פרשת במדבר

די מהות פון “שער” אין “חמישים שערי בינה”: א לשון-פארשונג

הקדמה

היינט איז ערב שבת פרשת במדבר, און וואס אונז גייען דא טרייען צו טון איז איבערצוזאגן א שיעור וואס איך האב שוין געזאגט איין מאל, נאר עפעס איז געווען ראנג מיט די טעכנאלאגיע פון די מייק, עס האט זיך נישט רעקארדעד ריכטיג. סאו איך וועל עס איבערזאגן בקיצור שנעל, ווייל ס׳איז שוין באלד שבת, און מען זאל טרייען צו גיין שנעל, און זאגן די עיקר ווארט, און אלע תוספות און חידושים און משלים וועלן דארפן ווארטן א צווייטע מאל.

אזוי ווי 1.5 ספיד [speed: מהירות].

פרק א: חזרה אויף די סוגיא פון חמישים שערי בינה

די גרונט-סוגיא

סאו מיר זאגן אזוי, אונז האלטן אינמיטן די סוגיא פון חמישים שערי בינה, מיר האבן גערעדט וועגן דעם אין פארשידענע אופנים, און אונז האלטן בעיקר אין די נקודה וואס מיר האבן געלעפט אפ לאסט טיים בערך, אז דער רמב״ן האט צוויי טייטשן אויף די מאמר וואס שטייט אז חמישים שערי בינה נמסרו למשה חוץ מאחד [חמישים שערי בינה: פופציג טויערן פון פארשטאנד; נמסרו למשה חוץ מאחד: זענען איבערגעגעבן געווארן צו משה אויסער איינעם].

דער רמב״ן׳ס ערשטער טייטש – הקדמה על התורה

און דער רמב״ן אין הקדמה על התורה טייטשט די חמישים שערי בינה: יעדע שער איז די מקצוע, די נושא פון איין חלק פון די טבע, איין חלק פון מעשה בראשית [מעשה בראשית: די מעשה פון שאפונג], און די פופציגסטע שער איז ידיעת הבורא שלא נמסר לנברא [ידיעת הבורא: דאס וויסן פון דעם שעפער; שלא נמסר לנברא: וואס איז נישט איבערגעגעבן געווארן צום באשאפענעם], עס שטייט נברא, אבער גאמב״י [גם בזה יש: אויך אין דעם איז דא] נישט אמת׳דיג נברא, עס איז וועגן דעם אייבערשטן.

דאס האט משה נישט געוואוסט, אזוי ווי דאס טייטשט “ותחסרהו מעט מאלקים” [תהלים ח:ו – און דו האסט אים געמאכט אביסל ווייניגער פון גאט/מלאכים], ליטערלי איינס ווייניגער פון גאט, ווייל גאט, דאס ווייסט ער נישט, אפשר איז דאס א אי ידיעה פון יוסף׳ס סיטואציע.

און אזוי ווי עס שטייט “הראני נא את כבודך” [שמות לג:יח – ווייז מיר ביטע דיין כבוד], משה רבינו האט געבעטן דעם אייבערשטן זאל אים זאגן אלעס וועגן אים, האט ער אים נישט געזאגט, זייער קלאר אז דאס איז א זאך וואס האט געפעלט פאר משה. דאס איז דער רמב״ן׳ס ערשטע טייטש.

דער רמב״ן׳ס צווייטער טייטש – פרשת בהר

די צווייטע טייטש שטייט אין פרשת בהר, אין די פריערדיגע וואך, אז חמישים שערי בינה איז א רמז אויף די פופציג יובלות פון די וועלט, פון די סדר און היסטאריע פון בריאת העולם [בריאת העולם: די שאפונג פון דער וועלט], וואס די וועלט האט א שמיטה [שמיטה: דאס זיבעטע יאר] און א יובל [יובל: דאס פופציגסטע יאר], זיבן טויזנט יאר איז דא א שמיטה, נאכדעם ווערט עס ברענדלד און עס ווערט א יובל.

האט משה רבינו געהערט פון דעם אייבערשטן די גאנצע סדר העולם ביז היובל קודש [היובל קודש: דער הייליגער יובל], די פופציגסטע יאר, די פופציגסטע טויזנט יאר בעצם, האט משה רבינו נישט געוואוסט, ווייל דאס איז יובל, דאס איז די נאך כביכול [כביכול: אזוי צו זאגן], משה רבינו האט געזען די גאנצע היסטאריע פון בראשית ברא אלקים [בראשית א:א – אין אנהייב האט גאט באשאפן] ביז, מען רופט עס נישט משיח, דאס איז די לעצטע אלטימעיט משיח, אזוי ווי משיח איז נאר איין לעוועל אמת׳דיג וואס אונז רופן, ביז די לעצטע אבער די לעצטע האט ער נישט געזען.

די שייכות צווישן די צוויי טייטשן

אונז האבן מיר געחכמעט וואס איז די שייכות פון די צוויי זאכן, דער רמב״ן האט געזאגט אז דער מקור, דער פלאץ אין די תורה וואס איז מרומז די מערסטע די צוויי סדרים, דאס איז אין די צוויי מצוות פון ספירת העומר [ספירת העומר: דאס ציילן פון די עומר] און ספירת היובל [ספירת היובל: דאס ציילן פון די יובל]. דאס איז די צוויי פלעצער וואו ס׳שטייט דער סוד בפירוש כמעט אין די תורה, און די מצוות זענען מרמז. איך מיין אז מיר האבן שוין גערעדט וואס ס׳מיינט אז מצוות זענען מרמז לעצטע וואך, דאס איז וואס מיר האבן געלערנט.

פרק ב: די הויפט-קשיא – וואס מיינט “שער”?

די פעלנדיגע פשט׳ל

יעצט, האב איך געכאפט די וואך א וויכטיגע זאך, אז ס׳פעלט אונז פשוט טייטש אין די ווארט “חמישים שערי בינה”. מיר האבן שוין געזאגט א טייטש, אז שער מיינט א פערספעקטיוו, און אין יעדן פערספעקטיוו פון יעדן נברא איז דא א הבנה פון די גאנצע וועלט. אקעי, זייער שיין, אבער ס׳פעלט דאך אלץ איבער די טייטש. ס׳איז א שיינע תורה, איך גלייב נישט אז ס׳איז איבער די טייטש.

די קשיא אויסגעשטעלט

און די גמרא, “רבו חמישים שערי בינה”, וואס איז דאס שערי בינה? וואו טרעפט מען עס? וביותר איז א דבר קשה [דבר קשה: א שווערע זאך], לאמיר עס מסביר זיין קלאר.

ווען מיר לערנען מדרשי חכמים, ווייסן מיר אז זיי נוצן פארשידענע אימעדזשעס. אלעמאל איז עס געבויט אויף פסוקים, אלעמאל איז עס געבויט אויף מושגים וואס שטייען, וואס אונז ווייסן. און ווען מיר זעען אין אנדערע מדרשים אז ס׳שטייט אזא סארט דימוי [דימוי: א משל, א בילד], אזא סארט אימעדזש, אזא סארט ווארט אין אן אנדער פלאץ, איז עס געבויט אויף א פסוק, אדער אויף אזא פשוט׳ע זאך וואס מ׳לערנט ארויס פון די פסוק.

ס׳איז זייער מאדנע אז דא איז דא אזא זאך “שערי בינה”, און קיינער ווייסט נישט וואו ס׳שטייט. אפשר שטייט עס אין נאך איין מדרש “שערי חכמה”, בקיצור די זעלבע זאך, אבער וואס איז דאס שערי בינה? וואס איז א שער פון בינה? וואס איז די שייכות פון א שער פון בינה? וואו קומט אריין א שער? וואס איז די משל בכלל פון א שער? וואס איז די נמשל [נמשל: די לעסאן פון א משל]? וואו טרעפט מען אזא משל?

די יסודות וואס זענען קלאר

און איך וויל זאגן אביסל קלארער. די מאמר איז געבויט אויף א פאר אזעלכע יסודות, יא? לאמיר זאגן אזוי.

יסוד א: די נאמבער פופציג

די ערשטע זאך, די נאמבער פון די חמישים, פון זיבן מאל זיבן, פון ניין און פערציג און די פופציגסטע אזוי ווייטער. דאס האבן מיר געזען אז די נאמבער איז מפורש אין די תורה ביי די פרשה פון שמיטה און יובל, שטייט די סטראקטשער. מ׳דארף נישט פרעגן פון וואו האט ר׳ אבא שמואל גענומען די סטראקטשער, ער האט עס גענומען פון דארט.

און אפילו דארט איז נישט אזוי שווער, איך מיין אז אפילו דארט, פון ששת ימי בראשית [ששת ימי בראשית: די זעקס טעג פון שאפונג] האבן מיר געזען, מיר האבן געזען אז מ׳ברענגט די פסוק “מזוקק שבעתים” [תהלים יב:ז – געריינעט זיבן מאל]. אויך האט ער אין יענע מדרש נישט קלאר געברענגט יענע פסוק, אבער ס׳איז זיכער געבויט אויף דעם פסוק “מזוקק שבעתים”. “אמרות ה׳ אמרות טהורות” [תהלים יב:ז – די ווערטער פון השם זענען ריינע ווערטער], ס׳רעדט זיך פון די תורה, פון די בריאה, פון “בעשרה מאמרות נברא העולם” [משנה אבות ה:א – מיט צען אויסזאגן איז די וועלט באשאפן געווארן], דאס איז די תורה, און ס׳איז “מזוקק שבעתים”, ס׳איז זיבן מאל.

מ׳קען טראכטן, ס׳איז אביסל אנדערש פון צו זאגן “מזוקק שבעתים”. און ס׳איז אביסל אנדערש פון צו זאגן “חמשו ושילשו רבותינו” [אונזערע רבותינו האבן געמולטיפליצירט מיט פינף און מיט דריי], אבער ס׳איז די זעלבע איידיע, ס׳איז close enough, מען קען פארשטיין פון וואו ס׳קומט, דאס איז נישט קיין ספק.

