salt, without bread” — he should eat things called meluchim. Meluchim means a certain type of vegetables — it doesn’t mean salted things. He should make some kind of salad of meluchim, which should be somewhat cooked — shelukim means somewhat cooked — with spices in oil.
He says, one of the commentators says there that shelukim doesn’t mean cooked with spices — cooked plain in water. But the meluchim — the vegetables called meluchim — should be eaten with oil or salt, without any bread should one eat. This will help him go out.
“Or he should drink the cooking water of beets or cabbage with oil and salt” —
Speaker 2: I’m going to lose it — didn’t he say cabbage was among the foods one shouldn’t eat at all?
Speaker 1: The Rambam did say that it’s a remedy. These are all things that help.
Discussion: Why Do These Things Help?
Speaker 2: I don’t know what these things are. How do these things work? I don’t know. What are the stages of all these things? You eat food, opening the…
Speaker 1: It seems to me that it’s fiber, he’s saying.
Speaker 2: Yes, it’s fiber. Vegetables have a lot of fiber, it helps.
Speaker 1: Okay. Something like that.
Advice for an Older Person
Speaker 1: And if he’s older — he says, if he’s an old Jew, as we learned earlier that for an old person honey is good — “And if he is elderly, he should drink honey mixed with warm water in the morning” — he should drink honey with warm water, without the tea. Honey with warm water. Or honey.
“And he should wait about four hours, and then eat his meal” — he should wait four hours, and afterwards he should eat his meal.
Three to Four Days
The Rambam says: “He should do this day after day for three or four days if he needs it, until his bowels become loose” — if he has constipation, he should for three to four days do the… follow the Rambam’s rules, so that his intestines should become soft and be able to go out.
—
Halacha 19: The Great Rule — Exercise, Not Too Much Eating, Loose Bowels
Speaker 1: Okay. So that’s a rule. One rule, and there are various specific halachos, and afterwards there are general halachos. One rule I should always maintain — loose bowels. And now another rule — if a rule about… the Rambam, we’re talking about exercise.
The Rambam says: “And they stated another general rule regarding bodily health: As long as a person exercises and exerts himself greatly, and does not eat to satiation, and his bowels are loose — no illness will come upon him and his strength will increase, even if he eats bad foods.”
When a person works hard and toils greatly and exerts himself, and he doesn’t eat until he’s completely full, and he puts together all three things — he exercises a lot, he doesn’t eat until he’s completely full, and his bowels are loose, he goes out easily, he doesn’t eat things that should impede his going out — no illness comes upon him, and his strength becomes stronger, even if he has eaten bad food. But he hasn’t eaten too much, and his bowels are loose, and he exercises.
So this is even more important than being meticulous. Someone who is very meticulous not to eat onion because some tzaddik said so, should know that even more important are these three rules.
—
Halacha 20: The Opposite — Sitting, Holding In, Not Exercising
Speaker 1: And the opposite, says the Rambam: “And anyone who sits idle and does not exercise” — and someone who sits quietly.
Speaker 2: Ah, interesting. He sits quietly, so he’s someone who doesn’t live actively.
Speaker 1: Yes. “Or one who delays his needs” — that’s someone who holds himself back from going out. “Or one whose bowels are hard” — that’s someone who doesn’t go out, he’s in danger.
“Even if he eats good foods and takes care of himself according to medical principles” — he has eaten all the foods according to what the Rambam instructed — “all his days will be painful and his strength will weaken” — he will always have suffering, and his strength will become weak.
—
Halacha 20 (continued): Overeating — Like a Death Potion
Speaker 1: The Rambam says another rule, or a continuation of the rule — overeating (achilah gasah). Achilah gasah means one eats quickly, one eats very much at once. Too much.
Speaker 2: I think — no, it could even be that you stopped before you became completely full, but the very act of achilah gasah — eating very much at once without chewing — and eating, it means that primarily it indeed means eating too much.
