הלכות עבודה זרה פרק א
הלכות עבודה זרה הקדמה און פרק א' – דער רמב"ם לייגט אראפ 51 מצוות (2 עשה, 49 לא תעשה) וואס געהערן צו עבודה זרה, אריינגערעכנט כישוף, נביאי שקר, און מנהגים פון גוים. ער דערציילט די היסטאריע פון עבודה זרה: וויאזוי אין דור אנוש האט זיך אנגעהויבן א קליינע טעות – מ'האט געמיינט אז דער אייבערשטער וויל מ'זאל געבן כבוד פאר די כוכבים און גלגלים – און דאס האט זיך אנטוויקלט דורך נביאי שקר, צורות, און כומרים ביז די גאנצע וועלט האט פארגעסן דעם אייבערשטן. אברהם אבינו האט דערקענט די אמת מיט זיין אייגענע שכל און אנגעהויבן מסביר זיין פאר מענטשן די טעות, און דאס האט זיך ווייטערגעפירט דורך יצחק, יעקב, און שבט לוי ביז משה רבינו האט באקומען די תורה מיט אלע הלכות פון עבודה זרה.
▶ לצפייה ללא יוטיוב / Watch without YouTube ✕ חזרה ליוטיוב / Back to YouTube
📖 טקסט הפרק / Chapter Text (Sefaria) ›
YI אידיש ›
סיכום השיעור 📋
סיכום פון דער שיעור: הלכות עבודה זרה – הקדמה, מנין המצוות, און פרק א’
—
הקדמה: מקום הלכות עבודה זרה אין ספר המדע
דברי הרמב”ם
הלכות עבודה זרה איז דער פערטער חלק פון ספר המדע, נאך הלכות יסודי התורה, הלכות דעות, און הלכות תלמוד תורה, און פאר הלכות תשובה.
פשט
ספר המדע באשטייט פון פינף חלקים: (1) הלכות יסודי התורה – עיקרי האמונה, (2) הלכות דעות – מידות טובות, (3) הלכות תלמוד תורה – וויאזוי מ’לערנט תורה און מכבד תלמידי חכמים, (4) הלכות עבודה זרה – דאס היפך פון יסודי התורה, (5) הלכות תשובה.
חידושים און הסברות
קשיא אויף דעם סדר: דער רמב”ם אליין אין זיין הקדמה צו די 14 ספרים זאגט אז מ’דארף וויסן „תחילה לכל” – „יחוד ה’ ואיסור עבודה זרה”. אויב אזוי, פארוואס שטייט הלכות עבודה זרה נישט גלייך נאך הלכות יסודי התורה, אדער אפילו אינעווייניג אין הלכות יסודי התורה נאך פרק א’?
ערשטער תירוץ – פאזיטיוו פאר נעגאטיוו: דער רמב”ם וויל ערשט אראפלייגן דאס גאנצע פאזיטיווע בילד פון א אידן – יסודי התורה, מידות (דעות), לערנען תורה – און ערשט נאכדעם גייט ער צו „סור מרע”, דאס נעגאטיווע.
צווייטער תירוץ – דער תלמיד חכם אלס חוט השני: דער תלמיד חכם איז דער פאדעם וואס פארבינדט יסודי התורה מיט דעות, און דעות מיט תלמוד תורה. דער כבוד פון א תלמיד חכם, וויאזוי ער מאכט א קידוש השם – דאס איז דער חוט השני וואס לויפט דורך די ערשטע דריי הלכות. דערפאר קען מען זיי נישט צעטיילן.
דריטער תירוץ – דער סדר פון ספר המדע אלס גאנצע סטרוקטור: די ערשטע דריי חלקים זענען דאס פאזיטיווע, נאכדעם קומט דאס נעגאטיווע (עבודה זרה), און נאכדעם דער „פיקס” פון דעם נעגאטיוון – הלכות תשובה. תשובה איז דער תיקון אויף עבודה זרה. [הערה: אפילו הלכות תלמוד תורה ענדיגט זיך מיט א מין תשובה – נידוי אויף ביזוי תלמיד חכם, וואס איז א וועג פון עונש און תשובה.]
פערטער תירוץ – עבודה זרה איז בעצם שוין כולל אין יסודי התורה פרק א’: דער עיקר איסור עבודה זרה – די אידעע אז ס’איז נאר איין גאט – איז שוין אראפגעלייגט אין פרק א’ פון יסודי התורה. ס’איז נישט דא א טעאָרעטישער חידוש אין הלכות עבודה זרה. דער עיקר חידוש פון הלכות עבודה זרה איז א פראקטישע זאך – וויאזוי די טעות אנטוויקלט זיך, וועלכע מעשים זענען אסור, וועלכע גדרים לייגט די תורה אראפ כדי מ’זאל נישט קומען צו א טעות אין יסודי התורה. עבודה זרה איז בעצם „פראקטישע אזהרות” – א סטעפ נאך יסודי התורה, נישט יסודי התורה גופא.
—
מנין המצוות פון הלכות עבודה זרה
דברי הרמב”ם
„יש בכללן אחת וחמשים מצוות” – 2 מצוות עשה און 49 מצוות לא תעשה.
פשט
כמעט אלע מצוות עבודה זרה זענען לא תעשה, ווייל דער עיקר ענין איז „נישט טון” – נישט דינען, נישט מאכן, נישט הנאה האבן, נישט נאכגיין.
חידושים און הסברות
פארוואס אזויפיל מצוות: דער רמב”ם האט פארשטאנען אז אין דער תורה איז דא זייער אסאך מצוות פון נישט טון עבודה זרה, נישט טון זאכן וואס ברענגען צו עבודה זרה. אפילו מצוות וואס לכאורה האבן נישט ממש מיט עבודה זרה צו טון, האט דער רמב”ם פארשטאנען אז זיי באלאנגען צו עבודה זרה (למשל כישוף, מצבה, אבן משכית, א.א.וו.).
סטרוקטור פון די מצוות – קאטעגאריעס
א) מחשבה און פנייה צו עבודה זרה
„שלא לפנות אחר עבודה זרה” – זיך נישט אינטערעסירן אין עבודה זרה. „שלא לתור אחר הרהור הלב וראיית העינים” – נישט נאכגיין מחשבות און קוקן אויף ענינים פון עבודה זרה.
חידוש פון ספר המצוות: א מענטש דארף לייגן א גבול אויף זיינע מחשבות. נישט אלעס מעג מען טראכטן – ספעציפיש פון עבודה זרה טאר מען נישט טראכטן.
חילוק צווישן „פנייה” און „גלויבן”: טראכטן אין זאכן וואס קען ברענגען נאך זיך עבודה זרה איז אן אנדערע איסור ווי ממש גלייבן אין עבודה זרה. גלייבן אין עבודה זרה איז א באזונדערע מצות לא תעשה (שלא להעלות על לב שיש אלוה זולתו – וואס שטייט שוין אין יסודי התורה). דא רעדט זיך פון נאך איסורים – א פנייה וואס ברענגט צו עבודה זרה.
ב) גידוף
„שלא לגדף” – נישט מגדף זיין דעם אייבערשטן (מברכת השם). דער רמב”ם אין פרק ב’ גייט מסביר זיין פארוואס גידוף קומט אריין אין הלכות עבודה זרה, כאטש ס’איז נישט עכט עבודה זרה – ס’איז ענליך צו עבודה זרה.
ג) עיקר עבודת עבודה זרה
חידוש וועגן פרק א’: פרק א’ איז נישט קיין מצוה – ס’איז דער יסוד וואס איז מסביר וויאזוי עבודה זרה האט זיך אנטוויקלט. דער רמב”ם פרעגט: מענטשן זענען דאך נישט משוגע, וויאזוי קומט עס צו דינען עבודה זרה? און ער איז מסביר זייער שיין וויאזוי די טעות קען זיך אנטוויקלען – א קליינע טעות ברענגט ביז צו די גרעסטע טעות.
„שלא לעבדה כדרך עבודתה” – נישט דינען עבודה זרה לויט דעם ספעציפישן דרך וויאזוי יענע עבודה זרה ווערט געדינט. אויך די „אייביגע” עבודות – משתחווה זיין, מקטר זיין, א.א.וו. – זענען אסור אפילו אויב דאס איז נישט דער ספעציפישער דרך פון יענע עבודה זרה.
ד) מאכן פסלים און צורות
„שלא לעשות פסל” – נישט מאכן א פסל, נישט פאר זיך און נישט פאר יענעם. „שלא לעשות צורות” – מ’זאל נישט מאכן צורות פון עבודה זרה אפילו פאר שיינקייט, אפילו ווען די צורות זענען נישט עבודה זרה אליין.
ה) מסית ומדיח – פארשפרייטן עבודה זרה
מדיח – איינער וואס מאכט א רבים נדח נאך עבודה זרה. מסית – איינער וואס רעדט איבער א יחיד צו דינען עבודה זרה.
חידוש – פארבינדונג צו אברהם אבינו: דאס איז דער אפערזיט פון „ויקרא בשם ה'” – אנשטאט רופן אין נאמען פון השם, רופט מען אין נאמען פון עבודה זרה.
עיר הנדחת: א שטאט וואס איז אלע געווארן נדח נאך עבודה זרה – מצוות עשה צו פארברענען די גאנצע שטאט, שלא לבנותה, און נישט הנאה האבן פון דעם געלט.
ספעציעלע דינים ביי מסית: שלא לאהוב מסית, שלא לעזוב שנאתו, נישט זיין מציל אים, נישט זיין מלמד זכות אויף אים (כאטש געווענליך ביי א נדון למיתה איז דא א מצוה פון מלמד זכות), און פארקערט – שלא ימנע מלמד עליו חובה.
ו) נביא שקר
שלא להתנבא בשם עבודה זרה – און מ’טאר נישט אויסהערן פון אזא נביא. שלא להתנבא בשקר אפילו בשם השם.
חידוש – פארוואס שטייט דאס ביי עבודה זרה: דא מיינט מען בעיקר אויב איינער זאגט בשם השם צו דינען עבודה זרה – דאס איז איינע פון די עיקר וועגן פון שקר בשם השם. אבער אויסער וואס ער איז א מסית, פארלעצט ער אויך דעם ענין פון נבואה, און דערפאר קומט צו נאך אן איסור פון מתנבא בשקר.
שלא לגור – נישט מורא האבן פון הרג’ענען א נביא שקר.
ז) שבועה בשם עבודה זרה
שלא להשבע בשם עבודה זרה.
ח) כישוף און דומה זאכן
זאכן וואס זענען נישט ממש עבודה זרה, נאר קאטעגאריעס פון כישוף אדער פעולות וואס עובדי עבודה זרה טוען, וואס ברענגט צו עבודה זרה: שלא לעשות מעשה אוב, שלא לעשות מעשה ידעוני, שלא להעביר למולך, שלא לעשות נחש, קוסם, מעונן, חובר חבר, דורש אל המתים, נישט פרעגן פון אוב און ידעוני.
חילוק צווישן פארשידענע סארטן כישוף: פאר סתם מענטשן איז כישוף אלעס איין קאטעגאריע, אבער לויט דעם רמב”ם זענען דא חילוקים. לעשות אוב איז כמעט ווי א ממש’ע פעולה פון עבודה זרה, אבער פרעגן ביי אן אוב אדער קוסם איז אנדערש – ס’איז אסור ווייל ס’וועט ברענגען מענטשן צו עבודה זרה, נישט ווייל ס’איז אליין עבודה זרה.
ט) מצבה, אבן משכית, אשרה
שלא להקים מצבה – נישט אויפשטעלן א מזבח וואס איז נישט במקום המקדש. שלא להשתחוות על אבן משכית – נישט בוקן זיך אויף א שטיינערנע פלאר. שלא ליטע אשרה – נישט איינפלאנצן דעם בוים וואס איז געווען איינגעפירט פאר עבודה זרה.
חידוש: די זאכן (מצבה, אבן משכית, אשרה) זענען נישט ממש עבודה זרה אליין – דער חידוש דא איז אז מ’זאל נישט טון זאכן ענליך צו מנהגי עבודה זרה, אפילו ווען מ’מיינט עס נישט פאר עבודה זרה.
י) אויסרייסן עבודה זרה
מצוות עשה: לאבד עבודה זרה וכל הנעשה בשבילה. שלא ליהנות מעבודה זרה וכל משמשיה. שלא ליהנות מתקרובת עבודה זרה – אן עקסטערע איסור הנאה פון תקרובת.
חידוש: תקרובת איז באזונדער ווייל ביי זאכן וואס ווערן נישט אליין אסור (למשל א בוים וואס מ’דינט – דער בוים אליין ווערט נישט אסור ווייל ער איז א לעבעדיגע זאך), אבער די תקרובת דערפון איז יא אסור בהנאה.
יא) נישט חבר’ן מיט עובדי עבודה זרה
שלא לכרות ברית לעובדי עבודה זרה (ווי אין פרשת השבוע – „השמר לך פן תכרות ברית”). שלא לחון עליהם – נישט רחמנות האבן אויף עובדי עבודה זרה. שלא ישבו בארצנו – נישט לאזן זיי וואוינען אין ארץ ישראל, ווי דער פסוק זאגט – ווייל דיינע קינדער וועלן ווערן עובדי עבודה זרה. שלא להידמות – נישט אויסקוקן מיט די מנהגים און מלבושים פון עובדי עבודה זרה.
יב) לאווין פון מנהגים און לבושים
נישט מקיף זיין פאת ראש, נישט השחתה’ן פאת זקן, א מאן זאל נישט אנטון עדי אשה און אן אשה זאל נישט אנטון עדי גבר, נישט מאכן כתובת קעקע, נישט איינקריצן אין גוף, „לא יגודדו” – נישט קראצן/שלאגן זיך אויף א מת, נישט מאכן קרחה על מת.
אינגאנצן 51 מצוות געהערן צו הלכות עבודה זרה.
—
פרק א’ הלכה א’ – דער אורשפרונג פון עבודה זרה: דור אנוש
דברי הרמב”ם
„בימי אנוש טעו בני האדם טעות גדולה, ונבערה עצת חכמי אותו הדור, ואנוש עצמו היה מן הטועים. וזו היתה טעותם: אמרו, הואיל והאל ברא כוכבים אלו וגלגלים להנהיג את העולם, ונתנם במרום, וחלק להם כבוד, והם שמשים המשמשים לפניו – ראויים הם לשבחם ולפארם ולחלוק להם כבוד. וזהו רצון האל ברוך הוא, לגדל ולכבד מי שגדלו וכבדו, כמו שהמלך רוצה לכבד העומדים לפניו, וזהו כבודו של מלך.”
„כיון שעלה דבר זה על לבם, התחילו לבנות לכוכבים היכלות, ולהקריב להן קרבנות, ולשבחם ולפארם בדברים, ולהשתחוות כנגדם… וזה היה עיקר עבודה זרה… וכך היו אומרים עובדיה היודעים עיקרה, לא שהם אומרים שאין שם אלוה אלא כוכב זה.”
פשט
אין דור אנוש (בן שת) האבן די חכמי הדור – נישט סתם המון עם – געמאכט א טעות. זיי האבן גע’טענה’ט: הואיל און דער אייבערשטער האט באשאפן כוכבים און גלגלים צו פירן די וועלט, און ער האט זיי ארויפגעשטעלט אין הימל, איז ראוי מ’זאל זיי כבוד געבן – אזוי ווי א מלך וויל מ’זאל רעספעקטירן זיינע שרים. דערנאך האט מען אנגעהויבן בויען היכלות, ברענגען קרבנות, זאגן שבחים, און זיך משתחווה זיין צו די כוכבים. דאס אלעס האבן זיי געטון ווייל זיי האבן געמיינט אז דאס איז דער רצון הבורא.
חידושים און הסברות
1) פארוואס דער רמב”ם דערציילט דעם גאנצן מהלך – נישט נאר היסטאריע, נאר צו פארשטיין דעם גדר פון דעם איסור:
דער רמב”ם טוט דאס נישט סתם כדי מ’זאל זיך קענען נזהר זיין. ער וויל אז מ’זאל פארשטיין וואס עבודה זרה קען זיין – אויף א כשר’ע וועג, אויף א גוטע וועג. עבודה זרה איז נישט וואס דו מיינסט. ס’מיינט נישט פשוט צו גלייבן אין אן אנדערע גאט – ווייל וואס מיינט בכלל “אן אנדערע גאט”? אויב דער קאנצעפט פון גאט איז וואס מ’האט געלערנט אין יסודי התורה (דער מצוי ראשון, דער בעל היכולת), איז זייער שווער צו פארשטיין ווי אזוי עמיצער קען גלייבן אין אן אנדערע. דערפאר פארשטייען קינדער נישט וואס עבודה זרה מיינט.
2) עבודה זרה איז א גדר פאר אטעיזם:
לויט דעם רמב”ם איז עבודה זרה א גדר פאר אטעיזם. ס’הייבט זיך אן דערמיט אז ס’זענען דא אסאך כוחות אויף דער וועלט (וואס ס’איז טאקע דא אזעלכע כוחות), מ’הייבט אן זיי צו געבן כבוד, און צום סוף פארגעסט מען אז ס’איז דא בכלל א גאט. פון מ’טוט עבודה זרה, קומט מען אן צו פארגעסן דעם עכטן גאט, ווייל מ’דינט נאר די מיטלסטע זאכן (אמצעיים) און פארגעסט פון דער מצוי ראשון פון יסודי התורה פרק א’. דאס איז דער קשר צו ספר המדע – עבודה זרה איז דאס היפך פון יסודי התורה.
3) די טעות האט זיך אנגעהויבן פון די חכמים, נישט פון המון עם:
דער רמב”ם זאגט „נבערה עצת חכמי אותו הדור” – די פראבלעם האט זיך אנגעהויבן פון די חכמים. זיי האבן זיך באנארישט, אבער זיי האבן געהאט א גוטע סברא. ס’איז נישט געווען א טעות פון די המונים, ס’איז געווען די טעות פון די טראכטערס. אנוש אליין איז אויך געווען מן הטועים.
4) די סברא פון דור אנוש איז נישט קיין שטות – נאר א טעות:
דער ערשטער שטאפל איז געווען א לאגישע סברא: דער אייבערשטער האט באשאפן כוכבים און גלגלים להנהיג את העולם (ווי ס’שטייט אין יסודי התורה פרק ב’-ג’), ער האט זיי ארויפגעשטעלט אין הימל, זיי זענען „שמשים המשמשים לפניו” (א לשון פון דער גמרא), זיי שטייען פאר אים ווי עבדים העומדים לפניו. דערפאר, אזוי ווי א מלך וויל מ’זאל רעספעקטירן זיינע שרים (ווי אחשורוש האט געהייסן מ’זאל רעספעקטירן המן – ווען מ’בייגט זיך פאר המן, בייגט מען זיך בעצם פאר אחשורוש), אזוי וויל דער אייבערשטער מ’זאל רעספעקטירן זיינע כוכבים. די סברא סאונדט גוט! אויב ס’וואלט געבליבן דערביי, אפשר וואלט עס אפילו געווען ריכטיג.
5) דער חילוק צווישן אונזער „קל אדון” און עבודה זרה:
אין שבת דאוונען זאגט מען „קל אדון על כל המעשים” – „מלאים זיו ומפיקים נוגה” – מ’ברענגט ארויס ווי שיין די כוכבים זענען. אבער דער פוינט איז „פארים כבוד נותנים לשמו, צהלה ורנה לזכר מלכותו” – זיי זענען ביוטיפול, אבער צו משבח זיין דעם אייבערשטן ביהיינד דיס. דור אנוש האט אבער געזען אז ס’איז אזוי שיין און פראכטפול, און געמיינט אז דער אייבערשטער וויל מ’זאל זיי דאנקען, מ’זאל זיי זאגן שבח – זיי האבן געהאלטן אז זיי אליין קומט כבוד.
6) „להשיג רצון הבורא” – מיינט למלאות דעם רצון, נישט צו דערגרייכן אים:
דער לשון „להשיג רצון הבורא” מיינט נישט צו פארשטיין וואס דער אייבערשטער וויל, נאר צו ממלא זיין דעם רצון – זיי האבן געמיינט אז דורך בויען היכלות און ברענגען קרבנות פאר די כוכבים, טוען זיי וואס דער אייבערשטער וויל.
7) „עיקר עבודה זרה” – מיינט שורש/אנהייב, נישט עיקר אין זין פון הויפטזאך:
דער רמב”ם מיינט מיט „עיקר” דעם שורש און אנהייב פון עבודה זרה – דאס איז ווי אזוי ס’האט זיך אנגעהויבן, נישט אז דאס איז דער הויפטזאך פון עבודה זרה.
8) די ערשטע עובדי עבודה זרה האבן נאך געגלייבט אין דעם אייבערשטן:
דער רמב”ם באטאנט: „וכך היו אומרים עובדיה היודעים עיקרה, לא שהם אומרים שאין שם אלוה אלא כוכב זה.” די ערשטע עובדי עבודה זרה – „היודעים עיקרה” – האבן נישט געזאגט אז דער כוכב איז דער איינציגער גאט. זיי האבן פולשטענדיג געגלייבט אין דעם אייבערשטן, נאר געמיינט אז ער וויל מ’זאל כבוד געבן פאר זיינע „עבדים”. דאס איז אנדערש ווי דער פאפולערער פארשטאנד אז אן עובד עבודה זרה גלייבט נישט אין דעם אייבערשטן.
9) דער פסוק פון ירמיה (י:ז-ח) – ראיה אז חכמי הגוים האבן געוואוסט פון דעם אייבערשטן:
דער רמב”ם ברענגט דעם פסוק „מי לא יראך מלך הגוים כי לך יאתה, כי מכל חכמי הגוים ובכל מלכותם מאין כמוך” – אלע חכמי הגוים האבן געוואוסט אז קיינער איז נישט ווי דער אייבערשטער. „ובאחת יבערו ויכסלו, מוסר הבלים עץ הוא” – אבער מיט איין זאך באנאר’ישן זיי זיך: זיי מיינען אז דער הבל (דאס בוקן זיך צו א שטיין אדער עץ) איז דער רצון השם. זייער איינציגע טעות איז אז זיי מיינען אז דער אייבערשטער וויל מ’זאל דינען די כוכבים דורך צורות פון עץ.
10) דער לשון „יבערו” – ווי א חכם ווערט נאריש:
דער לשון „יבערו” (פון „בער” – נאריש ווערן) איז פארבונדן מיט’ן לשון „נבערה עצת חכמי יועצי פרעה” (ישעיה יט:יא). דאס ווייזט ווי אזוי א חכם הייבט אן ווערן נאריש – נישט מיט איין מאל, נאר דורך א קליינע טעות. דער רמב”ם האט מסתמא געטראכט פון דעם פסוק ווען ער האט געשריבן דעם לשון „נבערה” אין הלכה א’.
11) פאר וועמען האבן זיי עס געטון – פאר’ן אייבערשטן, נישט פאר’ן כוכב:
ביי דער ערשטער שטופע האבן זיי נישט געמיינט אז דער כוכב אליין זעט עס אדער האט א כח עצמי. זיי האבן געטראכט נאר פון דעם אייבערשטן – אז דער אייבערשטער זאל זען ווי מ’בוקט זיך צו זיין „שמש” (דינער), און דאס איז א כבוד פאר’ן אייבערשטן. דער כוכב האט נאך נישט קיין עצמאות אין זייער מחשבה.
12) אין א געוויסע זין איז דאס ערגער:
כאטש מ’קען זאגן אז די טעות איז „קלענער ווי מיר האבן געמיינט” (ווייל זיי גלייבן נאך אין דעם אייבערשטן), אבער אין א געוויסע זין איז עס ערגער – ווייל זיי זאגן אז דער רצון השם אליין איז בעבודה זרה. דאס מאכט עס שווערער צו באקעמפן, ווייל מ’קען נישט זאגן „דו גלייבסט נישט אין גאט” – זיי גלייבן יא, נאר זיי מיינען אז גאט וויל עבודה זרה.
13) אפשר האבן זיי אויך געדינט דעם אייבערשטן דירעקט:
ביי דער ערשטער שטופע איז מעגליך אז זיי האבן אויך געדינט דעם אייבערשטן דירעקט – אזוי ווי מ’גיט כבוד פאר’ן מלך און אויך פאר זיינע עבדים. דער אייבערשטער איז נאך געווען אין דער „פיקטשער”, נאר זיי האבן אויך צייט געמאכט פאר די כוכבים.
14) דער ערשטער שטאפל שטימט מיט „שלא עלה על הלב”:
ס’איז נישט עלה על הלב אז דו האסט אן אנדערע גאט. דער ערשטער ענין האט געהאט א טעות, אבער די סברא איז נישט קיין שטות – נאר א טעות אין דער רוח. ס’איז נאך נישט קיין שום טעות אין דעם זין אז מ’גלייבט אין אן אנדערע גאט.
15) אינטרעסאנטע נקודה – דער רמב”ם רעדט דא פון כוכבים און גלגלים, נישט פון מלאכים:
אינטרעסאנט, דער רמב”ם האט דא נאך נישט גערעדט פון מלאכים – נאר פון כוכבים און גלגלים. (הגם אין יסודי התורה פרק ב’-ג’ רעדט ער אויך פון מלאכים אין דער סטרוקטור פון דער בריאה.)
—
פרק א’ הלכה ב’ – די צווייטע שטופע: נביאי שקר, כומרים, און „כוזבים אחרים”
דברי הרמב”ם
„וכיון שארכו הימים, עמדו בבני אדם נביאי שקר, ואמרו שהאל ציווה להם ואמר להם עבדו כוכב פלוני או כל הכוכבים, והקריבו לו ונסכו לו כך וכך, ויבנו לו היכל, ויעשו צורתו כדי להשתחוות לו כל העם הנשים והקטנים ושאר עם הארץ. ומודיע להם צורה שבדה מלבו ואומר זו צורת הכוכב פלוני שהודעתי בנבואתי.”
„והתחילו על דרך זה לעשות צורות בהיכלות ותחת האילנות ובראשי ההרים… ומתקבצים ומשתחוים להם ואומרים לכל העם שזו הצורה מטיבה ומריעה וראוי לעבדה וליראה ממנה.”
„והכומרים אומרים להם בעבודה זו תרבו ותצליחו ועשו כך וכך ואל תעשו כך וכך.”
„והתחילו כוזבים אחרים לומר שהכוכב עצמו או הגלגל או המלאך דיבר עמהם ואמר להם עבדוהו בכך וכך והודיע להם דרך עבודתו עשו כך ואל תעשו כך.”
„ופשט דבר זה בכל העולם לעבוד את הצורות בעבודות משונות זו מזו ולהקריב להם ולהשתחוות.”
„וכיון שארכו הימים נשתכח השם הנכבד והנורא מפי כל היקום ומדעתם ולא הכירוהו. ונמצאו כל עם הארץ הנשים והקטנים אינם יודעים אלא הצורה של עץ ואבן וההיכל של אבנים שנתחנכו מקטנותם להשתחוות לה ולעבדה ולשבע בשמה. והחכמים שהיו בהם כגון כומריהם וכיוצא בהם מדמין שאין שם אלוה אלא הכוכבים והגלגלים שנעשו הצורות האלו בגללם ולדמותם.”
פשט
נאכדעם וואס ס’איז דורכגעגאנגען צייט, זענען אויפגעשטאנען נביאי שקר וואס האבן געזאגט אז דער אייבערשטער האט זיי געהייסן מ’זאל דינען די כוכבים, ברענגען קרבנות, בויען היכלות, און מאכן צורות (בילדער/סטאטוען). זיי האבן אויסגעטראכט צורות פון זייער אייגענער פאנטאזיע. דערנאך האט מען אנגעהויבן מאכן סטאטועס אין היכלות, אונטער ביימער, אויף בערג. מ’האט געזאגט פאר’ן פאלק אז „די צורה איז מטיבה ומריעה.” ס’איז ארויסגעוואקסן אן אינסטיטוציע פון כומרים. אנדערע שקרנים האבן געזאגט אז דער כוכב/גלגל/מלאך אליין האט גערעדט צו זיי. דאס האט זיך פארשפרייט איבער דער גאנצער וועלט. צום סוף האט מען אינגאנצן פארגעסן דעם אייבערשטן – דער המון עם האט נאר געקענט די צורה פון האלץ און שטיין, און די „חכמים” (כומרים) האבן געוואוסט אז ס’איז דא כוכבים און גלגלים הינטער די צורות, אבער ווייטער ווי דאס האבן אפילו זיי נישט געוואוסט.
חידושים און הסברות
1) דריי עיקר חילוקים צווישן דער ערשטער און צווייטער שטופע:
(א) נביא שקר vs. סברא פון חכמים: פריער האבן מענטשן אליין געטראכט (משער געווען בדעתם) אז דער אייבערשטער וויל אזוי – דאס איז א סברא וואס מ’קען אפפרעגן מיט א בעסערע סברא. יעצט זאגט א נביא שקר אז דער אייבערשטער האט אזוי געזאגט – דאס איז אסאך שווערער אפצופרעגן, ווייל מ’קען נישט אזוי פשוט חולק זיין אויף א „נבואה”.
(ב) צורות שבדו מלבם – א נייע מדרגה פון טעות: דער נביא שקר האט צורות אויסגעטראכט – נישט א פשוט’ע בילד פון ווי די זון זעט אויס (א דיסק), נאר א צורה אנושית (א מענטש, א פרוי, א חיה). „צורת חמה” מיינט נישט א picture פון די זון, נאר א מענטשליכע פיגור וואס רעפרעזענטירט דעם כוכב – אזוי ווי אין אלטע מיטאלאגיעס וואו די זון איז א מאן מיט צוויי הענט, די לבנה איז א פרוי, וכדומה. דאס איז „בדה מלבו” – אויסגעטראכט, ווייל מ’קען נישט קוקן מיט א טעלעסקאפ און זען אז די זון זעט אזוי אויס. דאס איז א סאך ערגערע זאך, ווייל יעצט מיינען מענטשן אז ס’איז דא עפעס א כח, א מענטשליכע פיגור פארבונדן מיט דער זון – א „גאט פון דער זון” – וואס איז שוין ממש א נייע זאך, נישט בלויז כבוד געבן פאר א נאטורליכע באשעפעניש.
[Digression: דער רמב”ם’ס שיטה אז „צורת חמה” מיינט נישט א פשוט’ע בילד פון דער זון נאר א צורה אנושית – דאס וועט אויסגעלערנט ווערן שפעטער אין די הלכות.]
(ג) „כל העם הנשים והקטנים ושאר עם הארץ” – פארשפרייטונג צו אלעמען: פריער שטייט נאר „חכמי הדור” – די ערשטע טעות איז געווען ביי חכמים וואס האבן פארשטאנען דעם נושא. יעצט שטייט „כל העם” – דער נביא שקר האט עס פארשפרייט צו יעדן, אויך פרויען, קינדער, און עם הארץ. דאס איז א וויכטיגער חילוק צווישן א חכם וואס רעדט צו אנדערע חכמים, און א נביא (שליח) וואס רעדט צו אלעמען.
2) דער אייבערשטער ווערט ארויסגעשטופט פון דער „פיקטשער”:
ביי דער ערשטער שטופע האבן זיי נאך געדינט דעם אייבערשטן און אויך די כוכבים. ביי דער צווייטער שטופע זאגט דער נביא שקר אז דער אייבערשטער האט געהייסן מ’זאל דינען נאר די כוכבים – דער אייבערשטער איז מער נישט אין דער פיקטשער, כאטש ער ווערט נאך דערמאנט אלס דער וואס האט געהייסן.
3) נביאי שקר שפילט א גרויסע ראלע אין עבודה זרה:
דער רמב”ם ווייזט אז נביאי שקר איז א פונדאמענטאלער חלק פון דער אנטוויקלונג פון עבודה זרה – דערפאר איז עס אויך איינע פון די מצוות אין הלכות עבודה זרה. דער נביא שקר איז ממש א שקרן – דער אייבערשטער האט אים גארנישט געזאגט.
4) „כיון שארכו הימים” – צייט אלס קיי גורם:
דער רמב”ם באטאנט אז דאס איז געשען נאכדעם וואס ס’איז דורכגעגאנגען צייט – די ערשטע עבודות (בויען היכלות, קרבנות, וכו’) האבן גורם געווען אז ס’זאל קומען צו דער נעקסטער שטופע. ווען מ’טוט עפעס לאנג גענוג, פארגעסט מען דעם אריגינעלן טעם.
5) דער חילוק צווישן „מנהיג הסדר” און „מטיב ומריע” – א קריטישער נייער שפרונג:
דער באגריף „מטיב ומריע” איז א פונדאמענטאלער שפרונג. די ערשטע חכמים האבן געהאלטן אז די גלגלים זענען „מנהיג הסדר” – זיי פירן דעם נאטירליכן סדר, אבער נישט אז זיי האבן א דירעקטע רעלאציע מיט מענטשן. „מטיב ומריע” מיינט שוין אז דער גלגל/כוכב האט א פערזענליכע באציאונג צו מענטשן – ער קען דיסיידן צו טון גוטס אדער שלעכטס פאר א ספעציפישן מענטש. דאס איז דער ערשטער מאל אין דעם פראצעס וואו מ’שרייבט צו די כוחות א פערזענליכע רעלאציע מיט מענטשן, נישט בלויז א קאסמישע פונקציע.
6) וואס מיינט „צורה” – נישט א בילד פון א כוכב, נאר א פאנטאזיע:
„צורה” מיינט נישט א ריאליסטישע אפבילדונג פון א כוכב. דער רמב”ם האט דאך געזאגט „צורה שבדאו מלבם” – זיי האבן עס דערטראכט פון זייער אייגענעם קאפ. ס’איז ווי מ’זאגט אז ווינוס זעט אויס ווי א פרוי מיט לאנגע האר – ס’איז נישט קיין פאטאגראפיע, ס’איז א סימבאלישע פאנטאזיע וואס קארעספאנדירט נישט צו עניטינג אין ריעליטי. ווען א מענטש קוקט אויף די סטאטוע, זעט ער פשוט א מענטש מיט א גרויסע בארד – נישט קיין כוכב.
7) פארוואס מענטשן ווילן עפעס וויזועלעס – דער פסיכאלאגישער דרייווער:
א הויפט דרייווער פון דעם גאנצן פראצעס איז דער מענטשליכער באדערפעניש צו זען עפעס וויזועלעס. דעם אייבערשטן קען מען נישט זען, ער איז „מופשט” (אבסטראקט). מ’קען נישט מאכן קיין צורה פון אים. ממילא האבן זיי זיך געווענדט צו די כוכבים וואס מ’קען כאטש זען, און פאר די קינדער האט מען געמאכט נאך מער „מגושם’דיג” – צורות וואס זעען אויס ווי מענטשן. יעדע שטופע איז א באוועגונג פון מער מופשט צו מער מוחש (קאנקרעט/גראספבאר): דער אייבערשטער (מופשט) → כוכבים/גלגלים (ווייניגער מופשט, מ’קען זיי כאטש זען) → צורות/סטאטועס (גאר מוחש, מ’קען זיי אנרירן).
8) דער רמב”ם זאגט נישט אז מ’האט געהאלטן אז מ’קען נישט דינען דעם אייבערשטן:
א וויכטיגע הערה: אסאך מענטשן לייגן אריין אין רמב”ם אז א טייל פון דער סברא איז געווען אז „מ’קען נישט דינען דעם אייבערשטן דירעקט.” אבער אין קיין איינע פון די שטופעס זאגט דער רמב”ם דאס. ער זאגט נאר אז מ’האט פארגעסן צום סוף. ער זאגט נישט קיינמאל אז א טייל פון דער סברא איז געווען אז מ’קען נישט דינען דעם אייבערשטן. ס’קען זיין אז ס’איז ריכטיג – אין אנדערע פלעצער סאונדט עס אזוי – אבער אין דעם טעקסט שטייט עס נישט.
9) דער חילוק צווישן נביאי שקר, כומרים, און „כוזבים אחרים” – דריי באזונדערע שטופעס:
– נביאי שקר – זיי האבן נאך גערעדט בשם דעם אייבערשטן, געזאגט אז דער אייבערשטער האט געהייסן דינען די כוכבים. דאס איז א שקר, אבער ס’איז נאך פארבונדן מיט’ן אייבערשטן.
– כומרים – דאס זענען תלמידים פון די נביאי שקר, נישט נביאים אליין. זיי זענען שוין אן אינסטיטוציע – ס’איז שוין א סיסטעם, ס’איז שוין דא ספעציעלע נעמען. א כומר דארף נישט קליימען אז ער האט אליין א נבואה געהאט – ער איז א „פרעדיגער” וואס גיבט איבער תורות בשם די כח. ער גיבט „מצוות עשה און מצוות לא תעשה” – „עשו כך וכך ואל תעשו כך וכך” – בשם די צורה.
– „כוזבים אחרים” – דאס איז א נייע גרופע וואס רעדט בכלל נישט מער בשם דעם אייבערשטן. זיי זאגן אז דער כוכב/גלגל/מלאך אליין האט גערעדט צו זיי. דאס איז א פונדאמענטאלער שפרונג: ביי די נביאי שקר האט נאך דער אייבערשטער געהייסן; דא רעדט שוין דער כוכב אליין. דאס מאכט סענס ווייל דער עולם האט זיך שוין אביסל פארגעסן פון דעם אייבערשטן – מ’קען דיר נישט זאגן אז דער אייבערשטער האט געהייסן, ווייל ווער ווייסט ווער דאס איז. זיי קענען נאר די כח אדער די צורה, סאו מ’מוז רעדן אין זייער שפראך.
10) דער ערשטער מאל וואס „מלאך” ווערט דערמאנט:
ביי די „כוזבים אחרים” שטייט ערשט מאל „המלאך.” דער מלאך איז מסתמא די צורה וואס מ’האט שוין פריער געמאכט, וואס איז שוין געווארן מער „אייבערשטער” אין זיך אליין – מ’האט שוין מער כוחות צוגעשריבן צו דער צורה, ביז זי איז געווארן א „מלאך” וואס רעדט צו מענטשן.
11) פארוואס ליגנט האט מער וואריאציע ווי אמת – „ופשט דבר זה בכל העולם בעבודות משונות זו מזו”:
אמת איז דאך נאר דא איינס, ליגנט איז „די סקיי איז די לימיט” – יעדער כוזב קען אנקומען מיט אן אנדערע מין. דאס ערקלערט פארוואס ס’איז געווארן אזויפיל „עבודות משונות זו מזו” – ווייל ווען מ’גייט אוועק פון דער אמת, איז דא אומבאגרעניצטע מעגליכקייטן פון שקר. און דאס איז מסתמא געווען א טייל פון דער אטרעקציע – ביי אברהם אבינו איז געווען „איין קליינע קארגע וועג פון דינען דעם אייבערשטן,” אבער ביי עבודה זרה איז דא „קריעטיוויטי, אסאך מיני עבודות.”
12) „מפי כל היקום ומדעתם” – מויל און מח:
„מפי כל היקום” – זייער מויל האט אויפגעהערט רעדן פון דעם אייבערשטן; „ומדעתם” – זייער מח האט אויפגעהערט טראכטן פון אים. ס’איז א צוויי-פאכיגע פארגעסעניש: סיי פון רעדן (אויסערליך) סיי פון טראכטן (אינערליך).
13) דער סופיקער מצב: צוויי לעוועלס פון אומוויסנהייט:
– עם הארץ (אנשים, נשים, קטנים) – „אינם יודעים אלא הצורה של עץ ואבן וההיכל של אבנים שנתחנכו מ
קטנותם להשתחוות לה.” זיי ווייסן נאר וואס זיי זעען פאר די אויגן. דער וואס האט זיי מחנך געווען האט אפשר נאך געוואוסט אז ס’איז דא עפעס „ביאיינד איט,” אבער דאס קינד לערנט נאר: „מ’בוקט זיך צו דעם – ער איז דער גאט.”
– חכמים (כומרים וכיוצא בהם) – זיי ווייסן אז ס’איז נישט נאר די צורה פון האלץ און שטיין, נאר אז עס סימבאליזירט כוכבים און גלגלים. אבער ווייטער ווי דאס גייען אפילו זיי נישט – „מדמין שאין שם אלוה אלא הכוכבים והגלגלים.” זיי האלטן אז די כוכבים זענען דער העכסטער ריעליטי, און ס’איז נישטא קיין באשעפער איבער זיי. זיי זענען גענוג קלוג, זיי פילן זיך שוין קלוג, זיי דארפן מער נישט. דער חכם גייט איין לעוועל העכער פון דעם נארישן מענטש – ער ווייסט אז ס’איז נישט די האלץ אליין – אבער ער בלייבט שטיין ביי דעם לעוועל און מיינט אז דאס איז שוין די גאנצע אמת. דאס איז דער טראגישער ריזולטאט: אפילו דער „חכם” ווייסט נאר איין לעוועל מער ווי דער המון עם, אבער פון דעם אייבערשטן ווייסט ער גארנישט.
[Digression: ביי די חכמי עבודה זרה, וואס האבן געוואוסט פון גלגלים, איז דאס געווען א „שטיקל הפשטה” – נישט ממש אבסטראקט (ווייל גלגלים זענען אויך גשמיות’דיגע זאכן), אבער דאך א שטופע העכער ווי נאר צו קוקן אויף וואס מ’זעט מיט די אויגן.]
14) „תחת האילנות” – שייכות צו אשרה:
„תחת האילנות” איז א רמז צו דער אשרה וואס מ’גייט נאך לערנען שפעטער אין הלכות עבודה זרה.
—
פרק א’ הלכה ג’ – אברהם אבינו, עמודו של עולם
דברי הרמב”ם
„אבל סוף דבר… לא היה שם מכיר אותו ולא יודע, אלא יחידים בעולם, כגון חנוך, מתושלח, נח, שם ועבר… עד שנולד עמודו של עולם, והוא אברהם אבינו.”
„כיון שנגמל איתן זה, התחיל לשוטט בדעתו והוא קטן, התחיל לחשוב ביום ובלילה, והיה תמה היאך אפשר שיהיה הגלגל הזה נוהג תמיד ולא יהיה לו מנהיג, ומי יסבב אותו, כי אי אפשר שיסבב את עצמו. ולא היה לו מלמד ולא מודיע דבר, אלא משוקע באור כשדים בין עובדי עבודה זרה הטפשים. ואביו ואמו וכל העם עובדי עבודה זרה, והוא היה עובד עמהם, ולבו משוטט ומבין.”
„עד שהשיג דרך האמת, והבין קו הצדק, מדעתו הנכונה. וידע שיש שם אלוה אחד, והוא מנהיג הגלגל, והוא ברא הכל, ואין בכל הנמצא אלוה חוץ ממנו.”
„ויודע שכל העולם טועים, ודבר שגרם להם לטעות…”
„התחיל להשיב תשובות על בני אור כשדים… ולומר דרך האמת… ושבר הצלמים…”
„והיה מהלך וקורא ומקבץ העם מעיר לעיר וממלכה לממלכה עד שהגיע לארץ כנען והוא קורא, שנאמר ויקרא שם בשם ה’ אל עולם.”
„וכיון שהיו העם מתקבצים אליו ושואלים לו על דבריו, היה מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו עד שיחזירהו לדרך האמת, עד שנתקבצו אליו אלפים ורבבות, והם אנשי בית אברהם.”
„ושתל בליבם העיקר הגדול הזה, וחיבר בו ספרים, והודיעו ליצחק בנו. וישב יצחק מלמד ומחזיר. ויצחק הודיע ליעקב ומינהו ללמד, וישב מלמד ומחזיר בתשובה כל הנלווים אליו. ויעקב אבינו לימד בניו כולם, והבדיל לוי ומינהו ראש…”
פשט
נאכדעם וואס די גאנצע וועלט איז אראפגעפאלן אין עבודה זרה, זענען געבליבן נאר יחידים – חנוך, מתושלח, נח, שם ועבר – וואס האבן נאך געוואוסט פון דעם אייבערשטן. אבער זיי זענען געבליבן יחידים אן א קאלעקטיווע השפעה. ביז ס’איז געבוירן געווארן אברהם אבינו, וואס האט שוין פון קינדווייז אן אנגעהויבן טראכטן, און דורך זיין אייגענעם שכל – אן א מלמד – האט ער דערגרייכט די אמת: אז ס’איז דא איין איינציגער גאט וואס פירט דעם גלגל, האט אלעס באשאפן, און ס’איז נישטא קיין אנדערער גאט. ער האט אנגעהויבן ענטפערן אויף קשיות, צובראכן די צלמים, ארומגעגאנגען פון שטאט צו שטאט מקבץ מענטשן, זיך אפגעגעבן מיט יעדן יחיד, ביז ער האט אויפגעבויט טויזנטער אנהענגער. ער האט איבערגעגעבן צו יצחק, יצחק צו יעקב, און יעקב האט אויסגעלערנט אלע זיינע קינדער מיט לוי אלס ראש.
חידושים און הסברות
1) „יחידים בעולם” – נישט א גרופע, נאר איינצלנע:
„כל היקום” האט פארגעסן דעם אייבערשטן, אבער „יחידים בעולם” האבן יא געוואוסט. דאס ווארט „יחידים” מיינט נישט א גרופע אדער א באוועגונג – זיי זענען געבליבן אלס איינצלנע מענטשן, אן א קאלעקטיווע השפעה אויף דער וועלט. זיי האבן נישט געהאט די כח צו גיין שרייען אקעגן דעם שטראם פון ירידה.
2) די „slippery slope” – פון ביסלעכווייז טעות צו אינגאנצן שקר:
דער עולם „איז מתגלגל” – ס’האט זיך געדרייט פון אמת צו אביסל שקר, צו מער שקר, צו ממש אינגאנצן שקר. דאס איז א „slippery slope” וואס האט געפירט ביז „עד שנולד עמודו של עולם.”
3) „עמודו של עולם” און „איתן” – צוויי תוארים פאר אברהם אבינו:
– עמודו של עולם – ער האלט אויף די וועלט, ער האט צוריקגעברענגט דעם בורא צו די מענטשן. ער איז דער פילער וואס שטיצט אויף דעם גאנצן בנין פון אמונה.
– איתן – מיינט שטארקייט. מ’דארף האבן שטארקייט צו גיין אקעגן די גאנצע וועלט. דאס איז נישט נאר אינטעלעקטועלע שטארקייט, נאר אויך מוט און קורעדזש צו שטיין אליין אקעגן אלעמען.
4) „כיון שנגמל” – ווען האט אברהם אנגעהויבן טראכטן?
דער רמב”ם זאגט „כיון שנגמל איתן זה” – ער האט אנגעהויבן שוין פון ווען ער איז נגמל געווארן, ד.ה. אויפגעהערט צו זייגן – ליטעראלי צוויי-דריי יאר אלט, אזוי ווי „ויגמל יצחק” מיינט בפשטות צוויי יאר אלט. דער רמב”ם באטאנט „והוא קטן” – ער איז נאך געווען קליין.
דער ראב”ד מאכט א קנייטש אז ס’איז דא א מחלוקת – ס’איז דא גדולי עולם וואס זאגן דריי יאר, ס’איז דא וואס זאגן אנדערש (ארבעצן יאר). אבער דער רמב”ם אליין זאגט ביידע שיטות: ווען ער איז נגמל האט ער אנגעהויבן טראכטן, אבער דער פיינעלע קלארקייט – ווען ער האט אלעס אויסגעמאכט – איז ערשט געקומען שפעטער (בן ארבעים). דאס וואלט מתרץ זיין דעם ראב”ד’ס קשיא – ביידע שיטות זענען אמת, נאר זיי רעדן פון פארשידענע שטופעס.
5) אברהם’ס ראיה – דער גלגל קען זיך נישט אליין דרייען:
אברהם האט געפרעגט: „היאך אפשר שיהיה הגלגל הזה נוהג תמיד ולא יהיה לו מנהיג, ומי יסבב אותו, כי אי אפשר שיסבב את עצמו.” דאס איז בעסיקלי דער זעלבער יסוד ווי אין הלכות יסודי התורה פרק א’: „הגלגל סובב תמיד, ואי אפשר שיהיה סובב בלא מניע.” אברהם אבינו האט דאס געוואוסט – ער האט געוואוסט פון די גלגלים (נישט נאר פון אבסטראקטע צורות ווי אריסטו), און אויף דעם אליינס האט ער זיך געמוטשעט.
6) „לא היה לו מלמד” – פארוואס נישט געגאנגען צו שם ועבר?
דער רמב”ם באטאנט אז אברהם האט נישט געהאט קיין מלמד. פארוואס איז ער נישט געגאנגען צו חנוך, מתושלח, שם ועבר? דער רמב”ם האט דאך אליין געזאגט אז זיי האבן געוואוסט! דער תירוץ: אפשר האבן זיי נישט געוואוינט נעבן אים, אפשר האבן זיי זיך נישט מודיע געווען פאר דער וועלט – זיי זענען געבליבן „יחידים” אן א פובליקע פרעזענץ. אברהם האט נישט געהאט קיין יסוד ביי זיך, ער האט אלעס אליין דערגרייכט.
7) „והוא היה עובד עמהם” – אברהם אליין איז געווען אן עובד עבודה זרה:
דער רמב”ם זאגט אז אברהם אליין האט מיטגעדינט עבודה זרה, ווייל אזוי האט מען אים אויסגעלערנט. „ואביו ואמו וכל העם עובדי עבודה זרה, והוא היה עובד עמהם.” אבער „לבו משוטט ומבין” – זיין הארץ האט זיך אלץ געמוטשעט. א שיינע בילד: ער גייט נעבעך דארט אין די בית עבודה זרה מיט תרח, אבער ווי לאנג ער איז דארט, שפאצירט ער ערגעץ אנדערש – ער שטייט דארט, אבער זיין הארץ איז ערגעץ אנדערש. ער דרייט זיך מיט דעם גלגל און טרייט אויסצוגעפינען וואס גייט דא פאר.
8) „דרך האמת” און „קו הצדק” – צוויי באזונדערע דערגרייכונגען:
דער רמב”ם זאגט אז אברהם האט „השיג דרך האמת” און „הבין קו הצדק.” דאס זענען אפשר צוויי באזונדערע זאכן:
– דרך האמת – די אמונה אז ס’איז דא איין אייבערשטער (ייחוד השם, יסודי התורה).
– קו הצדק – אפשר מיינט דאס הלכה למעשה, וואס מען זאל טון. אפשר „דרך ה'” אדער „דרך המצוה.” אפשר מיינט עס אז מ’דארף נישט נאר וויסן אז ס’איז דא אן אייבערשטער, נאר אויך דינען דעם אייבערשטן. אבער מ’האלט דאך נאכנישט ביי דרך המצוה, אלזא אפשר מיינט „קו הצדק” דא ספעציפיש אז עבודה זרה איז פאלש – דאס איז שוין א פראקטישע מסקנא, נישט נאר א טעאלאגישע.
9) אברהם’ס פיר מסקנות – אלעס קומט פון איין יסוד:
דער רמב”ם רעכנט אויף פיר זאכן: (1) שיש שם אלוה אחד, (2) והוא מנהיג הגלגל, (3) והוא ברא הכל, (4) ואין בכל הנמצא אלוה חוץ ממנו. אלע פיר זאכן קומען ארויס פון דעם זעלבן יסוד – די קשיא ווי דער גלגל קען זיך אליין דרייען. פון דער קליינער ביסל אמת – אז א גלגל קען זיך נישט אליין דרייען – האט ער דערגרייכט די גאנצע אמת לאמיתו. דאס שפיגלט אפ דעם פאראלעל צו ווי די טעות האט זיך אנגעהויבן: אלעס האט זיך אנגעהויבן פון א קליינע טעות (כבוד פאר כוכבים), און אלע אמת האט זיך אויך אנגעהויבן פון א קליינע ביסל אמת.
10) דער חילוק צווישן אברהם און די חכמי עבודה זרה – גלגלים אלס גאט:
אלע האבן געוואוסט פון די גלגלים – דאס איז נישט געווען אברהם’ס חידוש. דער חילוק איז: זיי האבן געמיינט אז דער גלגל אליין איז א גאט. אברהם האט פארשטאנען אז „גאט” מיינט בכלל נישט דאס – ווייל דער גלגל קען זיך נישט אליין דרייען, מוז זיין אז ס’איז דא איין גאט וואס פירט דעם גלגל, און ער האט אלעס באשאפן, און ממילא איז ער דער איינציגסטער גאט.
11) אברהם איז מחדש געווען נישט נאר ייחוד השם, נאר אויך איסור עבודה זרה:
אברהם אבינו האט נישט נאר מחדש געווען ייחוד השם. ער האט אויך פארשטאנען פארוואס די וועלט איז טועה – „ויודע שכל העולם טועים, ודבר שגרם להם לטעות.” ער האט אויך מחדש געווען עפעס וואס געהערט צו הלכות עבודה זרה – דער מקור הטעות, פארוואס עבודה זרה איז פאלש, און אז מ’דארף אלעס אנדערש אוועקווארפן.
אפשר דאס איז דער חילוק צווישן ווען ער איז נגמל (דריי יאר – ער האט אנגעהויבן טראכטן) און ווען ער איז געווארן בן ארבעים (ער האט פארשטאנען די פולע אמת, אינקלוסיוו פארוואס עבודה זרה איז טעות).
12) אברהם’ס חסד – סימפאטיע פאר די טועים:
אברהם אבינו האט נישט סתם אראפגעקוקט אויף די עובדי עבודה זרה. ער האט פארשטאנען ווי זייער טעות קומט – „ודבר שגרם להם לטעות.” ער האט נישט געהאלטן אז זיי זענען א „באנטש פון שוטים.” זיי זענען „פיינע, נעבעך שוטים, נעבעך אפיקורסים.” די גאנצע עבודה זרה קומט ארויס ווי זיי קומען – ס’איז זייער וועג, ס’איז פארשטענדליך ווי זיי זענען אהין געקומען.
דאס איז אברהם אבינו’ס מידת החסד – ער האט נישט נאר די אינטעלעקטועלע שטארקייט געהאט צו פארשטיין די אמת, נאר אויך די סימפאטיע צו פארשטיין פארוואס אנדערע האבן געטעות. און אפשר דווקא דורך דעם וואס ער האט פארשטאנען פארוואס זיי טעות’ן, האט ער ערשט געקענט זיכער זיין אז ער איז גערעכט.
ווען אברהם וואלט געהאט „גבורה” (כוח) אנשטאט חכמה, וואלט ער קיינמאל נישט פארשטאנען דעם שורש פון דער פראבלעם פון עבודה זרה. ער וואלט געזאגט „זיי זענען שוטים” און וואלט קיינמאל נישט פארשטאנען ווי דער טעות קומט. דורך דעם וואס ער האט פארשטאנען דעם שורש, האט ער געקענט מחדש זיין א נייע זאך – דעם איסור עבודה זרה – כדי עס זאל נישט ווערן נאכאמאל דער זעלבער טעות. אויב ער וואלט געהאט נאר גבורה, וואלט מען זיך געדארפט פורש זיין פון דער וועלט – „יעדער איינער משוגע, ס’איז דא איין גוטער מענטש וואס פארשטייט דעם אמת.” אבער אברהם האט געהאלטן אז מענטשן זענען נישט אזוי משוגע – מילא מוז מען פארשטיין זייער טעות, און ענדליך קען מען זיי מסביר זיין.
13) „ושבר הצלמים” – נישט פיזיש, נאר מיט ארגומענטן:
דער רמב”ם שרייבט „ושבר הצלמים” – ער האט צובראכן די צלמים. דער חידוש איז אז דער רמב”ם מיינט נישט אז ער האט פיזיש צובראכן מיט די הענט. מיט זיינע ארגומענטן האט ער צובראכן די צלמים – נישט מיט די הענט, נאר מיט די ארגומענטן האט ער צובראכן די „בתי עבודת הצלמים.” ער האט אינטעלעקטועל צובראכן דעם גאנצן סיסטעם פון צלם-דינסט.
14) אברהם אבינו’ס גרויסער חידוש: ייחוד פון עבודות גשמיות לשם שמים:
דאס איז אויסגערופן געווארן „דער חידוש הנפלא” פון אברהם אבינו:
די פריערדיגע חכמים (דור אנוש) האבן געהאלטן אז מ’קען נישט זיין אזוי מופשט (אבסטראקט) אין עבודת ה’. זיי האבן געוואלט מאכן דעם אייבערשטן מער מוחש (קאנקרעט/טאנגיבל), און דערפאר האבן זיי אנגעהויבן מאכן צורות און כוכבים אלס מיטלער.
אברהם אבינו האט נישט געזאגט אז מ’דארף אויפהערן מיט אלע גשמיות’דיגע עבודות. ער האט מחדש געווען א נייע פארמולע: „דער אייבערשטער בלייבט מופשט, אבער די עבודה דארף נישט זיין מופשט.” דאס הייסט: מ’קען טון אלע עבודות וואס מ’טוט פאר עבודה זרה – השתחויה, הקרבה, נסכים – אבער מ’גייט עס מייחד זיין לשם שמים, פאר דעם אמת’ן אייבערשטן.
דער צוועק פון די גשמיות’דיגע עבודות איז „כדי שיכירוהו” – כדי דער עולם זאל דערקענען דעם אייבערשטן. דער רוב העולם דארף האבן „עפעס א פיל” (א געפיל, א טאנגיבלע דערפארונג). פון דעם זעט מען אין תורה אז אברהם אבינו האט געמאכט מזבחות – ער האט נישט נאר געזאגט פילאזאפיע.
דאס איז דער יסוד פאר דעם הלכה’שן חידוש: פארוואס זענען דא עבודות וואס מ’טאר נישט טון פאר עבודה זרה, אפילו אויב די עבודה זרה’ניקעס טוען עס נישט? ווייל דער חידוש איז אז מ’דארף ייחד’ן אלע עבודות לשם יחוד – די עבודות באלאנגען נאר צום אייבערשטן.
15) אברהם אבינו’ס ארגומענט קעגן צורות – פארוואס מ’דארף שברן:
אברהם’ס ארגומענט צו די עולם: „דער גלגל וואס איר זאגט – איך פארשטיי אז ס’איז א גלגל, אבער ער איז נישט דער ערשטער, ער איז נאר א צווייטער (א שליח). אויב אזוי, פארוואס האט דער עולם דעם אמת פארגעסן? ווייל זיי האבן געמאכט גלגלים, ווייל זיי האבן געמאכט צורות. אויב אזוי, איז ראוי לשבר את הצורות, ווייל דער עולם וועט זיך טועה זיין אין דעם.” אבער אברהם’ס חידוש איז אז ניין – די עבודות גופא זענען נישט דער פראבלעם, נאר וועמען מ’טוט זיי פאר. מ’דארף זיי ייחד’ן לשם שמים.
16) „נעשה לו נס ויצא לחרן” – דער נס פון אור כשדים:
ווען זיי האבן אים געוואלט הרג’ענען, „נעשה לו נס ויצא לחרן.” – „וואס טוט א גוי ווען איינער געווינט זיין דעבאטע? ער וויל אים הרג’ענען.” דער רמב”ם מיינט כנראה דעם נס פון אור כשדים (דער פייער-אויוון). פרקי דרבי אליעזר זאגט אז ער איז געווען „משוקע” (אריינגעווארפן) אין אור כשדים.
17) אין חרן – א נייע שטופע: קביעות:
אין חרן האט אברהם שוין געהאט קביעות – די עולם האט שוין געוואוסט אז ער איז דער חכם אברהם, און מ’האט אנגעהויבן גלייבן. ער האט דארט לקרות בקול גדול לכל העם – מכריז געווען פאר אלעמען.
18) אברהם אבינו vs. משה רבינו – חכמה vs. נבואה:
דער רמב”ם אין מורה נבוכים איז זייער מדגיש אז אברהם אבינו האט נישט גערעדט בנבואה. ער איז טאקע געווען א נביא, אבער ער האט נישט גערעדט בנבואה – ער איז נישט געווען א נביא וואס מ’שיקט. ער האט מסביר געווען מיט שכל, מיט חכמה. משה רבינו קומט שפעטער מיט א נייע זאך – ער זאגט בשם השם, אלס נביא.
19) „מהלך וקורא ומקבץ העם” – דער טייטש פון „לך לך”:
דער רמב”ם לערנט אז אברהם אבינו איז ארומגעגאנגען אין נדידה – ער איז גולה געווען. דאס איז דער רמב”ם’ס טייטש אויף „לך לך”: ס’איז טאקע דער אייבערשטער האט אים געשיקט, אבער דער רמב”ם לערנט אז ער איז געגאנגען ווייל ער האט געדארפט אוועקגיין פון אור כשדים. און וואו ער איז געגאנגען, האט ער צוזאמגעמאכט חסידים – „מעיר לעיר וממלכה לממלכה” – ער איז געווען אן ארומגייער.
20) „ויקרא שם בשם ה’ אל עולם” – דער טייטש פון „שם”:
דער רמב”ם טייטשט אין אן אנדער פלאץ אז „בשם ה'” מיינט „מוציא ראשון אל עולם” – ער האט מכריז געווען אין דער וועלט. אבער דאס ווארט „שם” איז שווער: פשוט’ער פשט רעדט זיך אויף ארץ ישראל (דארט האט ער גערופן). אבער דער רמב”ם לערנט עפעס אנדערש – אויפ’ן גאנצן וועג, וואו ער איז געגאנגען, איז ער די גאנצע צייט קורא, און ביז ער איז אנגעקומען אין ארץ ישראל, איז ער נאך אלץ קורא.