יסוד ב: “ותחסרהו מעט מאלקים”

די צווייטע זאך וואס איז נישט קיין ספק איז די נקודה פון “ותחסרהו מעט מאלקים”, און מ׳דארף עס אביסל בעסער מסביר זיין. די טעות וואס קומט פון תהלים אין קאפיטל ח׳, וואו ס׳שטייט די פלא:

“ה׳ אדוננו מה אדיר שמך בכל הארץ אשר תנה הודך על השמים” [תהלים ח:ב – השם אונזער האר, ווי גרויס איז דיין נאמען אין דער גאנצער ערד, וואס דו האסט געגעבן דיין הוד איבער די הימלען], דער אייבערשטער האט באשאפן אזא גרויסע וועלט, אזויפיל חכמה, און געמאכט די הימל, שמי השמים [שמי השמים: די הימלען פון די הימלען], “כי אראה שמיך מעשה אצבעותיך ירח וכוכבים אשר כוננתה” [תהלים ח:ד – ווען איך זע דיינע הימלען, די מעשה פון דיינע פינגער, די לבנה און די שטערן וואס דו האסט געגרינדעט], זאגט זיך, “מה אנוש כי תזכרנו ובן אדם כי תפקדנו” [תהלים ח:ה – וואס איז דער מענטש אז דו זאלסט אים געדענקען און דער בן אדם אז דו זאלסט אים פקוד זיין], ווער איז דער מענטש צו זיין געדענקען און פוקד זיין, ציילן, יא, פוקד זיין, דאס הייסט ציילן, מ׳רעכנט זיך מיט אים נישט, פארוואס רעכנט זיך דער מענטש?

וויאזוי קען זיין, אין אנדערע ווערטער, איין וועג פון עס זאגן, וויאזוי קען זיין אז דער מענטש ווייסט אלעס, “ותחסרהו מעט מאלקים”, כמעט ווי ער ווייסט אזויפיל ווי גאט ווייסט, עפעס פעלט אים נאר אביסל פון א גאט, פון א מלאך, אלקים, וויאזוי מ׳זאל עס טייטשן, פעלט אים נאר אביסל, און דאס איז די איבערטייטש פון דעם פסוק.

ווער איז דער מענטש פון וואס מ׳רעדט?

און אוודאי וואס די ראשונים זאגן איז, אז ווער איז דער מענטש פון וואס מ׳רעדט? סתם א מענטש, מיר און דיר, זענען עפעס “ותחסרהו מעט מאלקים”? קוים וואס מיר זענען מענטשן, קוים וואס מיר זענען מענטשעלעך, ס׳איז נישט קיין גאט, נישט קיין גארנישט.

נאר וואס מ׳רעדט זיך פון דעם אדם השלם [אדם השלם: דער פולשטענדיגער מענטש], און אזוי ווי אין די ראשונים טרעפט מען זייער לשון אויף משה רבינו, “מבחר המין האנושי” [מבחר המין האנושי: דער אויסדערוויילטער פון דער מענטשלעכער מין], לשון הרשב״א [רבי שלמה בן אדרת], לשון הרמב״ם [רבי משה בן מימון], אבער דא זעט מען אז די רבותינו ז״ל טראכטן אזוי, זיי נעמען דעם פסוק וואס רעדט זיך פון די גרעסטע מענטש, און ס׳איז זיך מתפלא, כמעט וואס דער מענטש איז נישט קיין גאט, און זיי זאגן אז אוודאי מיינט דאס משה, און ממילא נעמען זיי, צומאל ציילן זיי סתם ביי צוויי זאכן, זאגן אז פופציג שערי בינה האט משה געלערנט, און איינס האט אים געפעלט, ווייל דאס הייסט “ותחסרהו מעט מאלקים”. דאס איז עד כאן איז זייער קלאר די הבנה פון די מימרא, ס׳פעלט נישט גארנישט.

די מחלוקת וועגן שלמה המלך

די גאנצע מחלוקת וואס רבותינו ז״ל האבן געהאט איז צו שלמה האט די זעלבע מדריגה פון הבנה געהאט, וואס ס׳שטייט “אמרתי אחכמה” [קהלת ז:כג – איך האב געזאגט איך וועל ווערן חכם], וואס ס׳שטייט “ובקש קהלת למצוא דברי חפץ” [קהלת יב:י – און קהלת האט געזוכט צו געפינען ווערטער פון געפעלן], און די שאלה איז, האבן זיי א מחלוקת געהאט צו ער האט געהאט די זעלבע לעוועל פון הבנה אזויווי משה, אדער נאר א חילוק אין די הלכה האט ער נישט געקענט טוישן, אבער די ידיעה האט ער יא געהאט.

אקעי, דאס איז די נושא וואס מ׳רעדט נעכטן, די רבותינו ז״ל, ס׳איז נאך א גאנצע סוגיא, באמת א גרויסע סוגיא, מ׳דארף רעדן וועגן שלמה און משה, די צוויי גרעסטע מענטשן. אבער די כוונה איז אז די שמועס דא איז וועגן די שלמות האנושית [שלמות האנושית: די מענטשלעכע פולשטענדיגקייט], די גרעסטע שלמות איז משה, אפשר שלמה אויכעט אין איינס זעהן, אפשר בחכמה, בהלכה, נישט בנבואה, נישט בתורה. אקעי. דאס איז שוין פרטים, אבער דאס איז זייער שמועס. ס׳איז זייער קלאר אז זייער שמועס איז וועגן ווער איז דער גרעסטער מענטש, און וועגן דעם מאכט עס זייער אסאך סענס אז ס׳רעדט זיך וועגן דעם פסוק “גאוה אנוש תשפילנו ושפל רוח יתמוך כבוד” [משלי כט:כג – שטאלץ פון א מענטש וועט אים דערנידעריגן און דעם נידעריגן גייסט וועט כבוד שטיצן]. עד כאן איז ברור. אקעי.

די פעלנדיגע פשט׳ל – נאכאמאל

וואס איז נישט ברור, וואס איז נישט געווען ברור ביז היינט אינדערפרי – נישט פאר מיר, אפשר איינער האט שוין געוואוסט – איז וואס איז דאס “שער רבינו”? פון וואו קומט דער לשון “שער”? וואס איז עפעס א שער? ווער האט געהערט אמאל פון “שער רבינו”? איך ווייס נישט וואס דאס מיינט. עד אשר באתי [עד אשר באתי: ביז איך בין געקומען], אזוי געשען, אזוי איז די מעשה.

פרק ג: די ענטפער – דער לשון “שער” אין מורה נבוכים

דער אנשטויס פון מורה נבוכים

זיי האבן געלערנט מורה נבוכים [מורה נבוכים: דער פירער פון די פארוואונדערטע, דער רמב״ם׳ס פילאזאפישער ספר], און אין מורה נבוכים זעט מען דער רמב״ם רעדט וועגן געוויסע סובדזשעקטס, און ער רופט אמאל די סובדזשעקט – אין די טרענסלעישאן וואס אונז לערנען, פון ר׳ שמואל אבן תיבון – שטייט “שער”. דער רמב״ם רעדט וועגן א נושא, ס׳הייסט העבודה, פילאזאפישע יסודות, זאגט ער, “שער העבודה הזו, האב איך נאך וואס צו זאגן וועגן דעם, איך וועל נאך קוקן ווייטער אין מיין ספר, איך וועל רעדן וועגן דעם נאך”.

איז “שער”, זאגן אלע טייטשן, “שער” איז די טייטש פון “נושא”, אזוי ווי אונז וואלטן גערופן “די סוגיא”. “איך האב נאך א שיעור”, דער רמב״ם זאגט, “איך האב נאך א שיעור וועגן די סוגיא, קוק אריין”. אין אנדערע פלעצער אויך זעט מען אין רמב״ם די לשון “שער” אויף די זעלבע וועג. “שער” אין די סענס פון א סובדזשעקט אדער א סוגיא, א געוויסע ענין, א געוויסע שאלה, א געוויסע שאלה ידיעה וואס מ׳רעדט וועגן, וואס ער האט וואס צו זאגן וועגן דעם, און ער רופט עס, ווען ער רעפערענסט די נושא, רופט ער עס א “שער”.

די שאלה: פון וואו קומט דער לשון?

איז וואס איז די טייטש פון די ווארט “שער”? וואס איז עפעס די ווארט “שער”? ס׳איז א פאני לשון. פארוואס לערנט דער רמב״ם און ראשונים נוצן זיך מיט די לשון “שער”? ביי מיר האט זיך אנגעצינדן א לייט-באלב אין מיין קאפ, אז אפשר די לשון “שער רבינו” האט עפעס צו טון מיט די לשון. מ׳דארף פארשן אבער פון וואו ס׳קומט די לשון “שער”.

די ריסערטש: ר׳ שמואל אבן תיבון׳ס גלאסערי

האב איך געמאכט די בעיסיק ריסערטש, און אונז ווייסן דאך, ר׳ שמואל אבן תיבון וואס האט איבערגעטייטשט, ער האט געמאכט א טרענסלעישאן – דער רמב״ם האט געשריבן אויף אראביש. ר׳ שמואל אבן תיבון וואס האט געשריבן די טרענסלעישאן פון די מורה נבוכים, האט ער געשריבן אין די בעק פון די ספר א גלאסערי, א שטיקל דיקשאנערי, ס׳הייסט “פירוש המלים הזרות” [פירוש המלים הזרות: דער פירוש פון די פרעמדע ווערטער], וואו דארט איז ער מסביר די אלע סטרעינדזש, אלע פארעין – “זרות” מיינט פארעין – די אלע פרעמדע ווערטער וואס ער ברענגט אריין, וואס דער רמב״ם האט געזאגט אויף אראביש, און ער האט געדארפט איבערשרייבן צוריק אויף לשון הקודש, טרעפן א ווארט.

איז ער מסביר פון וואו ס׳קומט, פארוואס ער האט עס אזוי איבערגעטייטשט, וואס ער מיינט, ער געבט די בעיסיק דעפינישאנס, הבנות, פון די ווערטער וואס מ׳האט נישט געקענט, אין די משנה שטייט עס נישט, ס׳איז פילאזאפישע מושגים, ברענגט ער דארט די טייטש.

דער ערך “שער” אין פירוש המלים הזרות

און דארט האט ער אן ערך אויף די ווארט “שער”. און ער זאגט אזוי:

שטוף א: דער פשט׳דיגער טייטש אין תורה

ער זאגט “שער”, קודם ברענגט ער פון וואו ס׳שטייט אין די תורה. אין די תורה, זאגט ער, שטייט “שער”, “שער” מיינט פשוט א טויער פון א שטאט, “שער העיר” [שער העיר: דער טויער פון דער שטאט].

