סיכום השיעור 📋
The Rambam’s Framework for Mitzvos Amalek: War, Memory, and Moral Action
The Rambam’s Revolutionary Codification and Methodology
Before the Rambam, when asked “What is the Jewish legal code?”, there was no single organized answer — only the vast sea of Talmud Bavli, Yerushalmi, Sifra, and Sifri. The Rambam saw this gap (“ראיתי עמי בלא ספר חוקה”) and undertook to write the Mishneh Torah, the first and last comprehensive halachic code. His foundational rules (shorashim) in Sefer HaMitzvos establish key criteria: a mitzvah must be נוהג לדורות (applicable for all generations), not merely a one-time prophetic command, and must represent a distinct general law even if rarely occurring practically. The Rambam took the Chumash text seriously, sometimes deriving mitzvos almost entirely from pesukim and Midrashei Halacha rather than Gemara sugyos — as with לא תחמוד / לא תתאוה, where virtually no Gemara discusses the parameters.
The Mitzvos of Amalek: Sources and Textual Challenges
The mitzvos related to Amalek — zechirat ma’aseh Amalek (remembering), lo tishkach (not forgetting), and mechiyas Amalek (obliterating) — have virtually no Gemara discussion anywhere in Shas regarding their halachic parameters. The Rambam relies primarily on a beraisa stating “שלש מצוות נצטוו ישראל בכניסתן לארץ” (appointing a king, building the Beis HaMikdash, destroying Amalek’s seed), and the Sifri on Devarim which darshens “זכור בפה, לא תשכח בלב.” A major difficulty the Rambam raises is that these nations no longer exist — “בא סנחריב ובלבל את האומות.” In Moreh Nevuchim (II:32), the Rambam explains that “mechiyas zecher Amalek” refers to obliterating the name and identity (שם) of the nation as a collective, not biological descendants (זרע).
Parshas Zachor: A Surprising Disconnect
The Rambam never connects the mitzvah of zechirat Amalek to the kriyat haTorah of Shabbos Zachor. He lists Parshas Zachor in hilchos kriyat haTorah alongside all other readings with no special distinction. The Gemara in Megillah derives from “נזכרים ונעשים” that one should first speak about Amalek before performing Purim mitzvos, but this does not establish a Torah-level obligation specifically through Torah reading. The popular notion that Parshas Zachor is a de’oraisa obligation through kriyat haTorah originates with Tosafos, who sought to identify a biblical kriyat haTorah to resolve whether Torah reading can be fulfilled “בכל לשון.” This connection is a chiddush peleh — innovative pilpul rather than straightforward reading.
The Construction of Hilchos Melachim and Placement of Amalek
The Rambam placed hilchos mechiyas Amalek within Hilchos Melachim u’Milchamos because any proper legal code for a nation must include laws governing warfare and kingship. This was revolutionary — there is virtually no masechta in Shas dedicated to these topics. The Rambam essentially created a new “masechta” from scratch, gathering scattered mitzvos relating to how a Jewish king conducts himself and how wars are fought. He was the first and last Jewish authority to codify Hilchos Melachim — the Shulchan Aruch and Aruch HaShulchan never formulated laws of warfare.
In areas like korbanos, the Rambam had too many mitzvos and needed to consolidate. But in Hilchos Melachim, he faced the opposite problem — a shortage of mitzvos. He therefore actively sought mitzvos to include: the prohibition against fearing the enemy (“lo sa’arotz mipneihem”), settling Eretz Yisrael, the prohibition of returning to Mitzrayim, and the mitzvos of Amalek.
The connection between Parshas Zachor and Purim is al pi drash, not al pi pshat. Haman being called “Agagi” is itself a midrashic identification. The Jews in Shushan fighting Haman’s forces were understood to fulfill mitzvas mechiyas Amalek through the principle that one who does “ma’aseh Amalek” is considered Amalek — parallel to the Targum’s interpretation of “pokeid avon avos al banim” as “b’oso ma’aseh avoseihem.”
Categories of War and the Nature of Milchemes Onesh
Drawing primarily from Moreh Nevuchim (Part 3, Chapter 45), several categories of war emerge: (1) milchemet haganah — defensive war; (2) milchemet kibbush — war of conquest; (3) milchemet reshut — optional war for expansion; and crucially (4) milchemes onesh — punitive war functioning as divine punishment for war crimes. This last category is key to understanding mechiyas Amalek.
Amalek was the first “war criminal” — they attacked a peaceful people in the desert in a manner violating basic norms of warfare (“not like a gentleman”). The punishment for repeated, extreme war crimes is total destruction — including family and possessions — following yishme’u v’yira’u (that others should hear and fear). This parallels ir ha-nidachas, which similarly requires an army and functions as war-like punishment. The sheva amim (seven Canaanite nations) were treated differently — their displacement was about conquest and removing idolatry, not punishment for sin, since one cannot punish a tinok she-nishba.