21) „מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו” – אברהם’ס אינדיווידועלע אופן:
ווען מענטשן זענען געקומען, „היה מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו עד שיחזירהו לדרך האמת.” דאס מיינט:
– ער האט נישט נאר געהאלטן דרשות אין סטעדיומס. ער האט זיך אפגעגעבן מיט מענטשן ביחידות, איין מענטש אויף אמאל.
– יעדער האט געהאט זיינע קשיות און זיינע פראבלעמס – ער האט געדארפט מסביר זיין לפי דעתו פון יעדן איינעם.
– א נביא קען זאגן אזא זאך (אויטאריטעטיוו, „כה אמר ה'”). אבער אברהם, וואס האט נישט גערעדט בנבואה, האט געדארפט מסביר זיין – און ווען ער האט מסביר געווען, האט ער געדארפט מסביר זיין לפי דעתו פון יעדן איינעם.
22) „מתקבצים” – נישט נאר א שיעור, נאר א תנועה:
דאס ווארט „מתקבצים” מיינט נישט נאר אז זיי זענען געקומען צו א שיעור. ס’מיינט אז זיי זענען געווארן זיינע מענטשן – „אנשי בית אברהם.” זיי זענען געווארן חסידי אברהם אבינו. ער האט געמאכט אן אוהל, און מענטשן זענען געקומען. דער רמב”ם קוקט אן אז ער האט געמאכט א רעליגיע – „דער פאונדער פון די רעליגיע איז געווען אברהם אבינו.”
23) „אלפים ורבבות” – פון וואו נעמט דער רמב”ם?
אין תורה שטייט ביי די מלחמה אז ער האט געהאט 318 עבדים. דער פשוט’ער פשט פון „אנשי בית אברהם” מיינט עבדים. אבער דער רמב”ם לערנט אז ס’איז נישט נאר עבדים – ער האט געהאט חסידים, טויזנטער מענטשן וואס האבן זיך אנגעשלאסן. דער מקור איז מסתמא „ואת הנפש אשר עשו בחרן” – די נפשות וואס זיי האבן „געמאכט” אין חרן, וואס דער מדרש טייטשט אז דאס זענען די גרים/אנהענגער.
24) „ושתל בליבם העיקר הגדול הזה” – די לשון פון „עיקר”:
די לשון „עיקר” איז א זאך פון פלאנצן (שורש/ראָאָט) – ער האט איינגעפלאנצט דעם שורש, דעם יסוד, אין זייערע הערצער.
25) „וחיבר בו ספרים” – אברהם אבינו האט מחבר געווען ספרים:
מסתמא רעדט ער פון „מסכת עבודה זרה פון אברהם” (א מדרש’ישע מסורה), וואו ער איז מסביר געווען וויאזוי דער טעות פון עבודה זרה האט זיך אנטוויקלט. נישט נאר הלכות, אויך הלכות – ווייל ער איז מסביר וויאזוי די מיסטעיק האט זיך אנטוויקלט, און ער דערקלערט אז די אלע אנדערע עבודות איז עבודה זרה.
26) יצחק אבינו – „וישב יצחק מלמד ומחזיר”:
– „וישב” – די גמרא טייטשט „יושב ויושב” – יצחק איז געווען א ישיבה. ער האט זיך געזעצט און פארגעלערנט.
– „מלמד ומחזיר בתשובה” – א רבי דארף אויך זיין א מחזיר בתשובה, ווייל ער דארף זיך לערנען די תלמידים מתחילה.
27) וואס האט ער מודיע געווען ספעציעל פאר דעם ממשיך?
וואס האט ער מודיע געווען ספעציעל פאר יצחק (דעם ממשיך), ווייל ער האט דאך מודיע געווען פאר יעדן איינעם? דער תירוץ: די חכמה וויאזוי צו מסביר זיין – ס’איז נישט אזוי סימפל, מ’דארף וויסן וויאזוי צו ענטפערן לפי חכמתו און לפי צייט פון יעדן איינעם. דאס איז א ספעציעלע חכמה וואס ער האט איבערגעגעבן צום ממשיך.
28) יעקב אבינו – א שלמות: אלע קינדער:
„ויעקב אבינו לימד בניו כולם” – אנדערש ווי יצחק, וואס האט נאר געלערנט מיט יעקב (עשו האט נישט געהאלטן ביים לערנען, ער איז נישט געווען קיין יושב אוהלים), האט יעקב אויסגעלערנט אלע זיינע קינדער. דאס איז געווען מיט א שלמות.
29) „והבדיל לוי ומינהו ראש” – לוי אלס ראש:
יעקב האט אפגעזונדערט לוי און אים געמאכט פאר ראש – א ספעציעלע ראלע אלס דער ממשיך פון דער מסורה.
[Digression: דאס איז א גוטע הכנה פאר פסח – ביי דער הגדה זאגט מען „מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו”, און דער גאנצער פרק א’ פון הלכות עבודה זרה איז אייגנטליך די גאנצע מעשה וואס מ’דערציילט ביים סדר.]
—
פרק א’ הלכה ג’ (סוף) – יעקב אבינו, שבט לוי, און דער מנגנון פון מסורה
דברי הרמב”ם
„יעקב אבינו לימד בניו כולם, ויבדל לוי וימנהו ראש, ויושיבו בישיבה ללמד דרך השם ולשמור מצות אברהם. וצוה את בניו שלא יפסיקו מזרע לוי ממונה אחר ממונה כדי שלא תשתכח הלמוד.”
„והיה הדבר הולך ומתגבר בבני יעקב והנלוים עליהם, ונעשו בעולם אומה שיודעת את ה’.”
פשט
יעקב אבינו האט אויסגעלערנט אלע זיינע קינדער, אבער אויסגעטיילט לוי אלס דער „ראש” – דער פירער פון דער מסורה – און אים געשטעלט אין א ישיבה צו לערנען דרך השם. ער האט אויך באפוילן אז שבט לוי זאל אייביג האבן א „ממונה אחר ממונה” – יעדן דור א ממשיך, כדי די לימוד זאל נישט פארגעסן ווערן. דאס האט זיך פארשטארקט ביי בני יעקב און „הנלוים עליהם” ביז עס איז געווארן אן „אומה שיודעת את ה’.”
חידושים און הסברות
1) „ולשמור מצות אברהם” – דער מקור אין פסוק:
דער רמב”ם פארבינדט דאס מיט דעם פסוק „כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה'” (בראשית י”ח, י”ט). „מצות אברהם” איז דער דרך השם וואס אברהם האט איבערגעגעבן.
2) „ממונה אחר ממונה” – דער מנגנון פון מסורה:
יעקב האט נישט סתם געלערנט מיט לוי – ער האט א סיסטעם אויפגעשטעלט: יעדן דור מוז האבן א ממונה פון שבט לוי, „כדי שלא תשתכח הלמוד”. דאס איז א פארמעלע אינסטיטוציע פון מסורה-איבערגעבונג.
3) דער מקור אז לוי איז דער מלמד – פון ברכת יעקב און ברכת משה:
יעקב האט געזאגט אויף שמעון ולוי „אחלקם ביעקב ואפיצם בישראל” (בראשית מ”ט, ז’), און די גמרא לערנט אז דאס מיינט אז זיי גייען ארום אויסלערנען. משה רבינו האט שפעטער געזאגט „יורו משפטיך ליעקב” (דברים ל”ג, י’) – דאס באשטעטיגט אז שבט לוי’ס תפקיד איז ללמד.
4) „והנלוים עליהם” – גרים און בני נח:
„הנלוים” מיינט נישט נאר אידן, נאר אויך גרים און אנדערע מענטשן – „בני נח הנלוים אל ה'”. דער לשון איז ענלעך צו „וכל הנלוים עליהם” אין מגילת אסתר (אסתר ט’, כ”ז).
5) „ונעשו בעולם אומה שיודעת את ה'” – פון יחידים צו אומה:
א פראגרעס: פון יחידים (חנוך, מתושלח, נח, שם, עבר) צו אלפי רבבות – ביז עס איז געווארן אן „אומה”. דאס איז א שיינער פאראלעל צו דער אנטוויקלונג פון עבודה זרה – דארט אויך האבן יחידים אנגעהויבן מיט א טעות, און עס האט זיך פארשפרייט ביז די גאנצע וועלט.
—
פרק א’ הלכה ד’ – דער ירידה אין מצרים, שבט לוי, און משה רבינו’ס שליחות
דברי הרמב”ם
„עד שהארכו הימים לישראל במצרים, וחזרו ללמוד מעשיהם ולעבוד עבודה זרה כמותם… חוץ משבט לוי שעמד במצות אבות, ומעולם לא עבד שבט לוי עבודה זרה.”
„וכמעט קט וחזרו בני יעקב לטעות העמים ותעייתם.”
„מאהבת ה’ אותנו ומשמרו את השבועה לאברהם אבינו, עשה משה רבינו רבן של כל הנביאים ושלחו. כיון שנתנבא משה רבינו ובחר ה’ בישראל לנחלה, הכתירן במצוות והודיעם דרך עבודתו, ומה יהיה משפט עבודה זרה וכל התועים אחריה.”
פשט
נאך לאנגע יארן אין מצרים האבן די אידן אנגעהויבן נאכמאכן די מצריים’ס מעשים און דינען עבודה זרה. נאר שבט לוי האט זיך געהאלטן ביי די מצוות פון די אבות און קיינמאל נישט געדינט עבודה זרה. כמעט וואלטן בני יעקב צוריקגעפאלן צו דער טעות פון די פעלקער. פון ליבשאפט צום אייבערשטן און פון דער שבועה צו אברהם אבינו, האט דער אייבערשטער געמאכט משה רבינו פאר דעם רבן של כל הנביאים און אים געשיקט. ווען משה האט נבואה באקומען און ה’ האט אויסגעקליבן ישראל, האט ער זיי געקרוינט מיט מצוות, זיי מודיע געווען דעם דרך עבודתו, און וואס דער משפט איז פאר עבודה זרה.
חידושים און הסברות
1) „אריכות הימים מאכט גרויסע חורבנות”:
דער לשון „עד שהארכו הימים” – צו לאנג בלייבן אין א שלעכטע סביבה איז אן אליין א סיבה פאר ירידה. „אריכות הימים” – צייט אליין – מאכט חורבנות. דאס איז א כלל: מ’דארף אלעמאל „פריש פיקסן” – אויפ’ס ניי באפעסטיגן דעם אמת, ווייל צייט ערודירט.
2) דער מקור פון „וחזרו ללמוד מעשיהם” – יחזקאל:
דער רמב”ם שטיצט זיך אויף יחזקאל, וואו עס שטייט אז די אידן האבן אין מצרים געדינט עבודה זרה. אין דער תורה אליין קומט דאס נישט אזוי קלאר ארויס.
3) פארוואס שבט לוי האט זיך געהאלטן – „מצות אבות”:
שבט לוי האט זיך געהאלטן ווייל זיי האבן געדענקט אז זייער תפקיד איז ללמד – „ממונה אחר ממונה”. דער סיסטעם וואס יעקב האט אויפגעשטעלט האט פונקציאנירט. דאס איז אויך דער מקור פארוואס משה רבינו – וואס איז דווקא פון שבט לוי – איז געווען דער גואל.
4) שבט לוי ביים עגל:
דער פאקט אז שבט לוי האט קיינמאל נישט געדינט עבודה זרה ווערט אויך באוויזן ביים חטא העגל – אנדערע אידן, וואס האבן זיך א פאר מינוט צוריק באפרייט פון מצרים, זענען גלייך צוריקגעפאלן. אבער לוי איז נאך געווען שטארק. עס ווערט דערמאנט דער בריסקער רב אין תורה וואס ברענגט דעם שלמי אמונים (סוכות) אויף דעם ענין.
5) צי שבט לוי האט נישט מיטגעארבעט אין בנינים פאר עבודה זרה:
אפשר האט דער רמב”ם געטראכט אז אין מצרים האט מען געבויט היכלות פאר עבודה זרה, און נאר שבט לוי האט נישט מיטגעארבעט. דער כהנים-סטאטוס פון שבט לוי האט אפשר באדייט אז זיי האבן נישט געדארפט טון קיין ארבעט. אפשר האבן די ערשטע אידן ביי רצון מיטגעארבעט אין די בנינים (פאר עבודה זרה), און ערשט שפעטער איז עס געווארן שקלאפעריי.
6) „וכמעט קט” – דער מקור פאר „שער החמישים”:
דער לשון „וכמעט קט” – נאך אביסל וואלטן בני יעקב פארלוירן געגאנגען – איז דער מקור פאר וואס אלע חסידישע ספרים זאגן אז עס איז געווען נאך איין מינוט געבליבן אין „שער החמישים” פון טומאה. דער רמב”ם נוצט נישט דעם לשון „שער החמישים”, אבער די איידיע איז דא: נאך אביסל בלייבן, „ואוקר שורש אברהם אבינו נעקר” – דער שורש וואס אברהם האט איינגעפלאנצט („נטע אברהם אשל”) וואלט אויסגעריסן געווארן.
7) „לטעות העמים ותעייתם” – צוריק צו דער טעות פון אנוש:
דער רמב”ם מיינט אז עס איז די זעלבע טעות: מ’פארגעסט דעם אייבערשטן, מ’ווערט נמשך נאך די כוכבים. דאס איז אלעמאל א סכנה, נישט נאר איינמאל געשען. דער מכשול אז מ’זעט נאר עבודה זרה ארום זיך, מ’מיינט אז דאס איז די גאנצע וועלט – דאס איז אלעמאל א סכנה.
8) דער חילוק צווישן דער ערשטער מאל (אנוש) און שפעטער:
די ערשטע מאל (אנוש’ס דור) האט מען געדארפט הסברים – ווי אזוי קומט מען צו אזא טעות? אבער שפעטער, נאך טויזנטער יארן וואס מ’טוט שוין אזוי, דארפן די גוים שוין נישט קיין הסבר – „דאס איז דער רב, און דער רב טוט עס אזוי”. דער רמב”ם’ס הסבר אין הלכה א’-ב’ איז מער א הסבר ווי אזוי אדם הראשון האט געוואוסט פון השם און ווי אזוי די טעות האט זיך בכלל אנגעהויבן. אבער שפעטער איז דער חידוש אז מ’ווייסט יא דעם אמת, נישט אז מ’ווייסט נישט.
9) די מצריים האבן בכלל נישט נאכגעגאנגען אברהם:
די מצריים זענען אפשר געבליבן מיט זייער טעות אלע יארן – זיי האבן קיינמאל נישט אנגענומען אברהם’ס לערע. די אידן האבן זיך פשוט „פארגוי’אישט” – נמשך געווארן נאך זייערע שלעכטע שכנים.
10) „מאהבת ה’ אותנו” – דער מקור אין פסוק:
דער רמב”ם נוצט דעם לשון פון פסוק „מאהבת ה’ אתכם” (דברים ז’, ח’). דער אייבערשטער האט אונז ליב, און צוזאמען מיט דער שבועה צו אברהם אבינו, האט ער אונז געראטעוועט.
11) פארוואס א „שארטקאט” דורך משה – און נישט נאכאמאל דער לאנגער וועג פון אברהם:
פארוואס האט דער אייבערשטער נישט נאכאמאל גענומען א מענטש וואס זאל האבן דעם אמת און אים פארשפרייטן (ווי אברהם)? דאס וואלט גענומען פערציג יאר! דער תירוץ: ווייל דער שבועה פון אברהם אבינו האט געבעטן אז עס זאל זיין אן „אומה יודעת ה'” – נישט סתם אז איינער ווייסט. דער גאנצער חידוש פון אברהם אבינו איז געווען נישט אז א יחיד ווייסט (א יחיד קען זיך אלעמאל כאפן פילאזאפיע), נאר אז עס זאל זיין אן אומה. אויב די אומה וואלט פארלוירן זייער „רצף” – זייער המשך פון אברהם אבינו – וואלט געווען זייער שווער. משה רבינו האט געקענט טון וואס אברהם האט אריגינעל געטון, אבער דער אייבערשטער האט א „שארטקאט” געמאכט דורך נבואה, ווייל עס איז געקומען אן אקארד – די שבועה. אן אברהם אבינו’ס שבועה וואלט עס נישט געוו
ען.
12) דער חידוש אז „אונז זענען פון אברהם אבינו” – עפעס פעלט אן דעם:
דער ענין פון „ידעת השם” איז אז מיר זענען פון אברהם אבינו. אויב מ’וואלט נאכאמאל אנגעהויבן „פון סקרעטש” – אפילו אויב עס וואלט טעכניש מעגלעך געווען – וואלט עפעס געפעלט. דער המשך, דער רצף פון אברהם אבינו, איז א וועזנטלעכער טייל פון דער אומה’ס אידענטיטעט.
13) „עשה משה רבינו” – דער אייבערשטער האט אים באשאפן:
דער לשון „עשה משה רבינו” ווערט אויסגעטייטשט: דער אייבערשטער האט אים באשאפן – אבער אזוי ווי יעדן מענטש. ער האט אים נישט באשאפן אלס א ספעציעלע באשעפעניש, נאר ער האט אים שפעטער אויסגעקליבן.
14) „הכתירן במצוות” – דער לשון פון „כתר”:
דער רמב”ם נוצט דעם לשון „הכתירן” – ער האט זיי געקרוינט מיט מצוות. דאס איז א לשון פון כבוד – מצוות זענען א קרוין, נישט א לאסט.
15) דער פאראלעל צווישן אברהם’ס חכמה און משה’ס נבואה:
אלעס וואס אברהם אבינו האט „מסיר” געווען (אראפגענומען) מיט חכמה – די טעות פון עבודה זרה – האט משה רבינו נאכאמאל באוויזן מיט נבואה. אברהם האט גענוצט שכל’דיגע ארגומענטן; משה האט באקומען דירעקטע נבואה. ביידע האבן דאס זעלבע אויפגעטון: „משפט עבודה זרה וכל התועים אחריה”.
16) „דרך עבודתו” – דער זעלבער לשון ווי ביי אברהם:
דער רמב”ם נוצט דעם לשון „דרך עבודתו” – וואס איז דער זעלבער לשון וואס ער האט פריער גענוצט ביי אברהם אבינו’ס לערע („דרך השם”). דאס ווייזט אז משה’ס תורה איז א המשך פון אברהם’ס דרך, נאר אויף א העכערער מדרגה – דורך נבואה אנשטאט דורך חכמה אליין.
17) דער חילוק צווישן אברהם’ס און משה’ס אופן – טראץ דער המשכיות:
ביי אנדערע ענינים – ווי אהבת ה’ און יראת ה’ – האט משה רבינו גע’אסר’ט זאכן מיט אנדערע כללים ווי אברהם. ס’איז נישט נויטיגערווייז לויט די זעלבע כללים.
דער פונדאמענטאלער חילוק אין דער מציאות: אברהם אבינו איז נאך נישט געווען קיין אייגענע אומה. ער האט געהאט אהבה און סימפאטיע צו אלע מענטשן. ווען ער האט גערעדט וועגן „כל הטועים אחריה” – האט ער געמיינט: דער מענטש איז משוגע, מ’דארף אים אויפקלערן, אבער נישט הרג’ענען. אברהם אבינו האט נישט געהארגעט קיינעם.
משה רבינו – ביי אים איז שוין דא אן אייגענע אומה. מ’דארף שוין נישט אזוי שטארק קעירן פאר די אנדערע מענטשן. ביי משה רבינו קען שוין קומען אויף נבואה – מיט שטרענגערע דינים, אריינגערעכנט מיתת בית דין פאר עובדי עבודה זרה.
18) אברהם’ס כללים vs. משה’ס הלכות:
אברהם אבינו האט געארבעט מיט כללים (אהבה, מופתים, הסברים), אבער משה רבינו האט ספעציפישע הלכות באקומען. ס’איז לויט די זעלבע כללים, אבער די פרטי הלכות פון עבודה זרה (וואס דער רמב”ם גייט אויסלייגן אין די קומענדיגע פרקים) זענען משה’ס ספעציפישע אויסארבעטונג פון אברהם’ס ברייטערע פרינציפן.
—
סיכום פון פרק א’ בכללות – דער רמב”ם’ס שטרוקטור
חידושים און הסברות
פרק א’ איז א הקדמה – „צד השלילה”:
– הלכות יסודי התורה (אנפאנג) = דער צד החיוב – ער איז מסביר די בעיסיקס: וואס די וועלט איז, וואס דער אייבערשטער איז.
– הלכות עבודה זרה פרק א’ = דער צד השלילה – ער איז מסביר וואס עבודה זרה איז, וויאזוי זי האט זיך אנטוויקלט, און וויאזוי די אמת איז ארויסגעקומען פון דארט (דורך אברהם, יצחק, יעקב, שבט לוי, און משה רבינו).
– פרק ב’ און ווייטער = דער אייגנטלעכער „משפט עבודה זרה” – די פראקטישע הלכות וואס מ’גייט לערנען פון ווייטער.
דאס הייסט, פרק א’ איז ממש א הקדמה צום גאנצן ספר, אזויווי דער אנפאנג פון הלכות יסודי התורה איז א הקדמה צו פארשטיין דעם אייבערשטן, איז פרק א’ פון הלכות עבודה זרה א הקדמה צו פארשטיין דעם קעגנזאץ – די טעות פון עבודה זרה און דער היסטארישער קאנטעקסט.
[Digression: עס ווערט דערמאנט אז אפשר איז דא אנדערע שיטות אין אנדערע ראשונים – מ’קען לערנען דעם רמב”ן אין עשרת הדברות, ער לייגט אראפ זיין פשט אין אנדערע פלעצער. אבער דער רמב”ם לייגט זייער שטארק אראפ זיין וועג וויאזוי צו פארשטיין וואס איז די עבודה זרה וואס די תורה אסר’ט.]
תמלול מלא 📝
הלכות עבודה זרה – הקדמה און מנין המצוות
מקום הלכות עבודה זרה אין ספר המדע
רבותי, מיר הייבן אן היינט, הלכות עבודה זרה. מיר האלטן אינמיטן ספר המדע. ספר המדע באשטייט אזוי פון:
– הלכות יסודי התורה, וואס דאס זענען די עיקרי האמונה קען מען זאגן
– הלכות דעות, וואס דארט זענען מידות טובות
– הלכות תלמוד תורה האבן מיר יעצט געענדיגט, וויאזוי מ’לערנט תורה, וויאזוי מ’איז מכבד תלמידי חכמים
– און יעצט גייען מיר לערנען הלכות עבודה זרה, וואס דאס איז די פארקערטע פון יסודי התורה
יסודי התורה איז וואס יא, ווער דער אייבערשטער איז און וויאזוי מ’דארף דינען דעם אייבערשטער, און להפכו דינען עבודה זרה. איז גייט אונז דער רמב”ם געבן אסאך אסאך הלכות, א גאנצע לאנגע זאך פון הלכות, און אסאך אסאך מצוות.
קשיא אויף דעם סדר
ס’איז דא אמת וואלט געדארפט זיין ממש די נעקסטע נאך הלכות יסודי התורה לכאורה קומט הלכות עבודה זרה, ווייל ס’איז ממש “לא יהיה לך”. און דער רמב”ם אין די, אויב איך געדענק, ווען ער האט גערעדט פון די פערצן ספרים וואס ער האט געמאכט, זאגט ער אז דאס איז די זאך וואס מ’דארף וויסן תחילה לכל, כגון יחוד ה’ ואיסור עבודה זרה. יחוד ה’ איז יסודי התורה פרק א’, און די איסור עבודה זרה איז ממש די היפך פון דעם.
ס’איז כמעט א קשיא ביי מיר פארוואס ס’שטייט נישט גלייך נאך הלכות יסודי התורה, אדער אפילו אין הלכות יסודי התורה, נאך פרק א’ זאל שטיין די איסור עבודה זרה.
תירוצים אויף דעם סדר
איך טראכט אז ס’איז דא אויף דעם א פשט, א געוויסע הסבר. ס’קען זיין אז דער רמב”ם האט פארשטאנען אז קודם וויל ער אראפלייגן די גאנצע פאזיטיוו פיקטשער פון וויאזוי ס’זעט אויס א איד. יא, א איד איז יסודי התורה, מיט מידות דעות, מיט לערנען תורה. נאכדעם גייט ער צו די נעגאטיוו, צו שלילה, סור מרע.
אבער איך מיין אז די וועג וויאזוי ס’איז געשען איז, די ענין פון תלמיד חכם איז וואס ס’איז מחבר יסודי התורה מיט דעות, און נאכדעם דעות מיט הלכות תלמוד תורה. מכבד זיין א תלמיד חכם, וויאזוי א תלמיד חכם מאכט א קידוש השם, און אזוי ווייטער און ווייטער. דער תלמיד חכם איז די חוט השני וואס לויפט דורך צווישן די ערשטע פאר הלכות פון ספר המדע.
און אויך וויאזוי מ’קען אויך פארשטיין הלכות תשובה קומט נאכדעם. ס’איז ווי די ערשטע דריי פארטס איז די פאזיטיוו, דאך דעם דיעלט מען מיט די נעגאטיוו, וויאזוי עבודה זרה, וואס אויב מ’האט נישט געטון תשובה, און נאכדעם די פיקס פון די נעגאטיוו זאגסטו. יא. תשובה איז אויף הלכות עבודה זרה. כל יבושה מושכתו… בעצם הלכות תלמוד תורה ענדיגט זיך מיט א מין תשובה אויף ביזוין תלמיד חכם, ווייל נידוי איז א וועג פון עונש און תשובה צו טון אויף ביזוין תלמיד חכם.
נאך א נקודה קען מען אויך זאגן, מ’גייט זען אפשר בעסער מ’גייט זען אין סוף פרק א’, אז עבודה זרה, די עיקר איסור עבודה זרה, די איידיע, די מין דערפון, איז בעצם שוין כולל אלעס אין פרק א’ פון יסודי התורה, אז ס’איז דא איין גאט און ער פירט אלעס. עבודה זרה איז בסך הכל נישט דאס. ס’איז נישט אמת’דיג דא א חידוש אין דעם, טעארעטיש. דער עיקר חידוש לכאורה פון עבודה זרה גייט מען זען איז א געוויסע פראקטישע זאך, וויאזוי די תורה אנטוויקלט זיך, וויאזוי די תורה לייגט אראפ, אין וועלכע סארט זאכן. ווייל עבודה זרה איז בעצם אזויווי א גדר, ס’איז אלץ א פראקטישע זאך, מ’זאל נישט טון די זאכן וואס איז גורם א טעות אין יסודי התורה. סאו פאר דעם קען זיין אז ס’איז נישט ממש יסודי התורה, ס’איז מער אזויווי א סטעפ נאכדעם, ס’איז מער פראקטישע אזהרות.
מנין המצוות פון הלכות עבודה זרה
סאו ווען דער רמב”ם הייבט אן הלכות עבודה זרה, רעכנט ער אויס אלע מצוות אזויווי זיין סדר, און דאס איז א לאנגע רשימה, ווייל “יש בכללן אחת וחמשים מצוות”. מצוות עבודה זרה האט 51 מצוות, בסך הכל נאר צוויי מצוות עשה, ווייל כמעט אלעס איז לא תעשה. צוויי מצוות עשה און 49 מצוות לא תעשה, “וזהו פרטן”.
דאס איז פשוט ווייל דער רמב”ם האט פארשטאנען אז ס’איז דא טאקע אין די תורה זייער אסאך מצוות פון נישט טון, נישט טון עבודה זרה, נישט טון א זאך וואס ברענגט צו עבודה זרה. און אויך אפילו געוויסע מצוות וואס לכאורה האבן נישט ממש מיט עבודה זרה, האט דער רמב”ם פארשטאנען אז ס’באלאנגט צו עבודה זרה. איך האב געברענגט די טשארט וואס הרב ראבינאוויטש האט געמאכט, א שיינע טשארט. ס’איז די זעלבע סדר, אבער ער ווייזט פשוט ווי די מצוות צעטיילן זיך אויף א סדר, און אנשטאט צו ליינען א לאנגע ליסט, קען מען זען קלארער אזוי.
סטרוקטור פון די מצוות – קאטעגאריעס
מחשבה און פנייה צו עבודה זרה
דער ערשטער לאו פון די לאווין פון עבודה זרה איז “שלא לפנות אחר עבודה זרה”, ס’טייטש נישט פונה זיין, זיך נישט אינטערעסירן אין עבודה זרה. אונז גייען זען אין פרק ב’ די עבודה זרה, “שלא לתור אחר הרהור הלב וראיית העינים”, מ’זאל נישט נאכגיין די הרהור הלב און ראיית העינים לענין עבודה זרה. מ’זאל נישט טראכטן צופיל אדער קוקן אויף ענינים פון עבודה זרה.
ער ברענגט זייער א שיינע לשון פון ספר המצוות, ער זאגט אז א מענטש דארף לייגן א גבול אויף זיינע מחשבות. מ’קען נישט טראכטן וועגן עניטינג. א מענטש טראכט אמאל וואס? מחשבה מעג איך עניטינג. ניין. עניטינג וואס איז נישט תורה ומצוות, וואס איז נישט אויסגעהאלטן תורה ומצוות, טאר מען אויך נישט טראכטן. פון עבודה זרה טאר מען נישט טראכטן, אזוי זאגט דער רמב”ם. יא, אונז גייען מיר זען אין פרק ב’ די פרטים פון דעם.
דיסקוסיע: חילוק צווישן פנייה און גלויבן
Speaker 1: בהעלות על מחשבה איז דאך, איז טראכטן אין זאכן וואס קען ברענגען נאך זיך עבודה זרה.
Speaker 2: רייט, און נישט טראכטן אז ס’איז גלייבן אין עבודה זרה איז אן אנדערע איסור, גלייבן אין עבודה זרה איז מצות לא תעשה. דא רעדט זיך פון נאך איסורים וואס א פנייה וואס ברענגט צו עבודה זרה, וואס ברענגט צו די עיקר עבודה זרה, אדער אפשר עבודה זרה אליינס קען מען רופן די מצוות מעשיות, אזוי ווי ער געבט דערפאר די עובד זיין אויף די ערשטע וויליסעס. זייער גוט.
גידוף
יא, ווייטער, שלא לגדף. נישט מגדף זיין, מגדף זיין דעם אייבערשטן. דער רמב”ם אין פרק ב’ גייט דזשאסטיפייען פארוואס גידוף קומט אריין, ס’איז נישט עכט עבודה זרה. מגדף איז אזוי ווי מברכת השם, אבער דער רמב”ם גייט מסביר זיין אז ס’איז ענליך צו עבודה זרה. יא, גוט.
עיקר עבודת עבודה זרה
ווייטער, עיקר עבודתה, די עיקרים די וועגן וויאזוי מ’דינט עבודה זרה. וועסטו זען למשל אין פרק א’. פרק א’ איז נישט קיין מצוה, פרק א’ איז די יסוד וואס איז מסביר פארוואס, וויאזוי איז געווארן עבודה זרה און אזוי ווייטער. וויאזוי קומט עס צו מענטשן צו דינען עבודה זרה? מענטשן זענען דאך נישט משוגע. גייט דער רמב”ם זייער שיין מסביר זיין וויאזוי די טעות קען זיך אנטוויקלען.
סאו ווייטער איז עיקר עבודתה, די געווענליכע דרך העבודה. יא. אויך די אינטערעסאנטע זאך איז אז לכאורה אויב ס’איז יא דא א מצוה פון פרק א’, איז עס טאקע יא אן עבודה זרה דאורייתא, ווייל דארט איז געווען א מצוה שלא להעלות על לב שיש אלוה זולתו, איז עבודה זרה דאורייתא, וואס דאס איז לכאורה די עיקר מינות פון עבודה זרה. אבער עבודה זרה זעט אויס ס’רעדט נאר פון די נעקסטע לעוועלס, ס’רעדט נישט פון די טעות. דאס איז נאך נישט עבודה זרה. ווען מ’האט א קליינע… ס’איז נישט פרק א’ ווייזט אז א קליינע טעות קען אונז ברענגען ביז צו די גרעסטע טעות פון ממש עבודה זרה. רייט.
נאכדעם איז דא די דרכי עבודה פון עבודה זרה, וואס איז אלעס אסור, רייט? שלא לעבדה כדרך עבודתה, די וועג וויאזוי מ’דינט יענע עבודה זרה. און נאכדעם איז דא, אפילו ס’איז נישט די וועג וויאזוי מ’דינט יענע ספעציפישע עבודה זרה, אבער דאס הייסט אייביג די עבודה, ווי משתחווה זיין, שפעטער זעהט מען נאך די איבריגע פסל, מקטר זיין און אזוי ווייטער.
מאכן פסלים און צורות
ווייטער, שלא לעשות, נישט מאכן א פסל. דאס איז אן עקסטערע מצוה. אה, אקעי, וועלן מיר זען. וואס מאכן א פסל?
און נישט פאר זיך און נישט פאר יענעם, און מ’זאל נישט מאכן קיין צורות פון עבודה זרה אפילו פאר שיינקייט. אפילו די צורות זענען נישט עבודה זרה, נאר אה, א שיינע זאך, מאכן א צורה אליין איז אן ענין פון עבודה זרה.
מסית ומדיח – פארשפרייטן עבודה זרה
ווייטער, נאכדעם איז דא, ווי מ’האט פריער געהערט, די גרויסע זאכן וואס האבן צו טון מיט ווען ס’איז בריות צו עבודה זרה, דאס הייסט ער מאכט א מאוומענט, קליינע זאכן, עבודה זרות, דאס איז די נושא פון א מצוות עשה, נישט זיין א מדיח, אן עיר הנדחת, פארברענען אן עיר הנדחת, א מצוות עשה אויף א שטאט וואס זענען אלע געווארן נדח נאך עבודה זרה, דארף מען פארברענען די גאנצע שטאט, מ’טאר נישט צוריק אויפבויען די שטאט נאכדעם, שלא לבנותה, און מ’טאר נישט הנאה האבן פון די געלט פון די עיר הנדחת.
ווייטער, מ’טאר נישט מסית זיין אפילו א יחיד. מדיח איז אז מ’מיינט א רבים, און מסית איז אז מ’מיינט א יחיד. אה, דאס איז די חילוק. ס’איז זייער גוט. סאו דאס איז אזוי ווי אלע זאכן וואס זענען אזוי ווי ביי אברהם אבינו, די הבדל איז דא ויקרא בשם השם, און די אפערזיט איז ויקרא בשם עבודה זרה, דאס איז א מסית ומדיח. אדער נישט ביי בשם השם, יא. וועלן מיר זען, יא.
שלא לאהוב מסית, מ’זאל נישט ליב האבן איינער וואס איז א מסית. און נישט נאר דאס, נאר שלא לעזוב שנאתו, מ’זאל נישט אויפהערן פון אים פיינט האבן, מ’זאל אים נישט טרייען מציל צו זיין, און מ’זאל נישט לערנען מלמד זכות זיין אויף אים, אזויווי געווענליך א מענטש וואס איז נדון למיתה איז דא א מצוה פון מלמד זכות זיין. און די פארקערטע, שלא ימנע מלמד עליו חובה, פארקערט, אויב האט מען א לימוד חובה, מ’קען זאגן אויף אים עפעס וואס מאכט ערגער זיין מצב, זאל מען עס יא זאגן.
נביא שקר
ווייטער, מ’זאל נישט מתנבא זיין בשם עבודה זרה, און אויב איינער איז מתנבא בשם עבודה זרה, טאר מען נישט אויסהערן פון דעם מתנבא בשם עבודה זרה. ווייטער, א סניף פון דעם איז נישט מתנבא זיין בשקר אפילו בשם השם, זאגן בשקר אז מ’האט א נבואה בשם השם. יא, דאס איז שווער צו פארשטיין פארוואס איז עס נאך עבודה זרה, ס’איז דאך שוין געשטאנען, דער עצם זאך איז שוין יא געשטאנען אויף אן אנדערע פלאץ אין די תורה. ס’קען זיין דא מיינט ער בעיקר אויב איינער זאגט בשם השם צו דינען עבודה זרה, ווייל דעמאלטס איז דאך איינע פון די עיקר וועגן וויאזוי מ’קען זיין שקר בשם השם, פארדעם ליגט עס דא. אבער אויסער וואס ער איז א מסית, איז ער דאך פארלעצט אויך די ענין פון מתנבא, קומט צו נאך אן איסור פון מתנבא בשקר. יא.
שלא לגור, מ’זאל נישט מורא האבן פון הרג’ענען א נביא שקר.
שבועה בשם עבודה זרה
שלא להשבע בשם עבודה זרה, מ’זאל נישט שווערן בשם עבודה זרה.
כישוף און דומה זאכן
יעצט איז דא זאכן וואס זענען נישט ממש עבודה זרה, נאר מ’קען זיך רופן קאטעגאריעס פון כישוף אדער אנדערע פעולות וואס עבודה זרה טוען וואס ברענגט צו דעם. יא:
– שלא לעשות מעשה אוב, מ’זאל נישט טון די כישוף וואס הייסט אוב
– מ’זאל נישט טון די כישוף וואס הייסט ידעוני
– מ’זאל נישט טראגן די קינדער איבער די פייער וואס איז געווען איינגעפירט פאר די עבודה זרה פון מולך, שלא להעביר למולך
מצבה, אבן משכית, אשרה
מ’זאל נישט אויפשטעלן א מצבה, דאס הייסט א מזבח וואס איז נישט במקום המקדש. ביי מצבה איז דא דריי מאל אן אינטערעסאנטע פשט, דריי מאל איז דא אן אנדערע פשט אויף דעם.
שלא להשתחוות על אבן משכית, מ’זאל זיך נישט בוקן אויף א שטיינערנע פלאר.
שלא ליטע אשרה, מ’זאל נישט איינפלאנצן די בוים וואס איז געווען איינגעפירט פאר די עבודה זרה.
אפילו לאשמה, אפילו די זאכן זענען אפילו, דאס הייסט נישט נאר עבודה זרה, עבודה זרה וואס איז עבודה זרה, נאר ס’איז שוין כולל אין פריערדיגע מצוות, נאר דא האט מען געזאגט מ’זאל נישט טון די זאכן ענליך צו די מנהגי עבודה זרה, דאס איז…
אויסרייסן עבודה זרה
שוין, די מצוות זענען פון אויסרייסן עבודה זרה, לאבד עבודה זרה וכל הנעשה בשבילה. דאס הייסט אז ווען אידן קומען אריין אין ארץ ישראל אדער א איד האט א שליטה איבער א שטאט, זאל מען אויסרייסן עבודה זרה פון דארט. און די לאו איז שלא ליהנות בעבודה זרה וכל משמשיה, מ’זאל נישט הנאה האבן פון עבודה זרה, און נישט נאר דאס, נאר מ’זאל נישט הנאה האבן פון די שיינע זאכן וואס מ’לייגט ארויף אויף די נעבד. און דארט גייען מיר נאך אויסרעכענען אליהו הנאות מותרות.
און שלא ליהנות בתקרובת נעבד. תקרובת איז די ווארט אז דא זאכן וואס ווערן נישט אליין אסור, למשל איינער דינט א בוים, א בוים אליין ווערט נישט אסור, א בוים איז א לעבעדיגע זאך, מ’הארגעט אים נישט, מ’זעט אים, אבער אויב די תקרובת דערפון, יא, איז מ’האט הנאה, דאס מיינט אז דאס איז אן עקסטערע איסור הנאה צו זיין פון די תקרובת, אזויווי ס’שטייט דארט אינעווייניג אין פרשת חוקת.
נישט חבר’ן מיט עובדי עבודה זרה
שוין, ווייטער זענען די מצוות לאו פון נאך זאכן ענליך צו עבודה זרה און אזוי ווייטער, אבער נישט חבר’ן מיט עובדי עבודה זרה:
– שלא לכרות ברית לעובדי עבודה זרה, מיר האבן עס געלערנט די וואך אין די פרשה ביי “השמר לך פן תכרות ברית”
– שלא לחון עליהם, מ’זאל נישט רחמנות האבן אויף עובדי עבודה זרה
– שלא ישבו בארצנו, מ’זאל נישט לאזן זיי וואוינען אין ארץ ישראל, ווי די פסוק זאגט ווייל לאמיר זיך משדך זיין מיט זיי, און דיינע קינדער וועלן ווערן עובדי עבודה זרה
– שלא להידמות, מ’זאל נישט אויסקוקן מיט די מנהגים מנהגים און מלבושים אזויווי עובדי עבודה זרה, זיין ענליך צו זיי
נאך סארטן כישוף
נאכדעם איז דא אפאר סארטן כישוף:
– נישט טון די כישוף וואס הייסט נחש
– נישט טון די כישוף וואס הייסט קוסם
– נישט טון די כישוף וואס הייסט מעונן
– נישט טון די כישוף וואס הייסט חובר חבר
– נישט טון די כישוף וואס הייסט דורש אל המתים
– און מ’זאל נישט פרעגן פון די כישוף מאכער וואס הייסט אוב
– מ’זאל נישט פרעגן פון די כישוף מאכער וואס הייסט ידעוני
– און נאך מאכן קללות
פרק א’ הלכה א’ – דער אורשפרונג פון עבודה זרה
המשך מנין המצוות – לאווין פון עבודה זרה
אבער אויב די ציפור דערפון איז יא, דאס מיינט אז מ’איז דא עקסטערע צו נהנה זיין פון די ציפור, דאס שטייט דארט אינעווייניג אין פרק ח’.
נאכדעם איז דא די לאווין פון… נאך זאכן ענליך צו עבודה זרה און אזוי ווייטער, און נישט חבר’ן מיט עובדי עבודה זרה. “לא תכרות ברית” לעובדי עבודה זרה, דאס האבן מיר געלערנט די וואך אין די פרשה, “פן תכרות ברית”. “לא תחנם”, מ’זאל נישט רחמנות האבן אויף עובדי עבודה זרה. “לא ישבו בארצך”, מ’זאל נישט לאזן זיי וואוינען אין ארץ ישראל, ווי דער פסוק זאגט, ווייל למען ס’זאל זיך נישט משדך זיין מיט זיי און דיינע קינדער וועלן ווערן עובדי עבודה זרה. “לא תדמו”, מ’זאל נישט אויסקוקן מיט די מנהגים און מלבושים אזוי ווי עובדי עבודה זרה, זיין ענליך צו זיי.
נאכדעם איז דא אפאר איסורים פון כישוף: נישט טון די כישוף וואס הייסט נחש, נישט טון די כישוף וואס הייסט קוסם, נישט טון די כישוף וואס הייסט מעונן, נישט טון די כישוף וואס הייסט חובר חבר, נישט טון די כישוף וואס הייסט דורש אל המתים, און מ’זאל נישט פרעגן פון די כישוף-מאכער וואס הייסט אוב, מ’זאל נישט פרעגן פון די כישוף-מאכער וואס הייסט ידעוני, און נאך א כלליות’דיגע מ’זאל נישט טון כישוף.
חילוק צווישן פארשידענע סארטן כישוף
איך וויל דיר אויסקלארן כישוף. ערשטנס, כישוף איז איין זאך, און דאס איז אפילו אין די יודישע, אלעס איז כישוף. זיי קוקן זיי אן אלס פון די “spooky category”. אבער לויט ווי ס’זעט אויס דא, זעט אויס אז דאס איז אנדערש. ווי למשל, לעשות אוב איז מער אזוי ווי ממש א פעולה פון עבודה זרה כמעט. אבער פרעגן די אוב אדער די קוסם, דאס איז נישט ממש… נישט אסור, ס’איז אסור ווייל ס’גייט ברענגען מ’זאל גיין צו עבודה זרה. דער רמב”ם וועט מסביר זיין די ענינים.
לאווין פון מנהגים און לבושים
און נאכדעם איז דא נאך אפאר לאווין אויסער דאס וואס מ’האט געזאגט א כלליות’דיגע זאך מ’זאל נישט אויסקוקן מיט די מנהגים און מלבושים פון עובדי עבודה זרה, רעכנט מען אויס געוויסע מנהגים און לבושים. אז עובדי עבודה זרה פלעגן מקיף זיין פאת ראש, אונז זאלן מיר דוקא יא לאזן די פאות און נישט מקיף זיין פאת ראש. מ’זאל נישט השחתה’ן פאת זקן. א מאן זאל נישט אנטון עדי אשה, און אן אשה זאל נישט אנטון מלבושים פון א מאן, עדי גבר, וואס מיר האבן געלערנט די וואך. מ’זאל נישט מאכן כתובת קעקע, מ’זאל נישט איינקריצן אין די גוף, און “לא יגודדו”, מ’זאל נישט קראצן און נישט שלאגן זיך אויף א מת, און “לא לעשות קרחה על מת”.
און דאס זענען די 51 מצוות וואס געהערן צו הלכות עבודה זרה.
פארוואס דער רמב”ם דערציילט דעם מהלך פון עבודה זרה
יעצט גייט דער רמב”ם מסביר זיין, פאר סאם ריזען, נישט וואס מיר אידן, דער רמב”ם גייט אונז מסביר זיין עפעס וואס איז א באזעל פאר מענטשן, מ’ליינט אזוי פיל וועגן עבודה זרה, עס איז געווען א נסיון, און אונז קוקן אן עבודה זרה, עפעס א געטשקעלע וואס מ’בייגט זיך צו דעם, דיפסט דאון מיינט מען גאט, אדער ווי מ’מאכט אן עגל הזהב און מ’זאגט “אלה אלהיך ישראל”, עס זעט אונז אויס ווי אן אפגעפרעגטע זאך. און דער רמב”ם זאגט אז דאס איז א קאריקאטור, אבער אונטער דעם איז דא עפעס א מהלך.
דער רמב”ם זאגט דאס נישט כדי מ’זאל זיך קענען נזהר זיין, עס איז נישט דא אן עצה פון נישט טראכטן פון עבודה זרה, אבער דער רמב”ם מאכט אונז דא טראכטן אויף א גוטע וועג, אויף א כשר’ע וועג, אזוי אז מ’זאל פארשטיין וואס עבודה זרה קען זיין.
איך ווייס נישט צו דער רמב”ם האט געקומען פארענטפערן די עובדי עבודה זרה אז זיי זענען נישט אזוי פאני. איך מיין אז ער וויל זייער שטארק אז מ’זאל פארשטיין אז עבודה זרה איז נישט וואס דו מיינסט. דאס הייסט, ער זאגט נישט פשוט אז מ’דארף דאס פארשטיין בעסער. דער רמב”ם איז נישט געהעריג מסביר דא, נאר אין א געוויסע וועג, אבער מ’דארף פארשטיין בעסער אז עבודה זרה מיינט נישט צו גלייבן אין אן אנדערע גאט. וואס מיינט בכלל אן אנדערע גאט? אויב דער קאנצעפט פון גאט מיינט וואס מ’האט געלערנט אין יסודי התורה, איז זייער שווער צו פארשטיין. דערפאר פארשטייען נישט קינדער וואס מיינט עבודה זרה.
עבודה זרה איז א גדר פאר אטעיזם
דער רמב”ם איז מסביר אז עבודה זרה הייבט זיך נישט אן פון דעם. ס’הייבט זיך אן פון דעם אז ס’איז דא אסאך כוחות אויף דער וועלט, וואס ס’איז טאקע דא אזעלכע כוחות, און מ’הייבט אן זיי צו געבן כבוד, און צום סוף פארגעסט מען אז ס’איז דא בכלל א גאט. סאו ווי איך האב דיר געזאגט, לויט ווי ס’קומט אויס אין דעם פרק, עבודה זרה איז א גדר פאר אטעיזם. פון מ’טוט עבודה זרה, קומט מען אן צו פארגעסן בכלל אז ס’איז דא אן עכטער גאט, ווייל מ’הייבט אן צו דינען נאר די מיטלסטע זאכן, און מ’פארגעסט פון די פריערדיגע, פון די ערשטע זאך, פון דער מצוי ראשון וואס שטייט אין יסודי התורה פרק א’.
און וועגן דעם וויל דער רמב”ם דאס זייער שטארק מסביר זיין, ווייל אויב ווייסט מען נישט וואס איז דער איסור עבודה זרה, מיינט מען אז עבודה זרה מיינט אן אנדערע גאט. שטעלט זיך די שאלה, אן אנדערע גאט מאכט שוין בכלל נישט קיין סענס, רייט? ווייל אויב דו גלייבסט אין די ריכטיגע וועגן אז ער איז דער גרויסער בעל היכולת, אז ער איז דער עכטער גאט, נישט דער ווארט, דער נאמען וואס מ’געט אים. סאו דא איז דער רמב”ם מסביר וויאזוי די טעותים קענען זיך אנטוויקלען. רייט, סאו מער ווי סתם פארשטיין פארוואס ס’איז געווען אזעלכע פאני מענטשן, איז עס אויך צו פארשטיין די גדר, וואס די טייטש פון עבודה זרה איז לויט די דרך פון רמב”ם.
אנדערע שיטות
אפשר איז דא אנדערע שיטות און אנדערע ראשונים און אנדערע פשטים, אבער מ’קען לערנען דעם רמב”ן אין עשרת הדברות, ער לייגט אראפ זיין פשט אין אנדערע פלעצער.
אבער דער רמב”ם לייגט זייער שטארק אראפ זיין וועג, וויאזוי צו פארשטיין בכלל וואס איז די עבודה זרה וואס די תורה אסר’ט און וואס זאל מען פון זיי.
די טעות פון דור אנוש – דער ערשטער שטאפל
זאגט דער רמב”ם… איך האב דיר דערציילט א היסטאריע לעססאן? יא. דער רמב”ם לייגט עס אראפ א לאנגע שיינע מעשה וויאזוי ס’האט זיך אנטוויקלט במשך פון דורות עבודה זרה.
זאגט דער רמב”ם, בימי אנוש, אין די צייטן פון אנוש, אנוש איז געווען א זון פון שת, שת, I’m sorry, שת. בימי אנוש, אין די צייטן פון אנוש, אזוי ווי ס’שטייט אין די גמרא אז עובדי עבודה זרה כדור אנוש, אז דער דור אנוש האט זיך אנגעהויבן מיט עבודה זרה. וואס איז געווען?
זאגט דער רמב”ם אזוי, טעו בני האדם טעות גדולה, האבן מענטשן געמאכט א גרויסע טעות, ונבערה עצת חכמי אותו הדור, די עצה, די חכמה פון די חכמי הדור איז געווארן נאריש. אנשטאט צו זיין קלוג זענען זיי געווארן אלע נאריש.
די טעות האט זיך אנגעהויבן פון די חכמים
ס’איז פיינט ווי ער מיינט צו זאגן אז די פראבלעם האט זיך אנגעהויבן פון די חכמים. זיי האבן זיך באנארישט, אבער זיי האבן געהאט א גוטע סברא. ס’איז נישט געווען א טעות פון די המונים, ס’איז געווען די טעות פון די טראכטערס.
זאגט דער רמב”ם, ואנוש עצמו היה מן הטועים, ס’איז נישט נאר געווען בימי אנוש, נאר אנוש אליין איז געווען א בן אחר בן, ער האט זיך אויך טועה געווען.
זאגט דער רמב”ם, וזו היתה טעותם, דאס איז געווען זייער טעות. יא. זיי האבן געזאגט אזוי, אמרו, זיי האבן געזאגט אזוי, יא?
Speaker 2: הואיל, וואס זאל איך פארליינען? איז די יסוד אז די טעותים, וואס שטייט דא טעותים? די יו”ד איז א טעות. ס’איז א טעות אין די ווארט טעות, נו? איינער וואס זאגט אזוי, זאגט ער, איך ווייס נישט. נבערה עצת, די טעות איז, ער האט שוין געטראכט די דזשאוק. עניוועיס.
די סברא פון דור אנוש
Speaker 1: האבן זיי געזאגט אזוי, הואיל והאל יתברך ברא כוכבים אלו וגלגלים להנהיג את העולם, אה, ס’איז די הקדמה. כדי צו פארשטיין דארף מען געדענקען הלכות יסודי התורה פרק ב’, ג’, יא, וואס שטייט די גאנצע סטרוקטור פון די וועלט.
הואיל והאל יתברך ברא כוכבים אלו, כוכבים זענען די שטערנס, וגלגלים, וואס אויף זיי ליגן די שטערנס, להנהיג את העולם, זיי פירן די וועלט, אזוי ווי זיי האבן פארשטאנען דארט אז דורך די גלגלים ווערט אלע שינויים, און דורך די צורות ווערט די אלע צורות אויף די וועלט. ונתנם במרום, און חוץ פון דעם, קודם כל דורך זיי פירט ער די וועלט. אז עס זענען די מכובד די גלגלים, און עס זענען מיט א לייגן אין הימל. וואס זיי זענען אין די הימל. אזוי מער די כוכבים, ווייל די גלגלים זעט מען דאך נישט, אבער ווייס איך נישט צו מ’קען זיי געבן כבוד.
Speaker 2: אקעי, איז גע… אקעי. ווייל גענומען זיי אריינגעלייגט די כוכבים. זייער גוט. אבער די אייבערשטער האט… וואס זיי אפארן. דאס איז א לשון פון די גמרא. שמש משמש לפניו וממילא יא. לא תעשון אתי. זיי זענען אויכעט נישט נאר אז ער האט זיי מכבד געווען. זיי זענען אזוי ווי קרובים למלכות. זיי זענען קרוב צום אייבערשטער. זיי זענען זיינע עבדים העומדים לפניו. וואס זיי זענען נישט אזוי ווי אונז זאלן שטיין פונדערווייטן און זיי זאלן שטיין אונז.
Speaker 1: איז אויב אזוי ראויים הם לשבחם איז ראוי פאסט פאר זיי. יא ראויים הם וואס טייטש. סיי איז מגיע להם. יא. עס קומט פאר זיי זאל זיי משבח זיין לפארם. זיי זענען זיי דערלויבן וואך איך קלעבן כבוד, וועט צו געבן כבוד.
ווער עס איז נישט נאר פאר זיי דברים חשובים וואס קומט זיך זייער כבוד. נאר וזהו רצון האל ברוך הוא. דאס איז דאך אויך דאס דער אייבערשטער וויל. לגדל, לכבד, מי שגדלו, וכבדו. עס איז דער אייבערשטער וויל, און ער ברענגט א ראי’. כמו שהמלך רוצה לכבד עבדיו העומדים לפניו, וזהו כבודו של מלך. ס’איז עס איז דער טייטש, ער זאגט אייבערשטער וועט דער אייבערשטער, ער האט עס געזאגט, אבער דער עמ’ האט א טענה, אזוי ווי א מלך בשר ודם, ער האט זיך זיינע שרים, זיינע קרובים למלכות, וואס זיי זענען עומד לפניו, און ער וויל מען זאל זיי רעספעקטן, אזוי ווי אחשורוש האט געהייסן מען זאל רעספעקטן המן. איך ווייס פארוואס ער האט געזאגט, איז עס נישט נאר, יא, ער זאגט מצוות המלך? יא, אבער נישט נאר ווען מען בייגט זיך פאר המן, מען בייגט זיך נישט נאר פאר המן, ער בייגט זיך בעצם פאר אחשורוש. מ’ווייזט אז מ’רעספעקטעט וואס דער מלך האט געזאגט, מ’זאל עס רעספעקטן! אז אויף דער אייבערשטער האט רעספעקטעד אזוי די כוכבים, די גלגלים, די אלע… ער האט דא נישט גערעדט פון מלאכים דא נאך, נישט טייט? אינטרעסאנט. די כוכבים, די גלגלים, איז וויל דער אייבערשטער מ’זאל זיי רעספעקטן. יא?
דער רמב”ם האט נאך אפגעפרעגט די סברא
דער רמב”ם האט נאך אפגעפרעגט די סברא. א גוטע סברא, ס’סאונדט גוט. אבער עצם שבת זאגן מיר “קל אדון”, יא? מיר זאגן דארט “מלאים זיו ומפיקים נוגה”, מיר ברענגען ארויס ווי ביוטיפול זיי זענען, מיר ברענגען ארויף כבוד. אבער די פוינט איז “פארים כבוד נותנים לשמו, צהלה ורנה לזכר מלכותו”. זיי זענען ביוטיפול, זיי זענען מפואר צו משבח זיין דעם אייבערשטן ביהיינד דיס. אבער זיי האבן געזען אז ס’איז אזוי שיין און ס’איז אזוי פראכטפול, פשטות, דער אייבערשטער וויל מ’זאל זיי דאנקען, מ’זאל זיי זאגן שכוח פאר זייער ארבעט וואס זיי טוען, הגם זיי טוען די ארבעט נאר בשם השם, דער אייבערשטער איז זייער מפעיל און זיי זענען מפעיל די אונטער זיי. אבער זיי האבן געהאלטן אז זיי אליין קומט כבוד.
דער רמב”ם גייט דעסקרייבן ביז אברהם אבינו, גייט ער דעסקרייבן פונקטליך פארוואס ס’קומט זיך זיי נישט קיין כבוד. ווייל די סברא איז לאו בעצם א גוטע סברא, מ’דארף זען וואס איז ראנג דערמיט. מ’דארף טראכטן, א מלך, פארוואס וויל נישט א מלך יעדער זאל קומען נאר זיך בוקן צו אים? פארוואס וויל ער אויך פאר די קלענערע? לכאורה, דאס איז אליין כבוד פאר’ן מלך, אז ס’איז א קל וחומר, אז ער האט גענומען א קליין ביסל פון מיין כבוד. אבער דער אייבערשטער האט נישט געוואלט אז ס’זאל זיין באופן פון אמצעיים וואו מ’געט כבוד אים. דער אייבערשטער האט געוואלט אז… ביז די באליינונג וואס דוד האט געזאגט.
“שלא עלה על הלב” – דער ערשטער שטאפל איז נאך נישט קיין שטות
אקעי, לכאורה, דאס איז א גוטע סברא. אויב ס’וואלט געבליבן דא, אפשר וואלט עס אפילו געווען ריכטיג. די פראבלעם איז אז ס’ברענגט די נעקסטע זאך. ס’איז א ווייטערדיגע ריס, נישט א ווייטערדיגע ריס. יעצט, וואס האבן זיי געטון? דאס איז איין זאך. כיון שארכו הימים, דאס איז נאך א סטעפ אזוי. כיון שארכו הימים, דאס איז א ליב האבן. מ’האט כיון שארכו הימים, דאס איז א ליב האבן. ס’שטימט מיט דעם “שלא עלה על הלב”. ס’איז נישט עלה על הלב אז דו האסט אן אנדערע גאט. ער האט נאך נישט קיין שום טעות. דער ערשטער ענין האט געהאט א טעות, אבער די סברא איז נישט קיין שטות. נאר א טעות אין די רוח.
דער צווייטער שטאפל – “כיון שעלה דבר זה על לבם”
ס’איז דא איינגעפאלן, און די שוטים האבן זיך געטראכט, אנגעהויבן, לבנות לכוכבים היכלות – מ’האט אנגעהויבן צו בויען היכלות, מיין טעמפלס, יא? מקדשים, אזוי ווי בנינים, וואו מ’זאל דאווענען, וואו מ’זאל טון עבודה פאר די כוכבים. ולהקריב להן קרבנות – זיי האבן געברענגט קרבנות פאר זיי. ולשבחם ולפארם בדברים – מ’האט געזאגט תהלות השבחות צו דעם, נישט נאר וועגן זיי, ווייל אונזערע קענען אויך זאגן וועגן זיי. עס מיינט צו זייער הייט, בדרך אלוקות. מ’האט געזאגט ברוך אתה השם, וואס מאכט אזא שיינע פאר.
הלכות עבודה זרה פרק א’ הלכה א’-ב’ – די אנטוויקלונג פון עבודה זרה (המשך)
פרק א’ הלכה א’ (המשך) – די ערשטע שטופע פון עבודה זרה
די פיר עבודות פאר די כוכבים
מקדשים, אזוי ווי בנינים וואו מ’זאל דאווענען, וואו מ’זאל טון עבודה פאר די כוכבים. ולהקריב להם קרבנות, זיי האבן געברענגט קרבנות פאר זיי.
אלו, ס’איז דא דריי לעוועל זאכן, יא? אדער פיר, לאמיר זען וויפיל זאכן ס’איז דא. קודם, מ’האט געבויט פאר זיי בנינים. צווייטנס, האבן זיי געמאכט געווען קרבנות. דריטנס, לשבחם ולפארם בדברים, מ’האט געזאגט שירות ותשבחות פאר צו די, נישט נאר וועגן זיי, ווייל אונז קענען אויך זאגן וועגן זיי, ס’מיינט צו זייערע, בדרך אלוקות, מ’האט געזאגט “ברוך אתה השמש” וואס מאכט אזא שיינע זון, וכדומה. ולהשתחוות מולם, זיך צו בוקן צו זיי.