שטוף ב: דער משל פון “שער השמים”

זאגט ער, אז אין די תורה טרעפט מען שוין אויך די לשון “שער” על דרך השאלה, על דרך משל, אזויווי מ׳האט געבארגט פון די קאנקריט, פון די פיזישע טויער. אין די תורה שטייט “שער השמים” [בראשית כח:יז – דער טויער פון הימל].

וואס איז די “שער השמים”? וואס איז די טייטש, הימל האט נישט קיין טויער? ער זאגט, ער מיינט די וועג וויאזוי מ׳גייט ארויף צום הימל, וויאזוי מ׳גייט ארויף צו פארשטיין דעם אייבערשטן, וויאזוי מלאכים גייען, וויאזוי דער אייבערשטער׳ס שפע קומט אראפ, “מלאכים עולים ויורדים בו” [בראשית כח:יב – מלאכים גייען ארויף און אראפ אויף אים]. דאס איז די טייטש א שער. ס׳איז אוודאי נישט קיין פיזישע שער, אבער ס׳איז אזויווי א משל. קען זיין אז מ׳האט אמאל געמיינט אז ס׳איז א משל צו א שער, נישט א שער פון א שטאט על כל פנים. ס׳איז א משל, אין הימל איז זיכער נישטא קיין טויער, מ׳קען נישט זען קיין טויער, ס׳איז א משל פאר עפעס אנדערש.

שטוף ג: דער חידוש פון די מתרגמים

נאכדעם זאגט ער אבער אז די מתרגמים, ער זאגט נישט אליינס חידושים, ער האט נישט ערשט מחדש געווען, ס׳האט שוין געווען טרענסלעיטארס פאר אים, האבן מחדש געווען צו זאגן אויף די לשון “שער” א קיבוץ מאמרים שמדברים מענין אחד או ענינים קרובים לענין אחד [קיבוץ מאמרים שמדברים מענין אחד או ענינים קרובים לענין אחד: א זאמלונג פון אויסזאגן וואס רעדן וועגן איין ענין אדער ענינים וואס זענען נאענט צו איין ענין].

א באנטש פון… ווען א מענטש מלקט און נעמט צוזאם א באנטש פון ענינים, ווערטער, מאמרים, סטעיטמענטס, סענטענסעס וואס רעדן וועגן איין נושא, רופן זיי דאס א שער.

די שייכות צו דעם פשט׳דיגן טייטש

ער זאגט, פון וואו איז די שייכות פון דעם? דאס מאכט סענס, ווייל אזויווי א שער פון א שטאט, דארט קומט זיך צוזאם די גאנצע שטאט אריינצוגיין און ארויסצוגיין פון די שטאט, אזוי אין דעם אזויווי מאמר, אין דעם חלק פון די שמועס, רעדט מען צוזאם אלעס וואס איז שייך צו דעם נושא.

סאו די קאטעגאריע, די נושא, דאס וואס איז מגדיר די סאבדזשעקט פון א זאך, האבן זיי גערופן א שער. אזוי זאגט ר׳ שלמה אבן תיבון. און ער זאגט אז דאס קומט פון אויף אראביש. אויף אראביש זאגט מען אויף א שער, אויף א חלק פון א ספר אדער א חלק פון עפעס א בוק, רופט מען א שער.

צוויי מובנים פון “שער” וואס גייען צוזאמען

סאו ווערט דא צוויי מובנים פון שער וואס זיי גייען צוזאמען, צוויי מובנים פון די נמשל, יא? דאס הייסט, חוץ פון אז שער איז א טויער, שער מיינט אזויווי א נושא, א קאטעגאריע.

ס׳מוז נישט זיין ממש א ספר וואס האט א פרק וואס מ׳רופט א שער. א נושא, אזויווי וואס ס׳קומט זיך צוזאם דארט די אלע חלקים וואס באלאנגען צו די נושא, קומט זיך צוזאם אזויווי אין די שער פון די שטאט קומען זיך צוזאם אלע מענטשן.

און ס׳איז אויך דא אז ווען מ׳שרייבט א ספר, א מענטש שרייבט א ספר און ער צעטיילט עס לויט ענינים, רופט ער יעדע חלק א שער. אונז זעען דאס אין חובת הלבבות [חובת הלבבות: די חובה פון די הערצער, ספר פון רבינו בחיי אבן פקודה], דארט איז דא צען שערים, און אסאך יעדע פון די שערים רופן זיך שערים אויף זייערע חלקים.

דער מקור: אראביש

און דאס אלעס, זאגט ר׳ שלמה אבן תיבון, פאר אונז איז עס סתם, איז געקומען פון די מחדשי התרגום [מחדשי התרגום: די חידוש-מאכער פון דער איבערזעצונג], איבערגעטייטשט פון אראביש. אין אראביש זאגט מען אויך אויף די זעלבע וועג. מיט אנדערע ווערטער, אויף אראביש איז דא א ווארט, וואס איך גיי נישט אין א מינוט אויסגעפינען וואס ס׳איז, וואס ס׳איז טייטש א תואר [תואר: א טיטל, א באשרייבונג], ליטעראל א תואר, אבער בדרך משל נוצט מען עס אויף צו רעדן וועגן א נושא, א סוגיא, אדער וועגן א חלק פון א ספר. און ווען מ׳האט איבערגעטייטשט פון אראביש, האט מען גענוצט די זעלבע טריק אויף לשון הקודש.

—

[סוף חלק א]

די אראבישע ווארט “באב” און דער מקור פון “שער” אין תורה און חז״ל

די ווארט “שער” – מקור און באדייטונג

רבי שמואל אבן תיבון׳ס טענה

ס׳איז נישטא אזא זאך אין די תורה אז ס׳זאל הייסן “שער בראשית”, “שער בראשית” – ס׳איז נישטא אזא זאך. שער מיינט א טויער, כפשוטו ווי ס׳שטייט אין די תורה. אבער אויף אראביש זאגט מען שער פאר דעם, און מ׳האט איבערגעטייטשט א שער פון די אראבישע ווארט, און גענוצט אויך בדרך משל. אזוי זאגט רבי שמואל אבן תיבון.

יעצט, אקעי, אזוי זאגט ער. יעצט, וואס איז די ווארט אויף אראביש? וואס איז די ווארט אויף אראביש?

א חשש: אפשר איז דאס נישט קיין חידוש

איך האב געטראכט אלעמאל בין איך חושש, דאס איז אפשר, ער טראכט אז מ׳האט זיך מחדש געווען די ווארט, ער האט נישט געוואוסט. און איך האב א שטיקל מורא׳דיגע מיט אים – נישט א מורא׳דיגע מיט אים חס ושלום, אבער ער האט אליינס גערעדט וועגן דעם – אמאל כאפן אונז נישט, מ׳מיינט אז זאכן זענען חידושים פון די ראשונים אדער פון שפעטערדיגע מקובלים, איך ווייס וואס, און מ׳טרעפט אז ס׳איז אמת׳דיג אלעס שטייט שוין אין די תורה און אין חז״ל. ס׳איז ממש די זעלבע נוסח, אפילו די זעלבע ווערטער-שפיל האבן זיי געשפילט, און ער האט נישט געכאפט, ער האט געמיינט אז ס׳איז א חידוש.

פארוואס מיין איך דאס? אזוי האב איך אנגעהויבן חושש צו זיין, ווייל איך האב דאך די ווארט “שערי בינה”. “שערי בינה” איז לכאורה, איין מינוט, עפעס זייער ענליך, זיכער לויט די רמב״ן׳ס ערשטע פשט. ס׳איז ממש שער טייטש א סוגיא, א נושא, א חלק. סאו וואס גייט דא פאר? נאר איך האב נישט געהאט קיין ראיה דערויף, איך האב נאר געהאט א השערה אז אפשר קען מען זאגן אז ניין, ס׳איז נישט קיין חידוש פון רבי שמואל אבן תיבון׳ס טאטע, איך ווייס אז ער איז דער ערשטער טרענסלעיטער פון באב צו שער. נאר אין די חז״ל טרעפט מען שוין שערי בינה. אפשר מיינט שערי בינה אזויווי חלקים פון א מסכתא, אדער פרקים, מסכתות, ענינים, סוגיות.

די אראבישע ווארט “באב”

ביז איך האב מיך אנגעהויבן צו קוקן, אקעי, זאגט ער אז ס׳איז א ווארט אויף אראביש. וואס איז די ווארט אויף אראביש? אויף אראביש איז די ווארט “באב”. ב׳ ו׳ ב׳, אזויווי די ב׳ אויף אראביש האט א ו׳ פון אונטן. באב אזויווי, איך ווייס נישט וויאזוי מ׳זאגט עס פונקט, באב אזויווי אונז וואלטן געשריבן מיט אן אלף, ב׳ א׳ ב׳. דאס איז די ווארט וואס טייטשט שער.

אקעי. איינמאל האב איך אנגעהויבן צו טראכטן, צו איך ווייס א פלאץ וואו ס׳שטייט די לשון שער, די לשון באב.

די שוועסטער-שפראכן: אראביש, לשון הקודש, אראמיש

יעצט, ווי יעדער איינער ווייסט, אראביש מיט לשון הקודש, מיט אראמיש, מיט אפשר אקאדיש וואס איז אמאל געווען אין בבל, זענען אלע סיסטער שפראכן, אלע סעמיטיק לענגווידזשיס, און אלע האבן זייער אסאך שרשים וואס זענען ענליך.

און די מפרשים טרעפט מען אמאל אז מ׳ווייסט נישט פשט פון א ווארט אין חומש, זוכט מען אויף אראביש מיינט עס אזוי, אדער אויף אראמיש מיינט עס אזוי, קען מען טייטשן. דאס איז שוין אין גמרא טרעפט מען אז מ׳טייטשט אין די חומש לויט אראמיש. נישט נאר ווייל ס׳שטייט אמאל דא ממש אראמיש אין די תורה, אבער אמאל, פשט איז אז ס׳איז די זעלבע פאמיליע פון לענגווידזשיס, קען זיין די זעלבע שרשים אין די זעלבע פלאץ.

בבל = “באב אל” – די שער פון די געטער

די חוקרים׳ס פשט אין בבל

סאו האב איך אביסל געסערטשט, און די זאכן זענען דברים ברורים ופשוטים וואס יעדער איינער דארף וויסן. איז קודם כל אזוי, די שורש וואס הייסט שער, וואס הייסט אויף אראביש באב, שטייט שוין אין די תורה. ס׳שטייט שוין אין די תורה, אין די חומש שטייט עס שוין.