Speaker 1: Achilah gasah is indeed a term from the Sages. Achilah gasah means what we call today — what do we call it today?
Speaker 2: Eating, we call it eating.
Speaker 1: Today we call it eating. Okay.
“Overeating is to every person’s body like a death potion, and it is the root of all illnesses” — the root of all illnesses is overeating.
—
Halacha 21: Most Illnesses — From Bad Food or Too Much Food
Speaker 1: “Most illnesses that come upon a person are only either from bad foods” — most of all the sicknesses that come are either because he ate bad food — “or because he fills his belly and eats excessively, even from good foods” — or because he filled his belly and ate too much, overeating, even if he ate healthy things he ate too much.
The Verse “He Who Guards His Mouth and Tongue”
“This is what Solomon said in his wisdom: ‘He who guards his mouth and his tongue guards his soul from troubles'” — this is what King Solomon said with his wisdom. A person who guards his mouth and his tongue, “guards his soul from troubles” — he will protect his soul from troubles.
What does this mean? In other words, says the Rambam: “Guards his mouth — from eating bad food or from eating to satiation” — guarding his mouth from eating too much, or bad foods or too much — “and his tongue — from speaking except about his needs” — eating too much and talking too much brings troubles.
So the “tongue” goes back to the earlier chapters which spoke very strongly about not talking too much.
Insight: The Mouth Is the Source of Most Problems
Speaker 2: That the body is not clogged up. Just as there it is taken — that the mouth is the source of most problems. Either one eats too much, or one eats bad foods. Either one talks too much, or one says bad things.
Speaker 1: But “troubles of his soul” seemingly also means troubles for his body, and troubles socially. When he talks too much, he gets involved with enemies, and so on. He’s looked at as a fool. “His soul” doesn’t necessarily mean the spiritual soul here — his soul means the entire person.
Rambam, Laws of Character Traits, Chapter 4 (continued) — Bathing, Bloodletting, and Marital Relations
—
Connection Back: Eating and Speaking
And speaking lashon hara means speaking what one has no need for. Eating too much and talking too much brings a lot. So the question goes back to the earlier chapters which spoke very strongly about not talking too much. Just as it says there — there it is taken — that food is the source of most problems. Either one eats too much, or one eats bad foods. So too — either one talks too much, or one says bad things. But the source is perhaps more the eating, the desires of his body and social desires — when he talks too much he has pleasure from it, and so on. Perhaps it doesn’t mean specifically negative, perhaps it means his self, his himself.
—
Halacha 22: The Way of Bathing
The Rambam continues, up until here were the laws of eating, and now we’re going to talk about washing oneself.
The Rambam says: The way of bathing is that a person should enter the bathhouse once every seven days — once a week one should go into the bathhouse. And he should not enter — when should one go to the bathhouse? One should not go — close to eating or when he is hungry, but rather when the food begins to digest — when the body… just as he said earlier regarding exercise.
Bathhouse vs. Shower
The bathhouse is not the shower, right? A shower is not called a bathhouse. A bathhouse is a whole affair. Essentially it means a mikveh. Going for a quick mikveh is not much more than a quick shower. Here is when one gives away time and goes into a hot and a cold one, what goes on.
Washing with Hot Water — The Head May Be Hotter
And he washes his entire body in hot water that doesn’t scald the body — one washes in hot water, but not so that one gets scalded. But the head one may indeed put into very hot water — and his head alone in hot water that would scald the body. What for the rest of the body is too intensely hot, for the head it’s fine.
This is seemingly simply because a person’s head has hair — not like the Chassidish Jews who don’t have hair — and it’s hard to wash, just as was already said earlier, it needs to be hotter.
His head doesn’t mean his head, his head means his hair. Just to be clear, when it says one washes the head, it doesn’t mean washing the head, it means washing the hair. Perhaps the beard or the hair of the head.