“להשיג רצון הבורא” – למלאות דעם רצון
וזה כדי להשיג רצון הבורא בדעתם, זיי האבן נישט געמיינט צו זאגן אז מיט דעם זענען זיי מכבד אדער ווילן… וואס מיינט “משיג רצון”? זיי דערגרייכן די רצון, כאילו ממלא זיין די רצון. די רצון הבורא איז דאך אז מ’זאל געבן כבוד פאר די כוכבים, ווייל מיט דעם וואס ער האט זיי געמאכט אזוי שיין. האבן זיי געטון בשביל למלאות די רצון, איך גיי מאכן א ספעציעל היכל פאר די… ס’קען זיין זיי האבן אויך געמאכט א היכל פאר’ן אייבערשטן אליין, קען זיין, ער זאגט עס נישט דא, אבער זיי האבן אויך געמאכט פאר די כוכבים ומזלות. ס’איז אינטערעסאנט, ער זאגט נישט דא צו מ’קען אפשר בכלל. איז זיי האבן געטון די זאכן ווייל זיי האבן פארשטאנען אז דער אייבערשטער וויל דאס.
“עיקר עבודה זרה” – שורש און אנהייב
וזה היה עיקר עבודה זרה, “עיקר” מיינט לכאורה דא שורש, די אנהייב, די רוט. די אנהייב פון עבודה זרה האט זיך אנגעהויבן פון דעם, אז מ’האלט אז דער אייבערשטער וויל מ’זאל געבן כבוד און זיך בוקן וכולי פאר זיינע גרויסע עבדים.
די ערשטע עובדי עבודה זרה האבן געגלייבט אין דעם אייבערשטן
וכך היו אומרים, דא קומט אריין וואס דו האסט געזאגט, אז דאס איז וואס זיי מיינען, צו יעצט לאמיר זאגן ארידזשינעלי געמיינט, אפשר די גרויסע חכמים מיינען אזוי. נישט אזוי ווי מ’מיינט געווענליך אז אן עובד עבודה זרה גלייבט נישט אין אייבערשטן, ער גלייבט אז עפעס אנדערש איז א גאט. נאר וכך היו אומרים עובדיה היודעים עיקרה, לא שהם אומרים שאין שם אלוה אלא כוכב זה, נישט זיי זאגן אז ס’איז נישט דא קיין גאט חוץ פון דעם שטערן, די זון למשל.
דער פסוק פון ירמיה – חכמי הגוים האבן געוואוסט פון דעם אייבערשטן
וזהו שירמיה אומר, אזוי ווי ירמיה זאגט, “מי לא יראך מלך הגוים כי לך יאתה”, ווער האט נישט מורא פון דיר, קעניג פון די פעלקער, פאר דיר קומט זיך עס, אזוי ווי “כי לך יאתה” מיינט פאר דיר קומט זיך מלוכה.
ווי ער זאגט אין פסח, יא? “כי מכל חכמי הגוים ובכל מלכותם מאין כמוך”. צווישן אלע חכמים פון די גוים איז נישטא קיינער, מיין איך צו זאגן לכאורה, קיינער האלט נישט איין אלקא כמוך, קיינער טראכט נישט אז ס’איז דא אן אלקא כמוך. נאר וואס? “ובאחת יבערו ויכסלו מוסר הבלים עץ הוא”. אבער אין איין מאל, וויאזוי טייטשט מען “ובאחת”? ווערן זיי פארנער’ישט, באנער’ישן זיי זיך? די חכמי הגוים באנער’ישן זיי זיך? און זיי עפעס… נו, וויאזוי טייטשט מען דעם פסוק? מיט איין זאך באנער’ישן זיי זיך? אה, אז זיי מיינען אז מ’קען דינען די עץ? איך האלט אז זיי זענען מוסר הבלים, זיי זאגן אז ס’איז א תורה, א מוסר פון הבלים, עץ, וואס דאס איז דער הבל וואס איז פשוט א שטיין, פשוט אן עץ.
און דער רמב”ם טייטשט, כלומר, איך האב שוין געטייטשט די פסוקים וואס איך מיין דיר צו זאגן, כלומר, הכל יודעים שאתה הוא לבדך, אז כל חכמי הגוים, די חכמים, די יודעי עיקר אזוי ווייסן אז מאין כמוך. אבער אויף איין טעות וואס האבן זיי, “יבערו ויכסלו”, ווייל תאותם וכסלותם איז שמדמים שזה הבל רצונך הוא. זיי מיינען אז דעם הבל, זיי זאגן נישט אז דער הבל איז אליינס א… ער וויל נישט עושה רצון הכח, ער וויל טון רצון השם דורך דעם וואס ער בוקט זיך צו די עץ, און דאס איז א הבל. די איינציגסטע הבל איז נאר דאס, און ס’איז אויך נישט אזא גרויסע הבל, ס’איז קלענער ווי מיר האבן געמיינט, ווייל זיי מיינען אז זיי טוען די רצון השם מיט דעם. אין א געוויסע זין איז עס ערגער, ווייל ער זאגט נאך אז די רצון השם איז בעבודה זרה, אבער ס’איז נאך שמועס געווען וואס איז די פראבלעם. לכאורה די פראבלעם איז אז ס’ברענגט די נעקסטע סטעפ.
דער לשון “יבערו” – ווי א חכם ווערט נאריש
ס’איז אינטערעסאנט די לשון “יבערו”, חכמה יבערו, איז דאס וואס ער האט אנגעהויבן “נבערה עצת חכמי יועצי פרעה”. דאס איז א וועג וויאזוי א חכם הייבט אן ווערן נאריש. א חכם ווערט נישט נאריש מיט איין מאל, ס’איז געדארפט געשען מיט א קליינע טעות. די טעות אז דער אייבערשטער וויל מ’זאל געבן כבוד פאר זולתו, פאר געוויסע כוחות, דאס איז די טעות וואס הייבט אן מאכן א חכם פאר א טיפש. מ’מוז זיין אז דער רמב”ם האט געטראכט פון דעם פסוק ווען ער האט געשריבן “נבערה”, ווייל דא פירט ער דאך אויס אזוי.
דיסקוסיע: פאר וועמען האבן זיי עס געטון?
אקעי, איך וויל נאך א קליינע זאך פארשטיין, סיי ווי, ווען זיי זענען משבח אדער זיי בוקן זיך צו די כוכבים, ווילן זיי זיי טוען עס ווייל זיי ווילן אז דער אייבערשטער זאל עס זען און הנאה האבן, אה, און געבן כבוד פאר מיין גלגל, אה? אדער זיי מיינען, יא, אז ס’זאל מאכן א קאנעקשען מיט די כוכב? קען די כוכב זעט עס? ער זאגט נישט דא, ער זאגט ביי די ערשטע סטעפ, אפשר ביי די נעקסטע סטעפ קען זיין אז מ’וועט מיינען אנדערש. ביז דערווייל ביי די, ער טראכט וועגן אן זאך פון די אייבערשטער. ער טראכט נישט אפילו אז די כוכב האט א כח עצמי, ער קען זיך איינקערן קעגן די אייבערשטער, ער טראכט נאר אז די אייבערשטער האט ליב אז מ’וועט געבן רעספעקט און מ’וועט זיך בוקן פאר די כוכב.
דאס הייסט, דו געסט א קשיא פארוואס, פארוואס דער אייבערשטער האט ליב? ווייל דאס איז די משל פון די מלך וואס ער ברענגט, ס’איז נישט אזא שלעכטע משל. ס’איז א סברא. ס’איז דאך אינטערעסאנט, די ערשטע טעות, זענען זיי נאך אביסל חכמים, וואס דער אייבערשטער זאל נאר ווערן נתפעל, אבער זיי מיינען אז דער אייבערשטער זעט עס און דער אייבערשטער האט הנאה, סאו בעצעם מיינען זיי האלב וועגס די אייבערשטער. זיי טוען די כוכבים אבער זיי מיינען די אייבערשטער.
וויאזוי אנטוויקלט זיך די טעות ווייטער?
—
פרק א’ הלכה ב’ – די צווייטע שטופע: נביאי שקר
“כיון שארכו הימים” – צייט אלס קיר גורם
אה, דאס איז געווען קודם כל. נאכדעם, “וכיוון שארכו הימים”, אה, “וכיוון שארכו הימים”, ס’איז גענומען, ס’איז געגאנגען, יא, זאגט דער רמב”ם, “וכיוון שארכו הימים”, נאכדעם וואס ס’איז דורכגעגאנגען צייט פון וואס ס’איז אנגעגאנגען די עבודה צו די כוכבים מיט’ן חשבון אז דער אייבערשטער וויל אז מ’זאל זיי מכבד זיין, “עמדו בבני אדם נביאי השקר”. ס’האט זיך אויפגעשטעלט נביאי שקר. דא זעען מיר אז נביאי שקר שפילט א גרויסע ראלע אין עבודה זרה, אז ער ווערט, ער זאגט אז א חלק פון די מצוות פון עבודה זרה איז נביאי שקר.
דער נביא שקר זאגט אז דער אייבערשטער האט געהייסן
“ואמרו”, זיי האבן געזאגט אזוי, “שהאל ציווה להם ואמר להם”, דער אייבערשטער האט זיי געזאגט, “עבדו כוכב פלוני או כל הכוכבים”, אדער דינסט די כוכבים, “והקריבו לו ונסכו לו כך וכך”, מאכט אזעלכע און אזעלכע נסכים, “ויבנו לו היכל”, בויט אים א היכל, “ויעשו צורתו”, מאכט א צורה פון די כוכבים, “כדי להשתחוות לו כל העם הנשים והקטנים ושאר עם הארץ”. און “ומודיע להם”, און די נביאי שקר איז מודיע פאר די עולם “צורה שבדה מלבו”, א צורה וואס דארף מען זיין, “ואומר זו צורת הכוכב פלוני שהודעתי בנבואתי”. דאס איז די צורה פון די כוכב וואס מ’האט מיר מודיע געווען אין די נבואה.
צורות שבדו מלבם – א נייע מדרגה פון טעות
ס’איז זייער אינטערעסאנט, ס’זעט אויס אזוי, די ערשטע מענטשן האבן געטראכט אז די, וואטעווער, די כוכב זאל זען, אפשר אז דער אייבערשטער האט עס אזוי אוועקגעשטעלט אין הימל, און מ’זאל עס זען. און ס’איז beautiful, אפשר דער אייבערשטער וויל מען זאל עס דינען צו דעם. אבער נאכדעם זענען געקומען מענטשן האבן עס אפשר גע’question’ט, געפרעגט פארוואס דוקא אזוי? אדער האבן עס גע’question’ט, זענען געקומען די נביאי שקר… איך ווייס נישט צו ער זאגט נישט קיין question’ינג, לאמיר נישט אריינלייגן זאכן.
דריי עיקר חילוקים צווישן דער ערשטער און צווייטער שטופע
לכאורה די חילוק איז א עיקר חילוק פון די סטעפ, איך ווייס נישט פארוואס ער דארף עס נאך בעסער טראכטן, אבער לכאורה וואס ער זאגט דא איז, די ערשטע מענטשן האבן פשוט געטראכט, זיי האבן אליין געטראכט, זיי האבן געטראכט, אה, דער אייבערשטער האט דאס געמאכט, איז נסתם וויל ער מ’זאל מכבד זיין די זון, זאל מען מאכן א היכל פאר די זון. ער האט נישט געזאגט אז דער אייבערשטער האט אים געזאגט אז ער וויל אזוי, ער האט געטראכט, ער איז משער געווען בדעתו אז דער אייבערשטער וויל אזוי, ער האט נישט געוואוסט. נאכדעם איז געקומען א שקרן, ער האט געזאגט אז דער אייבערשטער האט אזוי געזאגט. דאס איז איין זאך וואס דער שקרן האט געטון, right? ס’איז א גרויסע חילוק, איינס, די פריערדיגע האט מען געקענט אפפרעגן זיין סברא, ער זאגט א סברא, איך האב א סברא פארקערט. יעצט זאגסטו שוין אז דער אייבערשטער האט מיר געזאגט, ס’איז אסאך א שטערקערע זאך, ס’איז שווער אפצופרעגן.
צווייטנס, ס’שטימט צו וואס… יא. און א צווייטע זאך, דא האב איך געשריבן די דריי זאכן, איך ווייס נישט וואס איך האב געמיינט ביי די דריי זאכן, איך האב עס געשריבן. צווייטנס זאגט ער, אה, ס’איז יא דא אן אינטערעסאנטע זאך. אבער צווייטנס זאגט ער, וואס איך פארשטיי יעצט, צווייטנס זאגט ער, ער האט געמאכט א צורה. דאס הייסט, דא דארף מען פארענטפערן, און מיר גייען לערנען שפעטער אין די הלכות, אז ס’איז דא א זאך וואס הייסט צורת חמה כוכבים מזלות. דער רמב”ם איז מפרש אלעמאל אז צורת חמה מיינט נישט א picture, א דיסק, א באלי וואס זעט אויס ווי די זון. די זון איז נישט קיין עבודה זרה. ער מאכט א picture פון די זון, איז נישט קיין שאלה פון עבודה זרה לויט’ן רמב”ם. וואס ער מיינט איז, ווער ס’לערנט די אלטע mythology פון די עובדי עבודה זרה, אז זיי האבן pictures, די זון איז א מענטש מיט צוויי הענט, און די לבנה איז א פרוי וואס זעט אויס אזוי און אזוי וכדומה. דאס איז די צורות שבדו מלבם, ווייל די זון זעט נישט אזוי אויס. דו קענסט נישט קוקן מיט א טעלעסקאפ און זען אז די זון זעט אויס אזוי. דאס איז א פאנטאזיע אז דער מענטש איז איינגערעדט אז ס’איז עפעס א צורה אנושית. אזוי ווי צורה מיינט דא צורה אנושית, אזוי ווי ער מאכט נישט א picture פון די זון, נאר א picture פון א מענטש אדער א פרוי אדער א מאן אדער עפעס א חיה, עפעס אזא זאך וואס זעט אויס, ער זאגט אזוי זעט אויס די זון. וואס מיינט אז די זון זעט אזוי אויס? איך ווייס נישט, דער מלך פון די זון, דער מושל פון די זון, I don’t know what they mean exactly, ווייל ער זאגט אז די זון זעט אזוי אויס, אבער דאס איז שוין בודא מליבו, און יעצט פארשטייט מען אז דאס איז שוין אביסל ערגער, ווייל דו קענסט גלייך פארשטיין אז דאס איז ערגער, ווייל יעצט מיינען שוין מענטשן אז ס’איז עפעס א מענטש, די זון, קען זיין זיין זון, ס’איז די זון, אקעי, מ’איז משבח ווייל ער פארווארימט, ער שיינט, וכדומה. יעצט רעדט מען שוין פון עפעס א כח, וואס האט צו טון מיט די זון, מיט עפעס א גאט, ס’איז שוין ממש א נייע זאך. הגם מ’קען זאגן די צור מיינט מען נאר צו סימבאליזירן די זון וכדומה, אבער ס’איז זיכער אן ערגערע זאך.
דער אייבערשטער ווערט ארויסגעשטופט פון דער פיקטשער
סאו איך וואלט געזאגט אזוי, ביז יעצט ווען זיי האבן געבוקט זיך צו די זון, ווייל דער אייבערשטער זאל זען ווי מ’בוקט זיך צו זיין שמש, צו זיין צור, איז עס א כבוד פאר’ן אייבערשטן. אבער דא האבן זיי שוין פארגעסן פון אייבערשטן, און זיי האבן שוין געזאגט אזוי ווי, אז דער אייבערשטער האט געהייסן מ’זאל זיך בוקן צו די זון, משמע אז די זון איז שוין אליין, די זון איז שוין עצמאי.
אקעי, איך האב געזאגט אז די זון איז געווארן אליין, ער זאגט נאך אלץ אז דער אייבערשטער האט געהייסן, שוין איינס, נישט אז די זון האט געהייסן. די נעקסטע סטעפ גייט זיין אז די כח האט געזאגט. ער זאגט אז דער אייבערשטער האט געהייסן מ’זאל בוקן די זון, אבער די חילוק איז בעיקר דאס, איך האב געזאגט דא, יא, אנטשולדיג. ניין, ניין, זאגט אז ס’איז א נביא, נישט סתם אזא סברא, צווייטנס האט ער געמאכט צורות, דאס איז א זאך. און זעסט אויך דא א דריטע זאך וואס איך האב דא געשריבן, אז דו זעסט אז די “כל העם”, פריער איז דאס נישט געשטאנען “כל העם”, איך ווייס נישט פארוואס.
דיסקוסיע: וואס איז דער חילוק צווישן די ערשטע און צווייטע שטופע?
אזוי, איך וועל נעמען דיין תירוץ אזוי, אז די ערשטע טעות איז נישט געווען אזא גרויסע טעות, ווייל זיי האבן געהאלטן אז די עיקר איז צו דינען דעם אייבערשטן, סאו ס’קען אפילו זיין אז זיי האבן אויך געדינט דעם אייבערשטן דירעקט, אבער זיי האבן אויך געגעבן כבוד, אזויווי מ’געבט כבוד פאר’ן מלך און אויך פאר די עבדים. ס’קען זיין זיי האבן נאך געדינט דעם אייבערשטן אויך, זיי האבן אויך געמאכט זיכער אז מ’האט צייט צו דינען די כוכבים, ווייל זיי האבן געהאלטן אז די כוכב איז א שמש. דא האבן זיי שוין געזאגט אז כביכול מ’דארף בכלל נישט דעם אייבערשטן, דער אייבערשטער האט צו זיי געזאגט מ’זאל געבן כבוד פאר די כוכב, יא. דער אייבערשטער האט פאר די נביא שקר געזאגט אז מ’דארף נאר געבן כבוד פאר די כוכב, וואס שוין דער אייבערשטער איז מער נישט בכלל אין די פיקטשער, יא.
יא, באט דאס איז אלסא די נעקסטע, דאס איז דאך נישט די זאך, דאס איז נאר “כיון שאורכו הימים” זאגט ער אז מ’האט פארגעסן, דאס הייסט דאס איז א קיר גורם, דאס איז אז מ’האט געמאכט די אלע עבודות. און אפשר אויך איז דאס וואס די “כל העם”, אפשר פריער איז געווען נאר די חכמים, ער זאגט “חכמי הדור”, חכמים פארשטייען די נושא פון די זון, אפשר ביי זיי וואלט נישט געווען אזא פראבלעם. שפעטער, די נביא שקר, דאס איז אויך א חילוק פון א נביא מיט א חכם, א חכם רעדט צו אנדערע חכמים, רייט? חברותא פון חכמים. א נביא, דאס איז איינער וואס רעדט צו יעדער איינער, דאס איז איינע פון די חילוקים פון א נביא און א שליח, איז מ’האט געזאגט רייט? א נביא מיינט דא א שליח, נישט נאר השגת עצמו. השגת עצמו קען זיין געווען פריער אויך, “ברב צונם בחכמתם בנבואתם”, ממש. באט יעצט זאגט ער פון יעדן.
דער שאר העם פארשטייט נישט דעם סימבאל
יעצט, פארשטייט זיך אז די אנשים, אזוי ווי דער רמב”ם גייט זאגן, די שאר העם פארשטייען נישט אלעמאל די סימבאל, זיי מיינען כפשוטו. אקעי, דאס גייט זיין די נעקסטע סטעפ. אבער דאס איז די… און די נביא לויט דער רמב”ם איז ממש א שקרן געווען, ס’איז אייביג דא א חשש אז קיינער זאל נישט זאגן אזוי.
הלכות עבודה זרה פרק א’ הלכה ב’ (המשך) – פון צורות צו כומרים צו פארגעסן דעם אייבערשטן
דער רמב”ם’ס ווערטער (המשך)
Speaker 1:
חברים וחכמים. א נביא, ער פארשטייט אז ער רעדט צו יעדער איינער. דאס איז איינע פון די חילוקים פון א נביא און א שליח וואס מיר האבן געלערנט, רייט? נביא מיינט דא א שליח, נישט נאר השגת לעצמו. השגת לעצמו קענען זיי גיין פריער אויך, ברוצונם, בחכמתם, בנבואתם, למשל. באט יעצט זאגט ער פון יעדן. יעצט, ער פארשטייט זיך אז די נשים וואס מיר וועלן נאך רעדן, די שאר העם פארשטייען נישט אלעמאל די סימבאלס, זיי מיינען כפשוטו. אקעי, דאס גייט זיין די נעקסטע סטעפ. אבער דאס איז די… און לויט די רמב”ם איז עס ממש א שקר געווען. דער אייבערשטער האט קיינמאל נישט גערעדט מיט זיי, רייט? און ער האט געזאגט אזוי. עס איז פשוט געווען א שקר.
דער באדערפעניש פאר עפעס וויזועלעס – פון מופשט צו מוחש
אבער איך מיין נאך עפעס וואס מ’זעט דא ביי ביידע זאכן איז אז מענטשן ווילן זייער שטארק זען עפעס וויזשועל. סאו דעם אייבערשטן קען מען דאך נישט זען. איך רעד, די ערשטע חכמים, זיי ווייסן אז דער אייבערשטער איז דער עיקר, אבער מ’קען זיך נישט מאכן קיין צורה פון דעם אייבערשטן. ממילא האבן זיי אויך געהאלטן אז מ’קען נישט מאכן קיין היכל פאר אים, ווייל ער איז מופשט. סאו קודם לאמיר נעמען די עובד וואס איז מופשט, די שר, די עובד וואס איז מער מופשט. און פאר די קינדער מאכט מען נאך מער מופשט. א יוצא אין די היכל קען מען נישט זען קיין כוכב, און מ’בויעט דא א כוכב אין די היכל מיט מער מופשט, עס זעט אויס ווי ווייניגער מופשט, ווי מער מוחש.
דער רמב”ם זאגט נישט אז מ’האט געהאלטן מ’קען נישט דינען דעם אייבערשטן
דאס איז ווי ווירקליך, דער רמב”ם האט נישט געזאגט, אסאך מענטשן זאגן נאך אז דער רמב”ם זאגט אז זיי האבן געזאגט אז מ’קען נישט דינען דעם אייבערשטן. איך זע נישט אין קיין איינע פון די סטעידזשעס אז ער זאגט דאס. ער זאגט נאר אז מ’האט פארגעסן צום סוף. ער זאגט נישט קיינמאל אז א פארט פון די סברא איז געווען אז מ’קען נישט דינען דעם אייבערשטן. ער רעדט בכלל נישט פון די נושא. ס’קען זיין אז ס’איז ריכטיג, אין אנדערע פלעצער סאונדט עס אזוי, אבער ביז דערווייל איז עס נישט געשטאנען. ס’איז נאר געשטאנען אז זיי האבן געהאלטן אז מ’דארף דינען די שטערן, ממילא האבן זיי געמאכט צורות, און נאכדעם איז געווארן נביאי שקר וואס האבן געזאגט אז דער אייבערשטער זאגט אזוי.
באט איך ווייס נישט, די ריזען, ער זאגט נישט א ריזען, ער זאגט נישט, ער איז נישט מסביר פארוואס. מ’קען אבער טראכטן, מ’קען אבער טראכטן אז זיי האבן געהאלטן אז פאר’ן אייבערשטן, ווייל ער איז מופשט, קען מען אים אויך נאר דינען באופן מופשט. מ’קען נישט טון געוויסע זאכן ווייל דו האסט נישט קיין פיקטשער וואס צו טון. מה שאין כן כוכבים, קענסט אים מאלן, קענסט מאכן א היכל וואס זאל אויסקוקן ענליך צו די כוכב, וואס זאל האבן עפעס א קשר צו די כוכב. און פאר די קינדער האט מען געטון נאך אסאך מער גראב און מגושמ’דיג. איך מיין צו זאגן אז די צורה וואס זעט אויס ווי א מענטש איז נאך נישט פאר די כוכבים, ס’איז סתם א בלאף. יא. אקעי.
שטופע ד’: צורות אין היכלות – “שזו הצורה מטיבה ומריעה”
אקעי, נאכדעם, והתחילו על דרך זה לעשות צורות בהיכלות. אין די היכלות וואס מ’האט געבויט האבן זיי אנגעהויבן מאכן צורות. און נישט נאר אין די היכלות, נאר תחת האילנות ובראשי ההרים, ווייל היכלות איז דאך אויבן די אשרה וואס מ’גייט לערנען באלד. איך גרייט אלץ צורות, זיי האבן געמאכט צורות וואס זאל סימבאליזירן די כוכבים מיט די גלגלים. ומתקבצים ומשתחוים להם ואומרים לכל העם, דא האבן זיי זיך שוין געגאנגען ווייטער, זיי האבן געזאגט פאר’ן פאלק, שזו הצורה מטיבה ומריעה, די צורה איז מטיב ומריע.
דער חילוק צווישן “מנהיג הסדר” און “מטיבה ומריעה”
שוין, די ערשטע חכמים האבן דאך שוין געוואוסט די אמת אז די גלגלים האבן א געוויסע כח אויף די וועלט, זיי טוען זאכן אויף די וועלט. אבער דא האבן זיי שוין געזאגט עפעס וואס איז מטיב ומריע, מיינט אז זיי האבן שוין א דירעקטע קשר מיט מענטשן.
דאס איז די ערשטע מאל וואס ס’איז געשטאנען אז דער גלגל איז א מנהיג הסדר, אבער נישט מטיב ומריע. מטיב ומריע איז שוין א רעלאציע מיט מענטשן, ער קען דיסיידן עפעס אזוי. דא שטייט אז די גלגלים האבן א רעלאציע מיט די מענטשן, זיי זענען מטיב ומריע. וראוי לעבדה וליראה ממנה. נישט נאר אז ווען מ’גיבט זיי כבוד איז דאס כבוד פאר’ן אייבערשטן, נאר מ’זאל זיי דינען און מ’זאל מורא האבן פון די גלגלים.
וואס מיינט “צורה” – נישט א כוכב, נאר א פאנטאזיע
און דא שטייט נישט גארנישט פון גלגלים ענימאר, מ’האט שוין לאנג פארגעסן פון די גלגלים. דא שטייט צורות. ניין, אפילו נישט כוכבים. פיקטשערס. צורות מיינט כפשוטו, סטאטועס, וואס זעען אויס געווענליך ווי מענטשן, רייט? אדער אפשר ווי בעלי חיים. זיי זאגן אז די צורה איז מטיב ומריע. דער המון עם, ער גייט באלד זאגן.
Speaker 2:
ניין, אבער וויאזוי איז געשען פון א כוכב צו א צורה? ס’קען זיין אז צורה מיינט צורת הכוכב.
Speaker 1:
ניין, ניין, ער האט דאך געזאגט צורה שבדאו מלבם. אזוי איז עס געשען. ווייל איך וואלט געזאגט צורה שבדאו מלבם וואס איז ענליך צו די כוכב.
Speaker 2:
ניין, ניין, צורה, איך ווייס וואס דא מיינט צורה. ער זאגט דאך “זו צורת הכוכב פלוני”.
Speaker 1:
עקזעקטלי, אבער ס’איז נישט. צורות מיינט אזויווי א פיקטשער פון ווינוס. ווינוס זעט אויס ווי א פרוי מיט לאנגע האר. ס’איז נישט קיין פיקטשער, ס’איז אזויווי מ’מאכט פאר קינדער, אזויווי מ’זאגט, מ’מאכט פאר קינדער, מ’מאכט אז די אות אל”ף האט לאנגע פאות, איך ווייס נישט. ס’איז עפעס א פלומפער חשבון, אבער ס’איז נישט אמת, ס’איז נישט קארעספאנד צו עניטינג אין די ריעליטי. און ווען מ’קוקט אויף די סטאטוע, זעט מען פשוט א מענטש מיט א גרויסע בארד, איך ווייס, דער געטשקע האט א גרויסע בארד. און ער האט א קליינע בויך, וכו’ וכו’. און מען זאגט פאר די מענטשן אז די צורה, אז דאס איז שוין ממש א שקר. מען קען עס מפרש זיין, אבער דאס איז שוין אינגאנצן אינגאנצן נישט ריכטיג. דא האט מען שוין אינגאנצן די כומרים, מען זאגט די מדיום, דאס איז שוין נביאי שקר.
דער פראצעס: פון נאטורליכע כח צו פערזענליכע רעלאציע
סאו, איך וואלט געזאגט אפשר אזוי ווי, אז קודם איז די כוכב נאר א כח וואס איז מנהיג נאטורליך, ער גייט אים וועג אין א געוויסע וועג, און ער איז מנהיג די וועלט מיט זיין מאוומענט. און דא האבן זיי געמאכט אינטו עפעס וואס האט א רילעישאנשיפ, זיי האבן אים געגעבן א יומען, זיי האבן אים עטריביוטעד יומען…
אבער נישט אים, זאלסטו זיין קלאר, די מענטשן זעען נישט קיין שטערן, זיי זעען א יצירה. א צורה לייגן זיי מיט א נאמען פון א שטערן, זיי זאגן די יצירה איז א כח פון פלוני. אבער זיי זעען נישט קיין שטערן, זיי זעען די צורה. און די שטערן האט די פערסאנאליטי פון דעם און דעם מענטש, און טרו די פערסאנאליטי האט ער מיט אונז א רילעישאנשיפ, און מ’דארף אים דינען. ער גייט זאגן זייער קלאר אין די נעקסטע סטעפ וואס איז געשען פון די צווייטע סטעפ. ס’איז צו זען די חילוק וואס די עולם מיינט און וואס די חכמים מיינען, נישט די חכמים, וואס ער רופט די כומרים, די אומרים, די נביאי שקר וואס זיי זאגן. אבער איך האב געקוקט ווייטער, סאו איך פארשטיי לויט וואס ער זאגט.
שטופע ה’: כומרים מיט תורות – “עשו כך וכך ואל תעשו כך וכך”
יא, והכומרים אומרים להם. ווייל ער וויל דיך יא מפרש זיין וויאזוי איז מען אנגעקומען צו די סטעדיזש וואס מ’זאגט אז די סטעטשו, די צורה מיינט א סטעטשו אדער א פיקטשער, און איך ווייס אז די סטעטשו טוט עפעס. ער איז דיר מסביר וויאזוי מ’איז אנגעקומען צו דעם.
“והכומרים אומרים להם”, דא איז שוין ארויסגעוואקסן כומרים, ס’איז שוין א סיסטעם, ס’איז שוין דא ספעציעלע נעמען. ס’איז נישט נביאי שקר, מ’דארף שוין נישט אמאל זאגן “איך האב עפעס געזען אין מיין איינעם, איך האב עפעס געזאגט”. ס’איז שוין אן אינסטיטושן. “והכומרים אומרים להם”.
Speaker 2:
קען זיין די כומרים זענען אליין די נביאי שקר.
Speaker 1:
אה, די תלמיד פון די נביא שקר איז שוין א כומר, נישט קיין נביא. ער איז נאר א תלמיד, ער האט שוין געהערט פון די נביא. א פרעדיגער. זיי זאגן שוין, “בעבודה זו, אויב איר וועט אזוי און אזוי דינען די צורה, תרבו ותצליחו, ועשו כך וכך, ואל תעשו כך וכך”. זיי געבן שוין איבער תורות בשם די כח. מצוות עשה, מצוות לא תעשה. יא, בשם די צורה.
שטופע ו’: “כוזבים אחרים” – דער כוכב/גלגל/מלאך רעדט אליין
נאכדעם הייבט זיך אן, ביי דעם האט זיך אלץ אנגעהויבן פון די נביאים וואס האבן נאך גערעדט בשם די אייבערשטער. נאכדעם הייבט זיך אן מענטשן וואס רעדן בכלל נישט בשם די אייבערשטער, ער וועט זאגן “שמעו ממני, כוזבים ומתעים”. אנדערע שקרנים האבן זיך אויפגעשטעלט לומר, זיי האבן אנגעהויבן זאגן שהכוכב עצמו, או הגלגל, או המלאך, דא איז ערשט מאל א מלאך, יא. שוין דער מלאך איז די צורה וואס מ’האט געזאגט וואס איז שוין מער אייבערשטער אין די צורה. Again, עס האט סימבאליזירט maybe. יא. דיבר עמהם, ואמר להם עבדוהו בכך וכך. נישט אזוי ווי פריער וואס זיי האבן געזאגט אז…
Speaker 2:
Right, עס מאכט סענס, נאר…
Speaker 1:
די נביאי שקר האבן געזאגט אז דער אייבערשטער האט געהייסן. דא זעען זיי שוין, די כוחות באקומען שוין מער און מער… דער מלאך רעדט שוין צו זיי. מ’איז שוין מייחס אים מער און מער כוחות.
Speaker 2:
Right, עס מאכט סענס לויט וואס מ’וועט גיין זען, ווייל דער עולם האט זיך שוין פארגעסן אביסל פון דער אייבערשטער. מ’קען דיר נישט זאגן אז דער אייבערשטער האט געהייסן, ווייל ווער ווייסט ווער דאס איז. זיי ווייסן די כח אדער די צורה.
Speaker 1:
ואמר להם עבדוהו בכך וכך, והודיע להם דרך עבודתו. די כח, ווי מ’זאגט, אז די כח אדער גלגל אדער מלאך איז מודיע דרך עבודתו, עשה כך ואל תעשה כך.
פארוואס ליגנט האט מער וואריאציע ווי אמת
און דער רמב”ם זאגט, ופשט דבר זה בכל העולם. די ליגנט האבן אנגעהויבן זיך נפשט ווערן אויף די גאנצע וועלט, לעבוד את הצורות בעבודות משונות זו מזו. מיט פארשידענע עבודות, א חוץ פון די זורות. ס’איז געווען זייער אסאך אנדערע צורות, יעדע איינער האט זיך זיין… ער האט ליב קוגל און ער האט ליב פעפער. איך מיין, ס’זעט אויס אזוי, ווייל אמת איז דאך נאר דא איינס, ליגנט איז דאך די סקיי איז די לימיט. יעדער כוזב קען אנקומען מיט אן אנדערע מין. ס’איז געווארן זייער… און דאס איז מסתמא געווען אפשר א חלק פון די אטרעקשן. די איין אברהם אבינו, דארטן איז עפעס איין קליינע קארגע וועג פון דינען דעם אייבערשטן, whatever. די אמת איז נאר ווייניג, אבער דא איז א גאנצע ריבוי. ס’איז קריעטיוויטי, ס’טוט זיך אסאך קריעטיוויטי, אסאך מיני עבודות. ולהקריב להם ולהשתחוות. אקעי, איז דאס איז וואס מ’האט געטון.
שטופע ז’: דער סופיקער ריזולטאט – “נשתכח השם הנכבד והנורא”
יעצט, זעסטו די ריזאלט דערפון, איז דאס איז די ריזאלט. איך האב געוואלט מאכן שלאף ג’, ס’איז נישט אמת’דיג שלאף ג’. די ריזאלט פון די שלאף, נאכדעם וואס מ’האט זיך אזוי געפירט, וואס איז געבליבן? וכיון שארכו הימים, מ’מאכט יא, וכיון שארכו הימים, אפשר איז דאס די זעלבע ארכו הימים פון פריער. וויבאלד ס’איז שוין געווען א לאנגע צייט, מ’האט שוין נישט אפילו געדענקט. קודם האבן נאך געווען מענטשן וואס האבן געדענקט אז בעצם איז עס א וועג פון מכבד זיין דעם אייבערשטן, און אינצווישן האט עס באקומען מער און מער אייגענע כח, די פאנטאזיע פון די כח. און נאכדעם, וואס איז געשען? האט מען פארגעסן אז ס’איז דא אן אייבערשטער behind.
איך קען דיר זאגן וואס איז געשען, וואס איז געבליבן איז יעצט, ס’איז נאך אלץ דא חכמים און המון עם, אבער וואס די יעצטיגע חכמים ווייסן איז פון די גלגלים, דער המון עם ווייסט נאר די פיקטשערס דערפון. אבער ווען דער אייבערשטער וועגט אפילו נישט די חכם, וועגט ער וואס די רבים גייט ער זאגן.
“וכיון שארכו הימים נשתכח השם הנכבד והנורא”. דער אייבערשטער, דער אמת’דיגער באשעפער, איז געווארן נשתכח. “השם הנכבד והנורא הזה, מציאה לראות, איז געווארן נשתכח מפי כל היקום ומדעתם”. די גאנצע יקום, די גאנצע עקזיסטענץ, די גאנצע וועלט, אלע מענטשן. יקום איז א שווערע גליימער ווי ס’שטייט, די גאנצע וועלט אויף וואס מ’שטייט, איז געווארן פארגעסן דער אייבערשטער’ס נאמען און פון זייער דעת. מענטשן האבן פארגעסן פון זייער דעת. אה, אפשר מיינט ער מפי כל היקום ומדעתם, זייער מויל האט אויפגעהערט רעדן פון דעם, און זייער מח האט אויפגעהערט טראכטן פון דעם. “ולא הכירוהו”. מ’האט אים בכלל נישט דערקענט מער.
דער המון עם – “אינם יודעים אלא הצורה של עץ ואבן”
“ונמצאו כל עם הארץ אנשים ונשים וקטנים אינם יודעים אלא הצורה של עץ ואבן וההיכל של בנין שנתחנכו מקטנותם להשתחוות לה ולעבדה ולשבע בשמה”. זיי זענען געווען קליין, דער וואס האט זיי מחנך געווען האט געוואוסט אז ס’איז דא עפעס ביאיינד איט. ער זאגט נישט אזוי קלאר, אבער מ’האט זיי מחנך געווען פון יונגערהייט צו משתחוה זיין און לעבדה ולשבע בשמה פון די צורה. ער זאגט פשוט, מ’לערנט דיך אויס, מ’בוקט זיך צו דעם, וואס טראכטסטו? ער איז דער גאט. דאס איז וואס א פשוט’ער מענטש פארשטייט, נאר וואס מ’קען זען.
די “חכמים” – “מדמין שאין שם אלוה אלא הכוכבים והגלגלים”
“והחכמים שהיו בהם, כגון כומרים וכיוצא בהם, היו מדמין שאין שם אלוה אלא הכוכבים והגלגלים שנעשו הצורות האלו בגללם ולדמותם”. זיי טראכטן נישט אזוי נאריש, זיי מיינען נישט אז ס’איז נאר די צורה של עץ ואבן, זיי ווייסן אביסל טיפער. וואס מיינען זיי? אז די עץ ואבן סימבאליזירט עפעס וואס איז אביסל העכער פון דעם. און זיי טראכטן אז ס’איז נישטא קיין געטליכקייט, אלא הכוכבים והגלגלים שנעשו הצורות האלו בגללם ולדמותם.
Speaker 2:
אדער לדמותם, יא, לויט זיי וואס זיי רעדן זיך איין אז עס זעט אויס אדער אזוי. ס’איז א בלבול. איך טראכט דא אז ער זאגט אזוי ווי אז דער נארישער מענטש זעט נאר וואס ער זעט פאר די אויגן. דער חכם גייט איין לעוועל העכער. ער זאגט אז ס’איז נישט די האלז, וואס די האלז דארפן מדמה זיין, יא?
Speaker 1:
יא, ס’איז נאר קלאר וויי. ס’איז נאר קלאר וויי. ווייל דער זאגט אז איין סטעפ לעוועל איז אמת, איז אמת. זיי זענען גענוג קלוג, זיי פילן זיך שוין קלוג, זיי דארפן מער נישט.
הלכות עבודה זרה פרק א’ הלכה ג’ – אברהם אבינו’ס דערקענטעניש פון דעם אייבערשטן
פארזעצונג: די חכמים און די גלגלים
Speaker 1:
אדער לדמותם. יא, לויט זיי רעדן זיך איין אז דאס זעט אויס אדער אזוי סימבאליזירט עס.
איך טראכט דא אז ער זאגט אזוי ווי אז דער נארישער מענטש זעט נאר וואס ער זעט פאר די אויגן, דער חכם גייט איין לעוועל העכער. ער זאגט אז ס’איז נישט די האלז וואס די האלז דארף מען מדמה זיין. יא?
Speaker 2:
יא, ס’איז נישט קלאר פארוואס, אבער… ס’איז נישט קלאר פארוואס. ווייל דאס זאגט אז איין סטעפ לעוועל… ס’איז אמת, זיי זענען געווען קלוג, זיי פילן זיך שוין קלוג, זיי דארפן מער נישט חשוב’ן פאר דעם. ס’איז נישט קלאר פארוואס.
די ריעל ענטפער אין רמב”ם’ס וועלט איז אז די גלגלים און די חכמים זענען דאך אויך גשמיות’דיגע זאכן אין די ענד. ס’איז נישט מער מופשט. ס’איז דאך נישט וואס מ’זעט קען מען נישט זען, ווייל דו קענסט נישט זען. אויב וואלסטו געהאט א פיקטשער וואס דו קוקסט אויף די זון, זעסטו די זון. ס’איז נישט שווער צו זען די זון. ס’איז א זאך וואס מ’קען זען. אבער די גלגלים איז שוין יא א שטיקל הפשטה. ס’איז נישט קיין הפשטה, ס’איז א גשמיות’דיגע זאך. אבער ער דארף זאגן אז ווייל ער זעט כוכבים מוז זיין אז דא איז דא גלגלים וואס טראגן זיי. דאס איז נישט די גרויסע פראבלעם.
Speaker 1:
ניין, איך מיין צו זאגן אז א חכם פילט גוט אז ער האט שוין מופשט געווען, ער האט שוין משיג געווען עפעס א טראפ טיפער.
Speaker 2:
מ’האט אויפגעהערט צו רעדן. ער איז נישט מסביר פארוואס מ’האט אויפגעהערט בכלל די חכמים זאלן וויסן פון די אין סוף, פון די ערשטע. ער איז נישט מסביר דאס קיינמאל נישט. דער רמב”ם ברענגט אין אנדערע פלעצער אז די צבא, די עובדי עבודה זרה, האבן געזאגט אז דער גלגל איז דער גאט. אבער וואס איז זייער סייד? ער זאגט דא אז דער אייבערשטער אליין איז געבליבן אליין. אבל סוף דבר…
הלכה ג’ – יחידים בעולם: חנוך, מתושלח, נח, שם ועבר
Speaker 2:
עמודו של עולם מיינט ער די שטארקייט פון די אלע וועלטן.
“לא היה שם מכיר אותו ולא יודע, קיינער האט אים נישט געקענט און נישט געוואוסט פון אים, אלא יחידים בעולם, אפאר מענטשן האבן יא געוואוסט.”
אה, פריער זאגט ער “כל היקום” און מיט דעתם, זעט אויס אז כל היקום מיינט דער רוב עולם, אבער ס’איז יא געווען אפאר וואס האבן זיך אפגעשיידט פון די וועלט. אה, זייער גוט. נישט פארט פון א גרופע, נאר בתור יחידים. זייער גוט.
כגון חנוך, מתושלח, שטייט “ויתהלך חנוך את האלקים”. מתושלח שטייט אויך, די חז”ל זאגן אז מתושלח האט זייער לאנג געלעבט, ער האט נאך געדענקט די ערשטע חכמים. נח, שטייט “ויתהלך נח את האלקים”, שם ועבר, וואס זענען באקאנט אז זיי זענען געווען צדיקים.
אה, ס’איז יא געווען וואס האבן געדענקט. נישט פשוט קיינער האט נישט געדענקט, אבער די רוב עולם האט נישט געדענקט. אבער זיי זענען געבליבן יחידים, זיי האבן נישט געהאט די כח צו גיין שרייען אקעגן די גלגל וואס גייט פאר, די ירידה פון די עולם.
און דער עולם איז מתגלגל, יא, ס’האט זיך געדרייט פון די אמת צו אביסל שקר, צו מער שקר, צו ממש אינגאנצן שקר. ס’איז געגאנגען די “slippery slope”, עד שנולד עמודו של עולם, ביז ס’איז געבוירן געווארן די עמוד העולם. ס’איז דא עצי עולמים און ס’איז דא עמוד העולם, וואס ער האט אוועקגעשטעלט א פוינט צום אייבערשטן.
אברהם אבינו – עמודו של עולם און איתן
Speaker 2:
אקעי, עמודו של עולם איז אברהם אבינו. יא, וואס איז אברהם אבינו מחדש געווען? ער האט פארשטאנען.
זאגט ער, “כיון שנגמל איתן זה”, ווייל ער איז דער איתן, דער שטארקער מענטש. ער איז געווען אן עמוד העולם, יעצט איז ער אן איתן. דאס איז געבויט אויף דעם וואס איתנים זענען שטארקע. יא, איתן איז רוח, שטייט. איך מיין אז ער מיינט לכאורה מער די שטארקייט. פארוואס? ווייל ער האלט אויף די וועלט, ער האט צוריקגעברענגט די בורא צו די מענטשן. ס’זעט אויס אז מ’דארף האבן שטארקייט צו גיין אקעגן די גאנצע וועלט, און זיין א שטארקע פועל, א שטארקע… אז אויף אים שטייט די נעקסטע אמונה, די ריכטיגע אמונה.
ווען האט אברהם אנגעהויבן טראכטן?
Speaker 2:
התחיל לשוטט בדעתו, ער האט אנגעהויבן שפאצירן אין זיין דעת, ער האט אנגעהויבן אסאך אריינטראכטן, ארומשפאצירן אין שיינע ראשים. ער איז נישט געווען מער ווי דריי יאר אלט, ער האט אויפגעהערט צו זייגן. ער איז נישט געווען מער ווי דריי יאר אלט. ליטעראלי, צוויי דריי יאר אלט. “ויגמל יצחק”, דאס מיינט צוויי יאר אלט בפשטות. די מדרש מיינט עס… ער האט אויפגעהערט צו זייגן. פשוט פשט מיינט עס דעת. ביי יצחק אליין איז דא שיטות וואס דאס מיינט דריי יאר אלט. אבער פשוט פשט מיינט עס, ווען ער האט אנגעהויבן אביסל קענען אליין טראכטן.
התחיל לשוטט בדעתו, און דער רמב”ם זאגט “והוא קטן”, ער איז נאך געווען קליין. ער האט אנגעהויבן טראכטן, ער האט אנגעהויבן אריינטראכטן אין זיין דעת.
וואס האט ער אנגעהויבן צו טון? התחיל לחשוב ביום ובלילה, ער האט אנגעהויבן טראכטן וועגן די זון און וועגן די לבנה. ער האט געטראכט בייטאג און ביינאכט. ער האט געטראכט וועגן טאג און נאכט.
אויך, ער גייט זאגן, “והיה תמה היאך אפשר שיהיה הגלגל הזה נוהג תמיד ולא יהיה לו מנהיג”. וויאזוי קען זיין אז דער גלגל דרייט זיך און קיינער זאל אים נישט דרייען? “ומי יסבב אותו?” אפשר איז ער סובב את עצמו? ער דרייט זיך א גאנצע צייט, און ווער דרייט אים?
דער פאראלעל צו יסודי התורה פרק א’
Speaker 2:
דאס איז בעסיקלי וואס ס’שטייט אין יסוד התורה פרק א’, אז דער גלגל סובב תמיד, ואי אפשר שיהיה סובב בלא מניע, וואלט ער סובב תמיד. זאגט ער, אברהם אבינו האט דאס געוואוסט. דאס הייסט, ער האט געוואוסט פון די גלגלים, ער האט נישט געוואוסט פון די אריסטו’ס וואס ווייסן נאר פון די צורות. אבער אויף דעם אליינס האט ער זיך געמוטשעט.
פארוואס האט ער נישט געהאט קיין מלמד?
Speaker 2:
און פארוואס איז ער נישט געגאנגען צו חנוך אדער מתושלח, ווייס איך נישט? “לא היה לו מלמד”. ער זאגט, קוק, “לא היה לו מלמד”. פארוואס האבן זיי נישט געוואוינט דארט? איך ווייס נישט.
“ומי יסבב אותו? כי אי אפשר שיסבב את עצמו”. דאס האט ער געוואוסט, אז ער קען זיך אליין נישט דרייען. דאס האט ער געכאפט.
“ולא היה לו מלמד ולא מודיע דבר, אלא משוקע באור כשדים בין עובדי עבודה זרה הטפשים”.
Speaker 1:
סאו פארוואס איז ער נישט געגאנגען צו חנוך?
Speaker 2:
אפשר האבן זיי נישט געוואוינט נעבן אים? ביז וואס זיי האבן זיך נישט מודיע געווען פאר די וועלט אז אים זאל פארשטיין אנדערש. ער האט נישט געהאט קיין יסוד ביי זיך.
Speaker 1:
אליין, דאס האט ער נישט אויסגעזאגט.
אברהם איז געווען אן עובד עבודה זרה
Speaker 2:
“ואביו ואמו וכל העם עובדי עבודה זרה, והוא היה עובד עמהם”. ער איז אויך געווען אן עובד עבודה זרה, פארוואס? ווייל אזוי האט מען אים אויסגעלערנט. “אבל לבו משוטט ותמה”, זיין הארץ האט זיך אלץ געמוטשעט, משוטט.
זייער שיין, ער גייט נעבעך דארט אין די בית עבודה זרה מיט תרח, און ווי לאנג ער איז דארט שפאצירט ער ערגעץ אנדערש. ער שטייט דארט, אבער זיין הארץ איז ערגעץ אנדערש. ער דרייט זיך מיט די גלגל און ער טרייט אויסצושריבן וואס גייט דא פאר, פארוואס דרייט זיך דאס אליינס?
אברהם’ס דערגרייכונג: דרך האמת און קו הצדק
Speaker 2:
“עד שהשיג דרך האמת”, ביז ער האט פארשטאנען די דרך האמת, די אמת’דיגע וועג. “והבין קו הצדק”, ער האט פארשטאנען די קו הצדק, די גראדע ליין, די גלייכע ליין, די ריכטיגע ליין.
אפשר קו הצדק מיינט ער הלכה למעשה, וואס מען זאל טון, אזויווי מיר גייען זען. קו הצדק, וואלט מען געזאגט, מיינט די דרך המצוה, אבער מען האלט דאך נאכנישט ביי די דרך המצוה. אפשר מיינט ער אברהם אבינו האט אויסגעלערנט דרך ה’. אפשר דרך המצוה, אפשר דרך ה’.
אפשר קו הצדק מיינט אז דו האסט צוויי זאכן: ס’איז דא אז דו דארפסט וויסן אז ס’איז דא אן אייבערשטער, און ס’איז אויך דא אז דו דארפסט נאך דינען דעם אייבערשטן, “לעבדו ולהשתחוות לו”. אפשר דאס איז די קו הצדק, אז דאס איז שוין די מעשה, וואס דאס מחזק די אמונה.
די פיר מסקנות פון אברהם אבינו
Speaker 2:
“מדעתו הנכונה”, מיט זיין אייגענע פארשטאנד, דאס האט אים קיינער נישט אויסגעלערנט.
“וידע”, ער איז געוואויר געווארן, ער האט משיג געווען, ער האט געמאכט א מסקנא:
– “שיש שם אלוה אחד”, אז ס’איז דא נאר איין איינציגער באשעפער. און אלע אנדערע האבן געהאלטן אז ס’איז דא מערערע גלגלים, ס’איז דא מערערע געטער, מערערע כוחות.
– “והוא מנהיג הגלגל”, ער פירט די גלגל
– “והוא ברא הכל”, ער האט אלעס באשאפן
– “ואין בכל הנמצא אלוה חוץ ממנו”, ס’איז נישטא קיין שום כח, קיין קוועטש, ס’איז נישטא קיין גאט חוץ ממנו, אויסער דער איין גאט.
זיי האבן אלע געוואוסט בנוגע די גלגל, נאר זיי האבן געמיינט אז די גלגל איז א גאט, אדער איינע פון די כוכבים זענען א גאט, וכדומה. אברהם אבינו האט פארשטאנען אז גאט מיינט בכלל נישט דאס, ווייל ס’קען זיך נישט אליין דרייען, מוז זיין אז ס’איז דא איין גאט וואס ער פירט די גלגל און ער האט אלעס געמאכט, איז ממילא איז ער דער איינציגסטער גאט.
פון א קליינע אמת צו די גאנצע אמת
Speaker 2:
און נישט נאר אברהם אבינו האט געוואוסט, ער האט אויך געלערנט. די טעות האט זיך אנגעהויבן פון א קליינע… אלעס האט זיך אנגעהויבן פון א קליינע טעות, און אלע אמת האט זיך אויך אנגעהויבן פון א קליינע ביסל אמת. די ביסל אמת אז א גלגל קען זיך נישט אליין דרייען האט אים געברענגט צו פארשטיין די גאנצע אמת לאמיתו. ס’איז אויך די גאנצע אמת. נישט דא נאך וואס נאך איז דא. אבער מיט דעם האט ער פארשטאנען די פיר זאכן וואס ער רעכנט אויף. אבער ס’איז אלל די סעים טינג, אבער ס’האט זיך אנגעהויבן מיט דעם וועלן פארשטיין וויאזוי דער גלגל דרייט.
אלרייט, באט אויב דו געדענקסט אין יענעם פרק, ס’איז נישט אזוי סימפל. מ’דארף לערנען אין אנדערע פלעצער צו פונקטליך פארשטיין די ראיה. עניוועיס, אבער חוץ פון דעם האט ער געוואוסט נאך א זאך. ער האט אויך געוואוסט די גאנצע פרק א’. ער האט סיי געוואוסט די יסודי התורה, און סיי געוואוסט די הלכות עבודה זרה.
אברהם האט פארשטאנען דעם מקור הטעות
Speaker 2:
“ויודע שכל העולם טועים”. ער האט געוואוסט אז… ער האט פארשטאנען די זאך מיט אזא קלארע קאנוויקשן אז ס’מוז זיין אז אלע אנדערע זענען טועים. אבער דבר שגרם להם לטעות… ער האט פארשטאנען מילא די נביאים זענען געווען, אז מ’גייט נאר דינען דעם אייבערשטן.
אברהם אבינו איז נישט נאר מחדש געווען ייחוד השם. דאס איז אפשר… איך האב נאך אויך געוואוסט, אברהם אבינו איז מחדש געווען עפעס איסור עבודה זרה. דאס האט ער געוואוסט, אז דאס איז דער מקור הטעות. וואו איז די טעות געשען? ווייל ער פילט אז דאס איז דער מקור הטעות.
דיסקוסיע: ווען האט אברהם אלעס פארשטאנען?
Speaker 1:
וואס ער זאגט, טון א פערסענט, איך בין א בורר משונה, אברהם אבינו איז בורר. ס’איז אינטערעסאנט, דער רמב”ם האט געמאכט א פאס קנייטש, וואס דער ראב”ד זאגט אז ס’איז דא א מחלוקת, ס’איז דא גדולי עולם וואס זאגן דריי, ס’איז דא וואס זאגן אנדערש.
Speaker 2:
ניין, אבער דער רמב”ם אליין זאגט דאך ביידע שיטות, ווייל ער זאגט אז ווען ער איז נגמל האט ער אנגעהויבן, און דער פיינעל ווען ער האט געהאט די קלארקייט… ס’קען זיין אז די בן ארבעים איז געווען ווען ער האט פארשטאנען די עבודה זרה וואס דו זאגסט, די הלכות עבודה זרה, אז מ’דארף אלעס אנדערש אוועקווארפן. ס’איז דא עיקר הבורא, אבער… עיקר הבורא עקסקלוסיוולי.
Speaker 1:
זייער גוט, ניין, ס’איז זייער גוט, ווייל דער רמב”ם האט פארשטאנען אז דאס איז א טיפע זאך. דער וואס מיינט אז ס’איז סתם עפעס א גרינגע זאך, יעדער אינגל קען פרעגן די קשיא, דאס איז אמת. צו פארשטיין אז די גלגל לויפט, ס’איז אמת, די בעיסיק שאלה אפשר קען יעדער אינגל פרעגן. אבער צו ארויסהאבן די גאנצע זאך ריכטיג, האט גענומען נאך זיבן און דרייסיק יאר, און אפמאכן אז יעדער איינער איז טועה, איז אויך א גרויסע קורעדזש.
אה, אבער איך האב איך געטראכט יעצט, אז איך כאפ, ער האט נישט סתם אפגעמאכט אז יעדער איינער איז טועה, ער האט אויך פארשטאנען פארוואס זיי זענען טועה. אפשר ווען ער וואלט נישט דאס פארשטאנען, וואלט ער נישט געקענט. אפשר בין איך גערעכט.
Speaker 2:
ניין, איך פארשטיי אויך וואס דו זאגסט, ס’איז פארט פון… ס’איז נישט קיין חכמה צו זיין אברהם אבינו אין מיין רעדן. ס’איז אויך א מין טעאריע, ס’איז אויך סימפאטיע. ער האט נישט געהאלטן אז זיי זענען א באנטש פון שוטים. זיי זענען פיינע, נעבעך שוטים, נעבעך אפיקורסים. די גאנצע עבודה זרה קומט ארויס ווי זיי קומען… ס’איז אים זיינע וועג. דא זעט מען אברהם אבינו’ס חסד. ער האט נישט סתם אויף זיי אראפגעקוקט, נאר ער האט פארשטאנען ווי זייער טעות קומט.
הלכות עבודה זרה – פרק א’ הלכה ג’ (המשך) – אברהם אבינו’ס דרך אין מסביר זיין, זיין פעולות, און די המשך צו יצחק און יעקב
אברהם אבינו’ס סימפאטיע צו די טועים – ער האט זיי נישט געהאלטן פאר שוטים
אפשר ווען ער וואלט נישט דאס פארשטאנען וואלט ער נישט געקענט אזוי. אפשר בין איך דערנאך, ניין, איך פארשטיי אויך וואס, ס’איז פארט פון ס’איז נישט קיין חכמה צו זיין אברהם אבינו’ן. ס’איז אויך עפעס סימפאטי, ער האט נישט געהאלטן זיי זענען א באנטש פון שוטים. ס’זענען פיינע נעבעך שוטים, נעבעך אפיקורסים, וואס האבן זיך גע… די גאנצע איסור עבודה זרה קומט ארויס ווי זיי קומען. ס’איז א שיינע וועג, ס’איז אויך… רבי מילא, האט ער מחנדזש געווען א נייע זאך, איסור עבודה זרה, כדי עס זאל נישט ווערן נאכאמאל דער טעות.
ווען ער וואלט געהאט גבורה, קענען ער וואלט געזאגט, זענען שוטים, און ער וואלט קיינמאל נישט פארשטאנען די שורש’ע פראבלעם פון עבודה זרה. אזוי במשהו שטעהליך. נאכאנאך, ער איז געווען א צדיק, ער געוואוסט דער אייבערשטער, ער זאגט יעדער איינער, ער בעלכע זענען א רשעים. אה, זייער גוט, אויך, ווען ער וואלט געהאט גבורה, וואלט מען זיי קיינמאל נישט געטראכט אז זיי גייען פיקסן קיינעם, ווייל זיי פארשטייען נישט ווי זיי מוז טעה קומט, האבן זיי זיך געדארפט פורש זיין פון די וועלט. יעדער איינער משוגע, עס איז דא איין גוטע מענטש וואס פארשטייט די אמת.
רבי אברהם האט געהאלטן אז מענטשן זענען נישט אזוי משוגע, מילא מוז זיך פארשטיין זייער טעות, ענדליך זיי קענען מסביר זיין.
“ושבר הצלמים” – מיט ארגומענטן, נישט מיט די הענט
רשי, רצי, משוגע ווי ידעה, א יושב האט מכיר געווען און פארשטאנען אז די גאנצע זאך וואס עס האט געזאגט, די אמת, און וויאזוי דער שקר האט זיך אנטוויקלט, היזכים להשיב תשובות על בני אור כשדים, אנגעהויבן צו ענטפערן אויף זייערע… ענטפערן אויף די כשיות פון די מענטשן די שכנים זייען, ווייל אחדינים האבן, און אנהייבן זיך מסוועקייך זיין מיט אים, אוועקשטעלן די ויכוחים, די יונים מיט זיי. ולומר, עזר דרך האמת שטייט די מלכם ביי די דרך וואס הענגט אין, און נישט די דרך האמת, ושבר הצלמים.
מיט קיין דער הבא’ד, מיינט אזויווי? אז דער רבי מיינט אזויווי נישט אז ער צובראכן מיט די הענדס, נא מיט די ארגומענט’ס האט ער צובראכן די בתי עבודת הצלמים.
אברהם אבינו’ס גרויסער חידוש: ייחוד פון עבודות גשמיות לשם שמים
קוק קוק איי, במשהו עבודה זרה האט אויך מחנדזש גיין א נייע חידוש פון עבודה, מען קען זאגן עבודה גשמית. האט ער געלאזט די עבודה? ער האט געזאגט, “בלא מעשה.” איך פיל זייער גוט ווען דו טוסט די עבודה, ווען דו טוסט פאר די אמת’דיגע וואס דו שעפסט. אויב מען דארף, ווייל אויב מען לאזט זאגן דער אייבערשטער, לאמיר זאגן אזוי ווי אונז האבן געזאגט, אבער דער רמב”ם זאגט נישט דא קלאר אז דער עליון דארף נישט קיין עבודות וכדומה. זייער גוט, אבער דו דארפסט עס יא, ווייל דו גייסט מאכן עבודה פאר א צווייטן, דו גייסט פארגעסן.
האט אברהם אבינו געמאכט א נייע חידוש: מ’קען טון די אלע עבודות וואס מ’טוט פאר עבודה זרה, מ’גייט עס מייחד זיין לשם שמים.