וואו שטייט עס אין די חומש? אזוי, דאס איז א ווארט פון די היינטיגע מפרשי המקרא, די חוקרים וואס זאגן אז די טייטש איז לכאורה פשוטו של מקרא, ס׳איז א גוטע טייטש, און על פי קבלה וועסטו טראכטן, וועסטו זייער ליב האבן דעם פשט.

זיי זאגן אזוי, ס׳איז דא א פלאץ וואס הייסט עפעס זייער ענליך, בבל. בבל, אויף ענגליש זאגט מען בעבילאן. איך מיין, אונז זענען צוגעוואוינט, אונז דארפן וויסן אז די וועג וויאזוי אונז זאגן זאכן, אונז שטעלן זיך פאר אז מ׳דארף זאגן די ווארט בבל. אין לשון הקודש, אין תורה שטייט בבל. אבער זיי האבן עס גערופן, אדער וויאזוי אויף ענגליש זאגט מען בעבילאן. סאו איך ווייס נישט צו זיי האבן עס גערופן בבל אדער באבלו אדער עפעס אזוי.

און ס׳איז די זעלבע שורש, בבל איז בבל. זאגן די חוקרים אז די שטאט בבל האבן זיי גערופן, לפי דעת הבבלים האבן זיי עס גערופן, ווייל זיי האבן געהאלטן אז זייער שטאט איז אזויווי בבל איז צוויי ווערטער, “באב אל” אדער “באב אלום”, עפעס אזוי. די “באב”, די שער, צו די “אלום”, צו די געטער זייערע. זיי האבן געהאלטן אז בבל, דארט איז די פלאץ ווי ס׳קומען די געטער אויף די וועלט, דארט איז אזויווי די שער, דארט איז ווי זיי קומען פון די הימל, איך ווייס, צו די וועלט, האבן זיי גערופן זייער שטאט בבל.

די מעשה פון מגדל בבל

יעצט, וואס שטייט אין די תורה וועגן דעם? אין די תורה איז דא א מעשה וואס איז נישט נאר מסביר פארוואס ס׳איז דא אסאך שפראכן, נאר אויך פארוואס בבל הייסט א געוויסע נאמען.

און מ׳דארף וויסן, ווען ס׳שטייט אין די תורה א טייטש פון א נאמען, מיינט עס נישט אלעמאל אז דאס איז די איינציגסטע טייטש, אדער דאס איז די היסטארישע טייטש. די תורה וויל עפעס אויסלערנען מיט דעם וואס די תורה זאגט אז דאס איז די ריזן פון די טייטש. אפילו אין די תורה אליינס טרעפט מען אמאל צוויי ריזנס פאר די זעלבע זאך פארוואס הייסט עס אזוי, אדער סתירה׳דיגע ריזנס, אדער אין חז״ל טרעפט מען אפילו אנדערע ריזנס וואס שטייט אין די תורה, ווייל לאו דווקא, ווייל אלעמאל קומט עס ארויס צו לערנען עפעס, ס׳איז א חידוש, ס׳איז להפיקא מאיסא, נישט סתם פארציילן א מעשה פארוואס הייסט עס בבל.

אונז האבן אבער א פערפעמעס מעשה פון בבל. בבל איז די מעשה פון מגדל בבל אין פרשת נח, מ׳האט געבויט א מגדל “וראשו בשמים כדי פן נפוץ על פני כל הארץ”. דאס איז געווען די מעשה פון מגדל בבל.

די זיגוראט – דער בבלישער מקדש

יעצט, זאגן די אלע חוקרים אז די מגדל בבל, דאס איז ממש א דיסקריפשן פון א סארט מקדש, א סארט טעמפל וואס די בבלים פלעגן מאכן, ס׳הייסט א זיגוראט. ס׳איז געווען אזא פוינטי זאך, אזא שטיקל פיראמיד כאילו, וואס איז א פוינטי הויכע זאך, ס׳הייסט “וראשו בשמים”, און זיי האבן זיך טאקע פארגעשטעלט אז דאס איז א סולם.

א זייט-הערה וועגן “סולם”

ס׳איז דא וואס זאגן אז די ווארט סולם, “סולם מוצב ארצה וראשו מגיע השמימה” [בראשית כח:יב], איז אריגינעל א בבלי׳שע נאמען וואס מיינט אזויווי דער לייטער, דער וועג. דעם ווארט “סולם” טרעפט מען נישט אין די גאנצע תורה נאר אין דעם פסוק “סולם מוצב ארצה”. ס׳איז נישט סתם א לייטער, אונז רופן עס א לייטער, נאר ס׳מיינט אז דער וועג ווי די מלאכים, וואס זיי האבן זיך איינגערעדט די געטער, גייען אראפ פון הימל צו דער ערד, דאס איז דער מגדל בבל, דאס איז וואס זיי האבן געמאכט אין זייערע מגדלים.

די תורה׳ס קאונטער-נאראטיוו: בבל = בלבול

און די תורה, ווען זי פארציילט די מעשה פון מגדל בבל, קומט זי להפיקא די אמונה, להפיקא צו זאגן, נישט, זאלסט נישט מיינען, אזויווי אסאך פון די תורה איז קעגן די עבודה זרה וואס איז געווען, זאלסט נישט מיינען אז דאס איז דער שער האלים, דארט קומען די געטער אויף די וועלט.

ניין, די מענטשן האבן זיך געדרייט זייער שטארק צו עפעס פארקערט, זיי האבן זיך מתגאה געווען, זיי ווילן זיין קליגער פון די אייבערשטער, דער אייבערשטער זאל נישט ברענגען קיין מבול, “פן נפוץ על פני כל הארץ”. זיי זאלן אלע צוזאמקומען, זיי זאלן פירן די וועלט, זיין אן עמפייער, זיי האבן געהאט דעת אז זיי גייען פירן זייער עמפייער, זיי זאלן זיין אלעס אזוי ווי כביכול אחדות.

זאגט די תורה, ניין, דער אייבערשטער האט דארט פארקערט, דארט האט דער אייבערשטער פארדרייט, און פון דעם, איך מיין אז דאס איז ווי דער דזשאוק, די חכמה, זייער שפראך איז פארדרייט. זיי רופן עס בבל, זיי מיינען אז בבל איז טייטש די שער פון די אלים. הייבט זיך נישט אן, בבל איז טייטש צומישט, ווייל זייערע שפראכן זענען צומישט. ס׳מיינט בכלל נישט דאס, ס׳מיינט אז זיי זענען צומישט. און פון דעם איז דא די מעשה בבל.

און חז״ל שטייט אן אנדערע טייטש פון בבל, אז “ונמול לי מעשה מבול”. ווייל איך פארמוט אז דאס איז די זעלבע, ס׳איז צומישט. ס׳איז בכלל נישט אמת.

“זה לעומת זה” – שער השמים קעגן מגדל בבל

יעקב אבינו׳ס שער השמים

אבער אין די תורה איז דא פארקערט. וואו איז די שער השמים? וואו איז אמת׳דיג די שער האלקים? האבן מיר דא א פסוק, האט יעקב אבינו געזאגט, “אין זה כי אם בית אלקים וזה שער השמים” [בראשית כח:יז].

דא, נישט אין דעם גרויסן בילדינג מיט׳ן ראשו מגיע השמימה. מ׳דארף נישט קיין ראשו מגיע השמימה, דער אייבערשטער קומט נישט אראפ, די מלאכים קומען נישט אראפ דווקא. אין חלום האט ער געזען א לייטער, אבער מ׳דארף נישט קיין פיזישע לייטער, קיין פיזישע ריזיגע בילדינג און פיראמיד צו זען.

דער איין שטיין, אפילו אזא זאך וואס ער שטעלט אים א צו ווי א בית אלקים, ס׳איז גענוג און נאך א קליינע שטיין וואס א מענטש מאכט מיט כוונה, ער לייגט אויף דעם שמן, דארט קען זיין א בית אלקים, און דארט איז “וזה שער השמים”.

“זה לעומת זה” – די ריכטיגע שער

“זה לעומת זה”, “זה לעומת זה” וואס די בבלים, וואס די אנדערע גוים האבן געגלייבט זיי האבן זיך די שער השמים, אונז האבן די ריכטיגע שער השמים. בית אל, דארט איז די ריכטיגע פלאץ וואו ס׳איז די שער פון הימל.

איז דאס איז די פלאץ, אויב מ׳קען פירן צוריק נאכאמאל אין ענייני, איך מיין נאך אויף די נמשל, אז דאס איז בבל. בבל איז בב אל, דאס איז די בב פון די אלים, פון די שער, און אונז האבן א ריכטיגע, דאס איז די ווי די תרגום זאגט, אונז האבן א ריכטיגע גירסא דערפון, וואס דאס איז שער השמים, דער בית המקדש, וואס דאס איז די שער השמים.

שער השמים = שער הבינה – דער רוחני׳דיגער טייטש

נישט א פיזישע טיר

און יעדער איינער פארשטייט אויכעט, לאמיר נאר זאגן איין טריט ווייטער, יעדער איינער פארשטייט אויכעט אז ווען מ׳זאגט שער השמים, מיינט מען נישט כפשוטו אז ס׳איז דא א טיר.

קלאר אז די תורה מיינט, אזויווי דער רמב״ם זאגט, ווען ס׳שטייט מקום, מ׳גייט אַרויף, ווי משה “עלה אל האלקים”, דער אייבערשטער איז נישט טעכניש, אז דו פליסט אין הימל מיט א ראקעט שיף, וועסטו נישט נענטער ווערן צום אייבערשטן.

וויאזוי ווערט מען נענטער צום אייבערשטן?

וויאזוי ווערט מען נענטער צום אייבערשטן? דורך פארשטיין דעם אייבערשטן, דורך דינען דעם אייבערשטן, דורך טון רצון השם, אנדערע זאכן, דברים מופשטים ורוחניים, דורך הבנה, מיט פארשטיין די וועלט, פארשטיין דעם אייבערשטן, דאס איז שער השמים.

דאס איז די טייטש שער, אז ס׳איז א פלאץ וואס דו פארשטייסט. אזוי ווי שער השמים, שטייט אין די מפרשים אין די תורה אז דאס איז שער הבינה. שער הבינה און שער השמים איז די זעלבע זאך. דאס איז אויך א שטארקע מקור פאר די ווארט שערים.