Gradual Descent to Cold
And afterwards he should wash his body with lukewarm water — afterwards one should wash the body with lukewarm water, not hot and not cold. And afterwards with water cooler than the first — even cooler. Until he washes with cold — until one reaches cold. But going suddenly to cold is a shock to the body, rather one should arrive at cold gradually.
And one should not pour over his head at all, neither lukewarm nor cold — one should not pour, as you said, it means washing the head, it means washing the body with hot water. But on the head alone one should not pour neither cold nor hot water. Neither lukewarm, neither medium cold, and neither very cold, no cold water at all.
Speaker 2: Clear. It stays with the very hot.
Speaker 1: It seems like the Rambam didn’t want the ice bucket, whatever it’s called, the cold plunge — that’s not the Rambam’s thing. Because one should not wash with cold water in the rainy season — it says in the winter one should not wash with cold water. But I also think, seemingly today the reality is different. But one sees simply, we’re talking here simply that one shouldn’t become frozen.
When to Go to the Bathhouse
Because one should not wash until he sweats and his whole body is fatigued — one should only wash after the body sweats, after one has worked hard. And one should not linger in the bathhouse, rather when he sweats and his body is fatigued he should rinse and leave — when he already feels weakened and he sweats, then he should wash and go out.
—
Halacha 23: Checking Oneself — Ten Times a Day
The Rambam continues: And one should check oneself before entering the bathhouse and after leaving, lest he needs to relieve himself — before going into the bathhouse, and right after leaving, one should check if one needs to go.
And similarly a person should always check himself before eating and after eating — before eating and after eating one should check.
And before marital relations and after marital relations.
And before he exerts himself and exercises and after he exerts himself — before exercising and after exercising one should try to go.
And before he sleeps and when he wakes up — before going to sleep and right when one wakes up.
All together ten — ten times a day a person should go.
Because not every day does he go to the bathhouse. But there are five things, each one twice: bathhouse, eating, marital relations, exertion, and sleep. So, yes, not necessarily every day are all ten applicable.
Discussion: Why Does One Need to Check Before and After?
Speaker 2: I need to know exactly what the concern is about going to the bathroom, what is one afraid of?
Speaker 1: Because it can — when one exercises it prevents the body from relieving itself, or when one goes to the bathhouse it will push it back, it will cause the opposite effect on the body.
—
Halacha 24: After Leaving the Bathhouse
The Rambam continues: When a person leaves the bathhouse he should put on his clothes and cover his head in the outer room — he should cover himself before he goes out to the street. So that a cold wind should not affect him — when he goes out from the hot bathhouse to the cold air. And even in the summer one must be careful — even if it’s hot outside, the air is cooler than inside the bathhouse.
And he should wait after leaving until his soul settles and his body rests and the heat dissipates, and afterwards he should eat — he should wait until he calms down a bit and his body is no longer sweaty, and only afterwards should he eat.
And if he sleeps a little when he leaves the bathhouse before eating, this is very good — this he also said, I think, earlier, that one should sleep after working hard, he also mentioned earlier.
Discussion: Sleeping After the Bathhouse — Contradiction to Not Sleeping During the Day?
Speaker 2: Sleeping… right at the beginning of the section…
Speaker 1: No, he said washing with hot water.
Speaker 2: Washing with hot water. Yes. Sleeping, that’s a good thing. One goes to the bathhouse, afterwards one sleeps.
Speaker 1: Earlier he said one shouldn’t sleep during the day, but here he allows it after being in the intense heat.
Speaker 2: No.
—
Halacha 25: Not Drinking Cold Water After the Bathhouse
The Rambam continues: A person should not drink cold water when he leaves the bathhouse — one should not drink cold water when coming out of the bathhouse. And it goes without saying that one should not drink in the bathhouse — and in the bathhouse one certainly should not drink.
I don’t know why this is. I don’t know, the body is confused, cold inside and hot outside.