איך מיין זייער גוט, די ערשטע חכמים האבן געהאלטן אז מ’קען נישט זיין אזוי מופשט, זיי האבן זיך געוואלט מאכן מער מוחש. אברהם אבינו האט געזאגט, “דו קענסט מאכן די עבודה מוחש, אבער נישט דער אייבערשטער מוחש.” דער אייבערשטער איז בלא מופשט, די עבודה קען זיין א שווערע זאך מופשט. האט אברהם אבינו געזאגט, “סיי דער אייבערשטער איז מופשט און סיי די עבודה דארף זיין מופשט.” האט אברהם אבינו געזאגט, “די עבודה מאך נישט מופשט.”
די רוב העולם דארף האבן עפעס א פיל. פארוואס מאכט מען די השתחויה, הקרבה, נסכים? כדי שיכירוהו. פון דעם זעט מען אין תורה, אברהם אבינו האט געמאכט מזבחות, ער האט נישט נאר געזאגט פילאזאפיע, יא? “וראוי לעבוד את השם בכל עצירות כדי שידעו בו כל העם, כדי שלא יטעו בו, וראוי לעשות מדרגות כדי שלא יטעו בו.”
אברהם’ס ארגומענט קעגן צורות
ווייסטו, אנדערע וועלן גיין פאר די עולם און זיי מסביר’ן, טראכט אריין, דער גלגל וואס איר זאגן, לאמיר זאגן איך פארשטיי אז ס’איז א גלגל, ער איז נישט דער ערשטער, ער איז נאר א צווייטער. אויב אזוי, פארוואס האט דער עולם עס פארגעסן? ווייל זיי האבן געמאכט גלגלים, ווייל זיי האבן געמאכט צורות. אויב אזוי, איז ראוי לשבר את הצורות, ווייל דער עולם וועט זיך טועה זיין אין דעם.
זייער גוט, סאו לכאורה אזוי ווי חנוך, איך וואלט ווען געוואלט אויך צעברעכן די השתחויה און די הקרבה. אבער ער זאגט, “דער רמב”ם, מיט אונזער תורה.” ניין, ס’איז א ריכטיגע תורה, אבער איך בין מודה אז ס’שטייט נישט דא, נישט פאלש און נישט אמת. כנראה ימות.
דער רמב”ם און דער ראב”ד – א פאראלעל צו אברהם אבינו
ס’איז זייער שיין, ווייל דער ראב”ד וואס איז ברוגז אויף’ן רמב”ם, טועה וטועה, אבער דער רמב”ם האט דאך געלאזט דאס זעלבע ווי אברהם אבינו, ער האט געלאזט כל התורה כולה מיט אלע מצוות ומעשיות, ווייל מענטשן דארפן האבן עפעס א סידור אנצוכאפן. דער רמב”ם איז א סידור, יא, ווייסטו.
פארוואס זענען דא עבודות וואס מ’טאר נישט טון?
דער רמב”ם, איך מיין דאס איז אויך דער סארט, פארוואס… מיר וועלן אנקומען באלד, אבער פארוואס איז דא ריקן, ס’איז דא עבודות וואס מ’טאר נישט טון די עבודות זרה, אפילו זיי טוען עס נישט? רייט, נישט דאך עבודה, וואס הייסט פארוואס? פשט, ווייל דאס איז דער חידוש, ריקן כל עבודות לשם יחוד, פשט אז מ’דארף טון די עבודה כדי להראות לעם אז ס’איז דא איין גאט. אקעי.
“נעשה לו נס ויצא לחרן” – דער נס פון אור כשדים
און ער האט זיי געזאגט וואס דארט איז געווען, און יעצט פארציילט ער די מעשה. אקעי, עד כאן איז דער חידוש הנפלא. און ווען יעצט פארציילט ער די מעשה? ער איז שוין גאר עליין בראיות.
און ער זאגט אז דאס איז א גוטע הכנה פאר פסח. מ’גייט זאגן ביי די מתחילה עובדי עבודה זרה, זאגט מען, יעצט וועלן מיר זאגן די גאנצע פרק, דאס איז דאך אלעס די מעשה. א יאר שפעטער איז ער גאר אליין בראיות. איז ער מתגבר געווען מיט זיין חכמה, מיט זיינע ראיות, האט ער געווינען אלע דעבאטעס. וויבאלד זיי האבן אים געוואלט הרג’ענען. וואס טוט א גוי ווען איינער געווינט זיין דעבאטע? ער וויל אים הרג’ענען. נעשה לו נס ויצא לחרן.
דער רמב”ם איז נישט מסביר, ער מיינט צו זאגן די נס פון די אור כשדים, לכאורה, רייט? ס’איז אינטערעסאנט, ווייל פרקי דרבי אליעזר זאגט אז ער איז געווען משוקע באור כשדים. ס’איז מעגליך אז דאס איז געווען די וועג פון משוקע, די פייער אין אור כשדים ווי ער איז געווען, איז געווען צווישן די מורדים און צווישן די שוטים. ויצא לחרן. ס’איז געשען א נס און ער איז אנטלאפן צו חרן.
אין חרן – א נייע שטופע: קביעות
און דארטן האט ער אנגעהויבן צו זאגן וואס דער פחיתות פון די אלים, און ווי אזוי דער אלם האט לקרות בקול גדול לכל העם. דארט האט ער שוין געהאט אן קביעות, ער איז שוין, די עולם האט שוין געוואוסט אז ער איז דער חכם אברהם, און מ’האט אנגעהויבן גלייבן.
אברהם אבינו vs. משה רבינו – חכמה vs. נבואה
דער רמב”ם אין א פרק אין מורה איז זייער מדגיש אז אברהם אבינו האט נישט גערעדט בנבואה, און משה רבינו גייט רעדן בנבואה. ס’שטימט מיט די צוויי לעוועלס פון מסירות נפש. אברהם אבינו איז נאך געווען אזוי אנוש, דאס הייסט אז ער האט מסביר געווען מיט שכל, מיט חכמה. אברהם אבינו, משה רבינו קומט א נייע זאך אז ער זאגט בשם השם, נביא. אברהם אבינו איז געווען א נביא, אבער ער האט נישט גערעדט בנבואה, ער איז נישט געווען קיין נביא וואס מ’שיקט.
אלא הודיעם שיש אלוה אחד לכל העולם ולו ראוי לעבוד. והיה מהלך וקורא ומקבץ העם.
“מהלך וקורא ומקבץ העם” – דער טייטש פון “לך לך”
און ער איז ארומגעגאנגען, הולך, ווי ס’שטייט, אברהם אבינו איז ארומגעגאנגען אין נדידה, וואס ער איז גולה געווען. דאס איז דער רמב”ם’ס טייטש אויף לך לך בעצם. ער איז נישט סתם געגאנגען, ס’איז טאקע דער אייבערשטער האט אים געשיקט, אבער דער רמב”ם לערנט אז ער איז געגאנגען ווייל ער האט געדארפט אוועקגיין פון אור כשדים. איז ער וואו ער איז געגאנגען, האט ער צוזאמגעמאכט חסידים, ער האט געמאכט מענטשן. ער איז געווען אן ארומגייער. מעיר לעיר ומקבץ העם, ער רופט צוזאם דעם פאלק, מעיר לעיר וממלכה לממלכה, עד שהגיע לארץ כנען, ביז ער איז אנגעקומען צו ארץ כנען, שפעטער ארץ ישראל, והוא קורא. און א גאנצע צייט רופט ער, וואו ער גייט רופט ער.
“ויקרא שם בשם ה’ אל עולם” – דער טייטש פון “שם”
און ער האט גערופן “שם” בשם ה’ אל עולם. דער רמב”ם טייטשט אין אן אנדער פלאץ, “בשם ה'” מיינט די מוציא ראשון אל עולם, וואס ער האט מכריז געווען אין די וועלט. אבער “שם” מיינט צו זאגן אז וואו ער איז געווען, האט ער דארט גערופן. ס’איז אינטערעסאנט, ווייל “שם” רעדט זיך אויף ארץ ישראל. דער רמב”ם לערנט עפעס אזוי, אבער נישט פשוט אז ער האט דארט אנגעהויבן “ויקרא שם בשם ה'”. אויפ’ן גאנצן וועג, וואו ער איז געגאנגען, איז ער די גאנצע צייט קורא, און ביז ער איז דארט, איז ער נאך אלץ קורא. ס’פעלט עפעס א… ס’איז א שווערע… ער מוטשעט זיך עפעס מיט דעם לשון “שם” דא. מ’קען טייטשן אז ער זאגט דארט “שם” מוציא ראשון, אבער דאס איז א פירש.
“מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו” – אברהם’ס אינדיווידועלע אופן
יא, “וכיון שהיו העם מתקבצים אליו ושואלים לו על דבריו, היה מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו”. נישט נאר ער האט מודיע געווען. ס’איז זייער אינטערעסאנט. קודם האט ער געמאכט די בית, נאכדעם האט ער געזאגט די אמת כמות שהוא, נאכדעם האט ער אפילו געטראפן צייט צו זאגן פאר יעדן איינעם זיין דרך וויאזוי אים מסביר צו זיין. “עד שיחזירהו לדרך האמת”. וויאזוי ער האט זיך אפגעגעבן מיט יעדן יחיד.
דאס וואס ער זאגט “מתקבצים” מיינט ער צו זאגן נישט נאר זיי זענען געקומען צו א שיעור. ס’מיינט צו זאגן זיי זענען געווארן זיינע מענטשן, אזוי ווי ער גייט זאגן “בית אברהם”. זיי זענען געווארן חסידי אברהם אבינו, however you want to call it. ער האט געמאכט אן אוהל, און מענטשן זענען געקומען. אבער דא זאגט ער אז ער האט זיך אפגעגעבן מיט מענטשן ביחידות. ער איז נישט נאר געשטאנען אין סטעדיומס אויבן אן און געהאלטן דרשות. ער האט זיך אפגעגעבן מיט מענטשן, איין מענטש אויף אמאל, וויאזוי ער האט געדארפט מסביר זיין.
ער האט נישט געקענט זאגן… א נביא קען זאגן אזא זאך. אברהם האט ער געדארפט מסביר זיין, און ווען ער האט מסביר געווען, האט ער געדארפט מסביר זיין לפי דעתו. יעדער האט געהאט זיינע קשיות און זיינע פראבלעמס, whatever ס’איז. “עד שיחזירהו לדרך האמת”. זייער שיין.
“אלפים ורבבות” – פון וואו נעמט דער רמב”ם?
פון דעם… יא, דאס איז וואס דו האסט מיר געוואלט אויפטון. מ’זעט אז ער האט גערעדט פאר די ישמעאלים דארט, whatever, וואס די מדרש זאגט. יא, “ואת הנפש אשר עשו בחרן”. “עד שנתקבצו אליו אלפים ורבבות”. ביז ער האט געהאט צענדליגע טויזנטער מענטשן. פון וואו נעמט דער רמב”ם דאס? ס’איז א מדרש וואס ער האט געהאט צענדליגע טויזנטער? ס’שטייט ערגעץ אז ער האט געהאט אפשר גאר הונדערטער? ס’שטייט דריי הונדערט אכצן. ער האט געהאט עבדים, אבער אקעי.
און די זענען “אנשי בית אברהם”. ס’שטייט אין די תורה “אנשי בית אברהם” ביי די מלחמה, סאו זעט מען. הגם פשוט’ע פשט מיינט אז ס’זענען עבדים, אבער דער רמב”ם לערנט אז ס’איז נישט נאר עבדים, ער האט געהאט חסידים. נישט נאר חסידים, דער רמב”ם קוקט אן אזוי ווי מענטשן פון זיין רעליגיע. ער האט געמאכט א רעליגיע, בעסיקלי. דער פאונדער פון די רעליגיע איז געווען אברהם אבינו, דארט ווי ער לייגט דא אראפ.
“ושתל בליבם העיקר הגדול הזה” – די לשון פון “עיקר”
“ושתל בליבם העיקר הגדול הזה”, און ער האט איינגעפלאנצט דעם אמת, דעם שורש, דעם עיקר. דו זעסט אז די לשון “עיקר” איז א זאך פון פלאנצן, ער האט אים איינגעפלאנצט דעם שורש, ער האט איינגעפלאנצט ביי אים דעם…
“וחיבר בו ספרים” – אברהם אבינו האט מחבר געווען ספרים
און ער האט מחבר געווען ספרים. האסטו געוואוסט אז אברהם אבינו האט מחבר געווען ספרים? דאס איז נישט געווען סתם אזוי. אברהם אבינו האט מחבר געווען ספרים אין די אמת. דו מיינסט ער רעדט אפשר פון די מסכת עבודה זרה פון אברהם, ווי ער איז מסביר געווען וויאזוי די טעות איז געשען?
מסתמא. נישט נאר הלכות, אויך הלכות, ווייל ער איז מסביר וויאזוי די מיסטעיק פון עבודה זרה האט זיך אנטוויקלט. אבער דאס איז א פארט פון די חידוש, אז מ’לערנט אז אברהם אבינו האט מחדש געווען אז עבודה זרה איז אז מ’דארף נישט טון די פעולות, ווייל דאס ברענגט צו די טעות. ער דערקלערט אז די אלע אנדערע עבודות איז עבודה זרה.
יצחק אבינו – “וישב יצחק מלמד ומחזיר”
“והודיעו ליצחק בנו”, ער האט מודיע געווען די אלע זיין חכמה, זיין אמונה צו יצחק. “וישב יצחק”, און יצחק האט זיך אוועקגעזעצט, “אף הוא מלמד ומחזיר”. צו מלמד זיין און מחזיר, ער האט מחזיר געווען מענטשן מיט תשובה.
ווי עס שטייט “וישב יצחק”, די גמרא זאגט “יושב ויושב”, יצחק איז געווען א ישיבה. מסתמא איז ער מרמז דאס, אז ער האט זיך געזעצט און פארגעלערנט, אויסגעלערנט דעם עולם. “ויצחק ליעקב”, און יצחק האט איבערגעגעבן צו יעקב. די טעמע מיינע איז געווען… “מלמד”, נישט אייסף מיינט ער צו זאגן. “מלמד”, צו מלמד זיין, צו אויסלערנען דעם עולם. “וישב”, ווען ер איז געזעסן “מלמד ומחזיר בתשובה כל הנלווים אליו”, אלע וואס קומען.
דאס גייט צוריק צו וואס מיר האבן אמאל געזען אז א רבי דארף אויך זיין א מחזיר בתשובה, ווייל ער דארף זיך לערנען די תלמידים מתחילה, דו געדענקסט? “מלמד ומחזיר”. די גמרא זאגט, פארוואס זאגט מען “וישב יצחק”? זאגט די גמרא, “מלמד ומחזיר”.
וואס האט ער מודיע געווען ספעציעל פאר דעם ממשיך?
ס’איז אינטערעסאנט, מ’דארף טראכטן וואס האט ער מודיע געווען ספעציעל פאר די ממשיך, ווייל ער האט דאך מודיע געווען פאר יעדן איינעם. אבער די חכמה האט ער מודיע געווען… ס’איז נישט אזוי סימפל, מ’דארף וויסן, יעדער איינער האט עס צו ענטפערן לפי חכמתו און לפי צייט.
יעקב אבינו – א שלמות: אלע קינדער
“ויעקב אבינו לימד בניו כולם”, יעקב אבינו האט אויסגעלערנט זיינע קינדער. אנדערש ווי יצחק וואס האט נאר געלערנט מיט יעקב, עשיו האט ער נישט פארשטאנען. אקעי, אבער ער האט נישט געהאט קיין יושב אוהלים, אים האט נישט געהאלטן ביים לערנען. יעקב האט אויסגעלערנט אלע זיינע קינדער, דאס איז געווען מיט א שלמות. אבער…
“הבדיל לוי ומנעו ראש”, ער האט גענומען א מין ראש,
הלכות עבודה זרה פרק א’ הלכה ג’ (סוף) און הלכה ד’ – יעקב אבינו, שבט לוי, מצרים, און משה רבינו
יעקב אבינו’ס חינוך און די ראלע פון שבט לוי
דער רמב”ם’ס ווערטער: יעקב האט אויסגעלערנט אלע זיינע קינדער
Speaker 1:
ס’איז נישט אזוי סימפל, מ’דארף וויסן יעדן איינעם צו ענטפערן לפי חכמתו, לפי צייטו.
די יעקב אבינו לימד בניו כולם, יעקב אבינו האט אויסגעלערנט זיינע קינדער, אלע פון זיי, אנדערש ווי אברהם און יצחק וואס האבן נאר געלערנט מיט יעקב, עשו האט נישט פארשטאנען… ער האט נישט געהאט קיין ישוב הדעת, ער האט נישט געוואלט לערנען. יעקב האט אויסגעלערנט אלע זיינע קינדער, דאס איז געווען מתנתו שלמה.
לוי ווערט אויסגעטיילט אלס דער ראש
אבער ויבדל לוי וימנהו ראש, ער האט גענומען א מין ממשיך, דאס איז לוי, און אים געשטעלט דער ראש פון די שבטים, ויושיבו בישיבה ללמד דרך השם, ער האט אים אויסגעלערנט דרך השם, ולשמור מצות אברהם, דאס איז אזוי ווי ס’שטייט “כי צוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה'”, יא? “למען אשר צוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה'”, דאס איז די מצות אברהם, זייער גוט.
וצוה את בניו שלא יפסיקו מזרע לוי ממונה אחר ממונה, אז שבט לוי זאל תמיד טראגן די עבודה, די דזשאב פון איבערגעבן דעם אמת, ממונה אחר ממונה, יעדער דור כדי שלא תשתכח הלמוד.
דיסקוסיע: די מקורות פאר לוי’ס ראלע אלס מלמד
Speaker 2:
אה, דאס מיינט אז מ’זעט שוין אין ברכת יעקב אז לוי איז דער כהן וואס ער לערנט אויס. אקעי. יורו משפטיך ליעקב.
Speaker 1:
יורו משפטיך ליעקב, מיין איך שטייט ביי ענזות הברכה, ניין?
Speaker 2:
וויאזוי שטייט אברהם אבינו האט געזאגט?
Speaker 1:
חלק יעקב… נישט אברהם אבינו, סארי, יעקב האט געזאגט “חלק יעקב אפיצם בישראל”, אויף שמעון ולוי.
Speaker 2:
שמעון ולוי, יא, א חלקם ביעקב, די גמרא האט געלערנט אז דאס מיינט אז זיי גייען אויסלערנען. משה האט געזאגט “יורו משפטיך ליעקב”, דאס זאל ביי דיר.
פון יחידים צו אן אומה
Speaker 1:
והיה הדבר הולך ומתגבר בבני יעקב והנלוים עליהם, די אמת איז זיך מתגבר געווען מער און מער. “והנלוים עליהם” מיינט נישט נאר די מענטשן, נאר אויך די גרים, אויך אנדערע מענטשן. בני נח הנלוים אל ה’, אזוי ווי אין די מגילה שטייט “וכל הנלוים עליהם”, יא? אז א גייער דארף אויך מאכן פורים.
ונעשו בעולם אומה שיודעת את ה’, ביז יעצט זענען זיי געווען פון יחידים זענען זיי געווארן צו א גרויסע גרופע, יעצט זענען זיי געווארן אן אומה, אן אשכול וואס לערנט אויס די ידיעת ה’. זייער גוט, יא.
Speaker 2:
אה, אינטערעסאנט, יא.
Speaker 1:
דאס איז דער רמב”ם’ס פשט. פון יחידים צו אלפי רבבות איז א אימה. א אימה.
דיסקוסיע: דער פאראלעל צו דער אנטוויקלונג פון עבודה זרה
Speaker 2:
עס איז אינטערעסאנט, ווייל ביי די טעות איז דאך אויך געווען אזוי. קודם איז געווען יחידים וואס האבן אויסגעלערנט א טעות, און די יחידים האבן נאך געהאלטן די אמת צו די זייט פון די טעות.
Speaker 1:
איי, גוט. עס איז געווארן א אימה ביז די גאנצע וועלט איז געווארן כליה.
די פארט פון אברהם אבינו איז די גאנצע זאך אז ער האט געלערנט מלמד דעת קאלטי, ער האט געלערנט די דרך החסידות פון עבודה זרה און גענוצט קעגן זיי. אין די גוטע וועג.
נאך דעם איז געווען א מעשה פון מצרים פראבלעם.
הלכה ד’ – דער ירידה אין מצרים
אריכות הימים אין מצרים
Speaker 1:
עד סוף ארבע מאות שנה, עס איז אויך די אמת, עס זעט אויס עס איז ידוע און אויך מודיע, יא? ווייל די ארבעט פון אברהם האט זיך נישט געענדיגט, מען דארף ווייטער מודיע זיין פאר יעדן איינעם.
אבער עד שהארכו הימים לישראל במצרים וחזרו ללמוד מעשיהם, יא, דא איז געשען א פראבלעם. ער שטייט ביי “ויבאו מאת מהם”, יא, דא ער האלט “אריכות הימים” מאכט גרויסע חורבנות. צו לאנג. יא, וחזרו ללמוד מעשיהם, וואס טייטש פון דארט א גאנצע ווארט פיקסן, פריש פיקסן אויף דעם וואס גייט דורך צייט.
וחזרו ללמוד מעשיהם ולעבוד עבודה זרה כמותם, אונטער די מצריים. אזוי וואס שטייט אין יחזקאל אסאך… וחזרו ללמוד מעשיהם פון די מצריים. יא, וואס דארט שטייט נישט ארויס אזוי קלאר.
שבט לוי האט זיך געהאלטן
ס’איז בקיצור, קום הער, יעדע ווארט האט דער רמב”ם געטיילט די ווערטער, מען קען עס נישט שרייבן פאר דעם. חוץ משבט לוי. וואס עס איז זיי טאקע געלונגען, ווייל זיי האבן געדענקט אז זיי דארפן יעדן איינעם וואס לערנען. חומת המצוות אבות, ומעולם לא עבד שבט לוי עבודה זרה. יא, געוואלדיג.
ומשה טאקע משבט לוי, לכאורה דאס איז די ווארט, רייט?
Speaker 2:
הבריסקער רב אין תורה ברענגט דער שלמי אמונים סוכות, דאס איז די… אוקעי, פון דעם זעט מען נאך ביי די עגל. ווייל זיי האבן פשוט אנדערע אידן, זיי האבן קוים אז מען האט זיך יעצט א פאר מינוט צוריק צובה געטון פון מצרים, צוריקגעפאלן. אבער לוי איז נאך געווען…
דיסקוסיע: צי שבט לוי האט נישט מיטגעארבעט אין בנינים פאר עבודה זרה
Speaker 1:
עס קען זיין אז דער רמב”ם האט עפעס אזוי ווי געטראכט אז אין מצרים האט מען געבויט היכלות פאר עבודה זרה און נאר שבט לוי האט נישט מיטגעארבעט.
Speaker 2:
דו מיינסט די בנינים וואס מען האט געמאכט… ביסל רמב”ם ס’איז געווען עפעס… קען זיין מען האט עס געפארשט. אבער אפשר איז מען זיך נישט פארגאנגען אין מצרים אזוי ווי ס’איז…
Speaker 1:
ניין, ער זאגט, חוץ די כהנים וואס זענען סיי ווי שבט לוי, זיי האבן נישט געדארפט טון קיין ארבעט.
Speaker 2:
ס’קען זיין אז די ערשטע אידן האבן ביי רצון מיטגעארבעט די בנינים.
Speaker 1:
אוקעי, אפשר גייט עס ביידע צוזאמען. דער רמב”ם…
“וכמעט קט” – נאך איין מינוט געבליבן
דאס איז דער מקור פאר וואס מען זאגט, די שטיקל רמב”ם, כמעט קט, איז דער מקור פאר וואס אלע חסיד’ישע ספרים זאגן אז עס איז געווען נאך איין מינוט געבליבן אין שער החמישים, וואלט מען נישט געקענט ארויסגיין. שטייט אין רמב”ם, שטייט די לשון שער החמישים. אבער די איידיע שטייט, נאך אביסל בלייבן זיי דארט, “ואוקר שורש אברהם אבינו נעקר”. אזוי ווי פריער האט געזאגט “נטע אברהם אשל”, בלייבט דא איבער נאר “עקר”, ער האט איינגעפלאנצט.
“וכמעט וחזרו בני יעקב לטעות העמים ותעייתם”. די טעות פון אנוש, אנוש האט זיך אליין גע’טענה’ט, די טעות, יא, “טעות העמים”. נו, די תרגום, “אשר חלק להם לטעות במאיהם”. יא, עבודה זרה, איז אינטערעסאנט, אה, “לטעות במאיהם”. “ותעייתם”, זיי בלאנדזשען דיך. זיי האבן אויך אנגעהויבן בלאנדזשען און זיך טועה זיין מיט די… נאך אביסל.
דיסקוסיע: איז דאס די זעלבע אלטע טעות פון אנוש?
Speaker 2:
אבער דא זאגט ער אונז נישט קלאר אז זיי האבן זיך אנגעהויבן נאכאמאל מיט די זעלבע טעות, אז די כוכבים האבן א כח, אדער…
Speaker 1:
ניין, ער זאגט אז זיי האבן זיך אנגעהויבן נמשך ווערן נאך די גוים וואס זענען געווען סטאק אין די טעות, און מ’וואלט פארגעסן. אבער די זעלבע אלטע טעות?
Speaker 2:
יא, די זעלבע אלטע טעות אז מען פארגעסט דעם אייבערשטן. נישט די שטיקל תורה פון אנוש.
Speaker 1:
דאס איז די זעלבע שטיקל תורה פון אנוש. איז דאך די זעלבע טעות. ס’איז נישט דא קיין נייע וועג, אדער זיי האבן זיך שוין בכלל געדארפט ענטפערן?
Speaker 2:
ניין, ס’זעט אויס אז די מכשול אז מ’זעט נאר עבודה זרה, מ’מיינט אז דאס איז די גאנצע… דאס איז אלעמאל א סכנה, נישט נאר איינמאל געשען.
דער חילוק צווישן דער ערשטער מאל און שפעטער
Speaker 1:
ס’קען זיין אז די ערשטע מאל האט עס געדארפט האבן הסברים, נאכדעם איז שוין… פאר טויזנטער יארן טוט מען שוין אזוי. די גוים דארפן שוין נישט האבן קיין הסבר. זאגן, דו דארפסט נישט קיין הסבר, דאס איז דער רב, און דער רב טוט עס אזוי, און דער טוט עס אזוי.
איז די געוויסע וועג וואס די רמב”ם זאגט דא, די ערשטע סיבה דא איז געווען, איז מער א שטיקל הסבר ווי אזוי אדם הראשון האט לכאורה געוואוסט פון השם, ווי אזוי האט זיך אנגעהויבן די טעות בכלל. אבער שפעטער ווייסט מען נאך א תכלית נישט, ס’איז נישט קיין קשיא. די חידוש איז אז מ’ווייסט יא, נישט אז מ’ווייסט נישט.
די מצריים האבן בכלל נישט נאכגעגאנגען אברהם
און מ’קען זאגן אז די מצריים האבן דאך בכלל נישט אמאל נאכגעגאנגען אברהם אבינו. ס’קען זיין אז זיי זענען געבליבן מיט די טעות אלע יארן. ווי אזוי די אידן האבן זיך אנטוויקלט, ס’קען זיין אז זיי זענען פארגוי’אישט, און זיי האבן שוין נישט געטראכט די אמת. און ס’איז נישט שווער אזוי ווי די אידן האבן נאכאמאל פארגעסן.
Speaker 2:
ניין, דאס דארף מען שוין פארגעסן, און די טבע איז וואס פארגעסן. אזוי ווי געזאגט, די טבע פון בני אדם, נאכגיין נאך שלעכטע שכנים. דארף מען שוין נישט קיין הסבר, ווייל נאך אלץ, אפילו היינט, איז עס שווער.
Speaker 1:
אבער נישט אויב דו לעבסט נאך די ערשטע באשעפענישן, האט די עקספיריענס געסטאפט געווארן אויף א נייע וועלט וואס איז מיטגעהאלטן אין ברית המילה.
Speaker 2:
אקעי, מייבי, מייבי, אבער אונז האבן נישט דארטן, אקעי, אז אפשר האבן די מליצים דא א קשיא. אבער אמת’דיג איז אז די חידוש איז יא צו וויסן, נישט די חידוש איז נישט צו וויסן.
Speaker 1:
דער רמב”ם האט טאקע אנגעהויבן אזוי ווי דו זאגסט, ווייל פון די מליצים קען מען נישט אנהייבן זאגן אז קיינער האט נישט געוואוסט. אבער אוודאי וואו אונז האלטן, איז די חידוש איז יא צו וויסן, די חידוש איז נישט צו וויסן די זעלבע זאך.
אברהם אבינו האט געמאכט א גאנצע תקנה, אפשר כולי ואולי מען זאל געדענקען, אבער נאך אביסל, מען מעסט זיך מיט די גוים, מען זעט זיך אז די גאנצע זייט מורא האבן פון די זרה, נישט ווייל מורא האבן גייט ווערן אזוי ווי דער ענין ער שרייבט, ווייל מורא האבן פון א פשוט’ע וועט די זרה וועט פארגעסן.
הלכה ד’ (המשך) – משה רבינו’ס שליחות
מאהבת ה’ אותנו – דער אייבערשטער האט געמאכט א שארטקאט
Speaker 1:
זאגט דער רמב”ם דא פיינע ווערטער, מאהבת ה’ אותנו, ווייל דער אייבערשטער האט אונז ליב, אזוי ווי עס שטייט אין פסוק, מאהבת ה’ אתכם לקח נקמת על עמים, יא? דער שבועה וואס האט אונז שוין געזאגט אז ער האט געמאכט א שבועה פאר אברהם אבינו, אז ער האט אייביג געבליבן ביי זיינע קינדער?
Speaker 2:
ניין, אבער עס שטייט אין די תורה.
Speaker 1:
אה, אונז קענען נדיר חך פראמיש פאר דער וואס ווייסן פון די תורה. עשה משה רבינו. ניין, ער האט געמאכט משה פאר רבינו. און גענומען דעם איד וואס האט געסן משה האט געמאכט פאר משה רבינו. דער רב מחש פראמיש די כל הנביאים ושלחו.
דיסקוסיע: פארוואס א שארטקאט דורך משה?
און איך מיינע און דער מעת קארט זאגט ער, פארוואס דא האט ער איבערשטער געמאכט א שארטקארט, וועגן ס’איז געווען א מעטקארט. ווייל פארוואס ער נישט געקענט נאכאמאל נעמען א מענטש וואס זאל האבן דאס אמת און משותט זיינע דאטע, אבער דאס נעמט צו פון זיי, ס’נעמט פערציג יאר.
ווייל עס האט געוואלט דער שבועה פון אברהם אבינו, עס בעטן אז עס זאל זיין א אומא ידעת השם. דער גאנצע חידוש פון אברהם אבינו איז געווען נישט סתם אז איינער ווייסט, איינער ווייסט, איינער קענט זיך אלעמאל כאפן פילאזאפיע. דער חידוש איז אטא א אומא ידעת השם, און אויב דעי אומא וואלט פארלוירן זייער רצף, זייער המשך פון אברהם אבינו, וואלט געווען זייער שווערצער.
אבער משה בינו האט נאכאמאל געקענט טון דאס אברהם אבינו האט ארידזשינעל געטון, אבער אונז האבן נישט דערציילט, ווייל עס איז קומען אן אקקארט, און וואלט עס נישט געווען קיין אברהם אברהם אבינו. זייער גוט, זייער גוט.
פארט פון די ידעת השם איז אז אונז זענען פון אברהם אבינו, עפעס פעלט עס אויס. מען קען נישט סתם אויב איינער תקנים נאכאמאל פונעם עס הויזפולדיגער גלב.
Speaker 2:
הא, וואלסט געווען נאכאמאל פון סקרעטש, כאילו אפשר איך קען עס קענען נישט.
Speaker 1:
יא, עס איז שווער. אייבער שוין עפעס איז עתם איבער עס האט איך מאכט.
“עשה משה רבינו” – דער אייבערשטער האט אים באשאפן
ער האט אים באשאפן, אבער ער האט אים באשאפן אזויווי יעדער מענטש. שפעטער א ‘tה ישראה, און און חכם. עהעקזאר. ע נעכעמער עד זאל עס באשאפן אלס משה ישראל ממושה. עקסטער. וואס איז א לשון אפסוק, ער האט זייער גוט געשיקט ו איך הקוואים. פעקוואים שינעתניים. משה רבינו.
“יבחר השם בישראל לנחלה” – הכתירן במצוות
יבחר השם יבחר השם בישראל לנחלא ווען ער איז געווען אפשר מיט דער זעלבער מעמד פון די נביאות משה. ווען ער האט גענומען איין איד און ער האט געמאכט פאר די מעין נביא, האט ער מיט דעם געמאכט אז אלע אידן וואס גייען אים פאלגן גייען זיין זיין החלה.
איך טו רבי מצוות, האבן זיי געגעבן די קרוים פון מצוות יא דער את אדיום הר חורן. דער דער דער אדיום דרך אבודתו… האט מיר אויסגעלערנט פאר די אידן וואס זענען מדינים דרייווער, בער שטיבט?
דער פאראלעל צווישן אברהם’ס חכמה און משה’ס נבואה
דער אידום דרך אבודתא איז אויך זייער ענלעך העלפון. זי זענען געשאמען די דרך השם, וואס אברהם אבינו האט קודם עדין געווענט. דער זעקסט זעלבע לשון וואס איך האב געזאגט פריער, אויף דער שקרלים, אויף דער נביאות שקר, ושידיא, ערגעשט צוגעשטאטן דער לשון וובדי הדי דרך אבודתא. יחדמיון, ווי די אלע דרך אבודתא.
Speaker 2:
איי גוט.
Speaker 1:
דער כחף האט נישט געזאגט פאר דער גאון, דער אייבערשטער האט אן אמת געזאגט פאר משה רבינו, און ער זאגט נישט נאר ווי ער מדינט דער אייבערשטער אין א רכות. יחדמיון, משפילת אבודת זרה וכל התוואים אחרע. זייער שיין.
אברהם’ס חכמה vs. משה’ס הלכות
און דעס איז דער נעקסט זייער שיין. מען זעהט דא אז אלע וואס אברהם אבינו האט מסיר געווען מיט חכמה, האט משה רבינו נאכאמאל עווענטעד מיט נביאה. סיי אויך איז דער וועג וויאזוי אברהם אבינו האט מסיר געווען די טעות פון אבודת זרה, און דאס האט משה רבינו אויך באקומען משפילת אבודת זרה וכל התומה אחרע.
וואס מיר נישט זיין דער זעלבע, עס איז דא חלקים, ממשל איימער מצדות, אהיבות, מה נעבות, און משה מאכט אן הספד, ס’הייסט לויט די זעלבע כללים, אבער ס’קען זיין די הלכות פאר משה רבינו איז לויט וואס ער האלט.
סיכום פון פרק א’ – דער חילוק צווישן אברהם אבינו און משה רבינו
דער חילוק צווישן אברהם’ס און משה’ס אופן אין באהאנדלען עבודה זרה
ס’איז דא אויך די וועג וויאזוי אברהם אבינו האט מסביר געווען די טעות פון עבודה זרה, און דאס האט משה רבינו אויך באקומען, משפט עבודה זרה וכל הטועים אחריה.
קשיא: פארוואס מוז עס זיין די זעלבע?
פארוואס מוז עס זיין די זעלבע? ס’איז דאך חילוקים. למשל, אהבת ה’, יראת ה’, משה רבינו האט גע’אסר’ט. ס’איז נישט לויט די זעלבע כללים. ס’קען זיין אז די הלכות פון משה רבינו איז נישט לויט די זעלבע כללים.
דער פונדאמענטאלער חילוק: אברהם אבינו איז נאך נישט געווען קיין אייגענע אומה
נאך איין זאך וואס איז אנדערש איז, אברהם אבינו איז נאך נישט געווען קיין אייגענע אומה. ער האט געהאט אהבה, ס’איז געקומען מיט סימפאטיע. אבער משה רבינו, ס’איז שוין דא אן אייגענע אומה, מען דארף שוין נישט קעירן אזוי שטארק פאר די אנדערע מענטשן. קען שוין קומען אויף נבואה.
אזויווי אברהם אבינו, ער האט געזאגט “כל הטועים אחריה”, ער מיינט צו זאגן, דער איז משוגע, מ’דארף אים נישט הרג’ענען. דער איז משוגע, מ’דארף אים נישט הרג’ענען. אברהם אבינו האט נישט געהארגעט קיינעם.
ביי משה רבינו, יא, דו ביסט גערעכט, דאס איז א חילוק. אבער ס’גייט שטיין שפעטער אביסל.
דער רמב”ם’ס שטרוקטור: פרק א’ איז א הקדמה
אקעי, דאס איז די ערשטע פרק פון הלכות עבודה זרה, און לכאורה דאס איז ממש די הקדמה, און די משפט עבודה זרה, דאס איז וואס מ’גייט לערנען פון ווייטער, פרק ב’ און ווייטער.
אזויווי אנפאנג הלכות יסודי התורה איז ער מסביר די בעיסיקס אז מ’זאל פארשטיין וואס די וועלט איז און מ’זאל פארשטיין וואס דער אייבערשטער איז, דא איז ער מסביר די צד השלילה, וואס עבודה זרה איז און וויאזוי ס’האט זיך אנטוויקלט, און וויאזוי די אמת איז ארויסגעקומען פון דארט.
HE עברית ›
סיכום השיעור 📋
סיכום השיעור: הלכות עבודה זרה – הקדמה, מנין המצוות, ופרק א’
—
הקדמה: מקום הלכות עבודה זרה בספר המדע
דברי הרמב”ם
הלכות עבודה זרה הוא החלק הרביעי של ספר המדע, אחרי הלכות יסודי התורה, הלכות דעות, והלכות תלמוד תורה, ולפני הלכות תשובה.
פשט
ספר המדע מורכב מחמישה חלקים: (1) הלכות יסודי התורה – עיקרי האמונה, (2) הלכות דעות – מידות טובות, (3) הלכות תלמוד תורה – כיצד לומדים תורה ומכבדים תלמידי חכמים, (4) הלכות עבודה זרה – ההיפך מיסודי התורה, (5) הלכות תשובה.
חידושים והסברות
קושיה על הסדר: הרמב”ם עצמו בהקדמתו לארבעה עשר הספרים אומר שצריך לדעת “תחילה לכל” – “יחוד ה’ ואיסור עבודה זרה”. אם כן, מדוע הלכות עבודה זרה לא מופיעות מיד אחרי הלכות יסודי התורה, או אפילו בתוך הלכות יסודי התורה אחרי פרק א’?
תירוץ ראשון – חיובי לפני שלילי: הרמב”ם רוצה להציג תחילה את כל התמונה החיובית של היהודי – יסודי התורה, מידות (דעות), לימוד תורה – ורק אחר כך הוא עובר ל”סור מרע”, השלילי.
תירוץ שני – תלמיד החכם כחוט השני: תלמיד החכם הוא החוט המקשר בין יסודי התורה לדעות, ובין דעות לתלמוד תורה. כבוד תלמיד החכם, כיצד הוא עושה קידוש השם – זהו החוט השני העובר דרך שלושת ההלכות הראשונות. לכן אי אפשר לפרק אותן.
תירוץ שלישי – סדר ספר המדע כמבנה כולל: שלושת החלקים הראשונים הם החיובי, אחר כך בא השלילי (עבודה זרה), ואחר כך ה”תיקון” של השלילי – הלכות תשובה. תשובה היא התיקון על עבודה זרה. [הערה: אפילו הלכות תלמוד תורה מסתיימות במעין תשובה – נידוי על ביזוי תלמיד חכם, שהוא דרך של עונש ותשובה.]
תירוץ רביעי – עבודה זרה כלולה למעשה ביסודי התורה פרק א’: עיקר איסור עבודה זרה – הרעיון שיש רק אל אחד – כבר מונח בפרק א’ של יסודי התורה. אין חידוש תיאורטי בהלכות עבודה זרה. החידוש העיקרי של הלכות עבודה זרה הוא מעשי – כיצד הטעות מתפתחת, אילו מעשים אסורים, אילו גדרים התורה מציבה כדי שלא להגיע לטעות ביסודי התורה. עבודה זרה היא בעצם “אזהרות מעשיות” – צעד אחרי יסודי התורה, לא יסודי התורה עצמם.
—
מנין המצוות של הלכות עבודה זרה
דברי הרמב”ם
“יש בכללן אחת וחמשים מצוות” – 2 מצוות עשה ו-49 מצוות לא תעשה.
פשט
כמעט כל מצוות עבודה זרה הן לא תעשה, כי העיקר הוא “לא לעשות” – לא לעבוד, לא לעשות, לא ליהנות, לא ללכת אחרי.
חידושים והסברות
מדוע כל כך הרבה מצוות: הרמב”ם הבין שבתורה יש מאוד הרבה מצוות של לא לעשות עבודה זרה, לא לעשות דברים שמביאים לעבודה זרה. אפילו מצוות שלכאורה אין להן קשר ממשי לעבודה זרה, הרמב”ם הבין שהן שייכות לעבודה זרה (למשל כישוף, מצבה, אבן משכית, וכדומה).
מבנה המצוות – קטגוריות
א) מחשבה ופנייה לעבודה זרה
“שלא לפנות אחר עבודה זרה” – לא להתעניין בעבודה זרה. “שלא לתור אחר הרהור הלב וראיית העינים” – לא ללכת אחרי מחשבות ולהסתכל על עניני עבודה זרה.
חידוש ספר המצוות: אדם צריך לשים גבול למחשבותיו. לא כל דבר מותר לחשוב – במיוחד על עבודה זרה אסור לחשוב.
הבדל בין “פנייה” ל”אמונה”: לחשוב על דברים שיכולים להביא לעבודה זרה הוא איסור אחר מאשר ממש להאמין בעבודה זרה. להאמין בעבודה זרה הוא מצות לא תעשה נפרדת (שלא להעלות על לב שיש אלוה זולתו – שכבר נמצא ביסודי התורה). כאן מדובר על איסורים נוספים – פנייה שמביאה לעבודה זרה.
ב) גידוף
“שלא לגדף” – לא לגדף את השם (מברכת השם). הרמב”ם בפרק ב’ יסביר מדוע גידוף נכלל בהלכות עבודה זרה, אף שאינו ממש עבודה זרה – הוא דומה לעבודה זרה.
ג) עיקר עבודת עבודה זרה
חידוש על פרק א’: פרק א’ אינו מצווה – הוא היסוד המסביר כיצד עבודה זרה התפתחה. הרמב”ם שואל: אנשים אינם משוגעים, איך מגיעים לעבוד עבודה זרה? והוא מסביר יפה מאוד כיצד הטעות יכולה להתפתח – טעות קטנה מביאה עד לטעות הגדולה ביותר.
“שלא לעבדה כדרך עבודתה” – לא לעבוד עבודה זרה לפי הדרך הספציפי שבו אותה עבודה זרה נעבדת. גם העבודות ה”נצחיות” – השתחוויה, הקטרה, וכדומה – אסורות אפילו אם זה לא הדרך הספציפי של אותה עבודה זרה.
ד) עשיית פסלים וצורות
“שלא לעשות פסל” – לא לעשות פסל, לא לעצמו ולא לאחר. “שלא לעשות צורות” – לא לעשות צורות של עבודה זרה אפילו לנוי, אפילו כשהצורות אינן עבודה זרה עצמן.
ה) מסית ומדיח – הפצת עבודה זרה
מדיח – מי שמדיח רבים אחרי עבודה זרה. מסית – מי שמשדל יחיד לעבוד עבודה זרה.
חידוש – קשר לאברהם אבינו: זהו ההיפך מ”ויקרא בשם ה'” – במקום לקרוא בשם ה’, קוראים בשם עבודה זרה.
עיר הנדחת: עיר שכולה הודחה אחרי עבודה זרה – מצוות עשה לשרוף את כל העיר, שלא לבנותה, ולא ליהנות מהממון.
דינים מיוחדים במסית: שלא לאהוב מסית, שלא לעזוב שנאתו, לא להציל אותו, לא ללמד עליו זכות (אף שבדרך כלל בנידון למיתה יש מצווה ללמד זכות), ולהיפך – שלא ימנע מללמד עליו חובה.
ו) נביא שקר
שלא להתנבא בשם עבודה זרה – ואסור להקשיב לנביא כזה. שלא להתנבא בשקר אפילו בשם ה’.
חידוש – מדוע זה בעבודה זרה: כאן הכוונה בעיקר אם מישהו אומר בשם ה’ לעבוד עבודה זרה – זו אחת הדרכים העיקריות של שקר בשם ה’. אבל מלבד היותו מסית, הוא גם פוגע בעניין הנבואה, ולכן מתווסף איסור נוסף של מתנבא בשקר.
שלא לגור – לא לפחד מהריגת נביא שקר.
ז) שבועה בשם עבודה זרה
שלא להשבע בשם עבודה זרה.
ח) כישוף ודברים דומים
דברים שאינם ממש עבודה זרה, אלא קטגוריות של כישוף או פעולות שעובדי עבודה זרה עושים, שמביא לעבודה זרה: שלא לעשות מעשה אוב, שלא לעשות מעשה ידעוני, שלא להעביר למולך, שלא לעשות נחש, קוסם, מעונן, חובר חבר, דורש אל המתים, לא לשאול מאוב וידעוני.
הבדל בין סוגי כישוף שונים: לאנשים פשוטים כישוף הוא קטגוריה אחת, אבל לפי הרמב”ם יש הבדלים. לעשות אוב הוא כמעט כמו פעולה ממשית של עבודה זרה, אבל לשאול מאוב או קוסם הוא אחרת – זה אסור כי זה יביא אנשים לעבודה זרה, לא כי זה עבודה זרה בעצמו.
ט) מצבה, אבן משכית, אשרה
שלא להקים מצבה – לא להקים מזבח שאינו במקום המקדש. שלא להשתחוות על אבן משכית – לא להשתחוות על רצפת אבן. שלא ליטע אשרה – לא לנטוע את העץ שהיה מיועד לעבודה זרה.
חידוש: הדברים האלה (מצבה, אבן משכית, אשרה) אינם ממש עבודה זרה עצמה – החידוש כאן הוא שלא לעשות דברים דומים למנהגי עבודה זרה, אפילו כשלא מתכוונים לעבודה זרה.
י) השמדת עבודה זרה
מצוות עשה: לאבד עבודה זרה וכל הנעשה בשבילה. שלא ליהנות מעבודה זרה וכל משמשיה. שלא ליהנות מתקרובת עבודה זרה – איסור הנאה נוסף מתקרובת.
חידוש: תקרובת מיוחדת כי בדברים שאינם נאסרים בעצמם (למשל עץ שעובדים אותו – העץ עצמו לא נאסר כי הוא דבר חי), אבל התקרובת ממנו כן אסורה בהנאה.
יא) לא להתחבר לעובדי עבודה זרה
שלא לכרות ברית לעובדי עבודה זרה (כמו בפרשת השבוע – “השמר לך פן תכרות ברית”). שלא לחון עליהם – לא לרחם על עובדי עבודה זרה. שלא ישבו בארצנו – לא להניח להם לגור בארץ ישראל, כמו שהפסוק אומר – כי בניך יהיו עובדי עבודה זרה. שלא להידמות – לא להיראות במנהגים ובלבושים של עובדי עבודה זרה.
יב) לאווין של מנהגים ולבושים
לא להקיף פאת ראש, לא להשחית פאת זקן, איש לא ילבש עדי אשה ואשה לא תלבש עדי גבר, לא לעשות כתובת קעקע, לא לחרוץ בגוף, “לא יגודדו” – לא להתגודד/להכות על מת, לא לעשות קרחה על מת.
בסך הכל 51 מצוות שייכות להלכות עבודה זרה.
—
פרק א’ הלכה א’ – מקור עבודה זרה: דור אנוש
דברי הרמב”ם
“בימי אנוש טעו בני האדם טעות גדולה, ונבערה עצת חכמי אותו הדור, ואנוש עצמו היה מן הטועים. וזו היתה טעותם: אמרו, הואיל והאל ברא כוכבים אלו וגלגלים להנהיג את העולם, ונתנם במרום, וחלק להם כבוד, והם שמשים המשמשים לפניו – ראויים הם לשבחם ולפארם ולחלוק להם כבוד. וזהו רצון האל ברוך הוא, לגדל ולכבד מי שגדלו וכבדו, כמו שהמלך רוצה לכבד העומדים לפניו, וזהו כבודו של מלך.”
“כיון שעלה דבר זה על לבם, התחילו לבנות לכוכבים היכלות, ולהקריב להן קרבנות, ולשבחם ולפארם בדברים, ולהשתחוות כנגדם… וזה היה עיקר עבודה זרה… וכך היו אומרים עובדיה היודעים עיקרה, לא שהם אומרים שאין שם אלוה אלא כוכב זה.”
פשט
בדור אנוש (בן שת) חכמי הדור – לא המון עם פשוט – עשו טעות. הם טענו: הואיל והקב”ה ברא כוכבים וגלגלים להנהיג את העולם, והעמיד אותם בשמים, ראוי לכבד אותם – כמו שמלך רוצה שיכבדו את שריו. אחר כך התחילו לבנות היכלות, להקריב קרבנות, לומר שבחים, ולהשתחוות לכוכבים. כל זה עשו כי חשבו שזה רצון הבורא.
חידושים והסברות
1) מדוע הרמב”ם מספר את כל התהליך – לא רק היסטוריה, אלא כדי להבין את גדר האיסור:
הרמב”ם עושה זאת לא רק כדי שנוכל להיזהר. הוא רוצה שנבין מהי עבודה זרה – בדרך כשרה, בדרך טובה. עבודה זרה אינה מה שאתה חושב. זה לא אומר פשוט להאמין באל אחר – כי מה זה בכלל “אל אחר”? אם המושג של אל הוא מה שלמדנו ביסודי התורה (המצוי הראשון, בעל היכולת), קשה מאוד להבין איך מישהו יכול להאמין באחר. לכן ילדים לא מבינים מה זה עבודה זרה.
2) עבודה זרה היא גדר לאתאיזם:
לפי הרמב”ם עבודה זרה היא גדר לאתאיזם. זה מתחיל בכך שיש הרבה כוחות בעולם (שאכן יש כוחות כאלה), מתחילים לכבד אותם, ובסוף שוכחים שיש בכלל אל. מעבודה זרה מגיעים לשכוח את האל האמיתי, כי עובדים רק את האמצעים ושוכחים את המצוי הראשון מיסודי התורה פרק א’. זהו הקשר לספר המדע – עבודה זרה היא ההיפך מיסודי התורה.
3) הטעות התחילה מהחכמים, לא מהמון עם:
הרמב”ם אומר “נבערה עצת חכמי אותו הדור” – הבעיה התחילה מהחכמים. הם התבערו, אבל הייתה להם סברא טובה. זו לא הייתה טעות של ההמונים, זו הייתה טעות של החושבים. אנוש עצמו גם היה מן הטועים.
4) הסברא של דור אנוש אינה שטות – אלא טעות:
השלב הראשון היה סברא לוגית: הקב”ה ברא כוכבים וגלגלים להנהיג את העולם (כמו שכתוב ביסודי התורה פרק ב’-ג’), העמיד אותם בשמים, הם “שמשים המשמשים לפניו” (לשון מהגמרא), הם עומדים לפניו כעבדים העומדים לפניו. לכן, כמו שמלך רוצה שיכבדו את שריו (כמו אחשורוש שציווה לכבד את המן – כשמשתחווים להמן, משתחווים למעשה לאחשורוש), כך הקב”ה רוצה שיכבדו את כוכביו. הסברא נשמעת טוב! אם זה היה נשאר כך, אולי זה אפילו היה נכון.
5) ההבדל בין “קל אדון” שלנו לבין עבודה זרה:
בשבת אנו אומרים “קל אדון על כל המעשים” – “מלאים זיו ומפיקים נוגה” – מביאים כמה יפים הכוכבים. אבל הנקודה היא “פארים כבוד נותנים לשמו, צהלה ורנה לזכר מלכותו” – הם יפים, אבל כדי לשבח את הקב”ה שמאחורי זה. דור אנוש ראה שזה כל כך יפה ומפואר, וחשב שהקב”ה רוצה שיודו להם, שיאמרו שבח להם – הם חשבו שלהם עצמם מגיע כבוד.
6) “להשיג רצון הבורא” – פירושו למלא את הרצון, לא להשיג אותו:
הלשון “להשיג רצון הבורא” לא פירושו להבין מה הקב”ה רוצה, אלא למלא את הרצון – הם חשבו שבבניית היכלות והקרבת קרבנות לכוכבים, הם עושים מה שהקב”ה רוצה.
7) “עיקר עבודה זרה” – פירושו שורש/התחלה, לא עיקר במובן של עיקר:
הרמב”ם מתכוון ב”עיקר” לשורש ולהתחלה של עבודה זרה – כך זה התחיל, לא שזה העיקר של עבודה זרה.
8) עובדי עבודה זרה הראשונים עדיין האמינו בקב”ה:
הרמב”ם מדגיש: “וכך היו אומרים עובדיה היודעים עיקרה, לא שהם אומרים שאין שם אלוה אלא כוכב זה.” עובדי עבודה זרה הראשונים – “היודעים עיקרה” – לא אמרו שהכוכב הוא האל היחיד. הם האמינו לחלוטין בקב”ה, רק חשבו שהוא רוצה שיכבדו את “עבדיו”. זה שונה מההבנה הפופולרית שעובד עבודה זרה לא מאמין בקב”ה.
9) הפסוק מירמיה (י:ז-ח) – ראיה שחכמי הגויים ידעו על הקב”ה:
הרמב”ם מביא את הפסוק “מי לא יראך מלך הגוים כי לך יאתה, כי מכל חכמי הגוים ובכל מלכותם מאין כמוך” – כל חכמי הגויים ידעו שאין כמו הקב”ה. “ובאחת יבערו ויכסלו, מוסר הבלים עץ הוא” – אבל בדבר אחד הם מתבערים: הם חושבים שההבל (ההשתחוויה לאבן או עץ) הוא רצון ה’. הטעות היחידה שלהם היא שהם חושבים שהקב”ה רוצה שיעבדו את הכוכבים דרך צורות של עץ.
10) הלשון “יבערו” – כיצד חכם נעשה נבער:
הלשון “יבערו” (מ”בער” – להתבער) קשור ללשון “נבערה עצת חכמי יועצי פרעה” (ישעיה יט:יא). זה מראה כיצד חכם מתחיל להתבער – לא בבת אחת, אלא דרך טעות קטנה. הרמב”ם כנראה חשב על פסוק זה כשכתב את הלשון “נבערה” בהלכה א’.
11) למי הם עשו זאת – לקב”ה, לא לכוכב:
בשלב הראשון הם לא חשבו שהכוכב עצמו רואה את זה או שיש לו כוח עצמי. הם חשבו רק על הקב”ה – שהקב”ה יראה איך משתחווים ל”משרת” שלו, וזה כבוד לקב”ה. לכוכב עדיין אין עצמאות במחשבתם.
12) במובן מסוים זה יותר גרוע:
אף שאפשר לומר שהטעות “קטנה יותר ממה שחשבנו” (כי הם עדיין מאמינים בקב”ה), אבל במובן מסוים זה יותר גרוע – כי הם אומרים שרצון ה’ עצמו הוא בעבודה זרה. זה מקשה יותר להילחם בזה, כי אי אפשר לומר “אתה לא מאמין באלוהים” – הם כן מאמינים, רק הם חושבים שאלוהים רוצה עבודה זרה.
13) אולי הם גם עבדו את הקב”ה ישירות:
בשלב הראשון ייתכן שהם גם עבדו את הקב”ה ישירות – כמו שמכבדים את המלך וגם את עבדיו. הקב”ה עדיין היה ב”תמונה”, רק הם גם הקדישו זמן לכוכבים.
14) השלב הראשון תואם ל”שלא עלה על הלב”:
לא עלה על הלב שיש לך אל אחר. הענין הראשון היה בו טעות, אבל הסברא אינה שטות – אלא טעות ברוח. זו עדיין לא טעות במובן שמאמינים באל אחר.
15) נקודה מעניינת – הרמב”ם מדבר כאן על כוכבים וגלגלים, לא על מלאכים:
מעניין, הרמב”ם עדיין לא דיבר כאן על מלאכים – רק על כוכבים וגל
גלים. (אם כי ביסודי התורה פרק ב’-ג’ הוא מדבר גם על מלאכים במבנה הבריאה.)
—
פרק א’ הלכה ב’ – השלב השני: נביאי שקר, כומרים, ו”כוזבים אחרים”
דברי הרמב”ם
“וכיון שארכו הימים, עמדו בבני אדם נביאי שקר, ואמרו שהאל ציווה להם ואמר להם עבדו כוכב פלוני או כל הכוכבים, והקריבו לו ונסכו לו כך וכך, ויבנו לו היכל, ויעשו צורתו כדי להשתחוות לו כל העם הנשים והקטנים ושאר עם הארץ. ומודיע להם צורה שבדה מלבו ואומר זו צורת הכוכב פלוני שהודעתי בנבואתי.”
“והתחילו על דרך זה לעשות צורות בהיכלות ותחת האילנות ובראשי ההרים… ומתקבצים ומשתחוים להם ואומרים לכל העם שזו הצורה מטיבה ומריעה וראוי לעבדה וליראה ממנה.”
“והכומרים אומרים להם בעבודה זו תרבו ותצליחו ועשו כך וכך ואל תעשו כך וכך.”
“והתחילו כוזבים אחרים לומר שהכוכב עצמו או הגלגל או המלאך דיבר עמהם ואמר להם עבדוהו בכך וכך והודיע להם דרך עבודתו עשו כך ואל תעשו כך.”
“ופשט דבר זה בכל העולם לעבוד את הצורות בעבודות משונות זו מזו ולהקריב להם ולהשתחוות.”
“וכיון שארכו הימים נשתכח השם הנכבד והנורא מפי כל היקום ומדעתם ולא הכירוהו. ונמצאו כל עם הארץ הנשים והקטנים אינם יודעים אלא הצורה של עץ ואבן וההיכל של אבנים שנתחנכו מקטנותם להשתחוות לה ולעבדה ולשבע בשמה. והחכמים שהיו בהם כגון כומריהם וכיוצא בהם מדמין שאין שם אלוה אלא הכוכבים והגלגלים שנעשו הצורות האלו בגללם ולדמותם.”
פשט
אחרי שעבר זמן, קמו נביאי שקר שאמרו שהקב”ה ציווה להם לעבוד את הכוכבים, להקריב קרבנות, לבנות היכלות, ולעשות צורות (פסלים/פסילים). הם המציאו צורות מדמיונם. אחר כך התחילו לעשות פסלים בהיכלות, תחת עצים, על הרים. אמרו לעם ש”הצורה הזו מטיבה ומריעה.” צמחה מוסד של כומרים. שקרנים אחרים אמרו שהכוכב/גלגל/מלאך עצמו דיבר אליהם. זה התפשט בכל העולם. בסוף שכחו לגמרי את הקב”ה – המון העם ידע רק את הצורה של עץ ואבן, וה”חכמים” (כומרים) ידעו שיש כוכבים וגלגלים מאחורי הצורות, אבל יותר מזה אפילו הם לא ידעו.
חידושים והסברות
1) שלושה הבדלים עיקריים בין השלב הראשון והשני:
(א) נביא שקר לעומת סברא של חכמים: קודם אנשים עצמם חשבו (שיערו בדעתם) שהקב”ה רוצה כך – זו סברא שאפשר לסתור בסברא טובה יותר. עכשיו נביא שקר אומר שהקב”ה אמר כך – זה הרבה יותר קשה לסתור, כי אי אפשר כל כך פשוט לחלוק על “נבואה”.
(ב) צורות שבדו מלבם – מדרגה חדשה של טעות: נביא השקר המציא צורות – לא תמונה פשוטה של איך השמש נראית (דיסק), אלא צורה אנושית (אדם, אישה, חיה). “צורת חמה” לא פירושו תמונה של השמש, אלא דמות אנושית שמייצגת את הכוכב – כמו במיתולוגיות עתיקות שבהן השמש היא גבר עם שתי ידיים, הירח היא אישה, וכדומה. זה “בדה מלבו” – המצאה, כי אי אפשר להסתכל בטלסקופ ולראות שהשמש נראית כך. זה הרבה יותר גרוע, כי עכשיו אנשים חושבים שיש איזה כוח, דמות אנושית הקשורה לשמש – “אל של השמש” – וזה כבר ממש דבר חדש, לא רק כבוד לנברא טבעי.
[הערה: שיטת הרמב”ם ש”צורת חמה” לא פירושה תמונה פשוטה של השמש אלא צורה אנושית – זה יילמד מאוחר יותר בהלכות.]
(ג) “כל העם הנשים והקטנים ושאר עם הארץ” – התפשטות לכולם: קודם כתוב רק “חכמי הדור” – הטעות הראשונה הייתה אצל חכמים שהבינו את הנושא. עכשיו כתוב “כל העם” – נביא השקר הפיץ את זה לכולם, גם נשים, ילדים, ועם הארץ. זה הבדל חשוב בין חכם שמדבר לחכמים אחרים, לבין נביא (שליח) שמדבר לכולם.