“באב” אין דער הייַנטיגער וועלט – באב אל-מאנדעב

איז נישט נאר די ווארט שערים איז אויך דא די “בלל את שפתם”. ס׳איז זייער אינטערעסאנט, ביי אידן איז דא אזויווי א לשון לעז, יא?

ס׳איז זייער אינטערעסאנט, אונז האבן די אריגינעלע אידישע שפראך, ס׳איז לשון הקודש, עברית, אבער ס׳איז אויך דא אריגינעלע אידישע טייטש, יא? אזוי ווי מ׳זאגט, מ׳פלעגט מתרגם זיין די תורה אויף אראמיש, און אונז האבן נאך אקדמות וואס מ׳זאגט אויף אראמיש, לזכר, ס׳קומט פון דעמאלטס. אפילו מ׳האט עס געשריבן אסאך שפעטער, מ׳האט שוין נישט גערעדט אראמיש, אבער אין שוהל זאגט מען מתרגם זיין אויף אראמיש.

דאס איז די אידישע וועג, די תורה׳דיגע וועג פון זאגן אנדערע שפראכן איז זאגן אראמיש. און ווי איז אראמיש? “שפת בבל”. אין בבל האט מען גערעדט אראמיש. אראמיש איז ארם, אבער אין בבל האט מען גערעדט אראמיש.

ארמיש – “שפת בבל” – און דער מנהג פון תרגום

און בבל, דארט איז די פלאץ “נבלה שפתם”, דארט איז געווארן די אלע סארט לשון תרגום, די אלע סארט לשון תורה. און פארדעם דארף מען טייטשן די תורה בדרך תרגום אויך. ס׳איז דא א תורה אין דעם, מ׳זאל מאריך זיין אין דעם אסאך אנדערע דרשות וועגן דעם.

באב אל-מאנדעב – א באקאנטע דוגמא

ס׳איז אינטערעסאנט, סאו דאס איז נישט נאר אין די תורה טרעפט מען א שער וואס איז מיט לשון הבנה, וואס דארט טייטשט עס אויך “הימל”, נאר אין תורה טרעפט מען אויך דעם לשון, די אראבישע ווארט “באב”.

דאס וואס די מתרגמים האבן געמיינט אז זיי מאכן א חידוש, אז ס׳הייסט שער, שטייט שוין אין תורה, שטייט “בבל” אין די תורה, און דאס איז שוין א פסוק אין פרשת נח.

אונז ווייסן אויך, יא, ווער ס׳האלט מיט די נייעס, ס׳איז דא א פלאץ וואס הייסט “באב אל-מאנדעב” [Bab el-Mandeb], דארט אין די סטרעיט צווישן תימן און די אנדערע זייט. ס׳איז א שמאלע פלאץ, ס׳איז ווי א שער. אויף אראביש טייטשט עס א שער. “אל-מאנדעב” איז עפעס א “שער היסורים”, עפעס אזוי, א שער פון וואס מ׳דארף דורך גיין. “באב” טייטשט א שער. דאס איז דברים ידועים פאר ווער ס׳קוקט אפילו אין די נייעס, ווייסט די אראבישע ווארט.

און דאס וואס שטייט אין די תורה “בבל” איז די זעלבע זאך, די זעלבע שורש. ס׳איז אן אנדערע שפראך, אבער די זעלבע שורש.

פון פסוק צו חז״ל – “שער” אין תלמוד בבלי

ביז אהער איז דאס א פסוק

יעצט, אקעי, עד כאן איז א פסוק. אבער איך רעד דיר נישט פון א פסוק, איך רעד דיר פון די חכמים. מ׳דארף טרעפן אז די חכמים נוצן טאקע די ווארט אזוי.

בכלל, די פשט פון בבל איז א פשט אמיתי, די פשט, איך ווייס נישט צו מ׳האט אפילו געוואוסט דערפון אמאל. אקעי, אבער איך האב אביסל געטראכט, און ביז איך האב געכאפט אז ס׳איז דברים פשוטים וברורים.

אוצר לשון חכמים – דער באווייז

איך האב געקוקט אין די דיקשענערי פון לשון חכמים, וואס איז “אוצר לשון חכמים”, ער האט א קאנקארדאנציע פון לשון חכמים, און מ׳זעט אז ס׳איז קלאר, יעדער איינער ווייסט, נישט נאר אז ס׳איז נישט קיין חידוש פון די ראשונים אז בשער מיינט א נושא, אדער אז מ׳האט צעטיילט א ספר אויף שערים, נאר דאס איז ממש מנהג חכמינו זכרונם לברכה וואס האבן געשריבן דעם ספר וואס הייסט תלמוד בבלי, און אפשר אפילו די חכמי המשנה, אבער זיכער איז די חכמי התלמוד.

מסכת נזיקין – דער ראיה

יעדער איינער ווייסט אז עס איז דא א מסכת וואס הייסט מסכת נזיקין.

די טיפערע באדייטונג פון “שער” און די פופציג שערי בינה

פרק ד: “בבא” אין לשון חז״ל – דער מקור פון “שער” אלס נושא

די מסורה פון חז״ל אין אוצר לשון חכמים

איך האב געקוקט אין די דיקשאנערי פון לשון חכמים, דאס הייסט אוצר לשון חכמים וואס האט א קאנקארדענציע [concordance: אן אינדעקס פון אלע ווערטער] פון לשון חכמים, און מ׳זעט אז ס׳איז קלאר, יעדער איינער ווייסט, נישט נאר אז ס׳איז נישט קיין חידוש פון די ראשונים אז מ׳צעטיילט אז שער מיינט א נושא אדער אז מ׳צעטיילט א ספר אויף שערים, נאר דאס איז ממש מנהג חכמינו זכרונם לברכה.

סתם גענומען דעם ספר וואס הייסט תלמוד בבלי [Talmud Bavli: דער בבלישער תלמוד], און אפילו חכמי המשנה [Chachmei HaMishnah: די חכמים פון דער משנה], אבער זיכער חכמי התלמוד [Chachmei HaTalmud: די חכמים פון דעם תלמוד]. יעדער איינער ווייסט אז ס׳איז דא א מסכתא [masechta: א טראקטאט] וואס הייסט מסכת נזיקין [Masechet Nezikin: דער טראקטאט פון שאדנס], כולם אזוקין כאחדא מסכתא [kulam azukin k’achada masechta: אלעס איז פארבונדן אלס איין טראקטאט], אלעס איז צעטיילט אויף דריי בבות [bavot: טויערן]. וואס טייטש א בבא [bava: א טויער]? ווייסט יעדער איינער וואס לערנט אביסל גמרא? בבא טייטשט א שער. קאי על בבא [kai al bava: ער שטייט ביים טויער], ער שטייט ביים טויער. בבא טייטשט א טויער. ווען די חכמים האבן געוואלט צעטיילן א מסכתא אויף דריי חלקים, האבן זיי עס גערופן דריי טויערן.

“בבא דרישא” און “בבא דסיפא” – שער אלס נושא

נישט נאר דאס, מ׳טרעפט אסאך מאל אין די גמרא “בבא דרישא” [bava d’reisha: דער טויער פון דעם אנהייב], “בבא דסיפא” [bava d’seifa: דער טויער פון דעם סוף]. די בבא טייטשט א חלק פון די משנה, און די נושא, די נושא וואס רעדט זיך אין די רישא [reisha: דער אנהייב] פון די משנה, די נושא אסאך מאל, בבא אין פארשידענע אזעלכע אופנים, טרעפט מען אז בבא מיינט סיי א נושא, א סובדזשעקט, רופן די חכמים א בבא, און סיי א חלק פון א ספר וואס איז געשריבן אויף א געוויסע נושא רופן זיי א בבא. בבא קמא [Bava Kamma: דער ערשטער טויער], בבא מציעא [Bava Metzia: דער מיטלערער טויער], בבא בתרא [Bava Batra: דער לעצטער טויער].

איז אלעמאל איז מפורש אויף ארמית [Aramit: ארמיש], נישט אויף שער, אבער די לשון ארמית איז זייער ענליך צו ערבית [Aravit: אראביש], בבא, באב [bab], זייער ענליך, דאס איז דער זעלבער שורש [shoresh: ווארצל], איז רופן זיי א שער. איז דאס זעען מיר אז די לשון חכמים איז אזוי, און די רבינו בחיי [Rabbeinu Bachya] וואס זיי זענען געווען די ערשטע אמוראים [Amoraim: די חכמים פון דעם תלמוד] וואס האבן געשריבן די תלמוד, האבן זיי אנגעהויבן, האבן זיי אויך גערופן בבא קמא און אזוי ווייטער. איז אוודאי דאס האבן זיי געמיינט.

פארוואס שטייט “שער” און נישט “בבא”?

יעצט, פארוואס שטייט שער און נישט בבא? ווייל יעדער איינער וואס לערנט אביסל חז״ל [Chazal: חכמינו זכרונם לברכה] זעט אז די מדרשים [midrashim: די הומילעטישע ביאורים] איז דא א קצת פלא [ketsat peleh: א געוויסע וואונדער]. מ׳דארף וויסן און זאגן אז די גמרא איז אויף ארמית, אבער ס׳איז דא חלקים וואס מ׳זעט קלאר אז ס׳איז געשריבן געווארן דווקא לשון הקודש [lashon hakodesh: די הייליגע שפראך], ובמיוחד אגדות [u’vimeyuchad aggadot: און באזונדערס אגדות], זייער אסאך אגדות איז במכוון [b’mechavein: באוויסט] געשריבן אויף לשון הקודש.

קען זיין וואס פשוט ס׳איז א מסורה [mesorah: טראדיציע] פון ארץ ישראל [Eretz Yisrael: דאס לאנד ישראל], האט מען מער עוסק געווען אין שרייבן אגדות, האבן זיי געשריבן אויף לשון הקודש. קען זיין ס׳האט צו טון מיט די טיפערע ענינים, אבער ס׳איז אביסל פארקערט, די זוהר [Zohar: דער זוהר] האבן געשריבן דווקא אויף ארמית די סודות [sodot: סודות], און אויך איבערגעטייטשט, מ׳קען זען פון וואו ס׳קומען די ווערטער.

אבער אין די גמרא, אסאך מאל דרשות [drashot: דרשות] איז געשריבן דווקא אויף לשון הקודש, הגם אז אין הלכה [halachah: הלכה] רעדן זיי אויף ארמית אין די גמרא. דאס איז דאך שוין א ריזן פאר דעם, אבער דאס איז די… מען דארף טראכטן וואס איז די ריזן. איך האב געטראפן אן איידיע, אפשר איז דא איינער וואס ווייסט מער היסטאריש אדער פשוט׳ן פארוואס.