And if he is thirsty when he leaves and cannot restrain himself — if he is very thirsty — he should mix the water with wine or honey and drink — he should not drink cold water alone, rather he should mix it with wine or with honey.
Anointing with Oil
The Rambam says: And if he anoints himself with oil in the bathhouse in the rainy season after rinsing, this is good — if he smears his body with oil, that is very good. Also a nice thing. I don’t know exactly why.
—
Halacha 26: Bloodletting
Now we come to the laws of bloodletting. There used to be such a custom, and it’s not practiced today, I don’t understand why.
The Rambam says as follows — he should only do… The Rambam also wasn’t a huge fan. A person should not accustom himself to let blood regularly — one should not let blood too often, removing blood. And one should only let blood if he needs it very much — only if he needs it very importantly. When does one need it importantly, I don’t know.
And one should not let blood neither in the summer nor in the winter — neither winter nor summer — but only in the days of Nisan and a little in the days of Tishrei — only twice a year should one do it.
I think that today one fulfills these two seasons when one gives a lot of blood. It costs a fortune to get through Pesach and the holidays, and one can fulfill with that the letting of blood.
Limitations of Bloodletting
And after fifty years one should not let blood at all — after fifty one should absolutely not let blood, one should not remove blood at all.
And a person should not let blood and enter the bathhouse on the same day — one should not let blood and go to the bathhouse on the same day.
And similarly one should not let blood and go on a journey, nor on the day one returns from a journey — on the day one begins going on a journey, or when one returns from a journey, one should not do bloodletting. Also seemingly because it takes away strength, so that it shouldn’t…
And he should eat and drink on the day of bloodletting less than he is accustomed — on the day of bloodletting one should eat and drink even less than usual.
And he should rest on the day of bloodletting, and not exert himself or walk — one should rest, and on the day of bloodletting one should not work hard, one should not exercise, and anything that is very difficult for the body.
Discussion: Contradiction with the Gemara — Eating After Bloodletting
I remember though in the Gemara that there was a custom to eat a large meal — perhaps afterwards? To replenish the blood? The Rambam says one should eat less.
Today also, when many times I donate blood, one needs to eat afterwards — they require it, they give you something to eat right afterwards, because it’s good to help the body produce the blood that’s missing. Okay, not that one shouldn’t eat anything at all. But not eat a large meal. Yes, one eats something. To recover a bit of strength.
A Principle: Less is More
Now he goes into the matter of marital relations. The general principle is, most things that are bodily one should do less. Aside from sleeping — the Rambam also said less, but among us the practice is to do less.
—
Halacha 27: Seed — The Strength of the Body
The Rambam says as follows: Seed is the strength of the body and its life and the light of the eyes — the seed is the strength of the body, and a part of the strength of the body, and a part of the light of one’s eyes.
And whenever it goes out excessively — the more it goes out too much, if it goes out too much — we remember we learned yesterday in the halachos, in the previous chapter, “and one should not emit seed except when the body needs the emission of seed” or something like that. There is a certain amount that needs to come out. Not too much.
And if it does come out too much, if one takes too much seed, then the body deteriorates and his strength is consumed and his life is lost — terrible things.
The Verse of King Solomon
This is what Solomon said in his wisdom: “Do not give your strength to women, and your ways to that which destroys kings” — don’t give your strength to women.
What does “to that which destroys kings” mean? What is the Hebrew meaning? “To ways that erase kings.” What erases kings? That which destroys kings.
Discussion: For Whom is This Relevant?
Speaker 2: And especially for kings, many times a normal person…
Speaker 1: This is a halacha… those who conduct themselves like a king, you shouldn’t do things that destroy your kingdom so to speak.
Speaker 2: No, the halacha isn’t really relevant for a normal person, because how does it happen that he only has one wife. A king can have a thousand wives like Solomon. So he says for Solomon, this is the thing that destroys kings.