2) הקב”ה נדחק מה”תמונה”:
בשלב הראשון הם עדיין עבדו את הקב”ה וגם את הכוכבים. בשלב השני נביא השקר אומר שהקב”ה ציווה לעבוד רק את הכוכבים – הקב”ה כבר לא בתמונה, אף שהוא עדיין מוזכר כמי שציווה.
3) נביאי שקר ממלאים תפקיד גדול בעבודה זרה:
הרמב”ם מראה שנביאי שקר הם חלק יסודי בהתפתחות עבודה זרה – לכן זה גם אחת המצוות בהלכות עבודה זרה. נביא השקר הוא ממש שקרן – הקב”ה לא אמר לו כלום.
4) “כיון שארכו הימים” – זמן כגורם מרכזי:
הרמב”ם מדגיש שזה קרה אחרי שעבר זמן – העבודות הראשונות (בניית היכלות, קרבנות, וכו’) גרמו לשלב הבא. כשעושים משהו מספיק זמן, שוכחים את הסיבה המקורית.
5) ההבדל בין “מנהיג הסדר” ל”מטיב ומריע” – קפיצה חדשה קריטית:
המושג “מטיב ומריע” הוא קפיצה יסודית. החכמים הראשונים חשבו שהגלגלים הם “מנהיג הסדר” – הם מנהלים את הסדר הטבעי, אבל לא שיש להם קשר ישיר עם בני אדם. “מטיב ומריע” פירושו שהגלגל/כוכב כבר יש לו קשר אישי עם בני אדם – הוא יכול להחליט לעשות טוב או רע לאדם מסוים. זו הפעם הראשונה בתהליך שמייחסים לכוחות קשר אישי עם בני אדם, לא רק תפקיד קוסמי.
6) מה פירוש “צורה” – לא תמונה של כוכב, אלא פנטזיה:
“צורה” לא פירושה ייצוג ריאליסטי של כוכב. הרמב”ם אמר “צורה שבדאו מלבם” – הם המציאו את זה מראשם. זה כמו לומר שנוגה נראית כמו אישה עם שיער ארוך – זו לא צילום, זו פנטזיה סמלית שלא מתאימה לשום דבר במציאות. כשאדם מסתכל על הפסל, הוא רואה פשוט אדם עם זקן גדול – לא כוכב.
7) מדוע אנשים רוצים משהו ויזואלי – הדחף הפסיכולוגי:
דחף מרכזי של כל התהליך הוא הצורך האנושי לראות משהו ויזואלי. את הקב”ה אי אפשר לראות, הוא “מופשט” (אבסטרקטי). אי אפשר לעשות שום צורה שלו. ממילא הם פנו לכוכבים שלפחות אפשר לראות, ולילדים עשו עוד יותר “מוחשי” – צורות שנראות כמו בני אדם. כל שלב הוא תנועה מיותר מופשט ליותר מוחש (קונקרטי/מוחשי): הקב”ה (מופשט) → כוכבים/גלגלים (פחות מופשט, לפחות רואים אותם) → צורות/פסלים (לגמרי מוחש, אפשר לגעת בהם).
8) הרמב”ם לא אומר שחשבו שאי אפשר לעבוד את הקב”ה:
הערה חשובה: הרבה אנשים מכניסים לרמב”ם שחלק מהסברא היה ש”אי אפשר לעבוד את הקב”ה ישירות.” אבל באף אחד מהשלבים הרמב”ם לא אומר זאת. הוא אומר רק שבסוף שכחו. הוא אף פעם לא אומר שחלק מהסברא היה שאי אפשר לעבוד את הקב”ה. ייתכן שזה נכון – במקומות אחרים זה נשמע כך – אבל בטקסט זה זה לא כתוב.
9) ההבדל בין נביאי שקר, כומרים, ו”כוזבים אחרים” – שלושה שלבים נפרדים:
– נביאי שקר – הם עדיין דיברו בשם הקב”ה, אמרו שהקב”ה ציווה לעבוד את הכוכבים. זה שקר, אבל זה עדיין קשור לקב”ה.
– כומרים – אלה תלמידים של נביאי השקר, לא נביאים עצמם. הם כבר מוסד – זה כבר מערכת, כבר יש שמות מיוחדים. כומר לא צריך לטעון שהוא עצמו קיבל נבואה – הוא “מטיף” שמעביר תורות בשם הכוח. הוא נותן “מצוות עשה ומצוות לא תעשה” – “עשו כך וכך ואל תעשו כך וכך” – בשם הצורה.
– “כוזבים אחרים” – זו קבוצה חדשה שכבר לא מדברת בשם הקב”ה בכלל. הם אומרים שהכוכב/גלגל/מלאך עצמו דיבר אליהם. זו קפיצה יסודית: אצל נביאי השקר עדיין הקב”ה ציווה; כאן הכוכב עצמו מדבר. זה הגיוני כי העולם כבר קצת שכח את הקב”ה – אי אפשר לומר לך שהקב”ה ציווה, כי מי יודע מי זה. הם מכירים רק את הכוח או את הצורה, אז צריך לדבר בשפה שלהם.
10) הפעם הראשונה שמוזכר “מלאך”:
אצל ה”כוזבים אחרים” כתוב לראשונה “המלאך.” המלאך הוא כנראה הצורה שכבר נעשתה קודם, שכבר הפכה ליותר “אלוהית” בעצמה – כבר ייחסו לצורה יותר כוחות, עד שהיא הפכה ל”מלאך” שמדבר לבני אדם.
11) מדוע לשקר יש יותר וריאציה מאשר לאמת – “ופשט דבר זה בכל העולם בעבודות משונות זו מזו”:
אמת יש רק אחת, שקר – “השמיים הם הגבול” – כל שקרן יכול לבוא עם סוג אחר. זה מסביר למה נעשו כל כך הרבה “עבודות משונות זו מזו” – כי כשיוצאים מהאמת, יש אפשרויות בלתי מוגבלות של שקר. וזה כנראה היה חלק מהאטרקציה – אצל אברהם אבינו הייתה “דרך אחת קטנה וצרה של עבודת ה’,” אבל בעבודה זרה יש “יצירתיות, הרבה סוגי עבודות.”
12) “מפי כל היקום ומדעתם” – פה ומוח:
“מפי כל היקום” – הפה שלהם הפסיק לדבר על הקב”ה; “ומדעתם” – המוח שלהם הפסיק לחשוב עליו. זו שכחה כפולה: גם מדיבור (חיצוני) וגם ממחשבה (פנימי).
13) המצב הסופי: שתי רמות של בורות:
– עם הארץ (אנשים, נשים, קטנים) – “אינם יודעים אלא הצורה של עץ ואבן וההיכל של אבנים שנתחנכו מקטנותם להשתחוות לה.” הם יודעים רק מה שרואים לפני העיניים. מי שחינך אותם אולי עדיין ידע שיש משהו “מעבר לזה,” אבל הילד לומד רק: “משתחווים לזה – הוא האל.”
– חכמים (כומרים וכיוצא בהם) – הם יודעים שזה לא רק הצורה של עץ ואבן, אלא שזה מסמל כוכבים וגלגלים. אבל יותר מזה אפילו הם לא הולכים – “מדמין שאין שם אלוה אלא הכוכבים והגלגלים.” הם חושבים שהכוכבים הם המציאות העליונה, ואין בורא מעליהם. הם חכמים מספיק, הם מרגישים שהם כבר חכמים, הם לא צריכים יותר. החכם עולה רמה אחת מעל האדם הפשוט – הוא יודע שזה לא העץ עצמו – אבל הוא נשאר ברמה הזו וחושב שזו כבר כל האמת. זו התוצאה הטרגית: אפילו ה”חכם” יודע רק רמה אחת יותר מהמון העם, אבל על הקב”ה הוא לא יודע כלום.
[הערה: אצל חכמי עבודה זרה, שידעו על גלגלים, זה היה “קצת הפשטה” – לא ממש אבסטרקטי (כי גלגלים הם גם דברים גשמיים), אבל בכל זאת שלב מעל רק להסתכל על מה שרואים בעיניים.]
14) “תחת האילנות” – קשר לאשרה:
“תחת האילנות” הוא רמז לאשרה שנלמד מאוחר יותר בהלכות עבודה זרה.
—
פרק א’ הלכה ג’ – אברהם אבינו, עמוד העולם
דברי הרמב”ם
“אבל סוף דבר… לא היה שם מכיר אותו ולא יודע, אלא יחידים בעולם, כגון חנוך, מתושלח, נח, שם ועבר… עד שנולד עמודו של עולם, והוא אברהם אבינו.”
“כיון שנגמל איתן זה, התחיל לשוטט בדעתו והוא קטן, התחיל לחשוב ביום ובלילה, והיה תמה היאך אפשר שיהיה הגלגל הזה נוהג תמיד ולא יהיה לו מנהיג, ומי יסבב אותו, כי אי אפשר שיסבב את עצמו. ולא היה לו מלמד ולא מודיע דבר, אלא משוקע באור כשדים בין עובדי עבודה זרה הטפשים. ואביו ואמו וכל העם עובדי עבודה זרה, והוא היה עובד עמהם, ולבו משוטט ומבין.”
“עד שהשיג דרך האמת, והבין קו הצדק, מדעתו הנכונה. וידע שיש שם אלוה אחד, והוא מנהיג הגלגל, והוא ברא הכל, ואין בכל הנמצא אלוה חוץ ממנו.”
“ויודע שכל העולם טועים, ודבר שגרם להם לטעות…”
“התחיל להשיב תשובות על בני אור כשדים… ולומר דרך האמת… ושבר הצלמים…”
“והיה מהלך וקורא ומקבץ העם מעיר לעיר וממלכה לממלכה עד שהגיע לארץ כנען והוא קורא, שנאמר ויקרא שם בשם ה’ אל עולם.”
“וכיון שהיו העם מתקבצים אליו ושואלים לו על דבריו, היה מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו עד שיחזירהו לדרך האמת, עד שנתקבצו אליו אלפים ורבבות, והם אנשי בית אברהם.”
“ושתל בליבם העיקר הגדול הזה, וחיבר בו ספרים, והודיעו ליצחק בנו. וישב יצחק מלמד ומחזיר. ויצחק הודיע ליעקב ומינהו ללמד, וישב מלמד ומחזיר בתשובה כל הנלווים אליו. ויעקב אבינו לימד בניו כולם, והבדיל לוי ומינהו ראש…”
פשט
אחרי שכל העולם נפל לעבודה זרה, נשארו רק יחידים – חנוך, מתושלח, נח, שם ועבר – שעדיין ידעו על הקב”ה. אבל הם נשארו יחידים ללא השפעה קולקטיבית. עד שנולד אברהם אבינו, שכבר מילדותו התחיל לחשוב, ובשכלו שלו – בלי מלמד – הגיע לאמת: שיש אל אחד שמנהיג את הגלגל, ברא הכל, ואין אל אחר. הוא התחיל לענות על קושיות, לשבור את הצלמים, להסתובב מעיר לעיר לאסוף אנשים, להתעסק עם כל יחיד, עד שבנה אלפי חסידים. הוא העביר ליצחק, יצחק ליעקב, ויעקב לימד את כל בניו עם לוי כראש.
חידושים והסברות
1) “יחידים בעולם” – לא קבוצה, אלא בודדים:
“כל היקום” שכח את הקב”ה, אבל “יחידים בעולם” כן ידעו. המילה “יחידים” לא פירושה קבוצה או תנועה – הם נשארו כאנשים בודדים, ללא השפעה קולקטיבית על העולם. לא היה להם כוח ללכת ולצעוק נגד זרם הירידה.
2) ה”מדרון החלקלק” – מטעות קטנה לשקר מוחלט:
העולם “התגלגל” – הוא התגלגל מאמת לקצת שקר, ליותר שקר, לשקר מוחלט לגמרי. זה “מדרון חלקלק” שהוביל עד “עד שנולד עמודו של עולם.”
3) “עמודו של עולם” ו”איתן” – שני תארים לאברהם אבינו:
– עמודו של עולם – הוא מחזיק את העולם, הוא החזיר את הבורא לבני האדם. הוא העמוד שתומך בכל מבנה האמונה.
– איתן – פירושו חוזק. צריך חוזק ללכת נגד כל העולם. זה לא רק חוזק אינטלקטואלי, אלא גם אומץ ואומץ לב לעמוד לבד נגד כולם.
4) “כיון שנגמל” – מתי אברהם התחיל לחשוב?
הרמב”ם אומר “כיון שנגמל איתן זה” – הוא התחיל כבר מרגע שנגמל, כלומר הפסיק לינוק – ממש בן שנתיים-שלוש, כמו “ויגמל יצחק” פירושו בפשטות בן שנתיים. הרמב”ם מדגיש “והוא קטן” – הוא עדיין היה קטן.
הראב”ד מקשה שיש מחלוקת – יש גדולי עולם שאומרים שלוש שנים, יש שאומרים אחרת (ארבעים שנה). אבל הרמב”ם עצמו אומר את שתי השיטות: כשנגמל הוא התחיל לחשוב, אבל הבהירות המלאה – מתי הוא הבין הכל – באה רק מאוחר יותר (בן ארבעים). זה יתרץ את קושיית הראב”ד – שתי השיטות נכונות, רק הן מדברות על שלבים שונים.
5) הראיה של אברהם – הגלגל לא יכול לסובב את עצמו:
אברהם שאל: “היאך אפשר שיהיה הגלגל הזה נוהג תמיד ולא יהיה לו מנהיג, ומי יסבב אותו, כי אי אפשר שיסבב את עצמו.” זה בעצם אותו יסוד כמו בהלכות יסודי התורה פרק א’: “הגלגל סובב תמיד, ואי אפשר שיהיה סובב בלא מניע.” אברהם אבינו ידע זאת – הוא ידע על הגלגלים (לא רק על צורות אבסטרקטיות כמו אריסטו), ועל זה עצמו הוא התלבט.
6) “לא היה לו מלמד” – מדוע לא הלך לשם ועבר?
הרמב”ם מדגיש שלאברהם לא היה מלמד. מדוע הוא לא הלך לחנוך, מתושלח, שם ועבר? הרמב”ם עצמו אמר שהם ידעו! התירוץ: אולי הם לא גרו לידו, אולי הם לא הודיעו את עצמם לעולם – הם נש
ארו “יחידים” ללא נוכחות ציבורית. לאברהם לא היה שום יסוד אצלו, הוא הגיע להכל בעצמו.
7) “והוא היה עובד עמהם” – אברהם עצמו היה עובד עבודה זרה:
הרמב”ם אומר שאברהם עצמו עבד עבודה זרה, כי כך חינכו אותו. “ואביו ואמו וכל העם עובדי עבודה זרה, והוא היה עובד עמהם.” אבל “לבו משוטט ומבין” – ליבו כל הזמן התלבט. תמונה יפה: הוא הולך שם לבית עבודה זרה עם תרח, אבל כל הזמן שהוא שם, הוא מסתובב במקום אחר – הוא עומד שם, אבל ליבו במקום אחר. הוא מסתובב עם הגלגל ומנסה להבין מה קורה כאן.
8) “דרך האמת” ו”קו הצדק” – שתי השגות נפרדות:
הרמב”ם אומר שאברהם “השיג דרך האמת” ו”הבין קו הצדק.” אלה אולי שני דברים נפרדים:
– דרך האמת – האמונה שיש אל אחד (ייחוד ה’, יסודי התורה).
– קו הצדק – אולי זה הלכה למעשה, מה לעשות. אולי “דרך ה'” או “דרך המצווה.” אולי זה אומר שלא רק צריך לדעת שיש קב”ה, אלא גם לעבוד את הקב”ה. אבל עדיין לא מדובר בדרך המצווה, אז אולי “קו הצדק” פירושו כאן במיוחד שעבודה זרה היא שקר – זו כבר מסקנה מעשית, לא רק תיאולוגית.
9) ארבע המסקנות של אברהם – הכל בא מיסוד אחד:
הרמב”ם מונה ארבעה דברים: (1) שיש שם אלוה אחד, (2) והוא מנהיג הגלגל, (3) והוא ברא הכל, (4) ואין בכל הנמצא אלוה חוץ ממנו. כל ארבעת הדברים יוצאים מאותו יסוד – השאלה איך הגלגל יכול לסובב את עצמו. מהאמת הקטנה הזו – שגלגל לא יכול לסובב את עצמו – הוא הגיע לכל האמת לאמיתה. זה משקף את המקבילה לאיך הטעות התחילה: הכל התחיל מטעות קטנה (כבוד לכוכבים), וכל האמת גם התחילה מקצת אמת קטנה.
10) ההבדל בין אברהם לחכמי עבודה זרה – גלגלים כאלוהים:
כולם ידעו על הגלגלים – זה לא היה החידוש של אברהם. ההבדל הוא: הם חשבו שהגלגל עצמו הוא אל. אברהם הבין ש”אל” לא פירושו זה בכלל – כי הגלגל לא יכול לסובב את עצמו, חייב להיות אל אחד שמנהיג את הגלגל, והוא ברא הכל, וממילא הוא היחיד.
11) אברהם חידש לא רק ייחוד ה’, אלא גם איסור עבודה זרה:
אברהם אבינו לא רק חידש ייחוד ה’. הוא גם הבין למה העולם טועה – “ויודע שכל העולם טועים, ודבר שגרם להם לטעות.” הוא גם חידש משהו ששייך להלכות עבודה זרה – מקור הטעות, למה עבודה זרה היא שקר, ושצריך לזרוק הכל האחר.
אולי זה ההבדל בין כשנגמל (שלוש שנים – הוא התחיל לחשוב) לכשנעשה בן ארבעים (הוא הבין את האמת המלאה, כולל למה עבודה זרה היא טעות).
12) החסד של אברהם – סימפטיה לטועים:
אברהם אבינו לא סתם הסתכל מלמעלה על עובדי עבודה זרה. הוא הבין איך הטעות שלהם באה – “ודבר שגרם להם לטעות.” הוא לא חשב שהם “חבורה של טיפשים.” הם “טיפשים נחמדים, טיפשים מסכנים, אפיקורסים מסכנים.” כל עבודה זרה יוצאת כמו שהם מגיעים – זו הדרך שלהם, זה מובן איך הם הגיעו לשם.
זו מידת החסד של אברהם אבינו – לא רק היה לו החוזק האינטלקטואלי להבין את האמת, אלא גם הסימפטיה להבין למה אחרים טועים. ואולי דווקא בגלל שהוא הבין למה הם טועים, הוא יכול היה להיות בטוח שהוא צודק.
אם לאברהם הייתה “גבורה” (כוח) במקום חכמה, הוא לעולם לא היה מבין את השורש של בעיית עבודה זרה. הוא היה אומר “הם טיפשים” ולעולם לא היה מבין איך הטעות באה. בגלל שהוא הבין את השורש, הוא יכול היה לחדש דבר חדש – איסור עבודה זרה – כדי שלא תהיה שוב אותה טעות. אם היה לו רק גבורה, היה צריך להתבודד מהעולם – “כולם משוגעים, יש אדם טוב אחד שמבין את האמת.” אבל אברהם חשב שאנשים לא כל כך משוגעים – אז צריך להבין את הטעות שלהם, ואז אפשר להסביר להם.
13) “ושבר הצלמים” – לא פיזית, אלא בטיעונים:
הרמב”ם כותב “ושבר הצלמים” – הוא שבר את הצלמים. החידוש הוא שהרמב”ם לא מתכוון שהוא שבר פיזית בידיים. בטיעונים שלו הוא שבר את הצלמים – לא בידיים, אלא בטיעונים הוא שבר את “בתי עבודת הצלמים.” הוא שבר אינטלקטואלית את כל מערכת עבודת הצלמים.
14) החידוש הגדול של אברהם אבינו: איחוד עבודות גשמיות לשם שמים:
זה נקרא “החידוש הנפלא” של אברהם אבינו:
החכמים הקודמים (דור אנוש) חשבו שאי אפשר להיות כל כך מופשט (אבסטרקטי) בעבודת ה’. הם רצו לעשות את הקב”ה יותר מוחש (קונקרטי/מוחשי), ולכן התחילו לעשות צורות וכוכבים כמתווכים.
אברהם אבינו לא אמר שצריך להפסיק עם כל העבודות הגשמיות. הוא חידש נוסחה חדשה: “הקב”ה נשאר מופשט, אבל העבודה לא צריכה להיות מופשטת.” כלומר: אפשר לעשות את כל העבודות שעושים לעבודה זרה – השתחוויה, הקרבה, נסכים – אבל מייחדים אותן לשם שמים, לקב”ה האמיתי.
מטרת העבודות הגשמיות היא “כדי שיכירוהו” – כדי שהעולם יכיר את הקב”ה. רוב העולם צריך “משהו מוחשי” (הרגשה, חוויה מוחשית). מזה רואים בתורה שאברהם אבינו עשה מזבחות – הוא לא רק אמר פילוסופיה.
זהו היסוד לחידוש ההלכתי: למה יש עבודות שאסור לעשות לעבודה זרה, אפילו אם עובדי עבודה זרה לא עושים אותן? כי החידוש הוא שצריך לייחד את כל העבודות לשם ייחוד – העבודות שייכות רק לקב”ה.
15) הטיעון של אברהם אבינו נגד צורות – למה צריך לשבור:
הטיעון של אברהם לעולם: “הגלגל שאתם אומרים – אני מבין שיש גלגל, אבל הוא לא הראשון, הוא רק שני (שליח). אם כך, למה העולם שכח את האמת? כי הם עשו גלגלים, כי הם עשו צורות. אם כך, ראוי לשבר את הצורות, כי העולם יטעה בזה.” אבל החידוש של אברהם הוא שלא – העבודות עצמן אינן הבעיה, אלא למי עושים אותן. צריך לייחד אותן לשם שמים.
16) “נעשה לו נס ויצא לחרן” – נס אור כשדים:
כשרצו להרוג אותו, “נעשה לו נס ויצא לחרן.” – “מה עושה גוי כשמישהו מנצח את הדיון שלו? הוא רוצה להרוג אותו.” הרמב”ם מתכוון כנראה לנס של אור כשדים (כבשן האש). פרקי דרבי אליעזר אומר שהוא היה “משוקע” (מושלך) באור כשדים.
17) בחרן – שלב חדש: קביעות:
בחרן לאברהם כבר הייתה קביעות – העולם כבר ידע שהוא החכם אברהם, והתחילו להאמין. הוא שם לקרות בקול גדול לכל העם – הכריז לכולם.
18) אברהם אבינו לעומת משה רבינו – חכמה לעומת נבואה:
הרמב”ם במורה נבוכים מדגיש מאוד שאברהם אבינו לא דיבר בנבואה. הוא אמנם היה נביא, אבל הוא לא דיבר בנבואה – הוא לא היה נביא ששולחים. הוא הסביר בשכל, בחכמה. משה רבינו בא מאוחר יותר עם דבר חדש – הוא אומר בשם ה’, כנביא.
19) “מהלך וקורא ומקבץ העם” – פירוש “לך לך”:
הרמב”ם לומד שאברהם אבינו הסתובב בנדודים – הוא היה בגלות. זהו פירוש הרמב”ם ל”לך לך”: אמנם הקב”ה שלח אותו, אבל הרמב”ם לומד שהוא הלך כי הוא היה צריך לברוח מאור כשדים. ולאן שהלך, הוא אסף חסידים – “מעיר לעיר וממלכה לממלכה” – הוא היה מטייל.
20) “ויקרא שם בשם ה’ אל עולם” – פירוש “שם”:
הרמב”ם מפרש במקום אחר ש“בשם ה'” פירושו “מוציא ראשון אל עולם” – הוא הכריז בעולם. אבל המילה “שם” קשה: הפשט הפשוט מדבר על ארץ ישראל (שם הוא קרא). אבל הרמב”ם לומד משהו אחר – בכל הדרך, לאן שהלך, הוא כל הזמן קורא, ועד שהגיע לארץ ישראל, הוא עדיין קורא.
21) “מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו” – הדרך האישית של אברהם:
כשאנשים באו, “היה מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו עד שיחזירהו לדרך האמת.” זה אומר:
– הוא לא רק נתן דרשות באצטדיונים. הוא התעסק עם אנשים ביחידות, אדם אחד בכל פעם.
– לכל אחד היו הקושיות והבעיות שלו – הוא היה צריך להסביר לפי דעתו של כל אחד.
– נביא יכול לומר דבר כזה (סמכותי, “כה אמר ה'”). אבל אברהם, שלא דיבר בנבואה, היה צריך להסביר – וכשהוא הסביר, הוא היה צריך להסביר לפי דעתו של כל אחד.
22) “מתקבצים” – לא רק שיעור, אלא תנועה:
המילה “מתקבצים” לא פירושה רק שהם באו לשיעור. זה אומר שהם הפכו לאנשים שלו – “אנשי בית אברהם.” הם הפכו לחסידי אברהם אבינו. הוא עשה אוהל, ואנשים באו. הרמב”ם רואה שהוא עשה דת – “המייסד של הדת היה אברהם אבינו.”
23) “אלפים ורבבות” – מאיפה הרמב”ם לוקח?
בתורה כתוב במלחמה שהיו לו 318 עבדים. הפשט הפשוט של “אנשי בית אברהם” פירושו עבדים. אבל הרמב”ם לומד שלא רק עבדים – היו לו חסידים, אלפי אנשים שהצטרפו. המקור הוא כנראה “ואת הנפש אשר עשו בחרן” – הנפשות ש”עשו” בחרן, שהמדרש מפרש שאלה הגרים/חסידים.
24) “ושתל בליבם העיקר הגדול הזה” – הלשון של “עיקר”:
הלשון “עיקר” היא של נטיעה (שורש/root) – הוא נטע את השורש, את היסוד, בליבם.
25) “וחיבר בו ספרים” – אברהם אבינו חיבר ספרים:
כנראה הוא מדבר על “מסכת עבודה זרה של אברהם” (מסורת מדרשית), שבה הוא הסביר איך הטעות של עבודה זרה התפתחה. לא רק הלכות, גם הלכות – כי הוא מסביר איך הטעות התפתחה, והוא מבהיר שכל העבודות האחרות הן עבודה זרה.
26) יצחק אבינו – “וישב יצחק מלמד ומחזיר”:
– “וישב” – הגמרא מפרשת “יושב ויושב” – יצחק היה ישיבה. הוא ישב ולימד.
– “מלמד ומחזיר בתשובה” – רבי צריך גם להיות מחזיר בתשובה, כי הוא צריך ללמד את התלמידים מההתחלה.
27) מה הוא הודיע במיוחד לממשיך?
מה הוא הודיע במיוחד ליצחק (הממשיך), כי הרי הוא הודיע לכל אחד? התירוץ: החכמה איך להסביר – זה לא כל כך פשוט, צריך לדעת איך לענות לפי חכמתו ולפי זמנו של כל אחד. זו חכמה מיוחדת שהוא העביר לממשיך.
28) יעקב אבינו – שלמות: כל הבנים:
“ויעקב אבינו לימד בניו כולם” – בניגוד ליצחק, שלימד רק את יעקב (עשו לא נשאר בלימוד, הוא לא היה יושב אוהלים), יעקב לימד את כל בניו. זו הייתה בשלמות.
29) “והבדיל לוי ומינהו ראש” – לוי כראש:
יעקב הבדיל את לוי ועשה אותו ראש – תפקיד מיוחד כממשיך המסורה.
[הערה: זו הכנה טובה לפסח – בהגדה אומרים “מתחילה עובדי עבודה זרה היו אבותינו”, וכל פרק א’ של הלכות עבודה זרה הוא למעשה כל הסיפור שמספרים בסדר.]
—
פרק א’ הלכה ג’ (סוף) – יעקב אבינו, שבט לוי, ומנגנון המסורה
דברי הרמב”ם
“יעקב אבינו לימד בניו כולם, ויבדל לוי וימנהו ראש, ויושיבו בישיבה ללמד דרך השם ולשמור מצות אברהם. וצוה את בניו שלא יפסיקו מזרע לוי ממונה אחר ממונה כדי שלא תשתכח הלמוד.”
“והיה הדבר הולך ומתגבר בבני יעקב והנלוים עליהם, ונעשו בעולם אומה שיודעת את ה’.”
פשט
יעקב אבינו לימד את כל בניו, אבל הבדיל את לוי כ”ראש” – מנהיג המסורה – והושיב אותו בישיבה ללמד דרך ה’. הוא גם ציווה ששבט לוי תמיד יהיה לו “ממונה אחר ממונה” – בכל דור ממשיך, כדי שהלימוד לא יישכח. זה התחזק בבני יעקב וב”הנלוים עליהם” עד שנעשו “אומה שיודעת את ה’.”
חידושים והסברות
1) “ולשמור מצות אברהם” – המקור בפסוק:
הרמב”ם מקשר זאת לפסוק “כי ידעתיו למען אשר יצוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה'” (בראשית י”ח, י”ט). “מצות אברהם” היא דרך ה’ שאברהם העביר.
2) “ממונה אחר ממונה” – מנגנון המסורה:
יעקב לא רק לימד את לוי – הוא הקים מערכת: בכל דור חייב להיות ממונה משבט לוי, “כדי שלא תשתכח הלמוד”. זהו מוסד פורמלי של העברת מסורה.
3) המקור שלוי הוא המלמד – מברכת יעקב וברכת משה:
יעקב אמר על שמעון ולוי “אחלקם ביעקב ואפיצם בישראל” (בראשית מ”ט, ז’), והגמרא לומדת שזה אומר שהם מסתובבים וללמדים. משה רבינו אמר מאוחר יותר “יורו משפטיך ליעקב” (דברים ל”ג, י’) – זה מאשר שתפקיד שבט לוי הוא ללמד.
4) “והנלוים עליהם” – גרים ובני נח:
“הנלוים” לא פירושו רק יהודים, אלא גם גרים ואנשים אחרים – “בני נח הנלוים אל ה'”. הלשון דומה ל”וכל הנלוים עליהם” במגילת אסתר (אסתר ט’, כ”ז).
5) “ונעשו בעולם אומה שיודעת את ה'” – מיחידים לאומה:
התקדמות: מיחידים (חנוך, מתושלח, נח, שם, עבר) לאלפי רבבות – עד שנעשו “אומה”. זו מקבילה יפה להתפתחות עבודה זרה – גם שם יחידים התחילו בטעות, וזה התפשט עד כל העולם.
—
פרק א’ הלכה ד’ – הירידה במצרים, שבט לוי, ושליחות משה רבינו
דברי הרמב”ם
“עד שהארכו הימים לישראל במצרים, וחזרו ללמוד מעשיהם ולעבוד עבודה זרה כמותם… חוץ משבט לוי שעמד במצות אבות, ומעולם לא עבד שבט לוי עבודה זרה.”
“וכמעט קט וחזרו בני יעקב לטעות העמים ותעייתם.”
“מאהבת ה’ אותנו ומשמרו את השבועה לאברהם אבינו, עשה משה רבינו רבן של כל הנביאים ושלחו. כיון שנתנבא משה רבינו ובחר ה’ בישראל לנחלה, הכתירן במצוות והודיעם דרך עבודתו, ומה יהיה משפט עבודה זרה וכל התועים אחריה.”
פשט
אחרי שנים רבות במצרים, היהודים התחילו לחקות את מעשי המצרים ולעבוד עבודה זרה. רק שבט לוי החזיק במצוות האבות ומעולם לא עבד עבודה זרה. כמעט שבני יעקב היו חוזרים לטעות העמים. מאהבת ה’ ומהשבועה לאברהם אבינו, הקב”ה עשה את משה רבינו רבן של כל הנביאים ושלח אותו. כשמשה קיבל נבואה וה’ בחר בישראל, הוא הכתיר אותם במצוות, הודיע להם דרך עבודתו, ומה המשפט לעבודה זרה.
חידושים והסברות
1) “אריכות הימים עושה חורבנות גדולים”:
הלשון “עד שהארכו הימים” – להישאר זמן רב מדי בסביבה רעה היא בעצמה סיבה לירידה. “אריכות הימים” – זמן עצמו – עושה חורבנות. זה כלל: תמיד צריך “לתקן מחדש” – לחזק מחדש את האמת, כי זמן שוחק.
2) המקור ל”וחזרו ללמוד מעשיהם” – יחזקאל:
הרמב”ם נסמך על יחזקאל, שבו כתוב שהיהודים עבדו עבודה זרה במצרים. בתורה עצמה זה לא כל כך ברור.
3) למה שבט לוי החזיק – “מצות אבות”:
שבט לוי החזיק כי הם זכרו שתפקידם הוא ללמד – “ממונה אחר ממונה”. המערכת שיעקב הקים עבדה. זה גם המקור למה משה רבינו – שהוא דווקא משבט לוי – היה הגואל.
4) שבט לוי בעגל:
העובדה ששבט לוי מעולם לא עבד עבודה זרה מוכחת גם בחטא העגל – יהודים אחרים, שרק כמה דקות קודם השתחררו ממצרים, מיד נפלו בחזרה. אבל לוי עדיין היה חזק. מוזכר הבריסקר רב בתורה שמביא את השלמי אמונים (סוכ
ות) על הענין הזה.
5) האם שבט לוי לא עבד בבניינים לעבודה זרה:
אולי הרמב”ם חשב שבמצרים בנו היכלות לעבודה זרה, ורק שבט לוי לא עבד. מעמד הכהונה של שבט לוי אולי פירושו שהם לא היו צריכים לעשות עבודה. אולי היהודים הראשונים עבדו ברצון בבניינים (לעבודה זרה), ורק מאוחר יותר זה הפך לעבדות.
6) “וכמעט קט” – המקור ל”שער החמישים”:
הלשון “וכמעט קט” – עוד קצת ובני יעקב היו אובדים – זה המקור למה כל הספרים החסידיים אומרים שנשאר עוד רגע אחד ב”שער החמישים” של טומאה. הרמב”ם לא משתמש בלשון “שער החמישים”, אבל הרעיון כאן: עוד קצת להישאר, “ועוקר שורש אברהם אבינו נעקר” – השורש שאברהם נטע (“נטע אברהם אשל”) היה נעקר.
7) “לטעות העמים ותעייתם” – חזרה לטעות של אנוש:
הרמב”ם מתכוון שזו אותה טעות: שוכחים את הקב”ה, נמשכים אחרי הכוכבים. זו תמיד סכנה, לא רק קרה פעם אחת. המכשול שרואים רק עבודה זרה מסביב, חושבים שזה כל העולם – זו תמיד סכנה.
8) ההבדל בין הפעם הראשונה (אנוש) למאוחר יותר:
הפעם הראשונה (דור אנוש) היו צריכים הסברים – איך מגיעים לטעות כזו? אבל מאוחר יותר, אחרי אלפי שנים שעושים כך, הגויים כבר לא צריכים הסבר – “זה הרב, והרב עושה כך”. ההסבר של הרמב”ם בהלכה א’-ב’ הוא יותר הסבר איך אדם הראשון ידע על ה’ ואיך הטעות בכלל התחילה. אבל מאוחר יותר החידוש הוא שכן יודעים את האמת, לא שלא יודעים.
9) המצרים בכלל לא הלכו אחרי אברהם:
המצרים אולי נשארו עם הטעות שלהם כל השנים – הם מעולם לא קיבלו את תורת אברהם. היהודים פשוט “התגיימו” – נמשכו אחרי השכנים הרעים שלהם.
10) “מאהבת ה’ אותנו” – המקור בפסוק:
הרמב”ם משתמש בלשון מהפסוק “מאהבת ה’ אתכם” (דברים ז’, ח’). הקב”ה אוהב אותנו, ויחד עם השבועה לאברהם אבינו, הוא הציל אותנו.
11) למה “קיצור דרך” דרך משה – ולא שוב הדרך הארוכה של אברהם:
למה הקב”ה לא לקח שוב אדם שיהיה לו את האמת ויפיץ אותה (כמו אברהם)? זה היה לוקח ארבעים שנה! התירוץ: כי השבועה של אברהם אבינו ביקשה שתהיה “אומה יודעת ה'” – לא סתם שאחד יודע. כל החידוש של אברהם אבינו היה לא שיחיד יודע (יחיד תמיד יכול לתפוס פילוסופיה), אלא שתהיה אומה. אם האומה הייתה מאבדת את ה”רצף” שלה – ההמשכיות שלה מאברהם אבינו – זה היה מאוד קשה. משה רבינו יכול היה לעשות מה שאברהם עשה במקור, אבל הקב”ה עשה “קיצור דרך” דרך נבואה, כי זה בא בזכות הסכם – השבועה. בלי שבועת אברהם אבינו זה לא היה קורה.
12) החידוש ש”אנחנו מאברהם אבינו” – משהו היה חסר בלעדיו:
הענין של “ידיעת ה'” הוא שאנחנו מאברהם אבינו. אם היינו מתחילים שוב “מאפס” – אפילו אם זה היה אפשרי טכנית – משהו היה חסר. ההמשכיות, הרצף מאברהם אבינו, הוא חלק מהותי מזהות האומה.
13) “עשה משה רבינו” – הקב”ה ברא אותו:
הלשון “עשה משה רבינו” מתפרש: הקב”ה ברא אותו – אבל כמו כל אדם. הוא לא ברא אותו כבריאה מיוחדת, אלא בחר בו מאוחר יותר.
14) “הכתירן במצוות” – לשון “כתר”:
הרמב”ם משתמש בלשון “הכתירן” – הוא הכתיר אותם במצוות. זו לשון של כבוד – מצוות הן כתר, לא משא.
15) המקבילה בין חכמת אברהם לנבואת משה:
כל מה שאברהם אבינו “הסיר” (הוריד) בחכמה – הטעות של עבודה זרה – משה רבינו הראה שוב בנבואה. אברהם השתמש בטיעונים שכליים; משה קיבל נבואה ישירה. שניהם עשו את אותו הדבר: “משפט עבודה זרה וכל התועים אחריה”.
16) “דרך עבודתו” – אותו לשון כמו אצל אברהם:
הרמב”ם משתמש בלשון “דרך עבודתו” – שזה אותו לשון שהשתמש קודם אצל תורת אברהם אבינו (“דרך ה'”). זה מראה שתורת משה היא המשך של דרך אברהם, רק ברמה גבוהה יותר – דרך נבואה במקום רק דרך חכמה.
17) ההבדל בין דרך אברהם ודרך משה – למרות ההמשכיות:
בעניינים אחרים – כמו אהבת ה’ ויראת ה’ – משה רבינו אסר דברים בכללים אחרים מאשר אברהם. זה לא בהכרח לפי אותם כללים.
ההבדל היסודי במציאות: אברהם אבינו עדיין לא היה אומה נפרדת. היה לו אהבה וסימפטיה לכל בני האדם. כשהוא דיבר על “כל התועים אחריה” – הוא התכוון: האדם משוגע, צריך להסביר לו, אבל לא להרוג אותו. אברהם אבינו לא הרג אף אחד.
משה רבינו – אצלו כבר יש אומה נפרדת. כבר לא צריך לדאוג כל כך לאנשים האחרים. אצל משה רבינו כבר יכולה לבוא נבואה – עם דינים מחמירים יותר, כולל מיתת בית דין לעובדי עבודה זרה.
18) כללי אברהם לעומת הלכות משה:
אברהם אבינו עבד עם כללים (אהבה, מופתים, הסברים), אבל משה רבינו קיבל הלכות ספציפיות. זה לפי אותם כללים, אבל פרטי ההלכות של עבודה זרה (שהרמב”ם יסביר בפרקים הבאים) הם העיבוד הספציפי של משה לעקרונות הרחבים יותר של אברהם.
—
סיכום פרק א’ בכללותו – מבנה הרמב”ם
חידושים והסברות
פרק א’ הוא הקדמה – “הצד השלילי”:
– הלכות יסודי התורה (התחלה) = הצד החיובי – הוא מסביר את היסודות: מהו העולם, מהו הקב”ה.
– הלכות עבודה זרה פרק א’ = הצד השלילי – הוא מסביר מהי עבודה זרה, איך היא התפתחה, ואיך האמת יצאה משם (דרך אברהם, יצחק, יעקב, שבט לוי, ומשה רבינו).
– פרק ב’ והלאה = ה”משפט עבודה זרה” האמיתי – ההלכות המעשיות שנלמד מכאן והלאה.
כלומר, פרק א’ הוא ממש הקדמה לכל הספר, כמו שהתחלת הלכות יסודי התורה היא הקדמה להבנת הקב”ה, כך פרק א’ של הלכות עבודה זרה הוא הקדמה להבנת הניגוד – טעות עבודה זרה וההקשר ההיסטורי.
[הערה: מוזכר שאולי יש שיטות אחרות בראשונים אחרים – אפשר ללמוד את הרמבן בעשרת הדברות, הוא מציג את פירושו במקומות אחרים. אבל הרמב”ם מציג בחוזקה רבה את דרכו איך להבין מהי עבודה זרה שהתורה אוסרת.]
תמלול מלא 📝
הלכות עבודה זרה – הקדמה ומנין המצוות
מקום הלכות עבודה זרה בספר המדע
רבותי, אנו מתחילים היום, הלכות עבודה זרה. אנו נמצאים באמצע ספר המדע. ספר המדע מורכב כך:
– הלכות יסודי התורה, שהם עיקרי האמונה אפשר לומר
– הלכות דעות, שבהם מידות טובות
– הלכות תלמוד תורה סיימנו עכשיו, כיצד לומדים תורה, כיצד מכבדים תלמידי חכמים
– ועכשיו אנו הולכים ללמוד הלכות עבודה זרה, שזה ההיפך מיסודי התורה
יסודי התורה הוא מה כן, מי הקב”ה וכיצד צריך לעבוד את הקב”ה, ולהיפך עבודת עבודה זרה. הרמב”ם הולך לתת לנו הרבה מאוד הלכות, דבר ארוך מאוד של הלכות, והרבה מאוד מצוות.
קושיא על הסדר
יש כאן אמנם, היה צריך להיות ממש הבא מיד אחרי הלכות יסודי התורה לכאורה באות הלכות עבודה זרה, כי זה ממש “לא יהיה לך”. והרמב”ם ב, אם אני זוכר, כשדיבר על ארבעה עשר הספרים שעשה, אומר שזה הדבר שצריך לדעת תחילה לכל, כגון יחוד ה’ ואיסור עבודה זרה. יחוד ה’ הוא יסודי התורה פרק א’, ואיסור עבודה זרה הוא ממש ההיפך מזה.
זה כמעט קושיא אצלי מדוע לא עומד מיד אחרי הלכות יסודי התורה, או אפילו בהלכות יסודי התורה, אחרי פרק א’ יעמוד איסור עבודה זרה.
תירוצים על הסדר
אני חושב שיש על זה פשט, הסבר מסוים. יכול להיות שהרמב”ם הבין שקודם הוא רוצה להניח את כל התמונה החיובית של איך נראה יהודי. כן, יהודי הוא יסודי התורה, עם מידות דעות, עם לימוד תורה. אחר כך הוא הולך לשלילה, לסור מרע.
אבל אני סבור שהדרך שזה קרה היא, הענין של תלמיד חכם הוא שמחבר יסודי התורה עם דעות, ואחר כך דעות עם הלכות תלמוד תורה. לכבד תלמיד חכם, כיצד תלמיד חכם עושה קידוש השם, וכן הלאה והלאה. התלמיד חכם הוא החוט השני שעובר בין ההלכות הראשונות של ספר המדע.
וגם איך אפשר להבין שהלכות תשובה באות אחר כך. זה כמו שהשלושה חלקים הראשונים הם החיוב, אחר כך מתמודדים עם השלילה, כיצד עבודה זרה, שאם לא עשו תשובה, ואחר כך התיקון של השלילה אתה אומר. כן. תשובה היא על הלכות עבודה זרה. כל בושה מושכתו… בעצם הלכות תלמוד תורה מסתיימות עם סוג של תשובה על ביזיון תלמיד חכם, כי נידוי הוא דרך של עונש ותשובה לעשות על ביזיון תלמיד חכם.
נקודה נוספת אפשר גם לומר, נראה אולי טוב יותר נראה בסוף פרק א’, שעבודה זרה, עיקר איסור עבודה זרה, הרעיון, המהות שלו, הוא בעצם כבר כלול בכל פרק א’ של יסודי התורה, שיש אל אחד והוא מנהיג הכל. עבודה זרה היא בסך הכל לא זה. אין כאן באמת חידוש בזה, תיאורטית. החידוש העיקרי לכאורה של עבודה זרה נראה הוא דבר מעשי מסוים, כיצד התורה מתפתחת, כיצד התורה מניחה, באילו סוגי דברים. כי עבודה זרה היא בעצם כמו גדר, זה הכל דבר מעשי, שלא יעשו את הדברים שגורמים לטעות ביסודי התורה. לכן אולי זה לא ממש יסודי התורה, זה יותר כמו שלב אחר כך, זה יותר אזהרות מעשיות.
מנין המצוות של הלכות עבודה זרה
לכן כשהרמב”ם מתחיל הלכות עבודה זרה, הוא מונה את כל המצוות כמו סדרו, וזו רשימה ארוכה, כי “יש בכללן אחת וחמשים מצוות”. מצוות עבודה זרה יש 51 מצוות, בסך הכל רק שתי מצוות עשה, כי כמעט הכל הוא לא תעשה. שתי מצוות עשה ו-49 מצוות לא תעשה, “וזהו פרטן”.
זה פשוט כי הרמב”ם הבין שיש באמת בתורה הרבה מאוד מצוות של לא לעשות, לא לעשות עבודה זרה, לא לעשות דבר שמביא לעבודה זרה. וגם אפילו מצוות מסוימות שלכאורה אין להן ממש קשר לעבודה זרה, הרמב”ם הבין ששייכות לעבודה זרה. הבאתי את התרשים שהרב רבינוביץ עשה, תרשים יפה. זה אותו סדר, אבל הוא מראה פשוט איך המצוות מתחלקות בסדר, ובמקום לקרוא רשימה ארוכה, אפשר לראות יותר ברור כך.
מבנה המצוות – קטגוריות
מחשבה ופנייה לעבודה זרה
הלאו הראשון מהלאווין של עבודה זרה הוא “שלא לפנות אחר עבודה זרה”, כלומר לא להיות פונה, לא להתעניין בעבודה זרה. אנו נראה בפרק ב’ של עבודה זרה, “שלא לתור אחר הרהור הלב וראיית העינים”, שלא ללכת אחרי הרהור הלב וראיית העינים לענין עבודה זרה. שלא לחשוב יותר מדי או להסתכל על עניני עבודה זרה.
הוא מביא לשון יפה מאוד מספר המצוות, הוא אומר שאדם צריך לשים גבול על מחשבותיו. אי אפשר לחשוב על כל דבר. אדם חושב לפעמים מה? במחשבה מותר לי הכל. לא. כל דבר שאינו תורה ומצוות, שאינו מוחזק בתורה ומצוות, אסור גם לחשוב. על עבודה זרה אסור לחשוב, כך אומר הרמב”ם. כן, אנו נראה בפרק ב’ את הפרטים של זה.
דיון: חילוק בין פנייה והאמנה
דובר 1: העלאה על מחשבה זה, זה לחשוב על דברים שיכולים להביא אחריהם עבודה זרה.
דובר 2: נכון, ולא לחשוב שזה להאמין בעבודה זרה זה איסור אחר, להאמין בעבודה זרה זה מצות לא תעשה. כאן מדובר על איסורים נוספים של פנייה שמביאה לעבודה זרה, שמביאה לעיקר עבודה זרה, או אולי עבודה זרה עצמה אפשר לקרוא למצוות המעשיות, כמו שהוא נותן לזה את העבודה בראשונות. טוב מאוד.
גידוף
כן, הלאה, שלא לגדף. לא להיות מגדף, לגדף את הקב”ה. הרמב”ם בפרק ב’ הולך להצדיק מדוע גידוף נכנס, זה לא ממש עבודה זרה. מגדף זה כמו מברך השם, אבל הרמב”ם הולך להסביר שזה דומה לעבודה זרה. כן, טוב.
עיקר עבודת עבודה זרה
הלאה, עיקר עבודתה, העיקרים של איך עובדים עבודה זרה. תראה למשל בפרק א’. פרק א’ אינו מצוה, פרק א’ הוא היסוד שמסביר למה, איך נוצרה עבודה זרה וכן הלאה. איך זה קורה לאנשים לעבוד עבודה זרה? אנשים לא משוגעים. הרמב”ם הולך להסביר יפה מאוד איך הטעות יכולה להתפתח.
לכן הלאה זה עיקר עבודתה, דרך העבודה הרגילה. כן. גם הדבר המעניין הוא שלכאורה אם יש כן מצוה מפרק א’, זה באמת כן עבודה זרה דאורייתא, כי שם היתה מצוה שלא להעלות על לב שיש אלוה זולתו, זו עבודה זרה דאורייתא, שזה לכאורה עיקר המינות של עבודה זרה. אבל עבודה זרה נראה שמדברת רק על השלבים הבאים, לא מדברת על הטעות. זה עדיין לא עבודה זרה. כשיש טעות קטנה… זה לא פרק א’ מראה שטעות קטנה יכולה להביא אותנו עד לטעות הגדולה ביותר של ממש עבודה זרה. נכון.
אחר כך יש את דרכי העבודה של עבודה זרה, שהכל אסור, נכון? שלא לעבדה כדרך עבודתה, הדרך שעובדים את אותה עבודה זרה. ואחר כך יש, אפילו זה לא הדרך שעובדים את אותה עבודה זרה ספציפית, אבל זה תמיד העבודה, כמו להשתחוות, מאוחר יותר רואים את השאר פסל, להקטיר וכן הלאה.
עשיית פסלים וצורות
הלאה, שלא לעשות, לא לעשות פסל. זו מצוה חיצונית. אה, אוקיי, נראה. מה זה לעשות פסל?
ולא לעצמו ולא לאחר, ושלא יעשו שום צורות של עבודה זרה אפילו ליופי. אפילו הצורות אינן עבודה זרה, אלא אה, דבר יפה, לעשות צורה עצמה היא ענין של עבודה זרה.
מסית ומדיח – הפצת עבודה זרה
הלאה, אחר כך יש, כמו ששמענו קודם, הדברים הגדולים שקשורים לכשיש בריות לעבודה זרה, כלומר הוא עושה תנועה, דברים קטנים, עבודות זרות, זה הנושא של מצוות עשה, לא להיות מדיח, עיר הנדחת, לשרוף עיר הנדחת, מצוות עשה על עיר שכולם נהיו נדחים אחר עבודה זרה, צריך לשרוף את כל העיר, אסור לבנות מחדש את העיר אחר כך, שלא לבנותה, ואסור ליהנות מהכסף של עיר הנדחת.
הלאה, אסור להסית אפילו יחיד. מדיח זה שמכוון לרבים, ומסית זה שמכוון ליחיד. אה, זה החילוק. זה טוב מאוד. לכן זה כמו כל הדברים שהם כמו אצל אברהם אבינו, ההבדל הוא ויקרא בשם ה’, והצד השני הוא ויקרא בשם עבודה זרה, זה מסית ומדיח. או לא בשם ה’, כן. נראה, כן.
שלא לאהוב מסית, שלא יאהב מי שהוא מסית. ולא רק זה, אלא שלא לעזוב שנאתו, שלא יפסיק לשנוא אותו, שלא ינסה להציל אותו, ושלא ילמד עליו זכות, כמו שבדרך כלל אדם שנידון למיתה יש מצוה ללמד עליו זכות. וההיפך, שלא ימנע מללמד עליו חובה, להיפך, אם יש לימוד חובה, אפשר לומר עליו משהו שמחמיר את מצבו, יש לומר זאת.
נביא שקר
הלאה, שלא יתנבא בשם עבודה זרה, ואם מישהו מתנבא בשם עבודה זרה, אסור לשמוע מהמתנבא בשם עבודה זרה. הלאה, ענף מזה הוא לא להתנבא בשקר אפילו בשם ה’, לומר בשקר שיש נבואה בשם ה’. כן, זה קשה להבין למה זה עדיין עבודה זרה, הרי זה כבר עמד, העצם דבר כבר כן עמד במקום אחר בתורה. יכול להיות כאן מתכוון בעיקר אם מישהו אומר בשם ה’ לעבוד עבודה זרה, כי אז זו אחת הדרכים העיקריות איך אפשר להיות שקר בשם ה’, לכן זה נמצא כאן. אבל מלבד שהוא מסית, הרי הוא מפר גם את הענין של מתנבא, בא עוד איסור של מתנבא בשקר. כן.
שלא לגור, שלא יפחד מלהרוג נביא שקר.
שבועה בשם עבודה זרה
שלא להשבע בשם עבודה זרה, שלא ישבע בשם עבודה זרה.
כישוף ודברים דומים
עכשיו יש דברים שאינם ממש עבודה זרה, אלא אפשר לקרוא קטגוריות של כישוף או פעולות אחרות שעבודה זרה עושה שמביא לזה. כן:
– שלא לעשות מעשה אוב, שלא יעשה את הכישוף שנקרא אוב
– שלא יעשה את הכישוף שנקרא ידעוני
– שלא יעביר את הילדים דרך האש שהיה מיועד לעבודה זרה של מולך, שלא להעביר למולך
מצבה, אבן משכית, אשרה
שלא יקים מצבה, כלומר מזבח שאינו במקום המקדש. במצבה יש שלוש פעמים פשט מעניין, שלוש פעמים יש פשט אחר על זה.
שלא להשתחוות על אבן משכית, שלא ישתחווה על רצפת אבן.
שלא ליטע אשרה, שלא יטע את העץ שהיה מיועד לעבודה זרה.
אפילו לשמה, אפילו הדברים הם אפילו, כלומר לא רק עבודה זרה, עבודה זרה שהיא עבודה זרה, אלא זה כבר כלול במצוות קודמות, אלא כאן נאמר שלא יעשו את הדברים הדומים למנהגי עבודה זרה, זה…
עקירת עבודה זרה
כבר, המצוות הן של עקירת עבודה זרה, לאבד עבודה זרה וכל הנעשה בשבילה. כלומר כשיהודים נכנסים לארץ ישראל או יהודי יש לו שליטה על עיר, יעקור עבודה זרה משם. והלאו הוא שלא ליהנות בעבודה זרה וכל משמשיה, שלא ייהנה מעבודה זרה, ולא רק זה, אלא שלא ייהנה מהדברים היפים ששמים על הנעבד. ושם נמשיך לפרט אילו הנאות מותרות.
ושלא ליהנות בתקרובת נעבד. תקרובת היא המילה שיש דברים שלא נעשים אסורים בעצמם, למשל מישהו עובד עץ, עץ עצמו לא נעשה אסור, עץ הוא דבר חי, לא הורגים אותו, רואים אותו, אבל אם התקרובת שלו, כן, אם יש הנאה, זה אומר שזה איסור הנאה נוסף להיות מהתקרובת, כמו שכתוב שם בפנים בפרשת חוקת.
לא להתחבר עם עובדי עבודה זרה
כבר, הלאה הן המצוות לאו של דברים נוספים הדומים לעבודה זרה וכן הלאה, אבל לא להתחבר עם עובדי עבודה זרה:
– שלא לכרות ברית לעובדי עבודה זרה, למדנו זאת השבוע בפרשה ב”השמר לך פן תכרות ברית”
– שלא לחון עליהם, שלא ירחם על עובדי עבודה זרה
– שלא ישבו בארצנו, שלא יתן להם לגור בארץ ישראל, כמו שהפסוק אומר כי שמא יתחתן איתם, וילדיך יהיו עובדי עבודה זרה
– שלא להידמות, שלא ייראה עם המנהגים והלבושים כמו עובדי עבודה זרה, להיות דומה להם
סוגים נוספים של כישוף
אחר כך יש כמה סוגי כישוף:
– לא לעשות את הכישוף שנקרא נחש
– לא לעשות את הכישוף שנקרא קוסם
– לא לעשות את הכישוף שנקרא מעונן
– לא לעשות את הכישוף שנקרא חובר חבר
– לא לעשות את הכישוף שנקרא דורש אל המתים
– ושלא ישאל מעושה הכישוף שנקרא אוב
– שלא ישאל מעושה הכישוף שנקרא ידעוני
– ועוד לעשות קללות
פרק א’ הלכה א’ – מקור עבודה זרה
המשך מנין המצוות – לאווין של עבודה זרה
אבל אם הציפור שלו היא כן, זה אומר שיש נוסף ליהנות מהציפור, זה כתוב שם בפנים בפרק ח’.
אחר כך יש את הלאווין של… דברים נוספים הדומים לעבודה זרה וכן הלאה, ולא להתחבר עם עובדי עבודה זרה. “לא תכרות ברית” לעובדי עבודה זרה, זאת למדנו השבוע בפרשה, “פן תכרות ברית”. “לא תחנם”, שלא ירחם על עובדי עבודה זרה. “לא ישבו בארצך”, שלא יתן להם לגור בארץ ישראל, כמו שהפסוק אומר, כי למען שלא יתחתן איתם וילדיך יהיו עובדי עבודה זרה. “לא תדמו”, שלא ייראה עם המנהגים והלבושים כמו עובדי עבודה זרה, להיות דומה להם.
אחר כך יש כמה איסורים של כישוף: לא לעשות את הכישוף שנקרא נחש, לא לעשות את הכישוף שנקרא קוסם, לא לעשות את הכישוף שנקרא מעונן, לא לעשות את הכישוף שנקרא חובר חבר, לא לעשות את הכישוף שנקרא דורש אל המתים, ושלא ישאל מעושה הכישוף שנקרא אוב, שלא ישאל מעושה הכישוף שנקרא ידעוני, ועוד כללי שלא יעשה כישוף.
חילוק בין סוגים שונים של כישוף
אני רוצה להבהיר לך כישוף. ראשית, כישוף הוא דבר אחד, וזה אפילו ביהדות, הכל הוא כישוף. הם מסתכלים על זה הכל מה”קטגוריה המפחידה”. אבל לפי מה שנראה כאן, נראה שזה שונה. כמו למשל, לעשות אוב זה יותר כמו ממש פעולה של עבודה זרה כמעט. אבל לשאול את האוב או את הקוסם, זה לא ממש… לא אסור, זה אסור כי זה הולך להביא שילכו לעבודה זרה. הרמב”ם הולך להסביר את הענינים.
לאווין של מנהגים ולבושים
ואחר כך יש עוד כמה לאווין מלבד מה שנאמר דבר כללי שלא ייראה עם המנהגים והלבושים של עובדי עבודה זרה, מונים מנהגים ולבושים מסוימים. שעובדי עבודה זרה היו מקיפים פאת ראש, אנו דווקא כן נשאיר את הפאות ולא נקיף פאת ראש. שלא ישחית פאת זקן. גבר לא ילבש עדי אישה, ואישה לא תלבש לבושים של גבר, עדי גבר, שלמדנו השבוע. שלא יעשה כתובת קעקע, שלא יחרוט בגוף, ו”לא יגודדו”, שלא יגרד ולא יכה את עצמו על מת, ו”לא לעשות קרחה על מת”.
ואלו הן 51 המצוות השייכות להלכות עבודה זרה.
מדוע הרמב”ם מספר את המהלך של עבודה זרה
עכשיו הרמב”ם הולך להסביר, מסיבה כלשהי, לא מה אנחנו יהודים, הרמב”ם הולך להסביר לנו משהו שהוא בסיסי לאנשים, קוראים כל כך הרבה על עבודה זרה, זה היה ניסיון, ואנחנו מסתכלים על עבודה זרה, משהו בובה שמשתחווים לה, עמוק בפנים מתכוונים לאלוהים, או כמו שעושים עגל הזהב ואומרים “אלה אלהיך ישראל”, זה נראה לנו כמו דבר מגוחך. והרמב”ם אומר שזו קריקטורה, אבל מתחת לזה יש איזה מהלך.
הרמב”ם אומר זאת לא כדי שנוכל להיזהר, אין עצה של לא לחשוב על עבודה זרה, אבל הרמב”ם גורם לנו כאן לחשוב בדרך טובה, בדרך כשרה, כך שנבין מה עבודה זרה יכולה להיות.
אני לא יודע אם הרמב”ם בא לענות לעובדי עבודה זרה שהם לא כל כך טיפשים
אני מתכוון שהוא רוצה מאוד שיבינו שעבודה זרה היא לא מה שאתה חושב. כלומר, הוא לא אומר פשוט שצריך להבין את זה יותר טוב. הרמב”ם לא ממש מסביר כאן, אלא בדרך מסוימת, אבל צריך להבין יותר טוב שעבודה זרה לא אומרת להאמין באלוה אחר. מה זה בכלל אלוה אחר? אם המושג של אלוה אומר מה שלמדנו ביסודי התורה, זה מאוד קשה להבין. לכן ילדים לא מבינים מה זה עבודה זרה.
עבודה זרה היא גדר לאתאיזם
הרמב”ם מסביר שעבודה זרה לא מתחילה מזה. היא מתחילה מזה שיש הרבה כוחות בעולם, שיש באמת כוחות כאלה, ומתחילים לתת להם כבוד, ולבסוף שוכחים שיש בכלל אלוה. כמו שאמרתי לך, לפי מה שיוצא בפרק הזה, עבודה זרה היא גדר לאתאיזם. כשעושים עבודה זרה, מגיעים לשכוח בכלל שיש אלוה אמיתי, כי מתחילים לעבוד רק את הדברים האמצעיים, ושוכחים מהקודמים, מהדבר הראשון, מהמצוי ראשון שעומד ביסודי התורה פרק א’.