די פראקטישע ענטפער: פון ארמית צו לשון הקודש

על כל פנים [al kol panim: אויף יעדן פאל], אין די גמרא, ווען אנדערע ווערטער מען זעט, אבער ווען ער שרייבט… יא, דאס איז א כלל [klal: א פרינציפ], ווען א מענטש שרייבט, רב און שמואל [Rav and Shmuel: צוויי גרויסע אמוראים] האבן גערעדט אויף ארמית, זיי האבן נישט גערעדט אויף לשון הקודש דעם טאג טעגליך.

סאו, ווען ער האט געוואלט זאגן אן אגדה [aggadah: א הומילעטישע דרשה], האט ער געטראכט, אין די תורה טרעפט מען נישט טאקע שער זאל מיינען דאס, אבער ער האט געטראכט אויף ארמית, און אין ארמית זאגט מען “בבא וכמה” [bava v’kamah: א טויער און אזוי ווייטער], האט ער געטראכט, וויאזוי זאגט מען נושאים [nosa’im: טעמעס] אדער קצוות [ketzavot: סעקציעס], מסכתות [masechtot: טראקטאטן] פון בינה [binah: פארשטאנד]? האט ער געזאגט “חמישים שערי בינה” [chamishim sha’arei binah: פופציג טויערן פון פארשטאנד]. אויף וואס האט ער דאס געמיינט? שערי בינה, אזוי ווי שערי תלמוד [sha’arei Talmud: טויערן פון תלמוד]. בינה און תלמוד איז ענליך, מען דארף טראכטן פון דעם ווארט בינה מער, אבער בינה איז נישט קיין ווארט לכאורה [lichorah: אויף דעם ערשטן בליק] דאכט זיך מיר, עס איז ביסל פשוט, בינה מיינט פארשטאנד, און שער מיינט א מסכתא.

“שערי בינה” ווי “שערי תלמוד” – דער ביישפיל פון אברהם אבינו

און ער מיינט צו זאגן אזוי ווי ענליך שטייט אין די גמרא, אברהם אבינו [Avraham Avinu: אונזער פאטער אברהם] האט געהאט א מסכתא עבודה זרה [masechta avodah zarah: א טראקטאט פון עבודה זרה] פון פיר הונדערט פרקים [prakim: קאפיטלען]. וואס מיינט דאס? ער איז געווען עוסק [osek: פארנומען] געווען אין די קושיות [kushyot: שווערע פראגעס] אויף עבודה זרה [avodah zarah: עבודה זרה] אדער די הלכות אויף עבודה זרה, אדער וויאזוי צו זיין מנצח [menatze’ach: איבערצוגעווינען] זיין עבודה זרה.

פיר הונדערט פרקים אויף עבודה זרה איז נאר א חלק פון א בבא, מסכת בבא קמא האט דאך מער ווי צען פרקים, און דא זאגט ער אז דארט איז דא הונדערטער מסכתות. קען זיין טאקע ליטעראלי אז בבא קמא איז איינע פון די שערי בינה, איינע פון זיי. עס איז דאך חכמות [chochmot: וויסנשאפטן], סדר נזיקין [Seder Nezikin: די סדר פון שאדנס], איינע פון די חכמות איז סדר נזיקין. אבער די גאנצע טאג איז דא נאך חכמות, נאך און נאך חכמות בעולם [ba’olam: אין דער וועלט], אזוי ווי דער רמב״ן [Ramban] איז מסביר [mesvir: דערקלערט] אין די הקדמות [hakdamot: אינטראדוקציעס]. דאס הייסט שערי בינה. איך מיין אז דאס איז א קלארע גוטע פשט [peshat: פשוט׳ער ביאור], ווייל וואס מיינט שער אין דעם לשון? עס מיינט א בבא, וואס דאס מיינט א חלק פון א ספר אדער א נושא.

פרק ה: די טיפערע באדייטונג פון “שער” – דער עיקר שיעור פון היינט

דער משל פון א שער – מקום התאספות

יעצט, לאמיר אביסל מסביר זיין די עומק [omek: טיפקייט] פון דעם, די פנימיות [pnimiyut: אינערליכקייט] פון דעם, און דאס איז אונזער שיעור פאר היינט. פארוואס הייסט עס א שער? וואס איז די ווארט פון א שער? גייען מיר צוריק צו די משל [mashal: אלעגאריע]. די משל זאגט, אזוי ווי ר׳ אברהם צימערינג האט מיר געזאגט, אז די משל פון א שער איז אז דארט איז די שטאט, דארט קומט מען זיך צוזאם, די שטאט אריין און ארויס צו גיין.

מיר דארפן זען אז דא איז דא צוויי זאכן, נע, אפילו דריי זאכן. א חלק פון די זאכן שטייען שוין אין משנה ותורה [Mishnah v’Torah: משנה און תורה], יא? שטייט “שער עירו” [sha’ar iro: דער טויער פון זיין שטאט], “לפני בואי שער עירו” [lifnei vo’i sha’ar iro: פאר איך קום צום טויער פון זיין שטאט], “לא תעוות משפט בשערך” [lo ta’avot mishpat bish’arecha: דו זאלסט נישט פארדרייען משפט אין דיינע טויערן]. אין אסאך מאל שטייט אין תורה “שער”, און יעדער איינער ווייסט אז שער מיינט נישט דווקא די פיזישע טויער, עס מיינט אז דארט איז די מקום התאספות [mekom ha’hitaspot: דער פלאץ פון צוזאמקום], די בית דין [beit din: דער געריכט], די שופטים [shoftim: ריכטער], “ושופטיך ושוטריך תתן לך בכל שעריך” [v’shoftecha v’shotrecha titein lecha b’chol she’arecha: און דיינע ריכטער און דיינע אפיצירן זאלסטו געבן אין אלע דיינע טויערן], מיינט אין דיינע בתי דינים [batei dinim: געריכטן], “אלא שער הוא אהל לבית דין, נסבא בית דין” [ela sha’ar hu ohel l’veit din, nesava beit din: נאר דער טויער איז א צעלט פאר׳ן געריכט, מ׳נעמט דעם געריכט], זאגט דער תרגום [Targum: דער ארמישער איבערזעצונג].

די פיזישע און גייסטיגע באדייטונג

וואס איז די טייטש פון דעם? אוודאי איז דא א פיזישע ריזן, אמאל פלעגט מען זיצן, ווער ס׳גייט אמאל, איך ווייס, אין אלט שטאט ירושלים [Yerushalayim: ירושלים], זעט מען דארט די שער, די טויער פון שטאט, דארט איז די גרויסע מארק. דארט קומט מען זיך צוזאם, דארט מאכט מען אסיפות [asifot: פארזאמלונגען], ס׳איז א גרויסער שטח [shetach: שטח], דא איז פלאץ, דאס איז די שער. אבער ווען די תורה זאגט שער, מיינט עס שוין נישט דווקא די שער, ס׳מיינט די צוזאמקום, די מקום האסיפה [mekom ha’asifah: דער פלאץ פון פארזאמלונג], די פלאץ וואו מ׳טרעפט זיך.

דארט לייגט מען א מזוזה [mezuzah: מזוזה], יא, “על מזוזות ביתך ובשעריך” [al mezuzot beitecha u’vish’arecha: אויף די מזוזות פון דיין הויז און אין דיינע טויערן], אויף די שער מאכט מען א מזוזה, מ׳לייגט אריין יחוד השם [yichud Hashem: די איינציגקייט פון גאט] דארט. דאס איז א פלאץ וואו מ׳פארזאמלט זיך, א פלאץ וואו ס׳איז דא די ענייני השטאט [inyenei ha’ir: די ענינים פון דער שטאט], דאס איז די שוק [shuk: מארק], אזויווי ביי ספר רות [Sefer Rut: דאס בוך רות], דארט מאכט מען די אלע קנינים בפומבי [kinyanim b’fumbei: קויפן און פארקויפן אין פובליק]. דאס איז די טייטש א שער. ס׳קומט פון דעם וואס דאס איז די שער פון די שטאט, אבער ס׳מיינט עפעס טיפער.

א שער מאכט א שטאט פאר א שטאט

און וואס מיינט עס? וואס איז די כוונה [kavanah: כוונה]? טייטש אזויווי א שטאט, אז א חומה [chomah: א מויער] מאכט נאך נישט קיין שטאט. א חומה איז פשוט פאר באשיצן, א חומה איז וויכטיג, אבער א שטאט דארף האבן א שער, רייט? א שער אין די חומה. א שער מיינט אויך נישט סתם א פלאץ ווי אריינצוגיין אין א שטאט. א חומה מיט א לאך איז נאך נישט קיין שער, א פרצה [pirtzah: א ברעך] אין די חומה איז נישט קיין לאך, איז נישט קיין שער. א שער איז א זאך וואס מאכט די שטאט פאר א שטאט.

דאס הייסט, א שטאט איז אן אוסף [osef: א זאמלונג] פון אסאך פרטים [pratim: פרטים], אסאך מענטשן, עקסטערע מענטשן, יעדער האט זיך זיינע זאכן. מיט וואס איז עס א שטאט? מיט דעם וואס ס׳איז דא א שער. א שער מיינט אז מ׳קומט זיך צוזאם צו מאכן מסחר [mischar: האנדל], מ׳קומט זיך צוזאם לדון [ladun: צו דינען], מ׳קומט זיך צוזאם צו קריאת התורה [kriat haTorah: לייענען די תורה], איך ווייס וואס, זיך צוזאמצונעמען. דאס מאכט די שטאט פאר א שטאט.

שער אלס מקבץ הנושא – דער כלל

סאו די שער איז נישט סתם, איך זאג אז דארט איז די מקום התקבצות העיר [mekom hitkabtzut ha’ir: דער פלאץ פון צוזאמקום פון דער שטאט], וועגן דעם רופט מען די מקבץ הנושא [mekabetz hanose: דאס וואס זאמלט דעם נושא], אויף איינס רופט מען עס א שער. די שטאט אליינס ווערט איינס, ווערט א שטאט דורך דעם וואס ס׳האט א שער. די שער מיינט, ווען מ׳רעדט מילא ברוחניות [b’ruchaniyut: אין גייסטיגקייט], ווען מ׳רעדט נאר די נמשל [nimshal: דער לעסאן] פון די שער, מיינט עס די שטאט׳קייט פון די שטאט.