Speaker 1: In the old days, the Rambam lived in the Arab lands, there was the practice, which one also goes that it’s a custom of a thousand wives. So that was a very difficult whole situation.
—
Halacha 28: One Who is Steeped in Relations — The Consequences
The Rambam continues: One who is steeped in relations — “steeped” means he wastes, that’s an expression. It means he engages in relations too often. It doesn’t mean he acts like a fool, it means he is like the king.
The Rambam wrote a letter for one of the sultans there, one of the fellows, he needed to many times indeed because he had so many, he was obligated in pleasure. He had a thousand wives. Yes, so he’s talking about such a situation.
List of Symptoms
Old age leaps upon him — old age jumps upon him.
And his strength weakens — his strength becomes weak. Wow, frightening, what a rebuke.
And his eyes grow dim — his eyes become dark.
And a bad smell emanates from his mouth and his armpits — a bad smell comes out from his mouth and from his elbow, from whatever, under his arm.
And the hair of his head and eyebrows and eyelashes falls out — the hair falls out from his face.
And the hair of his beard and armpits and legs increases — on the contrary, but his beard and the hair by his armpits and the hair of his legs becomes too much.
And his teeth fall out — his teeth fall out.
And many pains besides these come upon him.
—
Halacha 29: One in a Thousand
The wise physicians said: One in a thousand dies from other illnesses, and the thousand from excessive relations.
This is presumably an exaggeration. Seemingly, because earlier he said that most has to do with either you’re not healthy, or you don’t eat healthy, or you eat with excess. Seemingly, the people who have excessive relations are also not particularly restrained regarding eating — so it goes together.
So he says, “most” doesn’t mean here a young married man who conducts himself as he must, he’s talking about something in exaggeration. Those who fall in the one in a thousand, one cries with the one in a thousand — his mitzvos and his wife are included in all the mitzvos.
Therefore a person must be very careful in this matter if he wishes to live well — if he wants to live a good life.
Rambam, Laws of Character Traits, Chapter 4 (continued) — Laws of Marital Relations, General Health Principles, and Ten Things
—
Halacha 29 (continued): Laws of Marital Relations — When and How
This is presumably an exaggeration. Seemingly, because earlier he said that most has to do with either eating unhealthily, or eating in excessive amounts. Seemingly, the people who have excessive relations are also not particularly restrained regarding eating, so it goes together. So he says “most” — he doesn’t mean here a young married man who conducts himself as the Mishnah Berurah prescribes, he’s talking about something in exaggeration. Those who fall in the one in a thousand, one cries with the one in a thousand — his mitzvos and his wife are included in all the mitzvos.
—
The Rambam’s Signs When the Body Requires Relations
And a person must be careful in this matter if he wishes to live well. If he wants to live a good life, he should be so careful. And he should only have relations when he finds his body very healthy and strong — when he finds his body healthy. And he has frequent involuntary arousal — and he sees that he has involuntary arousal, meaning his body demands it. And he distracts himself to another matter — and he sees that even when he doesn’t think about anything that causes arousal, he still has arousal. Then he knows that his body — seemingly the one who says that a bit of forgetfulness, how he needs to go out — then he knows that his body demands it.
Right. You see, he’s consistent with his approach. It’s like another person who seeks, who takes drugs in order to have arousal — that’s not what the Rambam is talking about. It’s good, it’s good.
And he feels heaviness from his loins downward — and he feels a certain heaviness — as if the cords of the testicles are being pulled and his flesh is warm — it’s as if how he feels. Yes. These are the signs that he needs to have relations, and his remedy is to have relations.
—
Relations as Medicine — Not the Laws of Conjugal Obligation
But we’re talking here still a whole lot about having relations as medicine. In the laws of conjugal obligation (onah) there are other rules about when one must have relations, according to the mitzvah of marital harmony (shalom bayis). This entire halacha here is in the category of medicine.