ועל זה רוצה הרמב”ם להסביר את זה מאוד חזק, כי אם לא יודעים מה האיסור עבודה זרה, חושבים שעבודה זרה אומרת אלוה אחר. עולה השאלה, אלוה אחר לא עושה בכלל שום סנס, נכון? כי אם אתה מאמין בדרך הנכונה שהוא בעל היכולת הגדול, שהוא האלוה האמיתי, לא המילה, השם שנותנים לו. אז כאן הרמב”ם מסביר איך הטעויות יכולות להתפתח. נכון, אז יותר מסתם להבין למה היו אנשים טיפשים כאלה, זה גם להבין את הגדר, מה המשמעות של עבודה זרה לפי דרך הרמב”ם.
שיטות אחרות
אולי יש שיטות אחרות וראשונים אחרים ופשטים אחרים, אבל אפשר ללמוד את הרמב”ן בעשרת הדברות, הוא מניח את פשוטו במקומות אחרים.
אבל הרמב”ם מניח מאוד חזק את דרכו, איך להבין בכלל מה היא העבודה זרה שהתורה אוסרת ומה צריך מהם.
הטעות של דור אנוש – המדרגה הראשונה
אומר הרמב”ם… סיפרתי לך שיעור בהיסטוריה? כן. הרמב”ם מניח מעשה ארוכה ויפה איך התפתחה במשך דורות עבודה זרה.
אומר הרמב”ם, בימי אנוש, בזמנים של אנוש, אנוש היה בן של שת, שת, I’m sorry, שת. בימי אנוש, בזמנים של אנוש, כמו שעומד בגמרא שעובדי עבודה זרה כדור אנוש, שדור אנוש התחיל עם עבודה זרה. מה היה?
אומר הרמב”ם כך, טעו בני האדם טעות גדולה, בני אדם עשו טעות גדולה, ונבערה עצת חכמי אותו הדור, העצה, החכמה של חכמי הדור נעשתה נבערה. במקום להיות חכמים נעשו כולם טיפשים.
הטעות התחילה מהחכמים
מעניין איך הוא מתכוון לומר שהבעיה התחילה מהחכמים. הם התבערו, אבל הייתה להם סברא טובה. זו לא הייתה טעות של ההמונים, זו הייתה הטעות של החושבים.
אומר הרמב”ם, ואנוש עצמו היה מן הטועים, זה לא רק היה בימי אנוש, אלא אנוש עצמו היה בן אחר בן, הוא גם טעה.
אומר הרמב”ם, וזו היתה טעותם, זו הייתה טעותם. כן. הם אמרו כך, אמרו, הם אמרו כך, כן?
דובר 2: הואיל, מה אני אקרא? האם היסוד שהטעויות, מה כתוב כאן טעויות? היו”ד היא טעות. יש טעות במילה טעות, נו? מישהו שאומר כך, אומר הוא, אני לא יודע. נבערה עצת, הטעות היא, הוא כבר חשב על הבדיחה. בכל מקרה.
הסברא של דור אנוש
דובר 1: הם אמרו כך, הואיל והאל יתברך ברא כוכבים אלו וגלגלים להנהיג את העולם, אה, זו ההקדמה. כדי להבין צריך לזכור הלכות יסודי התורה פרק ב’, ג’, יא, שעומד שם כל המבנה של העולם.
הואיל והאל יתברך ברא כוכבים אלו, כוכבים הם הכוכבים, וגלגלים, שעליהם מונחים הכוכבים, להנהיג את העולם, הם מנהלים את העולם, כמו שהבינו שם שדרך הגלגלים נעשים כל השינויים, ודרך הצורות נעשות כל הצורות בעולם. ונתנם במרום, וחוץ מזה, קודם כל דרכם הוא מנהל את העולם. אז הם המכובדים הגלגלים, והם מונחים בשמים. שהם בשמים. כך יותר הכוכבים, כי הגלגלים לא רואים, אבל לא יודע אם אפשר לתת להם כבוד.
דובר 2: אוקיי, אז… אוקיי. כי לקחו והכניסו את הכוכבים. יפה מאוד. אבל הקב”ה… שהם משרתים. זו לשון מהגמרא. שמש משמש לפניו וממילא כן. לא תעשון אתי. הם גם לא רק שהוא כיבד אותם. הם כמו קרובים למלכות. הם קרובים לקב”ה. הם עבדיו העומדים לפניו. שהם לא כמו שאנחנו נעמוד מרחוק והם יעמדו אצלנו.
דובר 1: אז אם כך ראויים הם לשבחם ראוי להם. כן ראויים הם מה המשמעות. גם מגיע להם. כן. מגיע להם שישבחו אותם לפארם. הם מותר להם לתת כבוד, מגיע לתת כבוד.
מי שהוא לא רק להם דברים חשובים שמגיע להם כבוד. אלא וזהו רצון האל ברוך הוא. זה גם מה שהקב”ה רוצה. לגדל, לכבד, מי שגדלו, וכבדו. זה רצון הקב”ה, והוא מביא ראיה. כמו שהמלך רוצה לכבד עבדיו העומדים לפניו, וזהו כבודו של מלך. זה המשמעות, הוא אומר הקב”ה, הקב”ה אמר את זה, אבל הרמב”ם יש לו טענה, כמו מלך בשר ודם, יש לו את השרים שלו, הקרובים למלכות שלו, שהם עומדים לפניו, והוא רוצה שירספקטו אותם, כמו שאחשורוש ציווה שירספקטו את המן. אני לא יודע למה הוא אמר, האם זה לא רק, כן, הוא אומר מצוות המלך? כן, אבל לא רק כשמשתחווים להמן, לא משתחווים רק להמן, הוא משתחווה בעצם לאחשורוש. מראים שמכבדים את מה שהמלך אמר, שיכבדו את זה! אז הקב”ה כיבד כך את הכוכבים, את הגלגלים, את כל אלה… הוא לא דיבר כאן על מלאכים עדיין, לא נכון? מעניין. הכוכבים, הגלגלים, הקב”ה רוצה שיכבדו אותם. כן?
הרמב”ם עוד מחדד את הסברא
הרמב”ם עוד מחדד את הסברא. סברא טובה, זה נשמע טוב. אבל בעצם בשבת אנחנו אומרים “קל אדון”, כן? אנחנו אומרים שם “מלאים זיו ומפיקים נוגה”, אנחנו מוציאים כמה יפים הם, אנחנו מוציאים כבוד. אבל הנקודה היא “פארים כבוד נותנים לשמו, צהלה ורנה לזכר מלכותו”. הם יפים, הם מפוארים לשבח את הקב”ה מאחורי זה. אבל הם ראו שזה כל כך יפה וזה כל כך מפואר, פשוט, הקב”ה רוצה שיודו להם, שיאמרו להם תודה על העבודה שהם עושים, למרות שהם עושים את העבודה רק בשם ה’, הקב”ה הוא המפעיל שלהם והם מפעילים את מה שמתחתם. אבל הם חשבו שלהם עצמם מגיע כבוד.
הרמב”ם הולך לתאר עד אברהם אבינו, הוא הולך לתאר בדיוק למה לא מגיע להם שום כבוד. כי הסברא היא לאו דווקא סברא טובה, צריך לראות מה לא בסדר איתה. צריך לחשוב, מלך, למה לא רוצה מלך שכולם יבואו רק להשתחוות לו? למה הוא רוצה גם לקטנים? לכאורה, זה עצמו כבוד למלך, שיש קל וחומר, שהוא לקח קצת מהכבוד שלי. אבל הקב”ה לא רצה שיהיה באופן של אמצעים שנותנים כבוד לו. הקב”ה רצה ש… עד הבחינה שדוד אמר.
“שלא עלה על הלב” – המדרגה הראשונה עדיין לא שטות
אוקיי, לכאורה, זו סברא טובה. אם זה היה נשאר כאן, אולי זה אפילו היה נכון. הבעיה היא שזה מביא את הדבר הבא. זה המשך, לא המשך. עכשיו, מה הם עשו? זה דבר אחד. כיון שארכו הימים, זה עוד שלב כזה. כיון שארכו הימים, זה אהבה. כיון שארכו הימים, זה אהבה. זה מתאים ל”שלא עלה על הלב”. לא עלה על הלב שיש לך אלוה אחר. עדיין אין שום טעות. הענין הראשון היה בו טעות, אבל הסברא היא לא שטות. רק טעות ברוח.
המדרגה השנייה – “כיון שעלה דבר זה על לבם”
נפל להם, והטיפשים התחילו לחשוב, התחילו, לבנות לכוכבים היכלות – התחילו לבנות היכלות, כלומר מקדשים, כן? מקדשים, כמו בניינים, שבהם יתפללו, שבהם יעשו עבודה לכוכבים. ולהקריב להן קרבנות – הם הביאו קרבנות להם. ולשבחם ולפארם בדברים – אמרו תהילות והשבחות לזה, לא רק עליהם, כי שלנו יכולים גם לומר עליהם. זה אומר אליהם, בדרך אלוקות. אמרו ברוך אתה ה’, שעושה שמש כל כך יפה.
הלכות עבודה זרה פרק א’ הלכה א’-ב’ – התפתחות עבודה זרה (המשך)
פרק א’ הלכה א’ (המשך) – המדרגות הראשונות של עבודה זרה
ארבע העבודות לכוכבים
מקדשים, כמו בניינים שבהם יתפללו, שבהם יעשו עבודה לכוכבים. ולהקריב להם קרבנות, הם הביאו קרבנות להם.
אלה, יש שלוש רמות של דברים, כן? אוארבע, בואו נראה כמה דברים יש. ראשית, בנו להם בניינים. שנית, הם הקריבו קרבנות. שלישית, לשבחם ולפארם בדברים, אמרו שירות ותשבחות לזה, לא רק עליהם, כי אנחנו יכולים גם לומר עליהם, זה אומר אליהם, בדרך אלוקות, אמרו “ברוך אתה השמש” שעושה שמש כל כך יפה, וכדומה. ולהשתחוות מולם, להשתחוות להם.
“להשיג רצון הבורא” – למלא את הרצון
וזה כדי להשיג רצון הבורא בדעתם, הם לא התכוונו לומר שבזה הם מכבדים או רוצים… מה המשמעות “משיג רצון”? הם משיגים את הרצון, כאילו ממלאים את הרצון. רצון הבורא הוא שיתנו כבוד לכוכבים, כי בזה שהוא עשה אותם כל כך יפים. הם עשו כדי למלא את הרצון, אני אעשה היכל מיוחד ל… יכול להיות שהם גם עשו היכל לקב”ה עצמו, יכול להיות, הוא לא אומר את זה כאן, אבל הם גם עשו לכוכבים ומזלות. מעניין, הוא לא אומר כאן אם אפשר בכלל. הם עשו את הדברים האלה כי הם הבינו שהקב”ה רוצה את זה.
“עיקר עבודה זרה” – שורש והתחלה
וזה היה עיקר עבודה זרה, “עיקר” משמעו לכאורה כאן שורש, ההתחלה, השורש. ההתחלה של עבודה זרה התחילה מזה, שחושבים שהקב”ה רוצה שיתנו כבוד וישתחוו וכולי לעבדיו הגדולים.
עובדי עבודה זרה הראשונים האמינו בקב”ה
וכך היו אומרים, כאן נכנס מה שאמרת, שזה מה שהם מתכוונים, עד עכשיו בואו נאמר במקור התכוונו, אולי החכמים הגדולים מתכוונים כך. לא כמו שחושבים בדרך כלל שעובד עבודה זרה לא מאמין בקב”ה, הוא מאמין שמשהו אחר הוא אלוה. אלא וכך היו אומרים עובדיה היודעים עיקרה, לא שהם אומרים שאין שם אלוה אלא כוכב זה, לא שהם אומרים שאין אלוה חוץ מהכוכב הזה, השמש למשל.
הפסוק של ירמיה – חכמי הגויים ידעו על הקב”ה
וזהו שירמיה אומר, כמו שירמיה אומר, “מי לא יראך מלך הגוים כי לך יאתה”, מי לא ירא ממך, מלך העמים, לך מגיע זה, כמו “כי לך יאתה” משמעו לך מגיעה מלוכה.
כמו שהוא אומר בפסח, כן? “כי מכל חכמי הגוים ובכל מלכותם מאין כמוך”. בין כל חכמי הגויים אין כמוך, כלומר לכאורה, אף אחד לא מחזיק באלוקא כמוך, אף אחד לא חושב שיש אלוקא כמוך. אלא מה? “ובאחת יבערו ויכסלו מוסר הבלים עץ הוא”. אבל בבת אחת, איך מתרגמים “ובאחת”? נעשים טיפשים, מתבערים? חכמי הגויים מתבערים? והם משהו… נו, איך מתרגמים את הפסוק הזה? בדבר אחד מתבערים? אה, שהם חושבים שאפשר לעבוד את העץ? אני חושב שהם מוסר הבלים, הם אומרים שיש תורה, מוסר של הבלים, עץ, שזה ההבל שהוא פשוט אבן, פשוט עץ.
והרמב”ם מתרגם, כלומר, כבר תרגמתי את הפסוקים שאני מתכוון לומר לך, כלומר, הכל יודעים שאתה הוא לבדך, שכל חכמי הגויים, החכמים, יודעי עיקר כך יודעים שמאין כמוך. אבל על טעות אחת שיש להם, “יבערו ויכסלו”, כי תאותם וכסלותם שמדמים שזה הבל רצונך הוא. הם חושבים שההבל הזה, הם לא אומרים שההבל הוא עצמו… הוא לא רוצה לעשות רצון הכוח, הוא רוצה לעשות רצון ה’ דרך זה שהוא משתחווה לעץ, וזה הבל. ההבל היחיד הוא רק זה, וזה גם לא הבל כל כך גדול, זה קטן יותר ממה שחשבנו, כי הם חושבים שהם עושים את רצון ה’ בזה. במובן מסוים זה יותר גרוע, כי הוא אומר עוד שרצון ה’ הוא בעבודה זרה, אבל עדיין היה שיח מה הבעיה. לכאורה הבעיה היא שזה מביא את השלב הבא.
הלשון “יבערו” – איך חכם נעשה טיפש
מעניין הלשון “יבערו”, חכמה יבערו, האם זה מה שהוא התחיל “נבערה עצת חכמי יועצי פרעה”. זו דרך איך חכם מתחיל להיעשות טיפש. חכם לא נעשה טיפש בבת אחת, זה היה צריך לקרות עם טעות קטנה. הטעות שהקב”ה רוצה שיתנו כבוד לזולתו, לכוחות מסוימים, זו הטעות שמתחילה לעשות חכם לטיפש. בטח הרמב”ם חשב על הפסוק הזה כשכתב “נבערה”, כי כאן הוא מוציא את זה כך.
דיון: למי הם עשו את זה?
אוקיי, אני רוצה להבין עוד דבר קטן, בכל מקרה, כשהם משבחים או משתחווים לכוכבים, הם רוצים לעשות את זה כי הם רוצים שהקב”ה יראה את זה ויהיה לו הנאה, אה, ויתן כבוד לגלגל שלי, אה? או שהם מתכוונים, כן, שזה יעשה קשר עם הכוכב? האם הכוכב רואה את זה? הוא לא אומר כאן, הוא אומר בשלב הראשון, אולי בשלב הבא יכול להיות שיחשבו אחרת. בינתיים ב, הוא חושב על דבר של הקב”ה. הוא לא חושב אפילו שלכוכב יש כוח עצמי, הוא יכול להתמרד נגד הקב”ה, הוא חושב רק שהקב”ה אוהב שיתנו כבוד וישתחוו לכוכב.
כלומר, אתה שואל קושיה למה, למה לקב”ה אוהב? כי זה המשל של המלך שהוא מביא, זה לא משל כל כך רע. זו סברא. זה מעניין, הטעות הראשונה, הם עדיין קצת חכמים, שהקב”ה רק יתפעל, אבל הם חושבים שהקב”ה רואה את זה ולקב”ה יש הנאה, אז בעצם הם מתכוונים חצי דרך לקב”ה. הם עושים לכוכבים אבל הם מתכוונים לקב”ה.
איך הטעות מתפתחת הלאה?
—
פרק א’ הלכה ב’ – המדרגה השנייה: נביאי שקר
“כיון שארכו הימים” – זמן כגורם
אה, זה היה קודם כל. אחר כך, “וכיוון שארכו הימים”, אה, “וכיוון שארכו הימים”, לקח, עבר, כן, אומר הרמב”ם, “וכיוון שארכו הימים”, אחרי שעבר זמן מאז שהתחילה העבודה לכוכבים עם החשבון שהקב”ה רוצה שיכבדו אותם, “עמדו בבני אדם נביאי השקר”. קמו נביאי שקר. כאן אנחנו רואים שנביאי שקר ממלאים תפקיד גדול בעבודה זרה, שהוא נעשה, הוא אומר שחלק מהמצוות של עבודה זרה הוא נביאי שקר.
הנביא שקר אומר שהקב”ה ציווה
“ואמרו”, הם אמרו כך, “שהאל ציווה להם ואמר להם”, הקב”ה אמר להם, “עבדו כוכב פלוני או כל הכוכבים”, או עבדו את הכוכבים, “והקריבו לו ונסכו לו כך וכך”, עשו נסכים כאלה וכאלה, “ויבנו לו היכל”, בנו לו היכל, “ויעשו צורתו”, עשו צורה של הכוכבים, “כדי להשתחוות לו כל העם הנשים והקטנים ושאר עם הארץ”. ו“ומודיע להם”, ונביא השקר מודיע לעולם “צורה שבדה מלבו”, צורה שצריך להיות, “ואומר זו צורת הכוכב פלוני שהודעתי בנבואתי”. זו הצורה של הכוכב שהודיעו לי בנבואה.
צורות שבדו מלבם – מדרגה חדשה של טעות
הלכות עבודה זרה פרק א’ הלכה ב’ (המשך) – מצורות לכוהנים לשכחת ה’
דברי הרמב”ם (המשך)
דובר 1:
חברים וחכמים. נביא, הוא מבין שהוא מדבר לכל אחד. זה אחד מההבדלים בין נביא לשליח שלמדנו, נכון? נביא פירושו כאן שליח, לא רק השגה לעצמו. השגה לעצמו יכלה להיות גם קודם, ברצונם, בחכמתם, בנבואתם, למשל. אבל עכשיו הוא אומר על כולם. עכשיו, מובן שהנשים שעוד נדבר עליהן, שאר העם לא תמיד מבינים את הסמלים, הם מתכוונים כפשוטו. אוקיי, זה יהיה השלב הבא. אבל זה ה… ולפי הרמב”ם זה היה ממש שקר. הקב”ה מעולם לא דיבר איתם, נכון? והוא אמר כך. זה פשוט היה שקר.
הצורך במשהו ויזואלי – ממופשט למוחש
אבל אני מתכוון לעוד משהו שרואים כאן בשני הדברים שאנשים רוצים מאוד לראות משהו ויזואלי. אז את ה’ אי אפשר לראות. אני מדבר, החכמים הראשונים, הם יודעים שה’ הוא העיקר, אבל אי אפשר לעשות שום צורה של ה’. ממילא הם גם סברו שאי אפשר לעשות היכל עבורו, כי הוא מופשט. אז קודם בואו ניקח את העובד שהוא מופשט, השר, העובד שהוא יותר מופשט. ולילדים עושים עוד יותר מופשט. יוצא שבהיכל אי אפשר לראות שום כוכב, ובונים כאן כוכב בהיכל יותר מופשט, זה נראה פחות מופשט, יותר מוחש.
הרמב”ם לא אומר שסברו שאי אפשר לעבוד את ה’
זה כמו באמת, הרמב”ם לא אמר, הרבה אנשים אומרים עוד שהרמב”ם אומר שהם אמרו שאי אפשר לעבוד את ה’. אני לא רואה באף אחד מהשלבים שהוא אומר זאת. הוא אומר רק שבסוף שכחו. הוא אף פעם לא אומר שחלק מהסברא היה שאי אפשר לעבוד את ה’. הוא בכלל לא מדבר על הנושא. יכול להיות שזה נכון, במקומות אחרים זה נשמע כך, אבל עד עכשיו זה לא כתוב. כתוב רק שהם סברו שצריך לעבוד את הכוכבים, ממילא הם עשו צורות, ואחר כך נעשו נביאי שקר שאמרו שה’ אומר כך.
אבל אני לא יודע, הסיבה, הוא לא אומר סיבה, הוא לא אומר, הוא לא מסביר למה. אבל אפשר לחשוב, אפשר לחשוב שהם סברו שלגבי ה’, מכיוון שהוא מופשט, אפשר לעבוד אותו רק באופן מופשט. אי אפשר לעשות דברים מסוימים כי אין לך שום תמונה מה לעשות. מה שאין כן כוכבים, אתה יכול לצייר אותו, יכול לעשות היכל שייראה דומה לכוכב, שיהיה לו איזה קשר לכוכב. ולילדים עשו עוד הרבה יותר גס ומגושם. אני מתכוון לומר שהצורה שנראית כמו אדם היא עוד לא בשביל הכוכבים, זה סתם בלוף. כן. אוקיי.
שלב ד’: צורות בהיכלות – “שזו הצורה מטיבה ומריעה”
אוקיי, אחר כך, והתחילו על דרך זה לעשות צורות בהיכלות. בהיכלות שבנו התחילו לעשות צורות. ולא רק בהיכלות, אלא תחת האילנות ובראשי ההרים, כי היכלות זה כמו האשרה שנלמד מיד. אני מכין את הצורות, הם עשו צורות שיסמלו את הכוכבים עם הגלגלים. ומתקבצים ומשתחוים להם ואומרים לכל העם, כאן הם כבר הלכו רחוק יותר, הם אמרו לעם, שזו הצורה מטיבה ומריעה, הצורה מטיבה ומריעה.
ההבדל בין “מנהיג הסדר” ל”מטיבה ומריעה”
כבר, החכמים הראשונים כבר ידעו את האמת שלגלגלים יש כוח מסוים על העולם, הם עושים דברים בעולם. אבל כאן הם כבר אמרו משהו שמטיב ומריע, פירושו שיש להם קשר ישיר עם אנשים.
זו הפעם הראשונה שכתוב שהגלגל הוא מנהיג הסדר, אבל לא מטיב ומריע. מטיב ומריע זה כבר יחס עם אנשים, הוא יכול להחליט משהו כך. כאן כתוב שלגלגלים יש יחס עם האנשים, הם מטיבים ומריעים. וראוי לעבדה וליראה ממנה. לא רק שכשנותנים להם כבוד זה כבוד לה’, אלא שצריך לעבוד אותם ולירא מהגלגלים.
מה פירוש “צורה” – לא כוכב, אלא פנטזיה
וכאן לא כתוב כלום מגלגלים יותר, כבר מזמן שכחו מהגלגלים. כאן כתוב צורות. לא, אפילו לא כוכבים. תמונות. צורות פירושו כפשוטו, פסלים, שנראים בדרך כלל כמו אנשים, נכון? או אולי כמו בעלי חיים. הם אומרים שהצורה מטיבה ומריעה. המון עם, הוא מיד יגיד.
דובר 2:
לא, אבל איך קרה מכוכב לצורה? יכול להיות שצורה פירושה צורת הכוכב.
דובר 1:
לא, לא, הוא אמר כבר צורה שבדו מלבם. כך זה קרה. כי הייתי אומר צורה שבדו מלבם שדומה לכוכב.
דובר 2:
לא, לא, צורה, אני יודע מה פירוש צורה כאן. הוא אומר “זו צורת הכוכב פלוני”.
דובר 1:
בדיוק, אבל זה לא. צורות פירושו כמו תמונה של ונוס. ונוס נראית כמו אישה עם שיער ארוך. זו לא תמונה, זה כמו שעושים לילדים, כמו שאומרים, עושים לילדים, עושים שהאות אל”ף יש לה פאות ארוכות, אני לא יודע. זה איזה חשבון גס יותר, אבל זה לא אמת, זה לא מתאים לשום דבר במציאות. וכשמסתכלים על הפסל, רואים פשוט אדם עם זקן גדול, אני יודע, לאל יווני יש זקן גדול. ויש לו בטן קטנה, וכו’ וכו’. ואומרים לאנשים שהצורה, שזה כבר ממש שקר. אפשר לפרש את זה, אבל זה כבר לגמרי לגמרי לא נכון. כאן יש כבר לגמרי את הכוהנים, אומרים המדיום, זה כבר נביאי שקר.
התהליך: מכוח טבעי ליחס אישי
אז, הייתי אומר אולי כך, שקודם הכוכב הוא רק כוח שמנהיג טבעית, הוא הולך בדרכו בדרך מסוימת, והוא מנהיג את העולם עם התנועה שלו. וכאן הם עשו אותו למשהו שיש לו יחס, הם נתנו לו אנושיות, הם ייחסו לו…
אבל לא לו, תהיה ברור, האנשים לא רואים שום כוכב, הם רואים יצירה. צורה שמים עליה שם של כוכב, הם אומרים שהיצירה היא כוח של פלוני. אבל הם לא רואים שום כוכב, הם רואים את הצורה. ולכוכב יש את האישיות של פלוני ופלוני, ודרך האישיות יש לו איתנו יחס, וצריך לעבוד אותו. הוא יגיד מאוד ברור בשלב הבא מה קרה מהשלב השני. צריך לראות את ההבדל בין מה שהעולם מתכוון ומה שהחכמים מתכוונים, לא החכמים, מה שהוא קורא לכוהנים, האומרים, נביאי השקר שהם אומרים. אבל הסתכלתי הלאה, אז אני מבין לפי מה שהוא אומר.
שלב ה’: כוהנים עם תורות – “עשו כך וכך ואל תעשו כך וכך”
כן, והכומרים אומרים להם. כי הוא רוצה לך כן להסביר איך הגיעו לשלב שאומרים שהפסל, הצורה פירושה פסל או תמונה, ואני יודע שהפסל עושה משהו. הוא מסביר לך איך הגיעו לזה.
“והכומרים אומרים להם”, כאן כבר צמחו כוהנים, זה כבר מערכת, יש כבר שמות מיוחדים. זה לא נביאי שקר, לא צריך כבר אפילו לומר “ראיתי משהו בעצמי, אמרתי משהו”. זה כבר מוסד. “והכומרים אומרים להם”.
דובר 2:
יכול להיות שהכוהנים הם עצמם נביאי השקר.
דובר 1:
אה, התלמיד של נביא השקר הוא כבר כוהן, לא נביא. הוא רק תלמיד, הוא כבר שמע מהנביא. מטיף. הם אומרים כבר, “בעבודה זו, אם תעבדו כך וכך את הצורה, תרבו ותצליחו, ועשו כך וכך, ואל תעשו כך וכך”. הם כבר מוסרים תורות בשם הכוח. מצוות עשה, מצוות לא תעשה. כן, בשם הצורה.
שלב ו’: “כוזבים אחרים” – הכוכב/גלגל/מלאך מדבר בעצמו
אחר כך מתחיל, אצל זה הכל התחיל מהנביאים שעוד דיברו בשם ה’. אחר כך מתחילים אנשים שבכלל לא מדברים בשם ה’, הוא יגיד “שמעו ממני, כוזבים ומתעים”. שקרנים אחרים קמו לומר, הם התחילו לומר שהכוכב עצמו, או הגלגל, או המלאך, כאן לראשונה מלאך, כן. כבר המלאך הוא הצורה שאמרו שיש בה יותר אלוהות בצורה. שוב, זה סימל אולי. כן. דיבר עמהם, ואמר להם עבדוהו בכך וכך. לא כמו קודם שהם אמרו ש…
דובר 2:
נכון, זה הגיוני, רק…
דובר 1:
נביאי השקר אמרו שה’ ציווה. כאן הם רואים כבר, הכוחות מקבלים יותר ויותר… המלאך כבר מדבר אליהם. כבר מייחסים לו יותר ויותר כוחות.
דובר 2:
נכון, זה הגיוני לפי מה שנראה, כי העולם כבר שכח קצת מה’. אי אפשר לומר לך שה’ ציווה, כי מי יודע מי זה. הם יודעים את הכוח או את הצורה.
דובר 1:
ואמר להם עבדוהו בכך וכך, והודיע להם דרך עבודתו. הכוח, כמו שאומרים, שהכוח או גלגל או מלאך מודיע דרך עבודתו, עשה כך ואל תעשה כך.
למה לשקר יש יותר וריאציה מאשר לאמת
והרמב”ם אומר, ופשט דבר זה בכל העולם. השקרים התחילו להתפשט בכל העולם, לעבוד את הצורות בעבודות משונות זו מזו. בעבודות שונות, חוץ מהצורות. היו הרבה מאוד צורות אחרות, כל אחד עשה את שלו… הוא אוהב קוגל והוא אוהב פלפל. אני מתכוון, זה נראה כך, כי אמת יש רק אחת, שקר השמיים הם הגבול. כל שקרן יכול לבוא עם סוג אחר. זה נעשה מאוד… וזה כנראה היה אולי חלק מהמשיכה. האחד אברהם אבינו, שם יש איזו דרך קטנה וצרה של עבודת ה’, מה שיהיה. האמת היא רק מעט, אבל כאן יש ריבוי שלם. יש יצירתיות, קורה הרבה יצירתיות, הרבה מיני עבודות. ולהקריב להם ולהשתחוות. אוקיי, זה מה שעשו.
שלב ז’: התוצאה הסופית – “נשתכח השם הנכבד והנורא”
עכשיו, תראו את התוצאה מזה, זו היא התוצאה. רציתי לעשות שלב ג’, זה לא באמת שלב ג’. התוצאה מהשלב, אחרי שהתנהגו כך, מה נשאר? וכיון שארכו הימים, עושים כן, וכיון שארכו הימים, אולי זה אותו ארכו הימים מקודם. מכיוון שכבר היה זמן רב, כבר לא אפילו זכרו. קודם עדיין היו אנשים שזכרו שבעצם זו דרך לכבד את הקב”ה, ובינתיים זה קיבל יותר ויותר כוח עצמאי, הפנטזיה של הכוח. ואחר כך, מה קרה? שכחו שיש בורא מאחורי הכל.
אני יכול להגיד לכם מה קרה, מה שנשאר הוא עכשיו, עדיין יש חכמים והמון עם, אבל מה שהחכמים הנוכחיים יודעים הוא על הגלגלים, המון העם יודע רק את התמונות שלהם. אבל כשהקב”ה לא מתחשב אפילו בחכם, האם הוא מתחשב במה שהרבים הולכים לומר.
“וכיון שארכו הימים נשתכח השם הנכבד והנורא”. הקב”ה, הבורא האמיתי, נשכח. “השם הנכבד והנורא הזה, מציאה לראות, נשתכח מפי כל היקום ומדעתם”. כל היקום, כל הקיום, כל העולם, כל האנשים. יקום הוא ביטוי חזק יותר כמו שכתוב, כל העולם על מה שהוא עומד, נשכח שמו של הקב”ה ומדעתם. אנשים שכחו מדעתם. אה, אולי הוא מתכוון מפי כל היקום ומדעתם, פיהם הפסיק לדבר על זה, ומוחם הפסיק לחשוב על זה. “ולא הכירוהו”. לא הכירו אותו בכלל יותר.
המון העם – “אינם יודעים אלא הצורה של עץ ואבן”
“ונמצאו כל עם הארץ אנשים ונשים וקטנים אינם יודעים אלא הצורה של עץ ואבן וההיכל של בנין שנתחנכו מקטנותם להשתחוות לה ולעבדה ולשבע בשמה”. הם היו קטנים, מי שחינך אותם ידע שיש משהו מעבר לזה. הוא לא אומר זאת כל כך ברור, אבל חינכו אותם מילדות להשתחוות ולעבדה ולשבע בשמה של הצורה. הוא אומר פשוט, מלמדים אותך, משתחווה לזה, מה אתה חושב? הוא האלוה. זה מה שאדם פשוט מבין, רק מה שאפשר לראות.
ה”חכמים” – “מדמין שאין שם אלוה אלא הכוכבים והגלגלים”
“והחכמים שהיו בהם, כגון כומרים וכיוצא בהם, היו מדמין שאין שם אלוה אלא הכוכבים והגלגלים שנעשו הצורות האלו בגללם ולדמותם”. הם לא חושבים כל כך טיפשי, הם לא מתכוונים שזו רק הצורה של עץ ואבן, הם יודעים קצת יותר עמוק. מה הם מתכוונים? שהעץ והאבן מסמלים משהו שהוא קצת יותר גבוה מזה. והם חושבים שאין שום אלוהות, אלא הכוכבים והגלגלים שנעשו הצורות האלו בגללם ולדמותם.
דובר 2:
או לדמותם, כן, לפי מה שהם משכנעים את עצמם שזה נראה או כך. זה בלבול. אני חושב כאן שהוא אומר כאילו שהאדם הטיפש רואה רק מה שהוא רואה לפני עיניו. החכם הולך רמה אחת יותר גבוה. הוא אומר שזה לא העץ, שהעץ צריך לדמות, כן?
דובר 1:
כן, זה רק ברור למה. זה רק ברור למה. כי זה אומר שרמה אחת זה אמת, זה אמת. הם מספיק חכמים, הם כבר מרגישים חכמים, הם לא צריכים יותר.
הלכות עבודה זרה פרק א’ הלכה ג’ – הכרתו של אברהם אבינו את הקב”ה
המשך: החכמים והגלגלים
דובר 1:
או לדמותם. כן, לפי מה שהם משכנעים את עצמם שזה נראה או כך מסמל את זה.
אני חושב כאן שהוא אומר כאילו שהאדם הטיפש רואה רק מה שהוא רואה לפני עיניו, החכם הולך רמה אחת יותר גבוה. הוא אומר שזה לא העץ שצריך לדמות את העץ. כן?
דובר 2:
כן, לא ברור למה, אבל… לא ברור למה. כי זה אומר שרמה אחת… זה אמת, הם היו חכמים, הם כבר מרגישים חכמים, הם לא צריכים יותר לחשוב על זה. לא ברור למה.
התשובה האמיתית בעולמו של הרמב”ם היא שהגלגלים והחכמים הם גם דברים גשמיים בסופו של דבר. זה לא יותר מופשט. זה לא מה שרואים לא יכולים לראות, כי אתה לא יכול לראות. אם היה לך תמונה שאתה מסתכל על השמש, אתה רואה את השמש. זה לא קשה לראות את השמש. זה דבר שאפשר לראות. אבל הגלגלים זה כן קצת הפשטה. זה לא הפשטה, זה דבר גשמי. אבל הוא צריך לומר שכיוון שהוא רואה כוכבים חייב להיות שיש גלגלים שנושאים אותם. זו לא הבעיה הגדולה.
דובר 1:
לא, אני מתכוון לומר שחכם מרגיש טוב שהוא כבר הפשיט, הוא כבר השיג משהו טיפה יותר עמוק.
דובר 2:
הפסיקו לדבר. הוא לא מסביר למה הפסיקו בכלל החכמים לדעת על האין סוף, על הראשון. הוא לא מסביר את זה אף פעם. הרמב”ם מביא במקומות אחרים שהצבא, עובדי עבודה זרה, אמרו שהגלגל הוא האלוה. אבל מה הצד שלהם? הוא אומר כאן שהקב”ה עצמו נשאר לבד. אבל סוף דבר…
הלכה ג’ – יחידים בעולם: חנוך, מתושלח, נח, שם ועבר
דובר 2:
עמודו של עולם מתכוון לחוזק של כל העולמות.
“לא היה שם מכיר אותו ולא יודע, אף אחד לא הכיר אותו ולא ידע ממנו, אלא יחידים בעולם, כמה אנשים כן ידעו.”
אה, קודם הוא אומר “כל היקום” ומדעתם, נראה שכל היקום מתכוון לרוב העולם, אבל כן היו כמה שהתבדלו מהעולם. אה, טוב מאוד. לא חלק מקבוצה, אלא כיחידים. טוב מאוד.
כגון חנוך, מתושלח, כתוב “ויתהלך חנוך את האלקים”. מתושלח גם כתוב, חז”ל אומרים שמתושלח חי מאוד הרבה זמן, הוא עדיין זכר את החכמים הראשונים. נח, כתוב “ויתהלך נח את האלקים”, שם ועבר, שידוע שהיו צדיקים.
אה, כן היו שזכרו. לא פשוט שאף אחד לא זכר, אבל רוב העולם לא זכר. אבל הם נשארו יחידים, לא היה להם כוח ללכת לצעוק נגד הגלגל שהולך קדימה, הירידה של העולם.
והעולם מתגלגל, כן, זה התגלגל מהאמת לקצת שקר, ליותר שקר, לממש לגמרי שקר. זה הלך ה”slippery slope”, עד שנולד עמודו של עולם, עד שנולד עמוד העולם. יש עצי עולמים ויש עמוד העולם, שהוא העמיד נקודה לקב”ה.
אברהם אבינו – עמודו של עולם ואיתן
דובר 2:
אוקיי, עמודו של עולם הוא אברהם אבינו. כן, מה חידש אברהם אבינו? הוא הבין.
אומר, “כיון שנגמל איתן זה”, כי הוא האיתן, האדם החזק. הוא היה עמוד העולם, עכשיו הוא איתן. זה בנוי על זה שאיתנים הם חזקים. כן, איתן הוא רוח, כתוב. אני חושב שהוא מתכוון כנראה יותר לחוזק. למה? כי הוא מחזיק את העולם, הוא החזיר את הבורא לאנשים. נראה שצריך להיות חוזק ללכת נגד כל העולם, ולהיות פועל חזק, חזק… שעליו עומדת האמונה הבאה, האמונה הנכונה.
מתי התחיל אברהם לחשוב?
דובר 2:
התחיל לשוטט בדעתו, הוא התחיל לטייל בדעתו, הוא התחיל הרבה להעמיק במחשבה, להסתובב במחשבות יפות. הוא לא היה יותר משלוש שנים, הוא הפסיק להניק. הוא לא היה יותר משלוש שנים. ממש, שנתיים שלוש שנים. “ויגמל יצחק”, זה מתכוון לשנתיים בפשטות. המדרש מתכוון לזה… הוא הפסיק להניק. פשוט פשט מתכוון לדעת. ביצחק עצמו יש שיטות שזה מתכוון לשלוש שנים. אבל פשוט פשט מתכוון, כשהוא התחיל קצת לדעת לחשוב בעצמו.
התחיל לשוטט בדעתו, והרמב”ם אומר “והוא קטן”, הוא עדיין היה קטן. הוא התחיל לחשוב, הוא התחיל להעמיק בדעתו.
מה הוא התחיל לעשות? התחיל לחשוב ביום ובלילה, הוא התחיל לחשוב על השמש ועל הלבנה. הוא חשב ביום ובלילה. הוא חשב על יום ולילה.
גם, הוא הולך לומר, “והיה תמה היאך אפשר שיהיה הגלגל הזה נוהג תמיד ולא יהיה לו מנהיג”. איך יכול להיות שהגלגל מסתובב ואף אחד לא מסובב אותו? “ומי יסבב אותו?” אולי הוא סובב את עצמו? הוא מסתובב כל הזמן, ומי מסובב אותו?
המקבילה ליסודי התורה פרק א’
דובר 2:
זה בעצם מה שכתוב ביסודי התורה פרק א’, שהגלגל סובב תמיד, ואי אפשר שיהיה סובב בלא מניע, שיסבב תמיד. אומר, אברהם אבינו ידע את זה. כלומר, הוא ידע על הגלגלים, הוא לא ידע על האריסטו שיודעים רק על הצורות. אבל על זה עצמו הוא התלבט.
למה לא היה לו מלמד?
דובר 2:
ולמה הוא לא הלך לחנוך או למתושלח, אני לא יודע? “לא היה לו מלמד”. הוא אומר, תראה, “לא היה לו מלמד”. למה הם לא גרו שם? אני לא יודע.
“ומי יסבב אותו? כי אי אפשר שיסבב את עצמו”. את זה הוא ידע, שהוא לא יכול לסובב את עצמו. את זה הוא תפס.
“ולא היה לו מלמד ולא מודיע דבר, אלא משוקע באור כשדים בין עובדי עבודה זרה הטפשים”.
דובר 1:
אז למה הוא לא הלך לחנוך?
דובר 2:
אולי הם לא גרו לידו? עד שהם לא הודיעו לעולם שהוא יבין אחרת. לא היה לו שום יסוד אצלו.
דובר 1:
לבד, את זה הוא לא אמר.
אברהם היה עובד עבודה זרה
דובר 2:
“ואביו ואמו וכל העם עובדי עבודה זרה, והוא היה עובד עמהם”. הוא גם היה עובד עבודה זרה, למה? כי כך לימדו אותו. “אבל לבו משוטט ותמה”, ליבו כל הזמן מתלבט, משוטט.
יפה מאוד, הוא הולך נבוך שם לבית עבודה זרה עם תרח, וכל זמן שהוא שם הוא מטייל במקום אחר. הוא עומד שם, אבל ליבו במקום אחר. הוא מסתובב עם הגלגל והוא מנסה להבין מה קורה כאן, למה זה מסתובב לבד?
השגתו של אברהם: דרך האמת וקו הצדק
דובר 2:
“עד שהשיג דרך האמת”, עד שהבין את דרך האמת, הדרך האמיתית. “והבין קו הצדק”, הוא הבין את קו הצדק, הקו הישר, הקו השווה, הקו הנכון.
אולי קו הצדק מתכוון להלכה למעשה, מה צריך לעשות, כמו שנראה. קו הצדק, היינו אומרים, מתכוון לדרך המצוה, אבל עדיין לא מגיעים לדרך המצוה. אולי מתכוון שאברהם אבינו למד דרך ה’. אולי דרך המצוה, אולי דרך ה’.
אולי קו הצדק מתכוון שיש לך שני דברים: יש שאתה צריך לדעת שיש קב”ה, ויש גם שאתה צריך עוד לעבוד את הקב”ה, “לעבדו ולהשתחוות לו”. אולי זה קו הצדק, שזה כבר המעשה, שזה מחזק את האמונה.
ארבע המסקנות של אברהם אבינו
דובר 2:
“מדעתו הנכונה”, מהבנתו שלו, זה אף אחד לא לימד אותו.
“וידע”, הוא נעשה מודע, הוא השיג, הוא עשה מסקנה:
– “שיש שם אלוה אחד”, שיש רק בורא אחד יחיד. וכל האחרים סברו שיש כמה גלגלים, יש כמה אלים, כמה כוחות.
– “והוא מנהיג הגלגל”, הוא מנהל את הגלגל
– “והוא ברא הכל”, הוא ברא את הכל
– “ואין בכל הנמצא אלוה חוץ ממנו”, אין שום כוח, שום דבר, אין שום אלוה חוץ ממנו, מלבד האל האחד.
הם כולם ידעו לגבי הגלגל, רק הם חשבו שהגלגל הוא אלוה, או אחד מהכוכבים הם אלוה, וכדומה. אברהם אבינו הבין שאלוה לא מתכוון בכלל לזה, כי זה לא יכול לסובב את עצמו, חייב להיות שיש אל אחד שהוא מנהל את הגלגל והוא עשה את הכל, אז ממילא הוא האל היחיד.
מאמת קטנה לכל האמת
דובר 2:
ולא רק שאברהם אבינו ידע, הוא גם למד. הטעות התחילה מטעות קטנה… הכל התחיל מטעות קטנה, וכל האמת גם התחילה מקצת אמת קטנה. הקצת אמת שגלגל לא יכול לסובב את עצמו הביא אותו להבין את כל האמת לאמיתה. זו גם כל האמת. אין עוד מה שיש. אבל עם זה הוא הבין את ארבעת הדברים שהוא מונה. אבל זה הכל אותו דבר, אבל זה התחיל מהרצון להבין איך הגלגל מסתובב.
אבל אם אתה זוכר באותו פרק, זה לא כל כך פשוט. צריך ללמוד במקומות אחרים כדי להבין בדיוק את הראיה. בכל מקרה, אבל מלבד זה הוא ידע עוד דבר. הוא גם ידע את כל פרק א’. הוא ידע גם את יסודי התורה, וגם ידע את הלכות עבודה זרה.
אברהם הבין את מקור הטעות
דובר 2:
“וידע שכל העולם טועים”. הוא ידע ש… הוא הבין את הדבר בשכנוע כל כך ברור שחייב להיות שכל האחרים טועים. אבל דבר שגרם להם לטעות… הוא הבין מילא הנביאים היו, שהולכים רק לעבוד את הקב”ה.
אברהם אבינו לא רק חידש ייחוד השם. זה אולי… גם ידעתי, אברהם אבינו חידש משהו איסור עבודה זרה. את זה הוא ידע, שזה מקור הטעות. איפה הטעות קרתה? כי הוא מרגיש שזה מקור הטעות.
דיון: מתי אברהם הבין הכל?
דובר 1:
מה שהוא אומר, עשה אחוז, אני בורר משונה, אברהם אבינו בורר. זה מעניין, הרמב”ם עשה פאס קנייטש, שהראב”ד אומר שיש מחלוקת, יש גדולי עולם שאומרים שלוש, יש שאומרים אחרת.
דובר 2:
לא, אבל הרמב”ם עצמו אומר שתי שיטות, כי הוא אומר שכשהוא נגמל הוא התחיל, והסופי כשהיה לו הבהירות… יכול להיות שבן ארבעים היה כשהוא הבין את עבודה זרה שאתה אומר, את הלכות עבודה זרה, שצריך לזרוק את כל השאר. יש עיקר הבורא, אבל… עיקר הבורא באופן בלעדי.
דובר 1:
טוב מאוד, לא, זה טוב מאוד, כי הרמב”ם הבין שזה דבר עמוק. מי שחושב שזה סתם משהו דבר קל, כל ילד יכול לשאול את השאלה, זה אמת. להבין שהגלגל רץ, זה אמת, את השאלה הבסיסית אולי כל ילד יכול לשאול. אבל להוציא את כל הדבר נכון, לקח עוד שלושים ושבע שנה, ולהחליט שכל אחד טועה, זה גם אומץ גדול.
אה, אבל חשבתי עכשיו, שאני תופס, הוא לא סתם החליט שכל אחד טועה, הוא גם הבין למה הם טועים. אולי אם הוא לא היה מבין את זה, הוא לא היה יכול. אולי אני צודק.
דובר 2:
לא, אני גם מבין מה אתה אומר, זה חלק מ… זו לא חכמה להיות אברהם אבינו בדיבור שלי. זו גם סוג של תיאוריה, זו גם סימפטיה. הוא לא סבר שהם חבורה של שוטים. הם טובים, נבוך שוטים, נבוך אפיקורסים. כל עבודה זרה יוצאת כאילו הם באים… זו הדרך שלו. כאן רואים את החסד של אברהם אבינו. הוא לא סתם הסתכל עליהם מלמעלה, אלא הוא הבין איך הטעות שלהם באה.
הלכות עבודה זרה – פרק א’ הלכה ג’ (המשך) – דרכו של אברהם אבינו בהסברה, פעולותיו, וההמשך ליצחק ויעקב
הסימפטיה של אברהם אבינו לטועים – הוא לא החשיב אותם לשוטים
אולי אם הוא לא היה מבין את זה הוא לא היה יכול כך. אולי אני צודק, לא, אני גם מבין מה, זה חלק מ זו לא חכמה להיות אברהם אבינו. זו גם משהו סימפטי, הוא לא סבר שהם חבורה של שוטים. הם טובים נבוך שוטים, נבוך אפיקורסים, שהם… כל איסור עבודה זרה יוצא כאילו הם באים. זו דרך יפה, זה גם… רבי מילא, הוא חידש דבר חדש, איסור עבודה זרה, כדי שלא תהיה שוב הטעות.
אם היה לו גבורה, היה יכול לומר, הם שוטים, והוא לעולם לא היה מבין את שורש הבעיה של עבודה זרה. כך במשהו נהדר. עוד פעם, הוא היה צדיק, הוא ידע את הקב”ה, הוא אומר לכל אחד, אלה רשעים. אה, טוב מאוד, גם, אם היה לו גבורה, לעולם לא היו חושבים שהם הולכים לתקן מישהו, כי הם לא מבינים איך הטעות שלהם באה, הם היו צריכים להיפרד מהעולם. כל אחד משוגע, יש אדם טוב אחד שמבין את האמת.
רבי אברהם סבר שאנשים לא כל כך משוגעים, מילא צריך להבין את הטעות שלהם, בסופו של דבר אפשר להסביר להם.
“ושבר הצלמים” – בטיעונים, לא בידיים
תרגום לעברית
רש”י, משוגע כמו שידע, יושב שהכיר והבין שכל הדבר שנאמר, האמת, וכיצד השקר התפתח, היזכים להשיב תשובות על בני אור כשדים, התחיל לענות על… לענות על השאלות של האנשים השכנים שלו, כי הכשדים היו, והתחילו להתווכח איתו, להעמיד את הוויכוחים, הדיונים איתם. ולומר, עזר דרך האמת עומד המלך בדרך שתולה בו, ולא דרך האמת, ושבר הצלמים.
מה הכוונה כאן? שהרבי מתכוון שלא ששבר בידיים, אלא בטיעונים שבר את בתי עבודת הצלמים.
החידוש הגדול של אברהם אבינו: ייחוד של עבודות גשמיות לשם שמים
הנה, במשהו עבודה זרה גם חידשה חידוש חדש של עבודה, אפשר לומר עבודה גשמית. האם הוא עזב את העבודה? הוא אמר, “בלא מעשה.” אני מרגיש טוב מאוד כשאתה עושה את העבודה, כשאתה עושה בשביל האמיתי שאתה יוצר. אם צריך, כי אם נניח האלוקים, נניח כמו שאמרנו, אבל הרמב”ם לא אומר כאן בבירור שהעליון לא צריך עבודות וכדומה. טוב מאוד, אבל אתה צריך את זה כן, כי אתה הולך לעשות עבודה בשביל אחר, אתה הולך לשכוח.
אז אברהם אבינו עשה חידוש חדש: אפשר לעשות את כל העבודות שעושים לעבודה זרה, הולכים לייחד אותן לשם שמים.
אני מתכוון טוב מאוד, החכמים הראשונים סברו שאי אפשר להיות כל כך מופשט, הם רצו לעשות יותר מוחש. אברהם אבינו אמר, “אתה יכול לעשות את העבודה מוחשת, אבל לא את האלוקים מוחש.” האלוקים הוא בלא מופשט, העבודה יכולה להיות דבר קשה מופשט. אז אברהם אבינו אמר, “גם האלוקים מופשט וגם העבודה צריכה להיות מופשטת.” אברהם אבינו אמר, “את העבודה עשה לא מופשטת.”
רוב העולם צריך להיות משהו מלא. למה עושים את ההשתחוויה, ההקרבה, נסכים? כדי שיכירוהו. מזה רואים בתורה, אברהם אבינו עשה מזבחות, הוא לא רק אמר פילוסופיה, כן? “וראוי לעבוד את השם בכל עצירות כדי שידעו בו כל העם, כדי שלא יטעו בו, וראוי לעשות מדרגות כדי שלא יטעו בו.”
הטיעון של אברהם נגד צורות
אתה יודע, אחרים ילכו לעולם ויסבירו, תחשוב, הגלגל שאתם אומרים, נניח אני מבין שזה גלגל, הוא לא הראשון, הוא רק שני. אם כך, למה העולם שכח את זה? כי הם עשו גלגלים, כי הם עשו צורות. אם כך, ראוי לשבר את הצורות, כי העולם יטעה בזה.
טוב מאוד, אז לכאורה כמו חנוך, אני הייתי רוצה גם לשבור את ההשתחוויה ואת ההקרבה. אבל הוא אומר, “הרמב”ם, עם התורה שלנו.” לא, זו תורה נכונה, אבל אני מודה שלא כתוב כאן, לא שקר ולא אמת. כנראה ימות.
הרמב”ם והראב”ד – מקבילה לאברהם אבינו
זה יפה מאוד, כי הראב”ד שכועס על הרמב”ם, טועה וטועה, אבל הרמב”ם עשה את אותו הדבר כמו אברהם אבינו, הוא השאיר את כל התורה כולה עם כל מצוות ומעשיות, כי אנשים צריכים להיות משהו סידור להיאחז בו. הרמב”ם הוא סידור, כן, אתה יודע.
למה יש עבודות שאסור לעשות?
הרמב”ם, אני מתכוון זה גם הסוג, למה… נגיע בקרוב, אבל למה יש ריקן, יש עבודות שאסור לעשות את העבודות זרה, אפילו הם לא עושים את זה? נכון, לא עבודה, מה זאת אומרת למה? פשוט, כי זה החידוש, ריקן כל עבודות לשם ייחוד, פשוט שצריך לעשות את העבודה כדי להראות לעם שיש אל אחד. אוקיי.
“נעשה לו נס ויצא לחרן” – הנס של אור כשדים
והוא אמר להם מה היה שם, ועכשיו הוא מספר את המעשה. אוקיי, עד כאן החידוש הנפלא. ועכשיו הוא מספר את המעשה? הוא כבר לגמרי עליון בראיות.
והוא אומר שזו הכנה טובה לפסח. הולכים לומר במתחילה עובדי עבודה זרה, אומרים, עכשיו נאמר את כל הפרק, זה הרי כל המעשה. שנה אחר כך הוא לגמרי עליון בראיות. הוא התגבר בחכמתו, בראיותיו, הוא ניצח את כל הדיונים. מכיוון שהם רצו להרוג אותו. מה עושה גוי כשמישהו מנצח את הדיון שלו? הוא רוצה להרוג אותו. נעשה לו נס ויצא לחרן.
הרמב”ם לא מסביר, הוא מתכוון לומר את הנס של אור כשדים, לכאורה, נכון? זה מעניין, כי פרקי דרבי אליעזר אומר שהוא היה משוקע באור כשדים. אפשר שזו הייתה הדרך של משוקע, האש באור כשדים כשהוא היה, היה בין המורדים ובין השוטים. ויצא לחרן. קרה נס והוא ברח לחרן.
בחרן – שלב חדש: קביעות
ושם הוא התחיל לומר את פחיתות האלילים, וכיצד האל לקרות בקול גדול לכל העם. שם הוא כבר היה לו קביעות, הוא כבר, העולם כבר ידע שהוא החכם אברהם, והתחילו להאמין.
אברהם אבינו מול משה רבינו – חכמה מול נבואה
הרמב”ם בפרק במורה מדגיש מאוד שאברהם אבינו לא דיבר בנבואה, ומשה רבינו הולך לדבר בנבואה. זה מתאים לשתי הרמות של מסירות נפש. אברהם אבינו עדיין היה כל כך אנושי, זאת אומרת שהוא הסביר בשכל, בחכמה. אברהם אבינו, משה רבינו בא דבר חדש שהוא אומר בשם ה’, נביא. אברהם אבינו היה נביא, אבל הוא לא דיבר בנבואה, הוא לא היה נביא ששולחים.
אלא הודיעם שיש אלוה אחד לכל העולם ולו ראוי לעבוד. והיה מהלך וקורא ומקבץ העם.
“מהלך וקורא ומקבץ העם” – הפירוש של “לך לך”
והוא הלך, הולך, כמו שכתוב, אברהם אבינו הלך בנדידה, שהוא היה גולה. זה פירוש הרמב”ם על לך לך בעצם. הוא לא סתם הלך, זה באמת האלוקים שלח אותו, אבל הרמב”ם לומד שהוא הלך כי הוא היה צריך ללכת מאור כשדים. אז לאן שהוא הלך, הוא אסף חסידים, הוא עשה אנשים. הוא היה מטייל. מעיר לעיר ומקבץ העם, הוא קורא יחד את העם, מעיר לעיר וממלכה לממלכה, עד שהגיע לארץ כנען, עד שהגיע לארץ כנען, אחר כך ארץ ישראל, והוא קורא. וכל הזמן הוא קורא, לאן שהוא הולך הוא קורא.
“ויקרא שם בשם ה’ אל עולם” – הפירוש של “שם”
והוא קרא “שם” בשם ה’ אל עולם. הרמב”ם מפרש במקום אחר, “בשם ה'” מתכוון למוציא ראשון אל עולם, שהוא הכריז בעולם. אבל “שם” מתכוון לומר שבכל מקום שהוא היה, הוא קרא שם. זה מעניין, כי “שם” מתייחס לארץ ישראל. הרמב”ם לומד משהו כזה, אבל לא פשוט שהוא התחיל שם “ויקרא שם בשם ה'”. בכל הדרך, לאן שהוא הלך, הוא כל הזמן קורא, ועד שהוא שם, הוא עדיין קורא. חסר משהו… זה קשה… הוא מתמודד משהו עם הלשון “שם” כאן. אפשר לפרש שהוא אומר שם “שם” מוציא ראשון, אבל זה פירוש.
“מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו” – הדרך האינדיבידואלית של אברהם
כן, “וכיון שהיו העם מתקבצים אליו ושואלים לו על דבריו, היה מודיע לכל אחד ואחד לפי דעתו”. לא רק שהוא הודיע. זה מאוד מעניין. קודם הוא עשה את הבית, אחר כך הוא אמר את האמת כמות שהוא, אחר כך הוא אפילו מצא זמן לומר לכל אחד ואחד את דרכו איך להסביר לו. “עד שיחזירהו לדרך האמת”. איך הוא התמסר לכל יחיד.
מה שהוא אומר “מתקבצים” מתכוון לומר לא רק שהם באו לשיעור. זה אומר שהם נעשו האנשים שלו, כמו שהוא הולך לומר “בית אברהם”. הם נעשו חסידי אברהם אבינו, איך שתרצה לקרוא לזה. הוא עשה אוהל, ואנשים באו. אבל כאן הוא אומר שהוא התמסר לאנשים ביחידות. הוא לא רק עמד באצטדיונים למעלה והחזיק דרשות. הוא התמסר לאנשים, אדם אחד בכל פעם, איך הוא היה צריך להסביר.
הוא לא יכול היה לומר… נביא יכול לומר דבר כזה. אברהם הוא היה צריך להסביר, וכשהוא הסביר, הוא היה צריך להסביר לפי דעתו. לכל אחד היו השאלות והבעיות שלו, מה שזה לא יהיה. “עד שיחזירהו לדרך האמת”. יפה מאוד.
“אלפים ורבבות” – מאיפה לוקח הרמב”ם?
מזה… כן, זה מה שרצית לפתוח לי. רואים שהוא דיבר לישמעאלים שם, מה שלא יהיה, מה שהמדרש אומר. כן, “ואת הנפש אשר עשו בחרן”. “עד שנתקבצו אליו אלפים ורבבות”. עד שהיו לו עשרות אלפי אנשים. מאיפה לוקח הרמב”ם את זה? יש מדרש שהיו לו עשרות אלפים? כתוב איפשהו שהיו לו אולי מאות? כתוב שלוש מאות ושמונה עשר. היו לו עבדים, אבל אוקיי.
ואלה “אנשי בית אברהם”. כתוב בתורה “אנשי בית אברהם” במלחמה, אז רואים. אמנם פשט פשוט מתכוון שאלה עבדים, אבל הרמב”ם לומד שזה לא רק עבדים, היו לו חסידים. לא רק חסידים, הרמב”ם מסתכל על זה כמו אנשים מהדת שלו. הוא עשה דת, בעצם. המייסד של הדת היה אברהם אבינו, שם שהוא מניח כאן.
“ושתל בליבם העיקר הגדול הזה” – הלשון של “עיקר”
“ושתל בליבם העיקר הגדול הזה”, והוא נטע את האמת, את השורש, את העיקר. אתה רואה שהלשון “עיקר” הוא דבר של נטיעה, הוא נטע את השורש, הוא נטע בו את…
“וחיבר בו ספרים” – אברהם אבינו חיבר ספרים
והוא חיבר ספרים. ידעת שאברהם אבינו חיבר ספרים? זה לא היה סתם ככה. אברהם אבינו חיבר ספרים באמת. אתה חושב שהוא מדבר אולי על מסכת עבודה זרה של אברהם, איך הוא הסביר איך הטעות קרתה?
כנראה. לא רק הלכות, גם הלכות, כי הוא מסביר איך הטעות של עבודה זרה התפתחה. אבל זה חלק מהחידוש, שלומדים שאברהם אבינו חידש שעבודה זרה היא שלא צריך לעשות את הפעולות, כי זה מביא לטעות. הוא מסביר שכל העבודות האחרות הן עבודה זרה.
יצחק אבינו – “וישב יצחק מלמד ומחזיר”
“והודיעו ליצחק בנו”, הוא הודיע את כל חכמתו, אמונתו ליצחק. “וישב יצחק”, ויצחק התיישב, “אף הוא מלמד ומחזיר”. ללמד ולהחזיר, הוא החזיר אנשים בתשובה.
כמו שכתוב “וישב יצחק”, הגמרא אומרת “יושב ויושב”, יצחק היה ישיבה. כנראה הוא רומז לזה, שהוא התיישב ולימד, לימד את העולם. “ויצחק ליעקב”, ויצחק מסר ליעקב. הנושא שלי היה… “מלמד”, לא אייסף מתכוון לומר. “מלמד”, ללמד, ללמד את העולם. “וישב”, כשהוא ישב “מלמד ומחזיר בתשובה כל הנלווים אליו”, כל הבאים.