אדער איינער קען זאגן, דו ווילסט גיין רעדן מיט דעם שטאט? דו ווילסט גיין מאכן עפעס מיט דעם שטאט? דארפסטו קודם גיין צום שער. קודם פיזיש גייסטו צום שער, דארט וועסטו טרעפן מענטשן. אדער קענסטו זאגן, איך האב דיר געגעבן א תורה אריין אין דעם שטאט. יעדע שטאט, מענטשן האבן א געוויסע אמונה [emunah: גלויבן], א געוויסע סארט מדה [midah: מדה]. רעד מיט זיי לויט זייער מדה, רעד מיט זיי לויט זייער אמונה. אדער זיי האבן א געוויסע רבי [rebbe: רבי], זיי האבן א געוויסע סנהדרין [Sanhedrin: סנהדרין], זיי האבן טיפע יודעים [yodim: וויסנדיגע], זיי האבן אן הנהגה [hanhagah: פירערשאפט], רעד צו זיי, זיי וועלן זיך אריינברענגען אין די גאנצע שטאט, אזויווי מיר האבן גערעדט ביי די שיעור וועגן די ליטא פאנדרעיזינג [fundraising].

יציאה וביאה – אריין און ארויס דורך דעם שער

דאס איז די טייטש א שער. א שער מיינט די מקבץ, דאס וואס מאכט די גאנצע שטאט פון באנטשעס פון פרטים אין צו א שטאט. און פארשטייען מיר אויך, דאס איז אויך די נושא פון יציאה וביאה [yetzi’ah u’vi’ah: ארויסגיין און אריינגיין], אזויווי ס׳שטייט “יפקוד ה׳ אלקי הרוחות איש על העדה אשר יצא לפניהם ואשר יבוא לפניהם” [yifkod Hashem Elokei haruchot ish al ha’edah asher yetzei lifneihem va’asher yavo lifneihem: גאט זאל באשטימען א מענטש איבער דער עדה וואס וועט ארויסגיין פאר זיי און אריינקומען פאר זיי].

וואס טייטש? פארוואס דארף א מנהיג [manhig: פירער] ארויספירן און אריינפירן? וויאזוי גייט מען אריין אין א שטאט? וויאזוי פארשטייט מען א שטאט? אפילו פון זיך, דורך די שער. דורכדעם וואס מ׳פארשטייט די נקודה [nekudah: פונקט] וואס איז מאסף [me’asef: זאמלט] די גאנצע שטאט, וואס מאכט די שטאט פאר איינס, דאס איז די שער אריין אין שטאט און אויך ארויס פון שטאט. אז די שטאט וויל עפעס אויפטון, דארף זי קודם וויסן וואס זיי זענען, נאכדעם קענען זיי ארויסגיין צו א מלחמה [milchamah: מלחמה], קענען זיי ארויסגיין טון אנדערע זאכן. דאס איז די טייטש פון שער, די צוויי מהות׳ן [mahuyot: עסענצן] פון די ווארט שער.

פרק ו: שערי בינה – פופציג כללים

פון פרטים צו כללים

נו, אויב אזוי פארשטייט מען אויך זייער קלאר אז די שער בינה, די חמישים שערי בינה, איז טייטש פופציג כללים [klalim: כללים]. מיר האבן גערעדט אסאך אז בינה לגבי חכמה [binah l’gabei chochmah: בינה אין פארגלייך צו חכמה] איז פרטים, אבער יעדע איינע פון די שערים קומט אויס יעצט אן אייגענע חידוש [chidush: חידוש], יעדע איינע פון די שערים איז א גאנצע שער.

דער רמב״ן אין פרשת בהר – שמיטה אלס שער

און דער רמב״ן אין פרשת בהר [Parashat Behar: פרשת בהר] זאגט אז פופציג שמיטות [shmitot: שמיטות], זאגט ער, “כל שמיטה היא שער בית אחד” [kol shmitah hi sha’ar bayit echad: יעדע שמיטה איז א טויער פון איין הויז] אדער “בית שער אחד” [beit sha’ar echad: א הויז פון איין טויער], די זעלבע איידיע. די שמיטה איז א שער צו די בית. איך מיין לכאורה טייטשט ער דארט דער רמב״ן די ווארט שער, און ער זאגט פארוואס איז די שער בינה, ווייל א שמיטה איז א שער צו א גאנצע בית.

ער מיינט צו זאגן פשטות אז א שמיטה איז א כלל, און אין די שמיטה איז דא זיבן… די שמיטה מיינט זיבן טויזנט יאר, און אין די זיבן טויזנט יאר איז דא טויזנט יאר וואס איז ווי א גאנצע בית. אבער די שמיטה איז א שער, די רמז [remez: רמז] פון די שמיטה דאס איז א שער צו דעם. אדער א שמיטה איז א רמז פאר די יובלות [yovlot: יובלות], וואס איז גרעסערע פרטים, מער פרטים וואס גייען אריין אין דעם כלל.

סאו א שער איז געמאכט אריינצוגיין אין הויז, אבער יעדע שער איז א כלל וואס פון דעם קען מען אריינגיין. מיט דעם איז א נפקא מינה [nafka minah: א פראקטישע אונטערשייד] צו פארשטיין תורה, אז די שערי בינה מיינט אלע כללים.

“לעולם ילמד אדם עיקרי דברי תורה”

אזויווי ס׳שטייט אין ספרים, “לעולם ילמד אדם עיקרי דברי תורה כללים מוציאין פרטים” [l’olam yilmad adam ikarei divrei Torah klalim motzi’in pratim: שטענדיג זאל א מענטש לערנען די הויפט זאכן פון תורה – כללים וואס ברענגען ארויס פרטים]. צו קענען פארשטיין די תורה דארף מען כללים. צו טון למעשה [l’ma’aseh: פראקטיש] דארף מען וויסן די פרט לויט די כלל וואס קומט ארויס די הלכה. דאס הייסט, ער לערנט א כלל און ער האט נישט קיין פרט, ער פארשטייט וויאזוי ס׳איז צו אפלייען, ממילא [memeilah: דעריבער] נוצט אים אליין נישט. דאס איז די בינה וואס איז מוציא דבר מתוך דבר [motzi davar mitoch davar: ברענגט ארויס איין זאך פון אן אנדערע].

כללים און פרטים מסיני

אבער א גרויס חלק פון די בינה, פארדעם שטייט אויך, ס׳איז זייער אינטערעסאנט, אז די מדרש אין מכילתא [Mechilta: מכילתא] זאגט “זה סיני” [zeh Sinai: דאס איז סיני]. שטייט ביי שמיטה, שמיטה דארט לערנט מען אז ס׳איז דא כללים און פרטים אין די וועלט, זיבן וואס מערט זיבן און זיבן מאל זיבן און אזוי ווייטער. זאגט מען אז אויך די פרטים, כללים און פרטים זענען מסיני [miSinai: פון סיני].

און דא איז דא נאך א גאנצע שיעור וואס מיר וועלן אי״ה [im yirtzeh Hashem: אויב גאט וויל] זאגן נעקסטע וואך, וועגן וויאזוי די חידושי תורה [chidushei Torah: חידושים אין תורה] זענען מסיני, און וויאזוי ס׳ווערט די חידושי תורה. געברענגט אויך פון רמ״ק [Ramak: ר׳ משה קארדאווערא] וואס ער איז מסביר זייער שיין די נושא פון חידושי תורה, וועלן מיר זאגן נעקסטע וואך אי״ה לכבוד חג השבועות [l’chavod chag haShavuot: לכבוד חג השבועות].

אבער דאס איז אונזער שיעור פון היינט, אז דאס איז די שערים, די שערים זענען די כללים וואס מאכן די חכמה פאר איינס.

פרק ז: דער פופציגסטער שער – וואס איז נעלם פון משה

די צוויי פירושים פון רמב״ן – איין נקודה

יעצט פארשטייען מיר אויך וואס איז די פופציגסטע שער וואס איז נעלם [ne’elam: פארבארגן] פון משה. מיט דעם קען מען פארשטיין אויך די צוויי פירושים פון די רמב״ן. וואס האבן לכאורה נישט קיין שייכות [shayachut: פארבינדונג], איינס איז די היסטאריע, איינס איז די הבנה [havanah: פארשטאנד] פון די סארט סייענסעס.

דער סוף פון יעדע חכמה – איין נקודה

די ווארט איז אזוי, די ענד פון יעדע סייענס, האבן מיר געלערנט, די ענד פון יעדע זאך, פארשטייט מען איין זאך, איין נקודה, וואס דאס איז די איין זאך. ס׳ווערט אלעס “כברזא דאחדא גוונא” [k’varza d’achada gavna: ווי אייזן פון איין פארב – אלעס ווערט איינס].

אזוי ווי שבת [Shabbat: שבת], א מענטש האט די גאנצע וואך געטון אסאך זאכן, קומט שבת זאגט ער, “איך האב געטון איין זאך, איך בין געווען א איד, איך האב געדינט דעם אייבערשטן”. אזא איינער ווערט “כברזא דאחדא גוונא דלעילא” [k’varza d’achada gavna d’le’eila: ווי אייזן פון איין פארב פון אויבן], דער מענטש ווערט איינס אזוי ווי דער אייבערשטער איז איינס.

פארשטיין מיינט אריינגיין אין דעם כלל

און אזוי יעדע חכמה, די ענד פון די חכמה איז צו וויסן אז אלעס אויף איינמאל איז דא איין נקודה וואס איז מצרף [metzaref: פארבינדט]. ווען מ׳זאגט אז מ׳פארשטייט נישט עפעס, מיינט מען צו זאגן, וויאזוי גייט עס אריין אין די כלל? איך לערן בבא קמא, איך פארשטיי נישט די הלכה, איך פארשטיי נישט! ס׳איז דאך דא א כלל אין בבא קמא וואס הייסט אז א מזיק [mazik: שעדיגער] דארף צאלן, פארוואס דארף ער נישט קיין מזיק זיין? פארוואס דארף ער צאלן אזויפיל? ביז איך פארשטיי עס, פארשטיי איך וויאזוי ס׳גייט אריין אין די כלל. און אזוי יעדע חכמה.