You see the Rambam — it’s necessarily the case that the Rambam is talking here about medicine alone. Separately, one may not eat matzah — as laws of chametz and matzah, there is when one must eat matzah. Once a year. But the once a year that one must eat is not eating for days. When we’re talking only about the body’s needs, we’re not talking about eating for the occasion. That’s the Rambam.
—
Halacha 30: When One Should Not Have Relations
And a person should not have relations — here we’re talking about how one has relations, what state and mood, or long after eating. And one should not have relations — not when one is full, and not when hungry — not when one is hungry. Rather — after the food has already been digested in his intestines. I think that all things that strain the body, one should do after the food has already been an hour or two after eating. As is obvious. Because here it’s relevant that before relations and after relations, he already said it once.
The Rambam continues: One should not have relations — one should not have relations standing, nor sitting — and not sitting. Nor in the bathhouse, nor on the day one enters the bathhouse, nor on the day of bloodletting — everything that weakens the body. Nor on the day of going on a journey, nor on the day of arriving from a journey, not before them and not after them.
—
Discussion: Day of Departure — Contradiction to Laws of Conjugal Obligation
So here there’s immediately a big question, because the Rambam in the laws of conjugal obligation says that there is a mitzvah of onah on the day of departure for a journey.
Ah, the holy Rav says on the side that the Rambam doesn’t bring this halacha. It’s a Gemara, everyone remembers the Gemara, but it doesn’t say so. The reason is — because the Rambam says that “visiting” her on the day of departure doesn’t necessarily mean relations, rather it means he should be close with her, he should be with her, talk with her, spend time with her. It’s not necessarily the actual relations. Indeed, this is what he brings — Rabbeinu Tam said this.
But it’s not necessarily so. It could be that here too, the Rambam is speaking as a matter of medicine. And also “journey” can be many levels of journey. Here he’s talking about such a journey where he goes on foot and exhausts himself. It’s not all the same. One can’t really ask such questions, even in halacha, but certainly not in medicine. We’re talking about a situation that is so.
—
Halacha 31: “I Guarantee Him” — The Rambam’s Guarantee
So the Rambam concludes this halacha, and he says as follows:
Anyone who conducts himself in these ways that we have taught, I guarantee him — this is a tremendously powerful expression — “I guarantee him,” I, the Rambam, I take responsibility — that he will not come to any illness all his days — he will not come to any sickness — until he grows very old and dies — he will die in old age, he will die old — and he will not need a doctor — he won’t need to come to any doctors — and his body will remain whole and stand in its health all his days — he will remain healthy his entire life.
—
Discussion: How Can the Rambam Guarantee?
Someone says the Rambam can be a guarantor. What’s the problem? For example cancer, according to the Rambam also…
One minute, the holy Rambam says — rather, he gave himself three ways out:
1. Either there’s a person who has — unless his body was bad from the beginning of his creation — yes, but he was built with a bad body, I can’t be a guarantor.
2. Every person who will come tell him it didn’t work, he’ll tell him: if you were at the wedding on Friday — or if he was accustomed to one of the bad habits from the beginning of his birth — if he practices bad habits, which he had before he started following, it means he already had twenty years of bad habits. If so, indeed you’re making progress, but you’re creating afflictions, God forbid, and then he is gradually improving. I can’t answer for that.
3. Or if a plague or a famine comes upon the world.
We’re not talking about cancer — he’s seemingly talking about the majority. But truly here one must say, this is talking about the illnesses that people bring upon themselves: over time, he gets the cholesterol, and blood pressure, the heart — yes, that’s him.
—
Halacha 32: The Rules Are Only for Healthy People
He continues, another halacha:
But all these ways that we have mentioned are only appropriate for one who is healthy. But the sick person, or one whose limbs are ailing, or one who has practiced bad habits for many years — each one of them has different ways and practices according to their illness, as will be explained in the books of medicine.