זה חוזר למה שראינו פעם שרבי צריך גם להיות מחזיר בתשובה, כי הוא צריך ללמד את התלמידים מתחילה, אתה זוכר? “מלמד ומחזיר”. הגמרא אומרת, למה אומרים “וישב יצחק”? אומרת הגמרא, “מלמד ומחזיר”.
מה הוא הודיע במיוחד למוסר?
זה מעניין, צריך לחשוב מה הוא הודיע במיוחד למוסר, כי הוא הרי הודיע לכל אחד. אבל את החכמה הוא הודיע… זה לא כל כך פשוט, צריך לדעת, כל אחד צריך לענות לפי חכמתו ולפי זמנו.
יעקב אבינו – שלמות: כל הילדים
“ויעקב אבינו לימד בניו כולם”, יעקב אבינו לימד את ילדיו. אחרת מיצחק שלימד רק את יעקב, עשיו הוא לא הבין. אוקיי, אבל לא היה לו יושב אוהלים, הוא לא החזיק בלימוד. יעקב לימד את כל ילדיו, זה היה בשלמות. אבל…
“הבדיל לוי ומנעו ראש”, הוא לקח מין ראש,
הלכות עבודה זרה פרק א’ הלכה ג’ (סוף) והלכה ד’ – יעקב אבינו, שבט לוי, מצרים, ומשה רבינו
חינוך יעקב אבינו ותפקיד שבט לוי
דברי הרמב”ם: יעקב לימד את כל ילדיו
דובר 1:
זה לא כל כך פשוט, צריך לדעת לענות לכל אחד לפי חכמתו, לפי זמנו.
ויעקב אבינו לימד בניו כולם, יעקב אבינו לימד את ילדיו, את כולם, אחרת מאברהם ויצחק שלימדו רק את יעקב, עשיו לא הבין… לא היה לו ישוב הדעת, הוא לא רצה ללמוד. יעקב לימד את כל ילדיו, זו הייתה מתנתו שלמה.
לוי מופרד כראש
אבל ויבדל לוי וימנהו ראש, הוא לקח מין מוסר, זה לוי, והעמיד אותו ראש השבטים, ויושיבו בישיבה ללמד דרך השם, הוא לימד אותו דרך ה’, ולשמור מצות אברהם, זה כמו שכתוב “כי צוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה'”, כן? “למען אשר צוה את בניו ואת ביתו אחריו ושמרו דרך ה'”, אלה מצוות אברהם, טוב מאוד.
וצוה את בניו שלא יפסיקו מזרע לוי ממונה אחר ממונה, ששבט לוי תמיד ישא את העבודה, התפקיד של מסירת האמת, ממונה אחר ממונה, כל דור כדי שלא תשתכח הלמוד.
דיון: המקורות לתפקיד לוי כמלמד
דובר 2:
אה, זה אומר שרואים כבר בברכת יעקב שלוי הוא הכהן שהוא מלמד. אוקיי. יורו משפטיך ליעקב.
דובר 1:
יורו משפטיך ליעקב, אני חושב כתוב בעזות הברכה, לא?
דובר 2:
איך כתוב אברהם אבינו אמר?
דובר 1:
חלק יעקב… לא אברהם אבינו, סליחה, יעקב אמר “אחלקם ביעקב ואפיצם בישראל”, על שמעון ולוי.
דובר 2:
שמעון ולוי, כן, אחלקם ביעקב, הגמרא למדה שזה אומר שהם הולכים ללמד. משה אמר “יורו משפטיך ליעקב”, זה יהיה אצלך.
מיחידים לאומה
דובר 1:
והיה הדבר הולך ומתגבר בבני יעקב והנלוים עליהם, האמת התחזקה יותר ויותר. “והנלוים עליהם” מתכוון לא רק לאנשים, אלא גם לגרים, גם אנשים אחרים. בני נח הנלוים אל ה’, כמו שכתוב במגילה “וכל הנלוים עליהם”, כן? שגר צריך גם לעשות פורים.
ונעשו בעולם אומה שיודעת את ה’, עד עכשיו הם היו יחידים שנעשו לקבוצה גדולה, עכשיו הם נעשו לאומה, אשכול שלומד את ידיעת ה’. טוב מאוד, כן.
דובר 2:
אה, מעניין, כן.
דובר 1:
זה הפשט של הרמב”ם. מיחידים לאלפי רבבות זו אומה. אומה.
דיון: המקבילה להתפתחות עבודה זרה
דובר 2:
זה מעניין, כי בטעות זה גם היה ככה. קודם היו יחידים שלימדו טעות, והיחידים עוד החזיקו את האמת לצד הטעות.
דובר 1:
איי, טוב. זה נעשה לאומה עד שכל העולם נעשה כליה.
החלק של אברהם אבינו הוא כל העניין שהוא למד מלמד דעת קולטי, הוא למד את דרך החסידות של עבודה זרה והשתמש נגדם. בדרך הטובה.
אחר כך היה מעשה של בעיית מצרים.
הלכה ד’ – הירידה למצרים
אריכות הימים במצרים
דובר 1:
עד סוף ארבע מאות שנה, זה גם האמת, נראה שזה ידוע וגם מודיע, כן? כי העבודה של אברהם לא הסתיימה, צריך להמשיך להודיע לכל אחד.
אבל עד שהארכו הימים לישראל במצרים וחזרו ללמוד מעשיהם, כן, כאן קרתה בעיה. הוא עומד ב”ויבאו מאת מהם”, כן, כאן הוא מחזיק “אריכות הימים” עושה חורבנות גדולים. יותר מדי זמן. כן, וחזרו ללמוד מעשיהם, שמתרגם משם מילה שלמה לתקן, טרי לתקן על מה שעובר בזמן.
וחזרו ללמוד מעשיהם ולעבוד עבודה זרה כמותם, תחת המצרים. כמו שכתוב ביחזקאל הרבה… וחזרו ללמוד מעשיהם מהמצרים. כן, שם לא כתוב כל כך ברור.
שבט לוי החזיק מעמד
זה בקיצור, בוא תשמע, כל מילה הרמב”ם חילק את המילים, אי אפשר לכתוב את זה לפניו. חוץ משבט לוי. שהם באמת הצליחו, כי הם זכרו שהם צריכים ללמד כל אחד. חומת מצוות אבות, ומעולם לא עבד שבט לוי עבודה זרה. כן, נפלא.
ומשה באמת משבט לוי, לכאורה זו המילה, נכון?
דובר 2:
הבריסקר רב בתורה מביא את השלמי אמונים סוכות, זה ה… אוקיי, מזה רואים עוד בעגל. כי הם פשוט יהודים אחרים, הם קיימו שעכשיו רק כמה דקות לפני עשו תשובה ממצרים, נפלו בחזרה. אבל לוי עוד היה…
דיון: האם שבט לוי לא עבד בבניינים לעבודה זרה
דובר 1:
יכול להיות שהרמב”ם חשב משהו כזה שבמצרים בנו היכלות לעבודה זרה ורק שבט לוי לא עבד.
דובר 2:
אתה מתכוון שהבניינים שעשו… קצת רמב”ם זה היה משהו… יכול להיות שחקרו את זה. אבל אולי לא התעסקו במצרים כמו ש…
דובר 1:
לא, הוא אומר, חוץ מהכהנים שהם כמו שבט לוי, הם לא היו צריכים לעשות שום עבודה.
דובר 2:
המשך הלכה ד’ – האם היהודים הראשונים עבדו ברצון בבניינים
דובר 1:
אוקיי, אולי זה הולך שניהם ביחד. הרמב”ם…
“וכמעט קט” – נשארה עוד דקה אחת
זה המקור למה שאומרים, הקטע ברמב”ם, כמעט קט, זה המקור למה שכל הספרים החסידיים אומרים שנשארה עוד דקה אחת בשער החמישים, שלא היו יכולים לצאת. כתוב ברמב”ם, כתוב הלשון שער החמישים. אבל הרעיון כתוב, עוד קצת נשארים הם שם, “ועוקר שורש אברהם אבינו נעקר”. כמו שאמר קודם “נטע אברהם אשל”, נשאר רק “עקר”, הוא נטע.
“וכמעט וחזרו בני יעקב לטעות העמים ותעייתם”. הטעות של אנוש, אנוש טעה בעצמו, הטעות, כן, “טעות העמים”. נו, התרגום, “אשר חלק להם לטעות בהם”. כן, עבודה זרה, זה מעניין, אה, “לטעות בהם”. “ותעייתם”, הם מטעים אותך. הם גם התחילו לטעות ולהיות טועים עם ה… עוד קצת.
דיון: האם זו אותה טעות ישנה של אנוש?
דובר 2:
אבל כאן הוא לא אומר לנו בבירור שהם התחילו שוב עם אותה טעות, שלכוכבים יש כוח, או…
דובר 1:
לא, הוא אומר שהם התחילו להימשך אחרי הגויים שהיו שקועים בטעות, ושוכחים. אבל אותה טעות ישנה?
דובר 2:
כן, אותה טעות ישנה ששוכחים את ה’. לא הקטע תורה של אנוש.
דובר 1:
זה אותו קטע תורה של אנוש. זו אותה טעות. אין כאן דרך חדשה, או שהם כבר בכלל היו צריכים להמציא?
דובר 2:
לא, נראה שהמכשול שרואים רק עבודה זרה, חושבים שזה כל ה… זה תמיד סכנה, לא רק פעם אחת קרה.
ההבדל בין הפעם הראשונה ולאחר מכן
דובר 1:
יכול להיות שבפעם הראשונה זה היה צריך הסברים, אחר כך זה כבר… אלפי שנים עושים כך. הגויים כבר לא צריכים הסבר. אומרים, אתה לא צריך הסבר, זה הרב, והרב עושה כך, והוא עושה כך.
אז הדרך המסוימת שהרמב”ם אומר כאן, הסיבה הראשונה כאן היתה, היא יותר קטע הסבר איך אדם הראשון ידע כביכול מה’, איך התחילה הטעות בכלל. אבל אחר כך לא יודעים בכלל תכלית, זו לא קושיה. החידוש הוא שיודעים כן, לא שלא יודעים.
המצרים בכלל לא הלכו אחרי אברהם
ואפשר לומר שהמצרים בכלל לא הלכו פעם אחרי אברהם אבינו. יכול להיות שהם נשארו עם הטעות כל השנים. איך היהודים התפתחו, יכול להיות שהם התגיירו, והם כבר לא חשבו את האמת. וזה לא קשה כמו שהיהודים שוב שכחו.
דובר 2:
לא, צריך לשכוח, והטבע הוא מה ששוכחים. כמו שנאמר, הטבע של בני אדם, ללכת אחרי שכנים רעים. לא צריך הסבר, כי אחרי הכל, אפילו היום, זה קשה.
דובר 1:
אבל לא אם אתה חי אחרי הבריאה הראשונה, החוויה נעצרה בעולם חדש שנשמר בברית המילה.
דובר 2:
אוקיי, אולי, אולי, אבל אנחנו לא שם, אוקיי, שאולי למליצים יש כאן קושיה. אבל באמת החידוש הוא כן לדעת, לא החידוש הוא לא לדעת.
דובר 1:
הרמב”ם אכן התחיל כמו שאתה אומר, כי מהמליצים אי אפשר להתחיל לומר שאף אחד לא ידע. אבל בוודאי איפה שאנחנו מחזיקים, החידוש הוא כן לדעת, החידוש לא לדעת את אותו דבר.
אברהם אבינו עשה תקנה שלמה, אולי כולי האי ואולי שיזכרו, אבל אחרי קצת, מתערבבים עם הגויים, רואים שכולם פוחדים מהעבודה זרה, לא כי הפחד הולך להיות כמו הענין שהוא כותב, כי הפחד מפשוט שהעבודה זרה תשכח.
הלכה ד’ (המשך) – שליחותו של משה רבינו
מאהבת ה’ אותנו – ה’ עשה קיצור דרך
דובר 1:
אומר הרמב”ם כאן דברים יפים, מאהבת ה’ אותנו, כי ה’ אוהב אותנו, כמו שכתוב בפסוק, מאהבת ה’ אתכם נקם נקמה מעמים, כן? השבועה שכבר אמר לנו שהוא עשה שבועה לאברהם אבינו, שהוא נשאר תמיד אצל ילדיו?
דובר 2:
לא, אבל זה כתוב בתורה.
דובר 1:
אה, אנחנו יכולים להבטיח הבטחה למי שיודע מהתורה. עשה משה רבינו. לא, הוא עשה את משה לרבינו. ולקח את היהודי שאכל משה עשה למשה רבינו. הרב מחשב מבטיח את כל הנביאים ושלחו.
דיון: למה קיצור דרך דרך משה?
ואני חושב שהמעט קארט אומר, למה כאן ה’ עשה קיצור דרך, כי זה היה קיצור דרך. כי למה הוא לא יכול היה שוב לקחת אדם שיהיה לו את האמת וישתף את דעותיו, אבל זה לוקח מהם, זה לוקח ארבעים שנה.
כי זה רצה השבועה של אברהם אבינו, זה אומר שיהיה אומה יודעת ה’. כל החידוש של אברהם אבינו היה לא סתם שאחד יודע, אחד יודע, אחד יכול תמיד לתפוס פילוסופיה. החידוש הוא שיש אומה יודעת ה’, ואם האומה היתה מאבדת את הרצף שלה, את ההמשך שלה מאברהם אבינו, היה קשה יותר.
אבל משה רבינו יכול היה שוב לעשות מה שאברהם אבינו עשה במקור, אבל אנחנו לא סיפרנו, כי זה בא בקיצור דרך, ולא היה אברהם אבינו. טוב מאוד, טוב מאוד.
חלק מידיעת ה’ הוא שאנחנו מאברהם אבינו, משהו חסר. אי אפשר סתם אם אחד מתקן שוב מהבית המלא בעצמו.
דובר 2:
הא, היה שוב מאפס, כאילו אולי אני יכול לא יכול.
דובר 1:
כן, זה קשה. אם כבר משהו נשאר משהו שהוא עשה.
“עשה משה רבינו” – ה’ ברא אותו
הוא ברא אותו, אבל הוא ברא אותו כמו כל אדם. אחר כך הוא ישראל, וחכם. אחר כך הוא נבחר שיהיה נברא כמשה ישראל ממשה. מה זו לשון פסוק, הוא שלח אותו היטב. הפסוקים מלמדים. משה רבינו.
“ויבחר ה’ בישראל לנחלה” – הכתירן במצוות
ויבחר ה’ בישראל לנחלה כשהוא היה אולי עם אותה מעמד של הנבואה משה. כשהוא לקח יהודי אחד והוא עשה אותו לנביא הראשי, הוא בזה עשה שכל היהודים שילכו אחריו יהיו נחלתו.
הוא עשה רבי מצוות, נתנו להם את הכתר של מצוות כן זה בהר סיני. זה זה זה דרך עבודתו… הוא לימד את היהודים שהם מדינים דרייווער, אבל כתוב?
המקבילה בין חכמת אברהם לנבואת משה
הדרך עבודתו היא גם דומה מאוד. הם למדו את דרך ה’, שאברהם אבינו כבר ידע קודם. אותו לשון שאמרתי קודם, על השקרים, על הנבואת שקר, ושידיא, הוא השתמש באותו לשון ובדרך עבודתו. יחדמיון, כמו כל דרך עבודתו.
דובר 2:
טוב מאוד.
דובר 1:
הכוח לא אמר לגאון, ה’ באמת אמר למשה רבינו, והוא לא רק אומר איך הוא מדין את ה’ ברכות. יחדמיון, משפט עבודת זרה וכל התועים אחריה. יפה מאוד.
חכמת אברהם לעומת הלכות משה
וזה הבא יפה מאוד. רואים כאן שכל מה שאברהם אבינו הסיר בחכמה, משה רבינו שוב עשה בנבואה. גם זו הדרך איך אברהם אבינו הסיר את הטעות של עבודת זרה, וזה משה רבינו גם קיבל משפט עבודת זרה וכל התועים אחריה.
למה זה צריך להיות אותו דבר, יש הבדלים, למשל אהבת ה’, יראת ה’, משה רבינו אסר. זה לא לפי אותם כללים, יכול להיות שההלכות של משה רבינו לא לפי אותם כללים.
סיכום פרק א’ – ההבדל בין אברהם אבינו למשה רבינו
ההבדל בין דרכו של אברהם לדרכו של משה בטיפול בעבודה זרה
יש גם הדרך איך אברהם אבינו הסביר את הטעות של עבודה זרה, וזה משה רבינו גם קיבל, משפט עבודה זרה וכל התועים אחריה.
קושיה: למה זה צריך להיות אותו דבר?
למה זה צריך להיות אותו דבר? הרי יש הבדלים. למשל, אהבת ה’, יראת ה’, משה רבינו אסר. זה לא לפי אותם כללים. יכול להיות שההלכות של משה רבינו לא לפי אותם כללים.
ההבדל היסודי: אברהם אבינו עדיין לא היה אומה משלו
עוד דבר שהוא שונה, אברהם אבינו עדיין לא היה אומה משלו. היה לו אהבה, זה בא עם סימפטיה. אבל משה רבינו, כבר יש אומה משלו, כבר לא צריך לדאוג כל כך לאנשים האחרים. יכול כבר לבוא בנבואה.
כמו אברהם אבינו, הוא אמר “כל הטועים אחריה”, הוא מתכוון לומר, הוא משוגע, לא צריך להרוג אותו. הוא משוגע, לא צריך להרוג אותו. אברהם אבינו לא הרג אף אחד.
אצל משה רבינו, כן, אתה צודק, זה הבדל. אבל זה יעמוד אחר כך קצת.
מבנה הרמב”ם: פרק א’ הוא הקדמה
אוקיי, זה הפרק הראשון של הלכות עבודה זרה, ולכאורה זו ממש ההקדמה, ומשפט עבודה זרה, זה מה שנלמד מכאן והלאה, פרק ב’ והלאה.
כמו שבתחילת הלכות יסודי התורה הוא מסביר את היסודות שנבין מה העולם ושנבין מה ה’, כאן הוא מסביר את הצד השלילי, מה עבודה זרה ואיך זה התפתח, ואיך האמת יצאה משם.
EN English ›
📋 Shiur Overview
Summary of the Lecture: Laws of Idolatry – Introduction, Enumeration of Commandments, and Chapter 1
—
Introduction: The Place of the Laws of Idolatry in Sefer HaMada
The Rambam’s Words
The Laws of Idolatry is the fourth section of Sefer HaMada, after the Laws of the Foundations of the Torah, the Laws of Character Traits, and the Laws of Torah Study, and before the Laws of Repentance.
Simple Meaning
Sefer HaMada consists of five sections: (1) Laws of the Foundations of the Torah – the principles of faith, (2) Laws of Character Traits – good character traits, (3) Laws of Torah Study – how one studies Torah and honors Torah scholars, (4) Laws of Idolatry – the opposite of the Foundations of the Torah, (5) Laws of Repentance.
Novel Insights and Explanations
Question on this order: The Rambam himself in his introduction to the 14 books says that one must know “first of all” – “the unity of God and the prohibition of idolatry.” If so, why doesn’t the Laws of Idolatry appear immediately after the Laws of the Foundations of the Torah, or even within the Laws of the Foundations of the Torah after chapter 1?
First answer – positive before negative: The Rambam wants to first lay down the entire positive picture of a Jew – Foundations of the Torah, character traits (De’ot), Torah study – and only afterward does he go to “turn from evil,” the negative.
Second answer – the Torah scholar as the connecting thread: The Torah scholar is the thread that connects the Foundations of the Torah with De’ot, and De’ot with Torah Study. The honor of a Torah scholar, how he makes a sanctification of God’s name – this is the connecting thread that runs through the first three laws. Therefore, they cannot be separated.
Third answer – the order of Sefer HaMada as an overall structure: The first three sections are the positive, afterward comes the negative (idolatry), and afterward the “fix” for the negative – the Laws of Repentance. Repentance is the rectification for idolatry. [Note: Even the Laws of Torah Study ends with a kind of repentance – excommunication for disgracing a Torah scholar, which is a way of punishment and repentance.]
Fourth answer – idolatry is actually already included in Foundations of the Torah chapter 1: The essential prohibition of idolatry – the idea that there is only one God – is already laid down in chapter 1 of the Foundations of the Torah. There is no theoretical novelty in the Laws of Idolatry. The main novelty of the Laws of Idolatry is a practical matter – how the error develops, which actions are forbidden, which boundaries the Torah establishes so that one should not come to an error in the Foundations of the Torah. Idolatry is essentially “practical warnings” – a step after the Foundations of the Torah, not the Foundations of the Torah itself.
—
Enumeration of Commandments in the Laws of Idolatry
The Rambam’s Words
“They include in total fifty-one commandments” – 2 positive commandments and 49 negative commandments.
Simple Meaning
Almost all the commandments of idolatry are negative commandments, because the main matter is “not doing” – not worshiping, not making, not deriving benefit, not following.
Novel Insights and Explanations
Why so many commandments: The Rambam understood that in the Torah there are very many commandments of not doing idolatry, not doing things that lead to idolatry. Even commandments that seemingly have nothing directly to do with idolatry, the Rambam understood that they belong to idolatry (for example, sorcery, a pillar, a pavement stone, etc.).
Structure of the Commandments – Categories
a) Thought and Turning Toward Idolatry
“Not to turn toward idolatry” – not to be interested in idolatry. “Not to follow the thoughts of the heart and the sight of the eyes” – not to follow thoughts and look at matters of idolatry.
Novelty from Sefer HaMitzvot: A person must place a boundary on his thoughts. Not everything may one think – specifically about idolatry one may not think.
Distinction between “turning” and “believing”: Thinking about things that can lead to idolatry is a different prohibition than actually believing in idolatry. Believing in idolatry is a separate negative commandment (not to entertain in one’s heart that there is a god besides Him – which already appears in the Foundations of the Torah). Here we are speaking of additional prohibitions – a turning that leads to idolatry.
b) Blasphemy
“Not to blaspheme” – not to blaspheme the Almighty (blessing the Name). The Rambam in chapter 2 will explain why blasphemy comes into the Laws of Idolatry, even though it is not exactly idolatry – it is similar to idolatry.
c) The Essential Worship of Idolatry
Novelty about chapter 1: Chapter 1 is not a commandment – it is the foundation that explains how idolatry developed. The Rambam asks: People are not crazy, how does it come to worshiping idolatry? And he explains very nicely how the error can develop – a small error leads to the greatest error.
“Not to worship it according to its manner of worship” – not to worship idolatry according to the specific way that particular idolatry is worshiped. Also the “universal” forms of worship – bowing down, offering incense, etc. – are forbidden even if this is not the specific manner of that particular idolatry.
d) Making Idols and Images
“Not to make an idol” – not to make an idol, neither for oneself nor for another. “Not to make images” – one should not make images of idolatry even for beauty, even when the images are not idolatry themselves.
e) Mesit and Madi’ach – Spreading Idolatry
Madi’ach – one who causes the masses to be led astray after idolatry. Mesit – one who persuades an individual to worship idolatry.
Novelty – connection to Abraham our forefather: This is the opposite of “and he called in the name of God” – instead of calling in the name of God, one calls in the name of idolatry.
Ir HaNidachat (subverted city): A city that has all become led astray after idolatry – a positive commandment to burn the entire city, not to rebuild it, and not to derive benefit from the money.
Special laws regarding a mesit: Not to love the mesit, not to cease hating him, not to save him, not to teach merit on his behalf (even though normally in a capital case there is a commandment to teach merit), and conversely – not to refrain from teaching guilt against him.
f) False Prophet
Not to prophesy in the name of idolatry – and one may not listen to such a prophet. Not to prophesy falsely even in the name of God.
Novelty – why this appears by idolatry: Here we mainly mean if someone says in the name of God to worship idolatry – this is one of the main ways of falsehood in God’s name. But besides being a mesit, he also violates the matter of prophecy, and therefore comes an additional prohibition of prophesying falsely.
Not to fear – not to fear killing a false prophet.
g) Oath in the Name of Idolatry
Not to swear in the name of idolatry.
h) Sorcery and Similar Things
Things that are not exactly idolatry, but categories of sorcery or actions that idolaters do, which leads to idolatry: not to perform the act of ov, not to perform the act of yid’oni, not to pass [a child] to Molech, not to practice divination, soothsaying, fortune-telling, charming, inquiring of the dead, not to inquire of an ov or yid’oni.
Distinction between different types of sorcery: For ordinary people, sorcery is all one category, but according to the Rambam there are distinctions. Performing ov is almost like an actual act of idolatry, but inquiring of an ov or soothsayer is different – it is forbidden because it will lead people to idolatry, not because it is itself idolatry.
i) Pillar, Pavement Stone, Ashera
Not to erect a pillar – not to set up an altar that is not in the place of the Temple. Not to bow down on a pavement stone – not to prostrate oneself on a stone floor. Not to plant an ashera – not to plant the tree that was introduced for idolatry.
Novelty: These things (pillar, pavement stone, ashera) are not exactly idolatry itself – the novelty here is that one should not do things similar to the customs of idolatry, even when one does not intend it for idolatry.
j) Destroying Idolatry
Positive commandment: to destroy idolatry and everything made for it. Not to derive benefit from idolatry and all its accessories. Not to derive benefit from offerings to idolatry – an additional prohibition of benefit from offerings.
Novelty: Offerings are special because with things that do not themselves become forbidden (for example, a tree that is worshiped – the tree itself does not become forbidden because it is a living thing), but the offerings from it are indeed forbidden in benefit.
k) Not to Associate with Idolaters
Not to make a covenant with idolaters (as in this week’s Torah portion – “beware lest you make a covenant”). Not to show them favor – not to have mercy on idolaters. That they should not dwell in our land – not to let them live in the Land of Israel, as the verse says – because your children will become idolaters. Not to imitate – not to appear with the customs and garments of idolaters.
l) Prohibitions of Customs and Garments
Not to round the corners of the head, not to destroy the corners of the beard, a man should not wear women’s garments and a woman should not wear men’s garments, not to make tattoo writing, not to make incisions in the body, “lo tigodedu” – not to scratch/strike oneself for a dead person, not to make a bald spot for the dead.
In total, 51 commandments belong to the Laws of Idolatry.
—
Chapter 1, Law 1 – The Origin of Idolatry: The Generation of Enosh
The Rambam’s Words
“In the days of Enosh, mankind made a great error, and the counsel of the wise men of that generation became foolish, and Enosh himself was among those who erred. And this was their error: They said, since God created these stars and spheres to guide the world, and placed them on high, and apportioned honor to them, and they are servants who serve before Him – it is fitting to praise them and glorify them and give them honor. And this is the will of God, blessed be He, to magnify and honor those whom He magnified and honored, just as a king wishes to honor those who stand before him, and this is the honor of the king.”
“Once this matter arose in their hearts, they began to build temples to the stars, and to offer sacrifices to them, and to praise and glorify them with words, and to bow down toward them… and this was the essence of idolatry… And thus said its worshipers who knew its essence, not that they said there is no God except this star.”
Simple Meaning
In the generation of Enosh (son of Seth), the wise men of the generation – not just the common people – made an error. They argued: Since the Almighty created stars and spheres to guide the world, and He placed them on high in the heavens, it is fitting to give them honor – just as a king wants his ministers to be respected. Afterward, they began building temples, bringing sacrifices, saying praises, and bowing down to the stars. All this they did because they thought this was the will of the Creator.
Novel Insights and Explanations
1) Why the Rambam tells the entire process – not just history, but to understand the definition of the prohibition:
The Rambam does this not just so one can be careful. He wants one to understand what idolatry can be – in a kosher way, in a good way. Idolatry is not what you think. It doesn’t simply mean believing in another god – because what does “another god” even mean? If the concept of God is what we learned in the Foundations of the Torah (the First Existent, the Master of all power), it is very difficult to understand how someone can believe in another. Therefore, children don’t understand what idolatry means.
2) Idolatry is a boundary for atheism:
According to the Rambam, idolatry is a boundary for atheism. It begins with the fact that there are many forces in the world (which there indeed are such forces), one begins to give them honor, and in the end one forgets that there is a God at all. From doing idolatry, one comes to forget the true God, because one serves only the intermediate things (means) and forgets the First Existent from the Foundations of the Torah chapter 1. This is the connection to Sefer HaMada – idolatry is the opposite of the Foundations of the Torah.
3) The error began with the wise men, not with the common people:
The Rambam says “the counsel of the wise men of that generation became foolish” – the problem began with the wise men. They became foolish, but they had a good reasoning. It was not an error of the masses, it was the error of the thinkers. Enosh himself was also among those who erred.
4) The reasoning of the generation of Enosh is not foolishness – but an error:
The first step was a logical reasoning: The Almighty created stars and spheres to guide the world (as it says in the Foundations of the Torah chapters 2-3), He placed them on high in the heavens, they are “servants who serve before Him” (a language from the Gemara), they stand before Him like servants standing before him. Therefore, just as a king wants his ministers to be respected (as Achashverosh commanded that Haman be respected – when one bows to Haman, one essentially bows to Achashverosh), so the Almighty wants His stars to be respected. The reasoning sounds good! If it had remained at that, perhaps it would even have been correct.
5) The distinction between our “Kel Adon” and idolatry:
On Shabbat we say “Kel Adon al kol hama’asim” – “full of radiance and emitting light” – we bring out how beautiful the stars are. But the point is “they give glory to His name, joy and song to the remembrance of His kingdom” – they are beautiful, but to praise the Almighty behind this. The generation of Enosh, however, saw that it is so beautiful and magnificent, and thought that the Almighty wants them to be thanked, them to be praised – they held that honor comes to them themselves.
6) “To achieve the will of the Creator” – means to fulfill the will, not to reach Him:
The language “to achieve the will of the Creator” does not mean to understand what the Almighty wants, but to fulfill the will – they thought that by building temples and bringing sacrifices to the stars, they are doing what the Almighty wants.
7) “The essence of idolatry” – means root/beginning, not essence in the sense of main thing:
The Rambam means by “essence” the root and beginning of idolatry – this is how it began, not that this is the main thing of idolatry.
8) The first idolaters still believed in the Almighty:
The Rambam emphasizes: “And thus said its worshipers who knew its essence, not that they said there is no God except this star.” The first idolaters – “who knew its essence” – did not say that the star is the only god. They fully believed in the Almighty, but thought that He wants honor to be given to His “servants.” This is different from the popular understanding that an idolater does not believe in the Almighty.
9) The verse from Jeremiah (10:7-8) – proof that the wise men of the nations knew of the Almighty:
The Rambam brings the verse “Who would not fear You, King of the nations, for it befits You; for among all the wise men of the nations and in all their kingdoms, there is none like You” – all the wise men of the nations knew that no one is like the Almighty. “But they have become altogether brutish and foolish; the instruction of vanities is but wood” – but in one thing they become foolish: they think that the vanity (bowing to a stone or wood) is the will of God. Their only error is that they think the Almighty wants them to serve the stars through images of wood.
10) The language “yiv’aru” – how a wise man becomes foolish:
The language “yiv’aru” (from “ba’ar” – becoming foolish) is connected to the language “the counsel of the wise counselors of Pharaoh has become brutish” (Isaiah 19:11). This shows how a wise man begins to become foolish – not all at once, but through a small error. The Rambam probably thought of this verse when he wrote the language “became foolish” in law 1.
11) For whom did they do it – for the Almighty, not for the star:
At the first stage, they did not think that the star itself sees it or has independent power. They thought only of the Almighty – that the Almighty should see how one bows to His “servant,” and this is an honor for the Almighty. The star still has no independence in their thought.
12) In a certain sense this is worse:
Although one can say that the error is “smaller than we thought” (because they still believe in the Almighty), but in a certain sense it is worse – because they say that the will of God itself is in idolatry. This makes it harder to fight, because one cannot say “you don’t believe in God” – they do believe, but they think that God wants idolatry.
13) Perhaps they also worshiped the Almighty directly:
At the first stage, it is possible that they also worshiped the Almighty directly – just as one gives honor to the king and also to his servants. The Almighty was still in the “picture,” but they also made time for the stars.
14) The first step agrees with “it did not arise in the heart”:
It did not arise in the heart that you have another god. The first matter had an error, but the reasoning is not foolishness – but an error in spirit. It is not yet any error in the sense that one believes in another god.
15) Interesting point – the Rambam speaks here of stars and spheres, not of angels:
Interestingly, the Rambam has not yet spoken here of angels – only of stars and spheres. (Although in the Foundations of the Torah chapters 2-3 he also speaks of angels in the structure of creation.)
—
Chapter 1, Law 2 – The Second Stage: False Prophets, Priests, and “Other Liars”
The Rambam’s Words
“And when time passed, there arose among mankind false prophets, and they said that God commanded them and said to them: Worship such-and-such a star or all the stars, and offer to it and pour libations to it thus and so, and build a temple for it, and make its image so that all the people, the women and children and common folk may bow down to it. And he informs them of an image he invented from his heart and says: This is the image of such-and-such a star that was made known to me in my prophecy.”
“And they began in this way to make images in temples and under trees and on mountaintops… and they gather and bow down to them and say to all the people that this image does good and evil and it is fitting to worship it and fear it.”
“And the priests say to them: Through this worship you will increase and succeed, and do thus and so and do not do thus and so.”
“And other liars began to say that the star itself or the sphere or the angel spoke with them and said to them: Worship me thus and so, and informed them of the manner of its worship: Do thus and do not do thus.”
“And this matter spread throughout the world to worship the images with various forms of worship different from one another, and to offer sacrifices to them and bow down.”
“And when time passed, the honored and awesome Name was forgotten from the mouth of all the world and from their knowledge, and they did not recognize Him. And all the common people, the women and children, knew only the image of wood and stone and the temple of stones in which they were trained from their youth to bow down to it and worship it and swear by its name. And the wise men among them, such as their priests and the like, imagined that there is no God except the stars and spheres for which these images were made and in their likeness.”
Simple Meaning
After time passed, false prophets arose who said that the Almighty had commanded them to serve the stars, bring sacrifices, build temples, and make images (pictures/statues). They invented images from their own imagination. Afterward, people began making statues in temples, under trees, on mountains. They told the people that “this image does good and evil.” An institution of priests developed. Other liars said that the star/sphere/angel itself spoke to them. This spread throughout the entire world. In the end, the Almighty was completely forgotten – the common people knew only the image of wood and stone, and the “wise men” (priests) knew that there are stars and spheres behind the images, but no further than that did even they know.
Novel Insights and Explanations
1) Three main distinctions between the first and second stages:
(a) False prophet vs. reasoning of wise men: Previously, people themselves thought (reasoned in their minds) that the Almighty wants this – this is reasoning that can be refuted with better reasoning. Now a false prophet says that the Almighty said so – this is much harder to refute, because one cannot so simply disagree with a “prophecy.”
(b) Images they invented from their hearts – a new level of error: The false prophet invented images – not a simple picture of what the sun looks like (a disk), but a human form (a person, a woman, an animal). “The image of the sun” does not mean a picture of the sun, but a human figure that represents the star – as in ancient mythologies where the sun is a man with two hands, the moon is a woman, and so on. This is “invented from his heart” – invented, because one cannot look with a telescope and see that the sun looks like this. This is much worse, because now people think that there is some power, a human figure connected with the sun – a “god of the sun” – which is already truly a new thing, not just giving honor to a natural creation.
[Digression: The Rambam’s approach that “the image of the sun” does not mean a simple picture of the sun but a human form – this will be explained later in the laws.]
(c) “All the people, the women and children and common folk” – spreading to everyone: Previously it says only “the wise men of the generation” – the first error was among wise men who understood the subject. Now it says “all the people” – the false prophet spread it to everyone, also women, children, and common folk. This is an important distinction between a wise man who speaks to other wise men, and a prophet (messenger) who speaks to everyone.
2) The Almighty is pushed out of the “picture”:
At the first stage, they still worshiped the Almighty and also the stars. At the second stage, the false prophet says that the Almighty commanded to serve only the stars – the Almighty is no longer in the picture, although He is still mentioned as the one who commanded.
3) False prophets play a major role in idolatry:
The Rambam shows that false prophets are a fundamental part of the development of idolatry – therefore it is also one of the commandments in the Laws of Idolatry. The false prophet is truly a liar – the Almighty told him nothing.
4) “When time passed” – time as a causal factor:
The Rambam emphasizes that this happened after time passed – the first forms of worship (building temples, sacrifices, etc.) caused the next stage to come. When one does something long enough, one forgets the original reason.
5) The distinction between “guiding the order” and “doing good and evil” – a critical new leap:
The concept “does good and evil” is a fundamental leap. The first wise men held that the spheres “guide the order” – they conduct the natural order, but not that they have a direct relationship with people. “Does good and evil” already means that the sphere/star has a personal relationship with people – it can decide to do good or bad for a specific person. This is the first time in this process where one attributes to the forces a personal relationship with people, not just a cosmic function.
6) What “image” means – not a picture of a star, but a fantasy:
“Image” does not mean a realistic depiction of a star. The Rambam already said “an image they invented from their hearts” – they invented it from their own heads. It is like saying that Venus looks like a woman with long hair – it is not a photograph, it is a symbolic fantasy that corresponds to nothing in reality. When a person looks at the statue, he simply sees a person with a large beard – not any star.
7) Why people want something visual – the psychological driver:
A main driver of this entire process is the human need to see something visual. The Almighty cannot be seen, He is “abstract.” One cannot make any image of Him. Therefore they turned to the stars which can at least be seen, and for the children they made even more “tangible” – images that look like people. Each stage is a movement from more abstract to more concrete (graspable): the Almighty (abstract) → stars/spheres (less abstract, one can at least see them) → images/statues (completely concrete, one can touch them).
8) The Rambam does not say that they held that one cannot serve the Almighty:
An important note: Many people read into the Rambam that part of the reasoning was that “one cannot serve the Almighty directly.” But in none of the stages does the Rambam say this. He only says that they forgot in the end. He never says that part of the reasoning was that one cannot serve the Almighty. It may be correct – in other places it sounds like that – but in this text it does not say so.
9) The distinction between false prophets, priests, and “other liars” – three separate stages:
– False prophets – they still spoke in the name of the Almighty, said that the Almighty commanded to serve the stars. This is a lie, but it is still connected to the Almighty.
– Priests – these are students of the false prophets, not prophets themselves. They are already an institution – it is already a system, there are already special names. A priest does not need to claim that he himself had a prophecy – he is a “preacher” who transmits teachings in the name of the power. He gives “positive and negative commandments” – “do thus and so and do not do thus and so” – in the name of the image.
– “Other liars” – this is a new group that no longer speaks in the name of the Almighty at all. They say that the star/sphere/angel itself spoke to them. This is a fundamental leap: with the false prophets, the Almighty still commanded; here the star itself already speaks. This makes sense because the world has already somewhat forgotten the Almighty – one cannot tell you that the Almighty commanded, because who knows who that is. They only know the power or the image, so one must speak in their language.
10) The first time “angel” is mentioned:
With the “other liars” it says for the first time “the angel.” The angel is probably the image that was already made earlier, which has already become more “godly” in itself – more powers have already been attributed to the image, until it became an “angel” that speaks to people.
11) Why lying has more variation than truth – “and this matter spread throughout the world with various forms of worship different from one another”:
Truth is only one, lying is “the sky is the limit” – every liar can come with a different type. This explains why there became so many “various forms of worship different from one another” – because when one goes away from truth, there are unlimited possibilities of falsehood. And this was probably part of the attraction – with Abraham our forefather there was “one small meager way of serving the Almighty,” but with idolatry there is “creativity, many types of worship.”
12) “From the mouth of all the world and from their knowledge” – mouth and mind:
“From the mouth of all the world” – their mouth stopped speaking of the Almighty; “and from their knowledge” – their mind stopped thinking of Him. It is a two-fold forgetting: both from speaking (external) and from thinking (internal).
13) The final situation: two levels of ignorance:
– Common folk (people, women, children) – “they knew only the image of wood and stone and the temple of stones in which they were trained from their youth to bow down to it.” They know only what they see before their eyes. The one who trained them perhaps still knew that there is something “beyond it,” but the child learns only: “One bows to this – he is the god.”
– Wise men (priests and the like) – they know that it is not just the image of wood and stone, but that it symbolizes stars and spheres. But no further than this do even they go – “they imagined that there is no God except the stars and spheres.” They hold that the stars are the highest reality, and there is no Creator above them. They are smart enough, they already feel smart, they need no more. The wise man goes one level higher than the foolish person – he knows it is not the wood itself – but he stops at that level and thinks that this is already the whole truth. This is the tragic result: even the “wise man” knows only one level more than the common people, but of the Almighty he knows nothing.
[Digression: With the wise men of idolatry, who knew of spheres, this was a “bit of abstraction” – not truly abstract (because spheres are also physical things), but still a step higher than just looking at what one sees with the eyes.]
14) “Under the trees” – connection to ashera:
“Under the trees” is a hint to the ashera that will be learned later in the Laws of Idolatry.
—
Chapter 1, Law 3 – Abraham Our Forefather, the Pillar of the World
The Rambam’s Words
“But in the end… there was no one who recognized Him or knew, except individuals in the world, such as Enoch, Methuselah, Noah, Shem and Eber… until the pillar of the world was born, and he is Abraham our forefather.”
“Once this mighty one was weaned, he began to wander in his mind while he was small, he began to think day and night, and he was amazed: How is it possible that this sphere should continuously guide and have no one to guide it, and who turns it, for it is impossible that it turns itself. And he had no teacher and no one to inform him of anything, but he was immersed in Ur of the Chaldeans among the foolish idolaters. And his father and mother and all the people were idolaters, and he worshiped with them, but his heart wandered and understood.”
“Until he achieved the way of truth, and understood the line of righteousness, from his correct understanding. And he knew that there is one God, and He guides the sphere, and He created everything, and there is no god in all existence besides Him.”
“And he knew that the whole world errs, and the thing that caused them to err…”
“He began to give answers to the people of Ur of the Chaldeans… and to say the way of truth… and he broke the idols…”
“And he went about calling and gathering the people from city to city and from kingdom to kingdom until he reached the land of Canaan while calling, as it says: ‘And he called there in the name of the Lord, God of the world.'”
“And when the people gathered to him and asked him about his words, he would inform each and every one according to his understanding until he would return him to the way of truth, until thousands and myriads gathered to him, and they are the people of the house of Abraham.”
“And he planted in their hearts this great principle, and composed books about it, and informed Isaac his son. And Isaac sat teaching and returning [people to the truth]. And Isaac informed Jacob and appointed him to teach, and he sat teaching and returning in repentance all who joined him. And Jacob our forefather taught all his sons, and separated Levi and appointed him as head…”
Simple Meaning
After long years in Egypt, the Jews began to imitate the Egyptians’ deeds and worship idolatry. Only the tribe of Levi held to the commandments of the forefathers and never worshiped idolatry. The children of Jacob almost fell back to the error of the nations. Out of love for the Almighty and from the oath to Abraham our forefather, the Almighty made Moses our teacher the master of all the prophets and sent him. When Moses received prophecy and God chose Israel, He crowned them with commandments, informed them of the way of His worship, and what the judgment is for idolatry.
Novel Insights and Explanations
1) “Length of days causes great destruction”:
The language “until time passed” – staying too long in a bad environment is itself a cause for decline. “Length of days” – time itself – causes destruction. This is a principle: one must always “freshly fix” – renew the strengthening of truth, because time erodes.
2) The source of “and they returned to learn their deeds” – Ezekiel:
The Rambam relies on Ezekiel, where it says that the Jews worshiped idolatry in Egypt. In the Torah itself this does not come out so clearly.
3) Why the tribe of Levi held fast – “commandments of the forefathers”:
The tribe of Levi held fast because they remembered that their role is to teach – “an appointee after an appointee.” The system that Jacob established functioned. This is also the source of why Moses our teacher – who is specifically from the tribe of Levi – was the redeemer.
4) The tribe of Levi at the [Golden] Calf:
The fact that the tribe of Levi never worshiped idolatry is also proven at the sin of the Calf – other Jews, who had just been freed from Egypt a few minutes ago, immediately fell back. But Levi was still strong. The Brisker Rav’s Torah on this matter is mentioned, which brings the Shalmai Emunah (Sukkot) on this topic.
5) Whether the tribe of Levi did not work on buildings for idolatry:
Perhaps the Rambam thought that in Egypt they built temples for idolatry, and only the tribe of Levi did not participate. The priestly status of the tribe of Levi perhaps meant that they did not have to do any work. Perhaps the first Jews willingly participated in the buildings (for idolatry), and only later did it become slavery.
6) “And almost” – the source for “the fiftieth gate”:
The language “and almost” – in another moment the children of Jacob would have been lost – is the source for why all Chassidic books say that there was one more minute left in “the fiftieth gate” of impurity. The Rambam does not use the language “fiftieth gate,” but the idea is here: another bit of remaining, “and the root of Abraham our forefather would have been uprooted” – the root that Abraham planted (“Abraham planted an eshel”) would have been torn out.
7) “To the error of the nations and their straying” – back to the error of Enosh:
The Rambam means that it is the same error: one forgets the Almighty, one is drawn after the stars. This is always a danger, not just happened once. The stumbling block that one sees only idolatry around oneself, one thinks this is the whole world – this is always a danger.
8) The distinction between the first time (Enosh) and later:
The first time (the generation of Enosh) one needed explanations – how does one come to such an error? But later, after thousands of years of already doing so, the nations no longer need any explanation – “this is the rabbi, and the rabbi does it this way.” The Rambam’s explanation in laws 1-2 is more an explanation of how the first man knew of God and how the error began at all. But later the novelty is that one does know the truth, not that one doesn’t know.
9) The Egyptians did not follow Abraham at all:
The Egyptians perhaps remained with their error all the years – they never accepted Abraham’s teaching. The Jews simply “became gentile-ized” – were drawn after their bad neighbors.
10) “Out of God’s love for us” – the source in the verse:
The Rambam uses the language of the verse “out of God’s love for you” (Deuteronomy 7:8). The Almighty loves us, and together with the oath to Abraham our forefather, He saved us.
11) Why a “shortcut” through Moses – and not again the long way of Abraham:
Why didn’t the Almighty again take a person who would have the truth and spread it (like Abraham)? That would have taken forty years! The answer: because the oath of Abraham our forefather requested that there should be a “nation that knows God” – not just that one person knows. The entire novelty of Abraham our forefather was not that an individual knows (an individual can always grasp philosophy), but that there should be a nation. If the nation would have lost their “continuity” – their continuation from Abraham our forefather – it would have been very difficult. Moses our teacher could have done what Abraham originally did, but the Almighty made a “shortcut” through prophecy, because it came as an accord – the oath. Without Abraham our forefather’s oath it would not have been.
12) The novelty that “we are from Abraham our forefather” – something would be missing without this:
The matter of “knowledge of God” is that we are from Abraham our forefather. If one would have started again “from scratch” – even if it would have been technically possible – something would be missing. The continuation, the continuity from Abraham our forefather, is an essential part of the nation’s identity.
13) “Made Moses our teacher” – the Almighty created him:
The language “made Moses our teacher” is explained: the Almighty created him – but just like every person. He did not create him as a special creation, but He later chose him.
14) “Crowned them with commandments” – the language of “crown”:
The Rambam uses the language “crowned them” – He crowned them with commandments. This is a language of honor – commandments are a crown, not a burden.
15) The parallel between Abraham’s wisdom and Moses’s prophecy:
Everything that Abraham our forefather “removed” (took away) with wisdom – the error of idolatry – Moses our teacher showed again with prophecy. Abraham used intellectual arguments; Moses received direct prophecy. Both accomplished the same thing: “the judgment of idolatry and all who stray after it.”
16) “The way of His worship” – the same language as by Abraham:
The Rambam uses the language “the way of His worship” – which is the same language he used earlier by Abraham our forefather’s teaching (“the way of God”). This shows that Moses’s Torah is a continuation of Abraham’s way, but on a higher level – through prophecy instead of through wisdom alone.
17) The distinction between Abraham’s and Moses’s manner – despite the continuity:
In other matters – like love of God and fear of God – Moses our teacher forbade things with different rules than Abraham. It is not necessarily according to the same rules.
The fundamental distinction in reality: Abraham our forefather was not yet a separate nation. He had love and sympathy for all people. When he spoke about “all who stray after it” – he meant: the person is crazy, one must enlighten him, but not kill him. Abraham our forefather did not kill anyone.
Moses our teacher – by him there is already a separate nation. One no longer needs to care so much for the other people. By Moses our teacher can already come through prophecy – with stricter laws, including death penalty for idolaters.
18) Abraham’s principles vs. Moses’s laws:
Abraham our forefather worked with principles (love, proofs, explanations), but Moses our teacher received specific laws. It is according to the same principles, but the detailed laws of idolatry (which the Rambam will explain in the coming chapters) are Moses’s specific working out of Abraham’s broader principles.
—
Chapter 1, Law 3 (end) – Jacob Our Forefather, the Tribe of Levi, and the Mechanism of Tradition
The Rambam’s Words
“Jacob our forefather taught all his sons, and separated Levi and appointed him as head, and seated him in a yeshiva to teach the way of God and to guard the commandments of Abraham. And he commanded his sons that they should not cease from the seed of Levi an appointee after an appointee, so that the learning should not be forgotten.”
“And the matter went on and strengthened among the children of Jacob and those who joined them, and there was made in the world a nation that knows God.”
Simple Meaning
Jacob our forefather taught all his children, but separated Levi as the “head” – the leader of the tradition – and placed him in a yeshiva to learn the way of God. He also commanded that the tribe of Levi should always have an “appointee after an appointee” – each generation a successor, so that the learning should not be forgotten. This strengthened among the children of Jacob and “those who joined them” until it became a “nation that knows God.”
Novel Insights and Explanations
1) “And to guard the commandments of Abraham” – the source in the verse:
The Rambam connects this to the verse “For I have known him, to the end that he may command his children and his household after him, that they may keep the way of the Lord” (Genesis 18:19). “The commandments of Abraham” is the way of God that Abraham transmitted.
2) “Appointee after appointee” – the mechanism of tradition:
Jacob did not just learn with Levi – he established a system: each generation must have an appointee from the tribe of Levi, “so that the learning should not be forgotten.” This is a formal institution of tradition-transmission.
3) The source that Levi is the teacher – from Jacob’s blessing and Moses’s blessing:
Jacob said about Simeon and Levi “I will divide them in Jacob and scatter them in Israel” (Genesis 49:7), and the Gemara learns that this means they go around teaching. Moses our teacher later said “They shall teach Your ordinances to Jacob” (Deuteronomy 33:10) – this confirms that the tribe of Levi’s role is to teach.
4) “And those who joined them” – converts and children of Noah:
“Those who joined” means not only Jews, but also converts and other people – “children of Noah who join to God.” The language is similar to “and all who joined them” in the Scroll of Esther (Esther 9:27).
5) “And there was made in the world a nation that knows God” – from individuals to a nation:
A progression: from individuals (Enoch, Methuselah, Noah, Shem, Eber) to thousands and myriads – until it became a “nation.” This is a beautiful parallel to the development of idolatry – there too individuals began with an error, and it spread until the whole world.
—
Chapter 1, Law 4 – The Descent into Egypt, the Tribe of Levi, and Moses Our Teacher’s Mission
The Rambam’s Words
“Until time passed for Israel in Egypt, and they returned to learn their deeds and to worship idolatry like them… except the tribe of Levi who stood by the commandments of the forefathers, and the tribe of Levi never worshiped idolatry.”
“And almost the children of Jacob returned to the error of the nations and their straying.”
“Out of God’s love for us and from keeping the oath to Abraham our forefather, He made Moses our teacher the master of all the prophets and sent him. Once Moses our teacher prophesied and God chose Israel as His inheritance, He crowned them with commandments and informed them of the way of His worship, and what will be the judgment of idolatry and all who stray after it.”
Simple Meaning
After long years in Egypt, the Jews began to imitate the Egyptians’ deeds and worship idolatry. Only the tribe of Levi held to the commandments of the forefathers and never worshiped idolatry. The children of Jacob almost fell back to the error of the nations. Out of love for the Almighty and from the oath to Abraham our forefather, the Almighty made Moses our teacher the master of all the prophets and sent him. When Moses received prophecy and God chose Israel, He crowned them with commandments, informed them of the way of His worship, and what the judgment is for idolatry.
Novel Insights and Explanations
1) “Length of days causes great destruction”:
The language “until time passed” – staying too long in a bad environment is itself a cause for decline. “Length of days” – time itself – causes destruction. This is a principle: one must always “freshly fix” – renew the strengthening of truth, because time erodes.
2) The source of “and they returned to learn their deeds” – Ezekiel:
The Rambam relies on Ezekiel, where it says that the Jews worshiped idolatry in Egypt. In the Torah itself this does not come out so clearly.
3) Why the tribe of Levi held fast – “commandments of the forefathers”:
The tribe of Levi held fast because they remembered that their role is to teach – “an appointee after an appointee.” The system that Jacob established functioned. This is also the source of why Moses our teacher – who is specifically from the tribe of Levi – was the redeemer.
4) The tribe of Levi at the [Golden] Calf:
The fact that the tribe of Levi never worshiped idolatry is also proven at the sin of the Calf – other Jews, who had just been freed from Egypt a few minutes ago, immediately fell back. But Levi was still strong. The Brisker Rav’s Torah on this matter is mentioned, which brings the Shalmai Emunah (Sukkot) on this topic.
5) Whether the tribe of Levi did not work on buildings for idolatry:
Perhaps the Rambam thought that in Egypt they built temples for idolatry, and only the tribe of Levi did not participate. The priestly status of the tribe of Levi perhaps meant that they did not have to do any work. Perhaps the first Jews willingly participated in the buildings (for idolatry), and only later did it become slavery.
6) “And almost” – the source for “the fiftieth gate”:
The language “and almost” – in another moment the children of Jacob would have been lost – is the source for why all Chassidic books say that there was one more minute left in “the fiftieth gate” of impurity. The Rambam does not use the language “fiftieth gate,” but the idea is here: another bit of remaining, “and the root of Abraham our forefather would have been uprooted” – the root that Abraham planted (“Abraham planted an eshel”) would have been torn out.
7) “To the error of the nations and their straying” – back to the error of Enosh:
The Rambam means that it is the same error: one forgets the Almighty, one is drawn after the stars. This is always a danger, not just happened once. The stumbling block that one sees only idolatry around oneself, one thinks this is the whole world – this is always a danger.
8) The distinction between the first time (Enosh) and later:
The first time (the generation of Enosh) one needed explanations – how does one come to such an error? But later, after thousands of years of already doing so, the nations no longer need any explanation – “this is the rabbi, and the rabbi does it this way.” The Rambam’s explanation in laws 1-2 is more an explanation of how the first man knew of God and how the error began at all. But later the novelty is that one does know the truth, not that one doesn’t know.
9) The Egyptians did not follow Abraham at all:
The Egyptians perhaps remained with their error all the years – they never accepted Abraham’s teaching. The Jews simply “became gentile-ized” – were drawn after their bad neighbors.
10) “Out of God’s love for us” – the source in the verse:
The Rambam uses the language of the verse “out of God’s love for you” (Deuteronomy 7:8). The Almighty loves us, and together with the oath to Abraham our forefather, He saved us.
11) Why a “shortcut” through Moses – and not again the long way of Abraham:
Why didn’t the Almighty again take a person who would have the truth and spread it (like Abraham)? That would have taken forty years! The answer: because the oath of Abraham our forefather requested that there should be a “nation that knows God” – not just that one person knows. The entire novelty of Abraham our forefather was not that an individual knows (an individual can always grasp philosophy), but that there should be a nation. If the nation would have lost their “continuity” – their continuation from Abraham our forefather – it would have been very difficult. Moses our teacher could have done what Abraham originally did, but the Almighty made a “shortcut” through prophecy, because it came as an accord – the oath. Without Abraham our forefather’s oath it would not have been.
12) The novelty that “we are from Abraham our forefather” – something would be missing without this:
The matter of “knowledge of God” is that we are from Abraham our forefather. If one would have started again “from scratch” – even if it would have been technically possible – something would be missing. The continuation, the continuity from Abraham our forefather, is an essential part of the nation’s identity.
13) “Made Moses our teacher” – the Almighty created him:
The language “made Moses our teacher” is explained: the Almighty created him – but just like every person. He did not create him as a special creation, but He later chose him.
14) “Crowned them with commandments” – the language of “crown”:
The Rambam uses the language “crowned them” – He crowned them with commandments. This is a language of honor – commandments are a crown, not a burden.
15) The parallel between Abraham’s wisdom and Moses’s prophecy:
Everything that Abraham our forefather “removed” (took away) with wisdom – the error of idolatry – Moses our teacher showed again with prophecy. Abraham used intellectual arguments; Moses received direct prophecy. Both accomplished the same thing: “the judgment of idolatry and all who stray after it.”
16) “The way of His worship” – the same language as by Abraham:
The Rambam uses the language “the way of His worship” – which is the same language he used earlier by Abraham our forefather’s teaching (“the way of God”). This shows that Moses’s Torah is a continuation of Abraham’s way, but on a higher level – through prophecy instead of through wisdom alone.
17) The distinction between Abraham’s and Moses’s manner – despite the continuity:
In other matters – like love of God and fear of God – Moses our teacher forbade things with different rules than Abraham. It is not necessarily according to the same rules.
The fundamental distinction in reality: Abraham our forefather was not yet a separate nation. He had love and sympathy for all people. When he spoke about “all who stray after it” – he meant: the person is crazy, one must enlighten him, but not kill him. Abraham our forefather did not kill anyone.
Moses our teacher – by him there is already a separate nation. One no longer needs to care so much for the other people. By Moses our teacher can already come through prophecy – with stricter laws, including death penalty for idolaters.
18) Abraham’s principles vs. Moses’s laws:
Abraham our forefather worked with principles (love, proofs, explanations), but Moses our teacher received specific laws. It is according to the same principles, but the detailed laws of idolatry (which the Rambam will explain in the coming chapters) are Moses’s specific working out of Abraham’s broader principles.
—
Summary of Chapter 1 Overall – The Rambam’s Structure
Novel Insights and Explanations
Chapter 1 is an introduction – “the negative side”:
– Laws of the Foundations of the Torah (beginning) = the positive side – he explains the basics: what the world is, what the Almighty is.
– Laws of Idolatry chapter 1 = the negative side – he explains what idolatry is, how it developed, and how the truth emerged from there (through Abraham, Isaac, Jacob, the tribe of Levi, and Moses our teacher).
– Chapter 2 and onward = the actual “judgment of idolatry” – the practical laws that will be learned from here on.
This means, chapter 1 is truly an introduction to the entire book, just as the beginning of the Laws of the Foundations of the Torah is an introduction to understanding the Almighty, so chapter 1 of the Laws of Idolatry is an introduction to understanding the opposite – the error of idolatry and the historical context.
[Digression: It is mentioned that perhaps there are other approaches in other Rishonim – one can learn the Ramban on the Ten Commandments, he lays out his interpretation in other places. But the Rambam lays out very strongly his way of how to understand what is the idolatry that the Torah forbids.]
📝 Full Transcript
Laws of Idolatry – Introduction and Enumeration of the Commandments
The Place of the Laws of Idolatry in Sefer HaMada
Rabbosai, we are beginning today, the Laws of Idolatry. We are holding in the middle of Sefer HaMada. Sefer HaMada consists of:
– Laws of the Foundations of the Torah, which are the fundamentals of faith, one can say
– Laws of Character Traits, where there are good character traits
– Laws of Torah Study we have just finished, how one learns Torah, how one honors Torah scholars
– And now we are going to learn the Laws of Idolatry, which is the opposite of the Foundations of the Torah
The Foundations of the Torah is what yes, who the Almighty is and how one must serve the Almighty, and the opposite is serving idolatry. So the Rambam is going to give us very many laws, a whole long section of laws, and very many commandments.
A Question on the Order
It is true, it should have been right next to the Laws of the Foundations of the Torah, seemingly comes the Laws of Idolatry, because it is literally “You shall have no other gods.” And the Rambam in the, if I remember, when he spoke about the fourteen books that he made, he says that this is the thing that one must know first of all, such as the unity of Hashem and the prohibition of idolatry. The unity of Hashem is Foundations of the Torah chapter 1, and the prohibition of idolatry is literally the opposite of that.
It is almost a question for me why it doesn’t stand right after the Laws of the Foundations of the Torah, or even in the Laws of the Foundations of the Torah, after chapter 1 should stand the prohibition of idolatry.
Answers to the Order
I think there is on this an explanation, a certain understanding. It could be that the Rambam understood that first he wants to lay down the entire positive picture of what a Jew looks like. Yes, a Jew is Foundations of the Torah, with character traits, with learning Torah. Afterwards he goes to the negative, to the negation, turn away from evil.
But I think the way it happened is, the matter of the Torah scholar is what connects the Foundations of the Torah with Character Traits, and then Character Traits with the Laws of Torah Study. Honoring a Torah scholar, how a Torah scholar makes a sanctification of Hashem’s name, and so on and so forth. The Torah scholar is the thread that runs through between the first few laws of Sefer HaMada.
And also how one can also understand the Laws of Repentance comes afterwards. It’s like the first three parts is the positive, then you deal with the negative, how idolatry, if one hasn’t done repentance, and then the fix of the negative you say. Yes. Repentance is on the Laws of Idolatry. Every shame draws it… essentially the Laws of Torah Study ends with a kind of repentance on disgracing a Torah scholar, because excommunication is a way of punishment and repentance to do on disgracing a Torah scholar.