די איין חכמה וואס איז כולל אלע חכמות

זאגט דער רב שמועס, “אבער דא אויך איז דאך דא איין חכמה וואס איז כולל [kolel: אומפאסט] אלע חכמות”. דאס הייסט, נאכדעם וואס מ׳האט געקוקט אויף די גאנצע וועלט דורך איין וועלט, דער אייבערשטער האט געמאכט איין וועלט, אזוי ווי דער אייבערשטער איז איינס האט ער געמאכט איין וועלט.

און איך לערן חכמות, איך לערן אסטראנאמיע [astronomy], און איך קען לערנען אלע מיני, יעדע כוכב [kochav: שטערן] האט זיין חכמה, זיין שער, זיין פרט, זיין שער שבשער [sha’ar sheb’sha’ar: א טויער אין א טויער]. נאכדעם ווייס איך אבער אז אלעס סך הכל [sach hakol: אין סך הכל] איז כוכבים. נאכדעם לערן איך די כוכבים צוזאמען מיט די מזלות [mazalot: מזלות], און צוזאמען מיט די מענטשן, און צוזאמען מיט די מעטאלן, און צוזאמען מיט… איך קען א ליסט אויסרעכענען. ס׳דארף דאך זיין עפעס איין חכמה וואס מאכט פון די גאנצע וועלט איין זאך.

ידיעת השם – אחדות השם

וואס איז די חכמה? די חכמה איז די ידיעת השם [yediat Hashem: דאס וויסן פון גאט], רייט? די אחדות השם [achdut Hashem: די איינציגקייט פון גאט], דער אייבערשטער, איין גאט, וואס די מסקנא [maskana: שלוס] פון די גאנצע וועלט איז אז ס׳איז דא איין גאט. דאס איז די “ברכו את ה׳ המבורך” [barchu et Hashem hamevorach: בענטשט דעם געבענטשטן גאט] “כל הרמים כולם” [kol haramim kulam: אלע די הויכע אלע], “שמע ישראל ה׳ אלוקינו ה׳ אחד” [Shema Yisrael Hashem Elokeinu Hashem echad: הער ישראל, גאט איז אונזער גאט, גאט איז איינס]. ס׳איז נאר א חידוש, און ס׳איז אונז נסתר [nistar: פארבארגן], האבן מיר גערעדט.

“לא נמסר למשה” – דאס וואס מיר פארשטייען נישט

אבער נאכדעם איז אויך דא דאס, אבער דאס איז אונז אונזערע מוח [mo’ach: מוח] איז נישט מקבל [mekabel: נעמט נישט אן], ס׳איז נישטא קיינער וואס קען זאגן אז ער איז דא אין עולם הזה [olam hazeh: דער דאזיגער וועלט] וואס פארשטייט וויאזוי די גאנצע וועלט איז איין זאך, וויאזוי אלע… וואס איז די סך הכל פון אלע חכמות. מיר גלייבן אין דעם, מיר זאגן אז ס׳איז אחדות השם, אדער דאס וואס מיר פארשטייען נישט, דאס וואס מיר פארשטייען אז ס׳דארף זיין, דאס רופן מיר געטליכקייט. אבער צו באמת דאס פארשטיין, דאס איז “לא נמסר למשה” [lo nimsar l’Moshe: ס׳איז נישט איבערגעגעבן געווארן צו משה], דאס הייסט “בתחום אסור אם אתה מאיר” [bitchum asur im atah me’ir: אין דער גרעניץ איז אסור אויב דו לייכטסט אויף].

די לעצטע שמיטה – די זעלבע זאך

און וויאזוי דאס איז אויך די זעלבע זאך פון די לעצטע שמיטה? וואס איז די לעצטע שמיטה? שמיטה איז דאך נאר א סייקל פון לערנען. מ׳קען עס אזוי זאגן, אז אין די היסטאריע פון די וועלט לערנט זיך זאכן, ס׳גייט אזא סייקל, און נאך יעדע זעקס טויזנט יאר מאכט מען א סך הכל וואס מ׳האט אויפגעטון אין די זעקס טויזנט יאר. דאס איז די איין זאך, ס׳איז דא איין מעשה [ma’aseh: מעשה], די היסטאריע פון יענע סייקל.

נאכדעם איז דא נאך א סייקל אין די וועלט אליינס, דאס לעבן אליין איז דאך אפשר מער ווי זיבן שמיטות, און מ׳קען אריינגיין אין אלע מיני סייקלס וואס זענען דא. נאכדעם דארף מען מאכן פון דעם אלעס איינס.

איז די זעלבע זאך, משה רבינו [Moshe Rabbeinu: משה אונזער רבי] האט פארשטאנען פארוואס די גאנצע היסטאריע דארף זיין אזוי און אזוי און אזוי, ביז ס׳איז נאר דא איין פשט און ס׳איז נאר דא איין תירוץ [teiretz: ענטפער] פאר אלע קושיות. אבער די לעצטע, דאס וואס מאכט סאם אלעס, דאס איז דאך אליינס די זעלבע זאך ווי די ידיעת הבורא [yediat haBoreh: דאס וויסן פון דעם שעפער] פון די גאנצע וועלט, וואס דאס מאכט איין זאך. דאס איז “לא נמסר למשה”, דאס איז די “קדשת למשה את חמישים שנה” [kidashta l’Moshe et chamishim shanah: דו האסט געהייליגט פאר משה די פופציג יאר], דאס איז די סוד [sod: סוד].

—

סיכום: דער פופציגסטער שער – סיי אין דער היסטארישער פירוש (די לעצטע שמיטה) און סיי אין דער חכמה׳דיגער פירוש (דער כלל הכללים פון אלע וויסנשאפטן) – איז דער זעלבער ענין: די אחדות השם, די איין נקודה וואס מאכט פון דער גאנצער וועלט און אלע חכמות איין זאך. דאס איז וואס מיר גלייבן אין, אבער קענען נישט באמת פארשטיין אין עולם הזה – דאס איז “לא נמסר למשה”.

די פופציגסטע שער: דער סוד פון מתן תורה

דער חמישים׳סטער שער – דאס וואס מאכט אלעס איינס

נאכדעם איז דא נאך א סייקל אין די וועלט אליינס, און א מענטש׳ס לעבן אליינס איז דא אפשר מער ווי זיבן שמיטות [שמיטות: די זיבן-יעריגע סייקלן], און מ׳קען אריינגיין אין אלע מיני סייקלס וואס זענען דא. נאכדעם דארפסטו מאכן פון דעם אלעס איינס.

איז די זעלבע זאך, משה רבינו האט פארשטאנען פארוואס די גאנצע היסטאריע דארף זיין אזוי און אזוי און אזוי, ביז ס׳איז נאר דא איין פשט צו איין תירוץ [תירוץ: ענטפער] פאר אלע קשיות [קשיות: שוועריגקייטן]. אבער די לעצטע, דאס וואס מאכט צוזאם אלעס, דאס איז דאך אן איינציגער, די זעלבע זאך ווי ידיעת הבורא [ידיעת הבורא: דאס וויסן פון דעם באשעפער] פון די גאנצע וועלט וואס דאס מאכט איין זאך.

דאס איז למשל, דאס איז די קדושת שנת החמישים שנה [קדושת שנת החמישים שנה: די הייליגקייט פון דעם פופציגסטן יאר, יובל], דאס איז די סוד פון מתן תורה [מתן תורה: די געבונג פון דער תורה]. דאס איז למשל, נאר, אזוי ווי מ׳רעדט אלעמאל שערי חמישים [שערי חמישים: די פופציג שערים], בבחינת שערי חמישים [בבחינת: אין דער בחינה פון], אבער נישט די גאנצע שלימות [שלימות: פולשטענדיגקייט], דאס איז אין די שיעור פארהאן אין די עולם הזה [עולם הזה: דער דאזיגער וועלט].

“סך הכל” – דער שער וואס מאכט אלעס צוזאם

און די זעלבע זאך ווען מ׳ציילט די געלט, מ׳ציילט די אידן, אין די פרשה ציילט מען די אידן, נאכדעם מאכט מען א סך הכל [סך הכל: די גאנצע סומע]. די סך הכל איז דאך פשטות סוף, ס׳איז נישט סתם מ׳מאכט א נאמבער. מענטשן מיינען סך הכל איז א סאם.

סך הכל איז די כלל [כלל: די אלגעמיינקייט], סך הכל איז די שער. סך הכל איז די שער וואס מאכט עס אויך.

שעורים – לשון שער

איך האב פארגעסן צו זאגן די רמז [רמז: אנדייטונג], אז ספירת העומר [ספירת העומר: די ציילונג פון די זיבן וואכן צווישן פסח און שבועות] הייבט זיך אן פון שעורים [שעורים: גערשטן]. שעורים איז לשון שער אויך, שטייט אין די ספרים די רמז. די שערי בינה [שערי בינה: די שערים פון פארשטאנד] איז לשון שעורים, כל אחד צו משער בליבו [כל אחד צו משער בליבו: יעדער איינער שאצט אפ אין זיין הארץ].

יא, די שער, די שערי שמים [שערי שמים: די שערים פון הימל], דאס איז נישט פשט א פיזישע זאך, ס׳איז די שער, ס׳איז די השגה [השגה: פארשטאנד, באגרייפונג] וואס מ׳האט.

בנין המשכן און מתן תורה – פון פרטים צו איין כלל

און אזוי אויך האט יעדער איינער זיך זיין סיבה פארוואס ער געט געלט, און וויאזוי ער געט געלט, און וויאזוי ס׳קומט. נאכדעם ווערט עס צוזאמען פאר איין זאך, דאס איז די בנין המשכן [בנין המשכן: דער בויען פון דעם משכן], דאס איז די מתן תורה וואס ווערט אין איין קמח [קמח: מעל].

דער אריז״ל אויף קמח

קמח, זאגט די אריז״ל [אריז״ל: רבי יצחק לוריא זכרונו לברכה], איז א צעמאלענע זאך, מ׳נעמט פיר מאל אלף, אין א געוויסע וועג, די גימטריא [גימטריא: נומעריקאלער ווערט] קמח, מ׳צעמאלט עס, מ׳רעדט מיר דערוועגן.

נאכדעם, אין איין קמח, איין תורה, ווערט אן כלליות׳דיגע תורה [כלליות׳דיגע תורה: אן אלגעמיינע, אומפאסנדע תורה], וואס דאס איז נאך מ״ח [מ״ח: אכט און פערציג] אדער מ״ט [מ״ט: ניין און פערציג] שערי בינה, דאס ווערט א תורה אחת [תורה אחת: איין תורה], און דאס איז די סוד פון מתן תורה.

א פרייליכן שבת.