—
Parallel to the Middle Path (Derech HaMemutza)
But Rabbeinu Bachya goes further, and this is a bit interesting, because it rhymes a bit with the Rambam’s middle path — that if it’s by way of healing, then everything is different. The Rambam speaks to healthy people, and for healthy people he says how to eat, how to conduct oneself in body and soul.
The interesting thing, however, is that here he doesn’t bring the healing aspect. There, the path of healing was a part of the whole matter — it was like a fundamental law (ikkar halacha) that the Rambam brought. Here he says: I’m only telling you the law, as if only chapter one stood without chapter two.
—
Change of Routine is the Beginning of Illness
He continues: “And a change of routine is the beginning of illness.” Changing one’s life pattern — that is the beginning of illness.
Apparently he means to explain that someone who has conducted himself with bad habits for many years, and suddenly began doing things my way — that alone can be bad for him. It’s not so simple, and one needs to find a different way to solve the problem for him.
—
Halacha 33: If One Has No Doctor
He continues:
“Any place where there is no doctor, whether healthy or sick, one should not deviate from any of the ways we have mentioned in this chapter, for each one of them leads to a good outcome.”
Ah, that’s clear. If you have a doctor, you need to go to the doctor. You’re already sick — go to the doctor and ask him what to do. If you have a doctor, you need to follow his advice.
Someone who doesn’t have a doctor — whether a healthy person or a sick person — should not deviate from any of the ways we have mentioned in this chapter, for each one of them leads to a good outcome. In the end it brings good, even if it will be difficult. Very good. Perhaps the change of routine will be a bit hard for you. Right, although there is a drawback, in practice, if you have a doctor, ask the doctor — he has given you personalized guidance.
—
A General Principle in Character Development
This is also a general principle in serving God. These matters of serving God — you know? — the things that are good for everyone. Even someone who has a rebbe, the rebbe would have told him a bit more precisely to do things a bit differently. But if you don’t have a rebbe, you don’t have a doctor, then doing the general things — usually it works.
He discusses this topic at length in the Rambam in other places, because there was a great inquiry among the Rishonim regarding the Rambam — how much one can go with individualized practices, how much needs to be general rules. So the Rambam indeed said that it’s very important that you should have a doctor, because the doctor can tell you personally according to your difficult situation.
So all these halachos here were relevant for every single person. Indeed, for most people it’s always relevant, and for everyone it’s only relevant if they don’t have something better. It’s better than knowing nothing.
—
General Conclusion of the Entire Chapter
But now the Rambam is going to say that it is indeed good to have a doctor.
What can one learn from this entire Rambam? I mean, it’s very hard to derive rulings from this Rambam, but the point is that a person should keep in mind — keep the body a bit in mind, not wait until one gets sick. Keep the body in mind, and listen to the body, don’t overeat.
But the general principle was quite simple:
– Eat less
– Exercise more
– Sleep more
– Less marital relations if one will become weak from it
– Be a strong person who conquers his inclination, and not eat every food one encounters
The general principle is — everyone agrees. But it’s certainly true in general that we eat nowadays a lot, a lot more than people used to eat, and it’s a very big problem. Enough.
And if one is already past that point, one can go to the doctor to get, what’s it called, the new thing. And if he’s uncertain, he doesn’t know — he can go to the beis din who will give him a good smack.
—
Halacha 34: Ten Things — A Torah Scholar Must Live in a City with a Doctor
This is interesting. And this last piece really — doesn’t belong here, but because the word “doctor” appears here, the Rambam found in this an actual halacha. This is an expansion — I have a few of these — but it’s really like a halacha, he found here such a halacha. Until now it was seemingly — you’re right — these things also appear in the Gemara, but primarily in chapter four he sees that it’s really a halacha: a Torah scholar may not live in a city that doesn’t have a doctor. Perhaps this is also the introduction to the next section which will discuss the Torah scholar.