Another point one can also say, we will see perhaps better we will see at the end of chapter 1, that idolatry, the essential prohibition of idolatry, the idea, the essence of it, is essentially already included everything in chapter 1 of the Foundations of the Torah, that there is one God and He runs everything. Idolatry is basically not that. There isn’t really a novelty in this, theoretically. The main novelty seemingly of idolatry we will see is a certain practical thing, how the Torah develops, how the Torah lays down, in what kinds of things. Because idolatry is essentially like a fence, it’s all a practical thing, that one shouldn’t do the things that cause an error in the Foundations of the Torah. So for this it could be that it’s not really Foundations of the Torah, it’s more like a step afterwards, it’s more practical warnings.
The Enumeration of Commandments of the Laws of Idolatry
So when the Rambam begins the Laws of Idolatry, he enumerates all the commandments as is his order, and this is a long list, because “there are included in them fifty-one commandments”. The commandments of idolatry has 51 commandments, in total only two positive commandments, because almost everything is negative commandments. Two positive commandments and 49 negative commandments, “and this is their detail”.
This is simply because the Rambam understood that there are indeed in the Torah very many commandments of not doing, not doing idolatry, not doing a thing that leads to idolatry. And also even certain commandments that seemingly don’t really have to do with idolatry, the Rambam understood that it belongs to idolatry. I brought the chart that Rabbi Rabinowitz made, a beautiful chart. It’s the same order, but he simply shows how the commandments divide up in order, and instead of reading a long list, one can see more clearly this way.
Structure of the Commandments – Categories
Thought and Turning Toward Idolatry
The first prohibition of the prohibitions of idolatry is “not to turn after idolatry”, it means not to turn, not to interest oneself in idolatry. We will see in chapter 2 of idolatry, “not to follow after the thoughts of the heart and the sight of the eyes”, one should not follow the thoughts of the heart and the sight of the eyes regarding idolatry. One should not think too much or look at matters of idolatry.
He brings a very beautiful language from Sefer HaMitzvos, he says that a person must place a boundary on his thoughts. One cannot think about anything. A person sometimes thinks what? Thought I may anything. No. Anything that is not Torah and mitzvos, that is not maintained by Torah and mitzvos, one may also not think. About idolatry one may not think, so says the Rambam. Yes, we will see in chapter 2 the details of this.
Discussion: Distinction Between Turning and Believing
Speaker 1: Bringing to mind is indeed, is thinking about things that can bring after it idolatry.
Speaker 2: Right, and not thinking that it is believing in idolatry is another prohibition, believing in idolatry is a negative commandment. Here it speaks of other prohibitions that a turning that brings to idolatry, that brings to the essential idolatry, or perhaps idolatry itself one can call the practical commandments, as he gives for this the serving on the first willnesses. Very good.
Blasphemy
Yes, further, not to blaspheme. Not to blaspheme, to blaspheme the Almighty. The Rambam in chapter 2 will justify why blasphemy comes in, it’s not really idolatry. Blaspheming is like blessing the Name, but the Rambam will explain that it’s similar to idolatry. Yes, good.
The Essential Worship of Idolatry
Further, its essential worship, the essentials about how one serves idolatry. You will see for example in chapter 1. Chapter 1 is not a commandment, chapter 1 is the foundation that explains why, how did idolatry come about and so forth. How does it come to people to serve idolatry? People aren’t crazy. So the Rambam will very nicely explain how the error can develop.
So further is its essential worship, the usual manner of worship. Yes. Also the interesting thing is that seemingly if there is yes a commandment from chapter 1, it is indeed yes an idolatry from the Torah, because there was a commandment not to bring to mind that there is a god besides Him, so idolatry from the Torah, which that is seemingly the essential heresy of idolatry. But idolatry looks like it speaks only of the next levels, it doesn’t speak of the error. That is not yet idolatry. When one has a small… It’s not chapter 1 shows that a small error can bring us to the greatest error of actual idolatry. Right.
Afterwards there is the ways of worship of idolatry, which is all forbidden, right? Not to worship it in its manner of worship, the way how one serves that idolatry. And afterwards there is, even if it’s not the way how one serves that specific idolatry, but that is always the worship, like bowing down, later one sees the rest idol, burning incense and so forth.
Making Idols and Forms
Further, not to make, not to make an idol. That is an external commandment. Ah, okay, we will see. What making an idol?
And not for oneself and not for another, and one should not make any forms of idolatry even for beauty. Even the forms are not idolatry, but ah, a beautiful thing, making a form itself is a matter of idolatry.
Inciter and Enticer – Spreading Idolatry
Further, afterwards there is, as we heard before, the great things that have to do with when there are creatures to idolatry, that is he makes a movement, small things, idolatries, this is the subject of positive commandments, not to be an enticer, a wayward city, to burn a wayward city, a positive commandment on a city that all became enticed after idolatry, one must burn the entire city, one may not rebuild the city afterwards, not to rebuild it, and one may not have benefit from the money of the wayward city.
Further, one may not incite even an individual. Enticer is that one means a multitude, and inciter is that one means an individual. Ah, that is the distinction. It’s very good. So that is like all things that are like by Abraham our father, the difference is there “and he called in the name of Hashem,” and the opposite side is and he called in the name of idolatry, that is an inciter and enticer. Or not by the name of Hashem, yes. We will see, yes.
Not to love an inciter, one should not love one who is an inciter. And not only that, but not to cease hating him, one should not stop hating him, one should not try to save him, and one should not learn to defend him, as usually a person who is sentenced to death there is a commandment to defend. And the opposite, not to refrain from teaching against him, on the contrary, if one has a teaching of guilt, one can say about him something that makes worse his situation, one should yes say it.
False Prophet
Further, one should not prophesy in the name of idolatry, and if one prophesies in the name of idolatry, one may not listen to the one who prophesies in the name of idolatry. Further, a branch of this is not to prophesy falsely even in the name of Hashem, to say falsely that one has a prophecy in the name of Hashem. Yes, this is hard to understand why is it after idolatry, it was already yes stood, the essential thing is already yes stood in another place in the Torah. It could be here he means mainly if one says in the name of Hashem to serve idolatry, because then it is indeed one of the essential ways how one can be false in the name of Hashem, therefore it lies here. But besides that he is an inciter, he has indeed violated also the matter of prophesying, comes to another prohibition of prophesying falsely. Yes.
Not to fear, one should not fear from killing a false prophet.
Oath in the Name of Idolatry
Not to swear in the name of idolatry, one should not swear in the name of idolatry.
Sorcery and Similar Things
Now there are things that are not really idolatry, but one can call categories of sorcery or other actions that idolatry does that leads to this. Yes:
– Not to perform the act of ov, one should not do the sorcery called ov
– One should not do the sorcery called yidoni
– One should not pass the children through the fire which was introduced for the idolatry of Molech, not to pass to Molech
Pillar, Figured Stone, Ashera
One should not set up a pillar, that is an altar that is not in the place of the Temple. By pillar there are three times an interesting explanation, three times there is another explanation on this.
Not to bow on a figured stone, one should not bow on a stone floor.
Not to plant an ashera, one should not plant the tree that was introduced for idolatry.
Even for the sake, even the things are even, that is not only idolatry, idolatry that is idolatry, but it is already included in previous commandments, but here one said one should not do the things similar to the customs of idolatry, that is…
Destroying Idolatry
Already, the commandments are of destroying idolatry, to destroy idolatry and all that is made for it. That is that when Jews come into the Land of Israel or a Jew has control over a city, one should destroy idolatry from there. And the prohibition is not to benefit from idolatry and all its accessories, one should not benefit from idolatry, and not only that, but one should not benefit from the beautiful things that one places on the idol. And there we will further enumerate which benefits are permitted.
And not to benefit from the offerings of an idol. Offerings is the word that here things that don’t themselves become forbidden, for example one serves a tree, a tree itself doesn’t become forbidden, a tree is a living thing, one doesn’t kill it, one sees it, but if the offerings from it, yes, if one has benefit, that means that this is an external prohibition of benefit to be from the offerings, as it stands there inside in Parshas Chukas.
Not to Associate with Idolaters
Already, further are the commandments of prohibition from other things similar to idolatry and so forth, but not to associate with idolaters:
– Not to make a covenant with idolaters, we learned it this week in the parsha by “beware lest you make a covenant”
– Not to show them favor, one should not have mercy on idolaters
– They shall not dwell in our land, one should not let them live in the Land of Israel, as the verse says because lest you intermarry with them, and your children will become idolaters
– Not to imitate, one should not look with the customs and garments like idolaters, to be similar to them
Other Types of Sorcery
Afterwards there are a few types of sorcery:
– Not to do the sorcery called nachash
– Not to do the sorcery called kosem
– Not to do the sorcery called me’onen
– Not to do the sorcery called chover chaver
– Not to do the sorcery called doresh el hameisim
– And one should not ask from the sorcerer called ov
– One should not ask from the sorcerer called yidoni
– And also making curses
Chapter 1 Law 1 – The Origin of Idolatry
Continuation of Enumeration of Commandments – Prohibitions of Idolatry
But if the bird from it is yes, that means that there is external to benefit from the bird, that stands there inside in chapter 8.
Afterwards there are the prohibitions of… other things similar to idolatry and so forth, and not to associate with idolaters. “You shall not make a covenant” with idolaters, this we learned this week in the parsha, “lest you make a covenant”. “Do not show them favor”, one should not have mercy on idolaters. “They shall not dwell in your land”, one should not let them live in the Land of Israel, as the verse says, because so that it should not intermarry with them and your children will become idolaters. “Do not imitate them”, one should not look with the customs and garments like idolaters, to be similar to them.
Afterwards there are a few prohibitions of sorcery: not to do the sorcery called nachash, not to do the sorcery called kosem, not to do the sorcery called me’onen, not to do the sorcery called chover chaver, not to do the sorcery called doresh el hameisim, and one should not ask from the sorcerer called ov, one should not ask from the sorcerer called yidoni, and another general one should not do sorcery.
Distinction Between Different Types of Sorcery
I want to clarify for you sorcery. First, sorcery is one thing, and that is even in the Jewish, everything is sorcery. They look at it all from the “spooky category”. But according to how it looks here, it looks like this is different. Like for example, to perform ov is more like actually an action of idolatry almost. But asking the ov or the kosem, that is not really… not forbidden, it’s forbidden because it will bring one should go to idolatry. The Rambam will explain the matters.
Prohibitions of Customs and Garments
And afterwards there are more prohibitions besides what was said a general thing one should not look with the customs and garments of idolaters, one enumerates certain customs and garments. That idolaters used to round the corners of the head, we should specifically yes leave the sidelocks and not round the corners of the head. One should not destroy the corners of the beard. A man should not wear women’s garments, and a woman should not wear garments of a man, men’s garments, which we learned this week. One should not make tattoos, one should not cut into the body, and “they shall not cut themselves”, one should not scratch and not strike oneself over a dead person, and “not to make a bald spot over a dead person”.
And these are the 51 commandments that belong to the Laws of Idolatry.
Why the Rambam Tells the Process of Idolatry
Now the Rambam will explain, for some reason, not what we Jews, the Rambam will explain to us something that is strange for people, one reads so much about idolatry, it was a test, and we look at idolatry, some little thing that one bows to it, deep down one means god, or how one makes a golden calf and one says “these are your gods, Israel”, it looks to us like an absurd thing. And the Rambam says that this is a caricature, but underneath this there is something of a process.
The Rambam says this not so that one should be able to be careful, there is no advice of not thinking about idolatry, but the Rambam makes us here think in a good way, in a proper way, so that one should understand what idolatry can be.
I don’t know if the Rambam came to defend the idol worshippers that they weren’t so foolish. I mean that he wants very strongly that one should understand that avodah zarah is not what you think. That is, he doesn’t simply say that one must understand this better. The Rambam doesn’t properly explain here, but in a certain way, but one must understand better that avodah zarah doesn’t mean to believe in another god. What does another god even mean? If the concept of God means what we learned in Yesodei HaTorah, it’s very difficult to understand. Therefore children don’t understand what avodah zarah means.
Avodah Zarah is a Boundary for Atheism
The Rambam explains that avodah zarah doesn’t begin from this. It begins from the fact that there are many forces in the world, which indeed there are such forces, and one begins to give them honor, and in the end one forgets that there is a God at all. So as I told you, according to how it comes out in this chapter, avodah zarah is a boundary for atheism. From doing avodah zarah, one comes to forget entirely that there is a true God, because one begins to serve only the intermediate things, and one forgets the previous ones, the first thing, the Metzui Rishon that stands in Yesodei HaTorah chapter 1.
And regarding this the Rambam wants to explain this very strongly, because if one doesn’t know what the prohibition of avodah zarah is, one thinks that avodah zarah means another god. The question arises, another god doesn’t make any sense at all, right? Because if you believe in the correct way that He is the great Master of Power, that He is the true God, not the word, the name that we give Him. So here the Rambam explains how the errors can develop. Right, so more than just understanding why there were such foolish people, it’s also to understand the definition, what the meaning of avodah zarah is according to the Rambam’s approach.
Other Approaches
Perhaps there are other approaches and other Rishonim and other interpretations, but one can learn the Ramban in Aseret HaDibrot, he lays down his interpretation in other places.
But the Rambam lays down very strongly his way, how to understand at all what is the avodah zarah that the Torah prohibited and what one should [understand] from them.
The Error of the Generation of Enosh – The First Step
The Rambam says… did I tell you a history lesson? Yes. The Rambam lays down a long beautiful story of how avodah zarah developed over the course of generations.
The Rambam says, in the days of Enosh, in the times of Enosh, Enosh was a son of Seth, Seth, I’m sorry, Seth. In the days of Enosh, in the times of Enosh, as it says in the Gemara that idol worshippers are like the generation of Enosh, that the generation of Enosh began with avodah zarah. What happened?
The Rambam says thus, ta’u bnei ha’adam ta’ut gedolah, people made a great error, nivrah etzat chachmei oto hador, the counsel, the wisdom of the sages of that generation became foolish. Instead of being wise they all became foolish.
The Error Began from the Sages
It’s interesting how he means to say that the problem began from the sages. They became foolish, but they had a good reasoning. It wasn’t an error of the masses, it was the error of the thinkers.
The Rambam says, ve’Enosh atzmo hayah min hato’im, it wasn’t only in the days of Enosh, but Enosh himself was a ben achar ben, he too was in error.
The Rambam says, vezo haytah ta’utam, this was their error. Yes. They said thus, amru, they said thus, yes?
Speaker 2: Hoil, what should I read? Is the foundation that the errors, what does it say here errors? The yud is an error. It’s an error in the word error, nu? Someone who says thus, he says, I don’t know. Nivrah etzat, the error is, he already thought the joke. Anyways.
The Reasoning of the Generation of Enosh
Speaker 1: They said thus, hoil veha’El yitbarach bara kochavim elu vegalgalim lanhig et ha’olam, ah, that’s the introduction. In order to understand one must remember Hilchot Yesodei HaTorah chapters 2, 3, 11, where stands the entire structure of the world.
Hoil veha’El yitbarach bara kochavim elu, stars are the stars, vegalgalim, on which lie the stars, lanhig et ha’olam, they lead the world, as they understood there that through the spheres all changes occur, and through the forms all the forms in the world occur. Unetanam bamarom, and besides this, first of all through them He leads the world. So they are honored, the spheres, and they are placed in heaven. That they are in the heavens. So much more the stars, because the spheres one doesn’t see, but I don’t know if one can give them honor.
Speaker 2: Okay, is ge… okay. Because taken they put in the stars. Very good. But the Almighty… what they serve. This is a language from the Gemara. Shemesh meshamesh lefanav umimeila yes. Lo ta’asun iti. They are also not only that He honored them. They are like close to the kingdom. They are close to the Almighty. They are His servants who stand before Him. That they are not like we should stand from afar and they should stand near us.
Speaker 1: So if so re’uyim hem leshabbecham it’s fitting for them. Yes re’uyim hem what does it mean. Either it’s due to them. Yes. It’s coming to them that one should praise them, to praise them. They are allowed, one can give honor, to give honor.
Whoever it’s not only for them important things that honor is fitting. But vezehu retzon ha’El baruch hu. This is also what the Almighty wants. Legadel, lechabbeid, mi shegidlo, vechabbedo. It’s what the Almighty wants, and he brings a proof. Kemo shehamelech rotzeh lechabbeid avadav ha’omdim lefanav, vezehu kevodo shel melech. It’s the meaning, he says the Almighty, the Almighty said it, but the people have a claim, like a king of flesh and blood, he has his ministers, his close ones to the kingdom, who stand before him, and he wants one should respect them, like Achashverosh commanded one should respect Haman. I know why he said, isn’t it not only, yes, he says the king’s command? Yes, but not only when one bows to Haman, one doesn’t bow only to Haman, he essentially bows to Achashverosh. One shows that one respects what the king said, that one should respect it! So the Almighty respected thus the stars, the spheres, all these… he didn’t speak here of angels yet, didn’t he? Interesting. The stars, the spheres, so the Almighty wants one should respect them. Yes?
The Rambam Further Questioned the Reasoning
The Rambam further questioned the reasoning. A good reasoning, it sounds good. But actually on Shabbat we say “Kel Adon”, yes? We say there “mele’im ziv umefiqim nogah”, we bring out how beautiful they are, we bring out honor. But the point is “pa’arim kavod notnim lishmo, tzahalah verinah lezekher malchuto”. They are beautiful, they are glorious to praise the Almighty behind this. But they saw that it’s so beautiful and it’s so magnificent, simply, the Almighty wants one should thank them, one should say good job for their work that they do, although they do the work only in the name of Hashem, the Almighty is their activator and they activate those beneath them. But they held that they themselves deserve honor.
The Rambam will describe until Avraham Avinu, he will describe precisely why they don’t deserve any honor. Because the reasoning is not essentially a good reasoning, one must see what is wrong with it. One must think, a king, why doesn’t a king want everyone should come only to bow to him? Why does he also want for the smaller ones? Seemingly, this itself is honor for the king, that it’s a kal vachomer, that he took a little bit from my honor. But the Almighty didn’t want that there should be a manner of intermediaries where one gives honor to Him. The Almighty wanted that… until the complaint that David said.
“Shelo Alah Al HaLev” – The First Step is Not Yet Foolishness
Okay, seemingly, this is a good reasoning. If it had remained here, perhaps it would have even been correct. The problem is that it brings the next thing. It’s a further slide, not a further slide. Now, what did they do? This is one thing. Keiwan she’archu hayamim, this is still a step like this. Keiwan she’archu hayamim, this is a love to have. One has keiwan she’archu hayamim, this is a love to have. It fits with the “shelo alah al halev”. It didn’t occur to the heart that you have another god. He still doesn’t have any error. The first matter had an error, but the reasoning isn’t foolishness. Only an error in spirit.
The Second Step – “Keiwan She’alah Davar Zeh Al Libbam”
It occurred to them, and the fools began to think, began, livnot lakochavim heichalot – one began to build temples, I mean temples, yes? Sanctuaries, like buildings, where one should pray, where one should do service for the stars. Ulehakrivlehen korbanot – they brought sacrifices for them. Uleshabbecham ulefa’aram bedvarim – one said praises and laudations to this, not only about them, because ours can also say about them. It means to their height, in the manner of divinity. One said blessed are You, Hashem, who makes such beautiful for.
Hilchot Avodah Zarah Chapter 1 Laws 1-2 – The Development of Avodah Zarah (Continuation)
Chapter 1 Law 1 (Continuation) – The First Stages of Avodah Zarah
The Four Services for the Stars
Sanctuaries, like buildings where one should pray, where one should do service for the stars. Ulehakrivlahem korbanot, they brought sacrifices for them.
These, there are three levels of things, yes? Or four, let’s see how many things there are. First, one built buildings for them. Second, they made sacrifices. Third, leshabbecham ulefa’aram bedvarim, one said songs and praises for to these, not only about them, because we can also say about them, it means to theirs, in the manner of divinity, one said “blessed are You the sun” who makes such a beautiful sun, and the like. Ulehishtachavot mulam, to bow to them.
“Lehashig Retzon HaBoreh” – To Fulfill the Will
Vezeh kedei lehashig retzon haboreh beda’atam, they didn’t mean to say that with this they honor or want… what does “mashig ratzon” mean? They achieve the will, as if fulfilling the will. The will of the Creator is that one should give honor to the stars, because with this that He made them so beautiful. They did it in order to fulfill the will, I will make a special temple for the… It could be they also made a temple for the Almighty Himself, could be, he doesn’t say it here, but they also made for the stars and constellations. It’s interesting, he doesn’t say here if one can perhaps at all. So they did these things because they understood that the Almighty wants this.
“Ikkar Avodah Zarah” – Root and Beginning
Vezeh hayah ikkar avodah zarah, “ikkar” means seemingly here root, the beginning, the root. The beginning of avodah zarah began from this, that one holds that the Almighty wants one should give honor and bow and so on to His great servants.
The First Idol Worshippers Believed in the Almighty
Vechach hayu omrim, here comes in what you said, that this is what they mean, until now let’s say originally meant, perhaps the great sages mean thus. Not like one usually thinks that an idol worshipper doesn’t believe in the Almighty, he believes that something else is a god. But vechach hayu omrim ovdeiha hayode’im ikkarah, lo shehem omrim she’ein sham eloha ela kochav zeh, not they say that there is no god except this star, the sun for example.
The Verse from Yirmiyahu – The Sages of the Nations Knew of the Almighty
Vezehu sheYirmiyahu omer, as Yirmiyahu says, “mi lo yira’acha melech hagoyim ki lecha ya’atah”, who doesn’t fear You, King of the nations, for You it befits, as “ki lecha ya’atah” means for You befits kingship.
As he says on Pesach, yes? “Ki mikol chachmei hagoyim uvechol malchutam me’ayin kamocha”. Among all the sages of the nations there is none, I mean to say seemingly, no one doesn’t hold an eloka like You, no one doesn’t think that there is an eloka like You. But what? “Uve’achat yiva’aru veyichsalu musar havalim etz hu”. But in one thing, how does one translate “uve’achat”? They become foolish, they fool themselves? The sages of the nations fool themselves? And they something… nu, how does one translate this verse? With one thing they fool themselves? Ah, that they think one can serve the wood? I hold that they are musar havalim, they say it’s a teaching, a teaching of vanities, wood, that this is the vanity which is simply a stone, simply wood.
And the Rambam translates, kelomar, I already translated the verses that I mean to tell you, kelomar, hakol yode’im she’atah hu levadecha, that all the sages of the nations, the sages, those who know the essence thus know that me’ayin kamocha. But on one error that they have, “yiva’aru veyichsalu”, because ta’avatam vechislutam iz shemedamim shezeh hevel retzoncha hu. They think that this vanity, they don’t say that the vanity is itself a… he doesn’t want to do the will of the power, he wants to do the will of Hashem through the fact that he bows to the wood, and this is a vanity. The only vanity is only this, and it’s also not such a great vanity, it’s smaller than we thought, because they think they’re doing the will of Hashem with this. In a certain sense it’s worse, because he still says that the will of Hashem is in avodah zarah, but there was still talk what is the problem. Seemingly the problem is that it brings the next step.
The Language “Yiva’aru” – How a Sage Becomes Foolish
It’s interesting the language “yiva’aru”, wisdom yiva’aru, is this what he began “nivrah etzat chachmei yo’atzei Pharaoh”. This is a way how a sage begins to become foolish. A sage doesn’t become foolish at once, it had to happen with a small error. The error that the Almighty wants one should give honor to other than Him, to certain forces, this is the error that begins to make a sage into a fool. It must be that the Rambam thought of this verse when he wrote “nivrah”, because here he indeed brings it out thus.
Discussion: For Whom Did They Do It?
Okay, I want to understand one more small thing, either way, when they praise or they bow to the stars, do they want they do it because they want that the Almighty should see it and have pleasure, ah, and give honor to my sphere, ah? Or they think, yes, that it should make a connection with the star? Can the star see it? He doesn’t say here, he says by the first step, perhaps by the next step it could be that one will think differently. Until now by this, he thinks about a thing from the Almighty. He doesn’t even think that the star has an independent power, he can turn against the Almighty, he only thinks that the Almighty loves that one will give respect and one will bow to the star.
That is, you ask a question why, why does the Almighty love? Because this is the parable of the king that he brings, it’s not such a bad parable. It’s a reasoning. It’s indeed interesting, the first error, they’re still a bit wise, that the Almighty should only be impressed, but they think that the Almighty sees it and the Almighty has pleasure, so essentially they mean halfway the Almighty. They do the stars but they mean the Almighty.
How does the error develop further?
—
Chapter 1 Law 2 – The Second Stage: False Prophets
“Keiwan She’archu HaYamim” – Time as a Causing Factor
Ah, this was first of all. After this, “vecheiwan she’archu hayamim”, ah, “vecheiwan she’archu hayamim”, it took, it went, yes, says the Rambam, “vecheiwan she’archu hayamim”, after time passed from when the service to the stars began with the calculation that the Almighty wants that one should honor them, “amdu bivnei adam nevi’ei hasheker”. False prophets arose. Here we see that false prophets play a great role in avodah zarah, that he becomes, he says that a part of the commandments of avodah zarah is false prophets.
The False Prophet Says that the Almighty Commanded
“Ve’amru”, they said thus, “sheha’El tzivah lahem ve’amar lahem”, the Almighty told them, “ivdu kochav peloni o kol hakochavim”, or serve the stars, “vehakrivulolonischu lo kach vechach”, make such and such libations, “veivnu lo heichal”, build him a temple, “veya’asu tzurato”, make a form of the stars, “kedei lehishtachavot lo kol ha’am hanashim vehakatanim ushe’ar am ha’aretz”. And “umodi’a lahem”, and the false prophet informs the public “tzurah shebadah milibo”, a form that one must be, “ve’omer zo tzurat hakochav peloni shehoda’tini binvu’ati”. This is the form of the star that was made known to me in the prophecy.
Tzurot Shebadu Milibam – A New Level of Error
Laws of Idolatry Chapter 1, Law 2 (Continued) – From Forms to Priests to Forgetting God
The Rambam’s Words (Continued)
Speaker 1:
Friends and scholars. A prophet, he understands that he speaks to everyone. This is one of the differences between a prophet and an emissary that we learned, right? Prophet here means an emissary, not just personal attainment. Personal attainment they could have had earlier too, through their will, their wisdom, their prophecy, for example. But now he speaks of everyone. Now, it’s understood that the women that we’ll still discuss, the common people don’t always understand the symbols, they take it literally. Okay, that’s going to be the next step. But this is the… and according to the Rambam it was truly a lie. God never spoke to them, right? And he said so. It was simply a lie.
The Need for Something Visual – From Abstract to Tangible
But I mean something else that we see here in both things is that people very strongly want to see something visual. So God one cannot see. I’m speaking of the first sages, they know that God is the essence, but one cannot make any form of God. Therefore they also held that one cannot make any temple for Him, because He is abstract. So first let’s take the servant who is abstract, the minister, the servant who is more abstract. And for the children one makes it even more abstract. Going into the temple one cannot see any star, and one builds here a star in the temple that’s more abstract, it looks less abstract, more tangible.
The Rambam Doesn’t Say They Held One Cannot Serve God
This is how truly, the Rambam didn’t say, many people still say that the Rambam says that they said one cannot serve God. I don’t see in any of the stages that he says this. He only says that in the end they forgot. He never says that part of the reasoning was that one cannot serve God. He doesn’t speak of this topic at all. It could be that it’s correct, in other places it sounds like that, but until now it hasn’t been stated. It only said that they held that one must serve the stars, therefore they made forms, and afterward there arose false prophets who said that God says so.
But I don’t know, the reason, he doesn’t say a reason, he doesn’t say, he doesn’t explain why. But one can think, one can think that they held that for God, because He is abstract, one can also only serve Him in an abstract manner. One cannot do certain things because you don’t have any picture to do with. Which is not so with stars, you can paint it, you can make a temple that should look similar to the star, that should have some connection to the star. And for the children one did even much more coarse and corporeal. I mean to say that the form that looks like a person is still not for the stars, it’s just a bluff. Yes. Okay.
Stage 4: Forms in Temples – “That This Form Does Good and Harm”
Okay, afterward, and they began in this way to make forms in temples. In the temples that were built they began making forms. And not only in the temples, but under the trees and on the mountaintops, because temples is of course above the asherah that we’re going to learn soon. I’m preparing all forms, they made forms that should symbolize the stars with the spheres. And they gathered and bowed to them and said to all the people, here they already went further, they said to the people, that this form does good and harm, the form does good and harm.
The Difference Between “Conductor of Order” and “Does Good and Harm”
Already, the first sages already knew the truth that the spheres have a certain power over the world, they do things to the world. But here they already said something that does good and harm, meaning that they already have a direct connection with people.
This is the first time it was stated that the sphere is a conductor of order, but not doing good and harm. Doing good and harm is already a relationship with people, it can decide something like this. Here it says that the spheres have a relationship with people, they do good and harm. And it is proper to serve it and to fear it. Not only that when one gives them honor it’s honor for God, but one should serve them and one should fear the spheres.
What “Form” Means – Not a Star, But a Fantasy
And here it doesn’t say anything about spheres anymore, one has long forgotten about the spheres. Here it says forms. No, not even stars. Pictures. Forms means literally, statues, which usually look like people, right? Or perhaps like animals. They say that the form does good and harm. The masses, he’s going to say soon.
Speaker 2:
No, but how did it happen from a star to a form? It could be that form means the form of the star.
Speaker 1:
No, no, he already said a form that they invented from their hearts. That’s how it happened. Because I would have said a form that they invented from their hearts that is similar to the star.
Speaker 2:
No, no, form, I know what form means here. He says “this is the form of such-and-such star.”
Speaker 1:
Exactly, but it’s not. Forms means like a picture of Venus. Venus looks like a woman with long hair. It’s not a picture, it’s like one makes for children, like one says, one makes for children, one makes that the letter aleph has long sidelocks, I don’t know. It’s some crude calculation, but it’s not true, it doesn’t correspond to anything in reality. And when one looks at the statue, one simply sees a person with a big beard, I don’t know, the deity has a big beard. And he has a small belly, etc. etc. And one tells people that the form, that this is truly a lie. One can interpret it, but this is already completely completely incorrect. Here one already has completely the priests, one says the medium, these are already false prophets.
The Process: From Natural Force to Personal Relationship
So, I would say perhaps like this, that first the star is only a force that conducts naturally, it goes its way in a certain way, and it conducts the world with its movement. And here they made it into something that has a relationship, they gave it a human, they attributed human…
But not it, you should be clear, people don’t see any star, they see a creation. A form they associate with the name of a star, they say the creation is a power of so-and-so. But they don’t see any star, they see the form. And the star has the personality of such-and-such person, and through the personality it has a relationship with us, and one must serve it. He’s going to say very clearly in the next step what happened from the second step. It’s to see the difference between what the masses mean and what the sages mean, not the sages, what he calls the priests, the speakers, the false prophets what they say. But I looked further, so I understand according to what he says.
Stage 5: Priests with Teachings – “Do Thus and So and Don’t Do Thus and So”
Yes, and the priests say to them. Because he wants to explain to you how one came to the stage where one says that the statue, the form means a statue or a picture, and I know that the statue does something. He’s explaining to you how one came to this.
“And the priests say to them”, here priests have already grown, it’s already a system, there are already special names. It’s not false prophets, one doesn’t even need to say anymore “I saw something in my dream, I said something”. It’s already an institution. “And the priests say to them”.
Speaker 2:
Could be the priests are themselves the false prophets.
Speaker 1:
Ah, the student of the false prophet is already a priest, not a prophet. He’s only a student, he’s already heard from the prophet. A preacher. They already say, “through this service, if you will thus and so serve the form, you will increase and succeed, and do thus and so, and don’t do thus and so”. They already transmit teachings in the name of the power. Positive commandments, negative commandments. Yes, in the name of the form.
Stage 6: “Other Liars” – The Star/Sphere/Angel Speaks Itself
Afterward it begins, with this everything began from the prophets who still spoke in the name of God. Afterward begin people who don’t speak at all in the name of God, he will say “hear from me, liars and deceivers”. Other liars arose to say, they began saying that the star itself, or the sphere, or the angel, here is the first time an angel, yes. Already the angel is the form that was mentioned which is already more God in the form. Again, it symbolized maybe. Yes. spoke with them, and said to them serve it thus and so. Not like before when they said that…
Speaker 2:
Right, it makes sense, but…
Speaker 1:
The false prophets said that God commanded. Here they already see, the powers already receive more and more… The angel already speaks to them. One already attributes to it more and more powers.
Speaker 2:
Right, it makes sense according to what we’re going to see, because the masses have already forgotten a bit about God. One cannot tell you that God commanded, because who knows who that is. They know the power or the form.
Speaker 1:
And said to them serve it thus and so, and informed them of the way of its service. The power, as one says, that the power or sphere or angel informs the way of its service, do thus and don’t do thus.
Why Lies Have More Variation Than Truth
And the Rambam says, and this matter spread throughout the entire world. The lies began spreading throughout the entire world, to serve the forms with various services different from one another. With different services, besides the forms. There were very many other forms, each one had its own… He likes kugel and he likes pepper. I mean, it looks like this, because truth is only one, lies – the sky is the limit. Every liar can come with a different type. It became very… and this was probably perhaps part of the attraction. The one Abraham our father, there is some one small meager way of serving God, whatever. The truth is only little, but here is a whole multitude. It’s creativity, there’s a lot of creativity happening, many types of services. And to sacrifice to them and to bow down. Okay, so this is what was done.
Stage 7: The Final Result – “The Honored and Awesome Name Was Forgotten”
Now, you see the result of this, this is the result. I wanted to make stage 3, it’s not really stage 3. The result of the stages, after they conducted themselves this way, what remained? “And when the days lengthened,” it happens, yes, “and when the days lengthened,” perhaps this is the same lengthening of days from before. Since it had already been a long time, people didn’t even remember anymore. Previously there were still people who remembered that essentially it was a way of honoring the Creator, and meanwhile it acquired more and more its own power, the fantasy of the power. And afterwards, what happened? People forgot that there was a Creator behind it.
I can tell you what happened, what remained is now, there are still chachamim (sages) and hamon am (common people), but what the current chachamim know is about the spheres, the hamon am only knows the pictures of them. But when the Creator is not even mentioned by the chacham, he is concerned about what the masses will say.
“And when the days lengthened, the honored and awesome Name was forgotten.” The Creator, the true Creator, became forgotten. “This honored and awesome Name, whose existence could be seen, became forgotten from the mouth of the entire universe and from their knowledge.” The entire universe, the entire existence, the entire world, all people. Universe is a heavier expression than it says, the entire world upon which we stand, the Creator’s name was forgotten and from their knowledge. People forgot from their knowledge. Ah, perhaps he means “from the mouth of the entire universe and from their knowledge,” their mouth stopped speaking about this, and their mind stopped thinking about this. “And they did not recognize Him.” They didn’t recognize Him at all anymore.
The Hamon Am – “They Know Only the Form of Wood and Stone”
“And it turned out that all the people of the land, men and women and children, know only the form of wood and stone and the temple of the building that they were trained from their youth to bow down to it and worship it and swear by its name.” They were small, the one who trained them knew that there was something beyond it. He doesn’t say it so clearly, but they were trained from youth to bow down and worship it and swear by its name of the form. He says simply, you’re taught, you bow down to this, what do you think? He is the god. That’s what a simple person understands, only what one can see.
The “Chachamim” – “Imagining That There Is No God Except the Stars and Spheres”
“And the chachamim among them, such as priests and the like, were imagining that there is no god except the stars and spheres for which these forms were made and in their likeness.” They don’t think so foolishly, they don’t mean that it’s only the form of wood and stone, they know a bit deeper. What do they mean? That the wood and stone symbolizes something that is a bit higher than this. And they think that there is no divinity, except the stars and spheres for which these forms were made and in their likeness.
Speaker 2:
Or in their likeness, yes, according to what they convince themselves that it looks like or symbolizes it this way. It’s a confusion. I think here that he’s saying that the foolish person sees only what he sees before his eyes. The chacham goes one level higher. He says it’s not the wood that the wood needs to resemble, yes?
Speaker 1:
Yes, it’s just clear why. It’s just clear why. Because he says that one step level is true, is true. They are smart enough, they already feel smart, they don’t need more.
Laws of Idolatry Chapter 1 Law 3 – Avraham Avinu’s Recognition of the Creator
Continuation: The Chachamim and the Spheres
Speaker 1:
Or in their likeness. Yes, according to what they convince themselves that this looks like or symbolizes it.
I think here that he’s saying that the foolish person sees only what he sees before his eyes, the chacham goes one level higher. He says it’s not the wood that the wood needs to be resembled. Yes?
Speaker 2:
Yes, it’s not clear why, but… It’s not clear why. Because this says that one step level… It’s true, they were smart, they already feel smart, they don’t need to think more about this. It’s not clear why.
The real answer in the Rambam’s world is that the spheres and the chachamim are also physical things in the end. It’s not more abstract. It’s not that what one sees one cannot see, because you cannot see. If you had a picture that you look at the sun, you see the sun. It’s not hard to see the sun. It’s a thing that one can see. But the spheres is already yes a bit of abstraction. It’s not an abstraction, it’s a physical thing. But he must say that because he sees stars there must be spheres that carry them. That’s not the big problem.
Speaker 1:
No, I mean to say that a chacham feels good that he has already been abstract, he has already grasped something a drop deeper.
Speaker 2:
They stopped speaking. He doesn’t explain why the chachamim stopped knowing about the Ein Sof, about the First One. He never explains this. The Rambam brings in other places that the army, the idol worshippers, said that the sphere is the god. But what is their side? He says here that the Creator Himself remained alone. But in the end…
Law 3 – Individuals in the World: Chanoch, Metushelach, Noach, Shem and Ever
Speaker 2:
Amudo shel olam (pillar of the world) means the strength of all these worlds.
“There was no one who recognized Him or knew, no one knew Him or knew about Him, except individuals in the world, a few people did know.”
Ah, previously he says “the entire universe” and from their knowledge, it appears that the entire universe means the majority of the world, but there were yes a few who separated themselves from the world. Ah, very good. Not part of a group, but as individuals. Very good.
Such as Chanoch, Metushelach, it says “and Chanoch walked with God.” Metushelach it also says, Chazal say that Metushelach lived very long, he still remembered the first chachamim. Noach, it says “and Noach walked with God,” Shem and Ever, who are known that they were tzaddikim.
Ah, there were yes those who remembered. Not simply no one remembered, but the majority of the world didn’t remember. But they remained individuals, they didn’t have the strength to go shout against the sphere that goes forward, the descent of the world.
And the world is rolling, yes, it turned from the truth to a bit of falsehood, to more falsehood, to completely total falsehood. It went on the “slippery slope,” until the pillar of the world was born, until the pillar of the world was born. There are eternal trees and there is the pillar of the world, who established a point to the Creator.
Avraham Avinu – Pillar of the World and Eisan
Speaker 2:
Okay, the pillar of the world is Avraham Avinu. Yes, what was Avraham Avinu innovating? He understood.
He says, “When this eisan (strong one) was weaned,” because he is the eisan, the strong person. He was a pillar of the world, now he is an eisan. This is built on the fact that eisanim are strong. Yes, eisan is spirit, it says. I think he means apparently more the strength. Why? Because he holds up the world, he brought back the Creator to the people. It appears that one must have strength to go against the entire world, and be a strong force, a strong… that upon him stands the next faith, the correct faith.
When Did Avraham Begin to Think?
Speaker 2:
He began to wander in his mind, he began to walk around in his mind, he began to think a lot, to walk around in beautiful thoughts. He was no more than three years old, he stopped nursing. He was no more than three years old. Literally, two three years old. “And Yitzchak was weaned,” this means two years old simply. The midrash means it… He stopped nursing. Simple peshat means knowledge. By Yitzchak himself there are opinions that this means three years old. But simple peshat means, when he began to be able to think a bit on his own.
He began to wander in his mind, and the Rambam says “and he was small,” he was still small. He began to think, he began to think deeply in his mind.
What did he begin to do? He began to think day and night, he began to think about the sun and about the moon. He thought during the day and at night. He thought about day and night.
Also, he will say, “And he was amazed how it could be that this sphere is conducted always and it has no conductor.” How can it be that the sphere turns and no one turns it? “And who turns it?” Perhaps it turns itself? It turns all the time, and who turns it?
The Parallel to Foundations of Torah Chapter 1
Speaker 2:
This is basically what it says in Foundations of Torah Chapter 1, that the sphere turns always, and it’s impossible that it should turn without a mover, it would turn always. He says, Avraham Avinu knew this. That means, he knew about the spheres, he didn’t know about the Aristotelians who only know about the forms. But on this itself he struggled.
Why Didn’t He Have a Teacher?
Speaker 2:
And why didn’t he go to Chanoch or Metushelach, I don’t know? “He had no teacher.” He says, look, “He had no teacher.” Why didn’t they live there? I don’t know.
“And who turns it? For it’s impossible that it should turn itself.” This he knew, that it cannot turn itself. This he grasped.
“And he had no teacher and no one to inform him of anything, but he was immersed in Ur Kasdim among the foolish idol worshippers.”
Speaker 1:
So why didn’t he go to Chanoch?
Speaker 2:
Perhaps they didn’t live near him? Until they didn’t make themselves known to the world that he should understand differently. He didn’t have any foundation by himself.
Speaker 1:
Alone, this he didn’t say.
Avraham Was an Idol Worshipper
Speaker 2:
“And his father and mother and all the people were idol worshippers, and he was worshipping with them.” He was also an idol worshipper, why? Because that’s how they taught him. “But his heart was wandering and wondering,” his heart was always struggling, wandering.
Very nice, he goes poor thing there in the house of idolatry with Terach, and while he is there he walks somewhere else. He stands there, but his heart is somewhere else. He turns with the sphere and he tries to figure out what’s going on here, why does this turn by itself?
Avraham’s Achievement: The Path of Truth and the Line of Righteousness
Speaker 2:
“Until he grasped the path of truth,” until he understood the path of truth, the true way. “And understood the line of righteousness,” he understood the line of righteousness, the straight line, the equal line, the correct line.
Perhaps line of righteousness means practical halacha, what one should do, as we will see. Line of righteousness, one would say, means the path of mitzvah, but we’re not yet at the path of mitzvah. Perhaps he means Avraham Avinu learned the way of Hashem. Perhaps the path of mitzvah, perhaps the way of Hashem.
Perhaps line of righteousness means that you have two things: there is that you must know that there is a Creator, and there is also that you must still serve the Creator, “to serve Him and bow down to Him.” Perhaps this is the line of righteousness, that this is already the action, which strengthens the faith.
The Four Conclusions of Avraham Avinu
Speaker 2:
“From his correct understanding,” with his own understanding, no one taught him this.
“And he knew,” he became aware, he grasped, he made a conclusion:
– “That there is one God,” that there is only one single Creator. And all others held that there are multiple spheres, there are multiple gods, multiple powers.
– “And He conducts the sphere,” He leads the sphere
– “And He created everything,” He created everything
– “And there is no god in all of existence except Him,” there is no power, no force, there is no god except Him, except the one God.
They all knew about the sphere, but they thought that the sphere is a god, or one of the stars is a god, and the like. Avraham Avinu understood that god doesn’t mean that at all, because it cannot turn itself, there must be one God who leads the sphere and He made everything, so automatically He is the only God.
From a Small Truth to the Entire Truth
Speaker 2:
And not only did Avraham Avinu know, he also learned. The error began from a small… everything began from a small error, and all truth also began from a small bit of truth. The bit of truth that a sphere cannot turn itself brought him to understand the entire truth truly. It’s also the entire truth. There’s nothing more that there is. But with this he understood the four things that he counts. But it’s all the same thing, but it began with wanting to understand how the sphere turns.
Alright, but if you remember in that chapter, it’s not so simple. One must learn in other places to precisely understand the proof. Anyway, but besides this he knew another thing. He also knew the entire chapter 1. He knew both the Foundations of Torah, and also knew the Laws of Idolatry.
Avraham Understood the Source of the Error
Speaker 2:
“And he knew that the entire world errs.” He knew that… He understood the matter with such clear conviction that it must be that all others are erring. But the thing that caused them to err… He understood at least the prophets were, that one should only serve the Creator.
Avraham Avinu wasn’t only innovating the unity of Hashem. This is perhaps… I also already knew, Avraham Avinu was innovating something about the prohibition of idolatry. This he knew, that this is the source of the error. Where did the error happen? Because he feels that this is the source of the error.
Discussion: When Did Avraham Understand Everything?
Speaker 1:
What he says, do a percent, I’m a strange selector, Avraham Avinu is a selector. It’s interesting, the Rambam made a pass, which the Raavad says that there’s a dispute, there are great ones of the world who say three, there are those who say differently.
Speaker 2:
No, but the Rambam himself says both opinions, because he says that when he was weaned he began, and the final when he had the clarity… It could be that the forty years old was when he understood the idolatry that you’re saying, the Laws of Idolatry, that one must throw away everything else. There is the essence of the Creator, but… the essence of the Creator exclusively.
Speaker 1:
Very good, no, it’s very good, because the Rambam understood that this is a deep thing. The one who thinks that it’s just some easy thing, every boy can ask the question, that’s true. To understand that the sphere runs, it’s true, the basic question perhaps every boy can ask. But to bring out the entire thing correctly, took another thirty-seven years, and to decide that everyone is erring, is also great courage.
Ah, but I thought now, that I grasp, he didn’t just decide that everyone is erring, he also understood why they are erring. Perhaps if he wouldn’t have understood this, he wouldn’t have been able. Perhaps I’m right.
Speaker 2:
No, I also understand what you’re saying, it’s part of… It’s no wisdom to be Avraham Avinu in my speaking. It’s also a kind of theory, it’s also sympathy. He didn’t hold that they are a bunch of fools. They are fine, poor fools, poor heretics. The entire idolatry comes out as they come… It’s his way. Here one sees Avraham Avinu’s chesed. He didn’t just look down on them, but he understood how their error comes.
Laws of Idolatry – Chapter 1 Law 3 (Continuation) – Avraham Avinu’s Way of Explaining, His Actions, and the Continuation to Yitzchak and Yaakov
Avraham Avinu’s Sympathy to Those Who Err – He Didn’t Consider Them Fools
Perhaps if he wouldn’t have understood this he wouldn’t have been able to do so. Perhaps I’m right, no, I also understand what, it’s part of it’s no wisdom to be Avraham Avinu. It’s also something sympathetic, he didn’t hold they are a bunch of fools. They are fine poor fools, poor heretics, who have… the entire prohibition of idolatry comes out as they come. It’s a nice way, it’s also… Rabbi at least, he innovated a new thing, prohibition of idolatry, so that it shouldn’t become again the error.
If he would have had gevurah, he could have said, they are fools, and he would never have understood the root problem of idolatry. So somewhat slightly. Still, he was a tzaddik, he knew the Creator, he says everyone, he thinks they are wicked. Ah, very good, also, if he would have had gevurah, one would never have thought that they will fix anyone, because they don’t understand how their error comes, they would have had to separate from the world. Everyone is crazy, there is one good person who understands the truth.
Rabbi Avraham held that people are not so crazy, at least one must understand their error, finally they can be explained to.
“And He Broke the Idols” – With Arguments, Not With Hands
Laws of Idolatry Chapter 1, Law 3 (end) and Law 4 – Yaakov Avinu, the Tribe of Levi, Egypt, and Moshe Rabbeinu
Yaakov Avinu’s Education and the Role of the Tribe of Levi
The Rambam’s Words: Yaakov Taught All His Children
Speaker 1:
It’s not so simple, one must know how to answer each person according to his wisdom, according to his time.
And Yaakov Avinu taught all his sons, Yaakov Avinu taught his children, all of them, unlike Avraham and Yitzchak who only taught Yaakov, Eisav didn’t understand… he didn’t have any yishuv hadaas (settled mind), he didn’t want to learn. Yaakov taught all his children, this was his complete gift.
Levi is Designated as the Head
But “vayavdel Levi vayimnehu rosh”, he took a kind of successor, that is Levi, and appointed him the head of the tribes, “vayoshivehu beyeshiva lilmod derech Hashem”, he taught him the way of Hashem, “velishmor mitzvos Avraham”, this is as it says “ki tzivah es banav ve’es beiso acharav veshamru derech Hashem,” yes? “Lema’an asher tzivah es banav ve’es beiso acharav veshamru derech Hashem,” these are the commandments of Avraham, very good.
“Vetzivah es banav shelo yafsiku mizera Levi memuneh achar memuneh”, that the tribe of Levi should always carry the service, the job of transmitting the truth, memuneh achar memuneh, each generation “kedei shelo tishtakach halimud”.
Discussion: The Sources for Levi’s Role as Teacher
Speaker 2:
Ah, this means that we already see in Yaakov’s blessing that Levi is the kohen who teaches. Okay. Yoru mishpatecha leYaakov.
Speaker 1:
Yoru mishpatecha leYaakov, I mean it says in the blessing, no?
Speaker 2:
How does it say Avraham Avinu said?
Speaker 1:
Chalak Yaakov… not Avraham Avinu, sorry, Yaakov said “achalkem beYaakov afitzem beYisrael,” about Shimon and Levi.
Speaker 2:
Shimon and Levi, yes, achalkem beYaakov, the Gemara learned that this means they will teach. Moshe said “yoru mishpatecha leYaakov,” that should be by you.
From Individuals to a Nation
Speaker 1:
“Vehaya hadavar holech umitgaber bivnei Yaakov vehanilvim aleihem”, the truth was becoming stronger and stronger. “Vehanilvim aleihem” means not only the people, but also the converts, also other people. Bnei Noach hanilvim el Hashem, as it says in the Megillah “vechol hanilvim aleihem,” yes? That a convert must also make Purim.
“Vena’asu ba’olam umah sheyode’as es Hashem”, until now they were individuals, they became a large group, now they became a nation, a community that teaches the knowledge of Hashem. Very good, yes.
Speaker 2:
Ah, interesting, yes.
Speaker 1:
This is the Rambam’s interpretation. From individuals to thousands and myriads is a nation. A nation.
Discussion: The Parallel to the Development of Idolatry
Speaker 2:
It’s interesting, because by the error it was also like this. First there were individuals who taught an error, and the individuals still held the truth to the side of the error.
Speaker 1:
Ay, good. It became a nation until the entire world became complete.
The part of Avraham Avinu is the whole thing that he learned melamed daas kolti, he learned the way of piety from idolatry and used it against them. In the good way.
After that there was a story of the Egypt problem.
Law 4 – The Descent to Egypt
Length of Days in Egypt
Speaker 1:
“Ad sof arba me’os shanah”, it’s also the truth, it seems it is known and also made known, yes? Because the work of Avraham didn’t end, one must continue to make known to each person.
But “ad she’heerichu hayamim leYisrael beMitzrayim vechazru lilmod ma’aseihem”, yes, here a problem occurred. He stands at “vayavo’u me’es mehem,” yes, here he holds “arichus hayamim” causes great destruction. Too long. Yes, “vechazru lilmod ma’aseihem”, which means from there a whole word to fix, fresh to fix on what goes through time.
“Vechazru lilmod ma’aseihem vela’avod avodah zarah kemosam”, among the Egyptians. As it says in Yechezkel a lot… vechazru lilmod ma’aseihem from the Egyptians. Yes, what there it doesn’t say so clearly.
The Tribe of Levi Held Fast
It’s in brief, come hear, every word the Rambam divided the words, one cannot write it before this. “Chutz mishevet Levi”. That they indeed succeeded, because they remembered that they must teach each person. The wall of the commandments of the fathers, “ume’olam lo avad shevet Levi avodah zarah”. Yes, tremendous.
And Moshe is indeed from the tribe of Levi, apparently this is the word, right?
Speaker 2:
The Brisker Rav in Torah brings the Shalmi Emunim Sukkos, this is the… okay, from this we see further by the calf. Because they simply other Jews, they barely that one had just a few minutes ago repented from Egypt, fell back. But Levi was still…
Discussion: Whether the Tribe of Levi Didn’t Work on Buildings for Idolatry
Speaker 1:
It could be that the Rambam thought something like that in Egypt they built temples for idolatry and only the tribe of Levi didn’t participate in the work.
Speaker 2:
You mean the buildings that were made… a bit Rambam it was something… could be one researched it. But perhaps one didn’t proceed in Egypt as it was…
Speaker 1:
No, he says, except the kohanim who are like the tribe of Levi, they didn’t have to do any work.
Speaker 2:
It could be that the first Jews voluntarily participated in building the structures.
Speaker 1:
Okay, perhaps it goes both together. The Rambam…
“Kimeat Kat” – One More Minute Remained
This is the source for what people say, the piece in the Rambam, “kimeat kat,” is the source for why all Chassidic books say that there was one more minute remaining in the fiftieth gate (sha’ar hachamishim), and they wouldn’t have been able to leave. It says in the Rambam, it uses the language sha’ar hachamishim. But the idea is, they stay there a little longer, “and the root that Avraham Avinu planted would have been uprooted.” Just as earlier it said “Avraham planted an eshel,” what remains is only “uprooted,” what he had planted.
“Kimeat vechazru bnei Yaakov lit’ot ha’amim veta’ayatam”. The error of Enosh, Enosh himself erred, the error, yes, “ta’ut ha’amim.” Well, the translation, “asher chalak lahem lit’ot bema’ahem.” Yes, idolatry, it’s interesting, ah, “lit’ot bema’ahem.” “Veta’ayatam,” they mislead you. They also began to wander and err with the… a little longer.
Discussion: Is This the Same Old Error of Enosh?
Speaker 2:
But here he doesn’t tell us clearly that they began again with the same error, that the stars have power, or…
Speaker 1:
No, he says that they began to be drawn after the nations who were stuck in the error, and they would forget. But the same old error?
Speaker 2:
Yes, the same old error that one forgets the Almighty. Not the specific teaching of Enosh.
Speaker 1:
This is the same teaching of Enosh. It’s the same error. There’s no new way, or did they have to answer at all?
Speaker 2:
No, it seems that the stumbling block of seeing only idolatry, thinking that’s the whole thing… that’s always a danger, not just something that happened once.
The Difference Between the First Time and Later
Speaker 1:
It could be that the first time it needed explanations, afterwards it’s already… for thousands of years they’ve been doing it this way. The nations don’t need any explanation anymore. They say, you don’t need an explanation, this is the rabbi, and the rabbi does it this way, and he does it this way.
So the certain way that the Rambam says here, the first reason here was, is more of an explanation of how Adam Harishon supposedly knew about Hashem, how the error began at all. But later one doesn’t know a purpose at all, it’s not a question. The novelty is that one does know, not that one doesn’t know.
The Egyptians Never Followed Avraham at All
And one can say that the Egyptians never followed Avraham Avinu at all. It could be that they remained with the error all those years. How the Jews developed, it could be that they became paganized, and they no longer thought about the truth. And it’s not as difficult as the Jews forgetting again.
Speaker 2:
No, one must forget, and nature is what forgets. As was said, the nature of human beings, following bad neighbors. One doesn’t need an explanation anymore, because after all, even today, it’s difficult.
Speaker 1:
But not if you live after the first creation, the experience stopped being a new world that was maintained in brit milah (covenant of circumccircumcision).
Speaker 2:
Okay, maybe, maybe, but we don’t have there, okay, that perhaps the critics have a question here. But truly the novelty is to know, not the novelty is not to know.
Speaker 1:
The Rambam indeed began as you say, because from the critics one cannot begin to say that no one knew. But certainly where we hold, the novelty is to know, the novelty is not to know the same thing.
Avraham Avinu made a whole enactment, perhaps maybe so that one should remember, but after a while, one mixes with the nations, one sees that the whole side fears the idolatry, not because fearing will become like the matter he writes, because fearing from a simple one will forget the idolatry.
Halacha 4 (Continued) – Moshe Rabbeinu’s Mission
Me’ahavat Hashem Otanu – The Almighty Made a Shortcut
Speaker 1:
The Rambam says here beautiful words, me’ahavat Hashem otanu, because the Almighty loves us, as it says in the verse, me’ahavat Hashem etchem lakach nekmat al amim, yes? The oath that already told us that He made an oath to Avraham Avinu, that He remained eternally with his children?
Speaker 2:
No, but it says in the Torah.
Speaker 1:
Ah, we can promise for those who know from the Torah. Asah Moshe Rabbeinu. No, He made Moshe our rabbi. And took the Jew who ate Moshe made for Moshe Rabbeinu. The Rav thinks promises all the prophets and sent him.
Discussion: Why a Shortcut Through Moshe?
And I think and the shortcut says he, why here did the Almighty make a shortcut, because it was a shortcut. Because why couldn’t He again take a person who should have the truth and spread his teachings, but that takes from them, it takes forty years.
Because the oath of Avraham Avinu wanted, it means that there should be an umah yoda’at Hashem (a nation that knows Hashem). The whole novelty of Avraham Avinu was not simply that one person knows, one person knows, one can always grasp philosophy. The novelty is that there’s an umah yoda’at Hashem, and if the nation would lose their continuity, their continuation from Avraham Avinu, it would be very difficult.
But Moshe Rabbeinu could again do what Avraham Avinu originally did, but we weren’t told, because it came as a shortcut, and it wouldn’t have been any Avraham Avinu. Very good, very good.
Part of the yedi’at Hashem (knowledge of Hashem) is that we are from Avraham Avinu, something is missing. One cannot simply if someone enacts again from scratch completely.
Speaker 2:
Ha, it would have been again from scratch, as if perhaps I can’t.
Speaker 1:
Yes, it’s difficult. If something is already over it has power.
“Asah Moshe Rabbeinu” – The Almighty Created Him
He created him, but He created him like every person. Later a teacher of Israel, and wise. He took him so that he should be created as Moshe of Israel from Moshe. What is a language of the verse, He very well sent and the prophets. The prophets sent. Moshe Rabbeinu.
“Vayivchar Hashem BeYisrael LeNachalah” – He Crowned Them with Mitzvot
Vayivchar Hashem vayivchar Hashem beYisrael lenachalah when he was perhaps with the same level of prophecy of Moshe. When He took one Jew and He made him the main prophet, He thereby made that all Jews who will follow him will be his inheritance.
I do mitzvot, they were given the crown of mitzvot yes the at the giving at Har Sinai. The the the giving through His service… taught me for the Jews who are driving, but it says?
The Parallel Between Avraham’s Wisdom and Moshe’s Prophecy
The giving through service is also very similar to help. They were shown the derech Hashem (way of Hashem), which Avraham Avinu had previously known. The same language that I said earlier, about the liars, about the false prophecy, and he added the language of the way of service. They will be similar, like all these ways of service.
Speaker 2:
Very good.
Speaker 1:
The power didn’t say for the genius, the Almighty truly said to Moshe Rabbeinu, and he doesn’t just say how he serves the Almighty in mitzvot. They will be similar, the destruction of idolatry and all the errors after it. Very beautiful.
Avraham’s Wisdom vs. Moshe’s Laws
And this is the next very beautiful thing. One sees here that everything that Avraham Avinu removed with wisdom, Moshe Rabbeinu eventually did with prophecy. Also the way that Avraham Avinu removed the error of idolatry, and Moshe Rabbeinu also received the destruction of idolatry and all the errors after it.
What shouldn’t be the same, there are parts, for example one mitzvot, love, fear, and Moshe makes a law, it means according to the same principles, but it could be the laws for Moshe Rabbeinu are according to what he holds.
Summary of Chapter 1 – The Difference Between Avraham Avinu and Moshe Rabbeinu
The Difference Between Avraham’s and Moshe’s Approach in Dealing with Idolatry
There is also the way that Avraham Avinu explained the error of idolatry, and Moshe Rabbeinu also received this, the judgment of idolatry and all who err after it.
Question: Why Must It Be the Same?
Why must it be the same? There are differences. For example, love of Hashem, fear of Hashem, Moshe Rabbeinu forbade. It’s not according to the same principles. It could be that the laws of Moshe Rabbeinu are not according to the same principles.
The Fundamental Difference: Avraham Avinu Was Not Yet His Own Nation
Another thing that is different is, Avraham Avinu was not yet his own nation. He had love, it came with sympathy. But Moshe Rabbeinu, there’s already a separate nation, one doesn’t need to care so much for the other people anymore. Can already come with prophecy.
Like Avraham Avinu, he said “kol hato’im acharehah”, he means to say, he’s crazy, one shouldn’t kill him. He’s crazy, one shouldn’t kill him. Avraham Avinu didn’t kill anyone.
By Moshe Rabbeinu, yes, you’re right, that’s a difference. But it will say later a bit.
The Rambam’s Structure: Chapter 1 is an Introduction
Okay, this is the first chapter of Hilchot Avodah Zarah (Laws of Idolatry), and seemingly this is truly the introduction, and the judgment of idolatry, that’s what we’ll learn from further on, chapter 2 and onwards.
Just as the beginning of Hilchot Yesodei HaTorah (Laws of the Foundations of the Torah) he explains the basics so that one should understand what the world is and one should understand what the Almighty is, here he explains the negative side, what idolatry is and how it developed, and how the truth emerged from there.