—
The Gemara in Sanhedrin
The Rambam concludes with a — I mean it’s a statement of the Sages — yes, this is a Gemara in Sanhedrin. The Gemara says there:
“Any city that does not have these ten things, a Torah scholar is not permitted to dwell in it.”
A city that doesn’t have these ten things — a Torah scholar may not live there.
—
The Ten Things
What are the ten things?
1. A doctor (rofeh) — First is a doctor. It’s interesting — besides the ten idlers (asara batlanim), there need to be ten non-idlers.
2. A craftsman (uman) — Uman means… There are commentators who say rofeh and uman are one thing, like a skilled doctor. Or a rofeh means a doctor who tells you how to be healthy, and uman means a skilled doctor — a doctor who can heal illnesses. Perhaps uman means, as many times today one means uman as an artist. They said there needs to be an artist — every city needs to have someone who plays guitar and paints? But I remember in the Gemara, usually uman means… ah, Rashi says — he brings Rashi — uman: a bloodletter. Like a dentist. It’s not a doctor, it’s someone who does certain medical procedures, but not exactly a doctor. There are other commentators who investigate the meaning of the Gemara and say that uman means a mohel. That could also be. A mohel and a bloodletter basically do the same job — it’s a cut, he moves on. It’s not a doctor who knows things more deeply.
3. A bathhouse (beis hamerhatz)
4. A latrine (beis hakisei) — Because one may not hold oneself back. The entire city needs to have a latrine.
5. Available water (mayim metzuyin) — There should be fresh water.
6. A synagogue (beis haknesses)
7. A children’s teacher (melamed tinokos)
8. A scribe (lavlar) — A writer who can make a contract, or write in general… I mean a sofer, or it means writing a mezuzah perhaps. Or a sofer in general. It could be both — writing holy books.
9. A charity collector (gabbai tzedakah) — To be able to distribute charity.
—
Discussion: What Does “Gabbai” Mean?
Perhaps gabbai is from the word goveh — he collects? He collects the charity — he takes. Giving a donation anyone can give, grabbing… but he says that he can take with power. Right. Gabbai tzedakah doesn’t mean just someone who goes after money. It means there’s someone who makes sure to take money from those from whom money needs to be taken. Those who are truly charity collectors are quite something.
What does he say about the wealthy? In their times they had to hit them. We’re nicer, we even give them honor too, but… very good. They shouldn’t come through here and hit.
—
10. A court that can administer lashes and imprison (beis din makin v’chovshin) — This is the tenth thing. A court that has the power to give lashes.
—
Discussion: What Does “Chovshin” Mean?
What is a court? What is hitting? And chovesh — does it mean he puts in prison? What does chovesh mean? He places a restraining order, apparently? He can compel.
Very important that a city should have this. And if not, one cannot live in that city.
—
Why Does the Rambam Bring This Here?
All in all, the reason the Rambam brings this here is because of the first one — because of the doctor.
Hilchos De’os Chapter 4 (Continued) — Conclusion of the Chapter: The Rambam’s Halachic Status of Health Practices
—
Ozempic and the Belzer — A Humorous Remark
He gave you, what’s it called, the new thing? Ozempic. And if it doesn’t help, you can go to the Belzer who gives out good smacks.
—
Halacha 34: “Doctor” — An Actual Halacha
Okay, this is interesting. Because this last piece doesn’t belong here. But because the word “doctor” appears, the Rambam found that it’s actually a halacha. But it really is like a halacha. He found here such a halacha.
Novel Point: The Distinction Between the Earlier Halachos and Halacha 34
Until now it was seemingly somewhat justified that these things also appear in the Gemara. But primarily with halacha 34 one sees that this is truly a halacha. “Any city that does not have these ten things, a Torah scholar is not permitted to dwell in it” — a Torah scholar may not live…
Introduction to the Next Chapter
It’s perhaps also the introduction to the next section, “as is known” regarding the Torah scholar.