Zechirat Amalek: The Moral Case for War
Based on the Rambam in Sefer Ha-Mitzvos, the remembrance focuses on the war crime itself, not the punishment. Every war requires a moral component and propaganda — soldiers must understand why they are fighting. No nation has ever gone to war without first persuading its people of the cause’s justice. Modern examples include George W. Bush briefing about Saddam Hussein’s evil before the Iraq War, and the U.S. Army’s official division funding movies during WWII to promote the war effort.
Zechirat Amalek is the Torah’s mandated “moral case” for the punitive war — the ongoing obligation to articulate and remember what Amalek did so the nation understands the justice behind mechiyas Amalek. This is why it constitutes a separate mitzvah from the actual obliteration — it serves the essential function of moral persuasion that every legitimate war requires.
The Necessity of Perpetual Memory
No leader can force a nation to war through coercion alone — there must be persuasion (shiknua). Even Putin, invading Ukraine, had to deliver a public lecture justifying the war. The natural human tendency is to forget — even personal wrongs, and certainly wrongs done to previous generations. When wrong was done to a tzibbur (collective), the problem intensifies because “ein tzibbur meisim” — a collective doesn’t die like an individual, so grievance persists across generations even as memory fades.
The Holocaust illustrates this powerfully. Immediately after the war, virtually every Jew understood that justice demanded severe retribution against the Germans — groups even planned to carry this out. Yet within years, most Jews accepted German reparations as mechilah, using flimsy justifications like “lo yumsu avos al banim.” The Morgenthau Plan — the original Allied plan to permanently reduce Germany to an agrarian society — was being implemented before the Marshall Plan replaced it. This forgetting happened with shocking speed, proving that without a mitzvah of remembrance, even the most obvious demands of justice (middah k’neged middah) will be abandoned.
Amalek’s essential achievement — historically and in modern parallels — is demonstrating that destruction of Jews “ken zein” (is possible). The purpose of a punishment war and the mitzvah of zechirah is to restore the reality that attacking Jews “ken nisht zein” — to make the cost so absolute and memorable that it becomes inconceivable. This requires responses beyond proportionality — “shiv’asayim yukam Kayin, u’Lemech shiv’im v’shiv’ah.” The Torah mandates perpetual zechirah because without it, human tendency to forget guarantees the deterrent effect erodes.
The Moral Necessity of Punishment and the Role of Ka’as
Rashi’s comment on “lo sachos eincha al ha’rotze’ach” anticipates the “wisdom of Gandhi” — that killing a murderer only doubles the death. Rashi reframes the issue: the question is whether retzicha (murder) is mutar or assur in the world. When a murderer goes unpunished, murder effectively becomes permitted. The only way to restore the prohibition is through execution (or permanent imprisonment). People forget, and once a crime’s horror fades, the crime becomes tolerated.
Regarding Shaul HaMelech’s failure with Amalek: his war was not revenge for what Amalek did at Yetzias Mitzrayim centuries earlier. Amalek fought against the Jews seventeen times throughout Tanach. Shmuel HaNavi’s message was that Amalek had a continuous, unbroken pattern of aggression — “it’s their culture” — and Shaul lacked the courage to punish them for recent actions. His “chemlah” (pity) on Agag reflected aristocratic reluctance of kings to execute kings.
A major chiddush emerges regarding ka’as (anger). Drawing on the Rambam in Hilchos Melachim and Hilchos De’os, every midda has its proper domain: ta’avah belongs to eating, nedivus to money — and ka’as belongs to asiyas tzedek (pursuit of justice). When the Torah describes Hashem as “Keil kana v’nokem,” this reflects the inner movement driving a person to stand up for righteousness. Beyond the mitzva of the ma’aseh of mechias Amalek, there is a mitzva on the midda — one must cultivate righteous anger before going to war. This is the specific function of the Kohen Mashuach Milchama: to arouse the people, remind them of Amalek’s wickedness, and generate sufficient ka’as for punishment. Without this emotional arousal, human nature tends toward insufficient action.
This ka’as does not mean being “farloiren” (losing oneself) — a person can be intensely angry while maintaining full rational control. Peace overtures (shalom) always come first — the ka’as is only me’orer after peace talks fail.
Penimiyus vs. Chitzoniyus: The True Meaning of Authenticity
The ka’as required for milchemes Amalek is not about being “farloren” (out of control). One can be genuinely angry while remaining composed. The mitzvas zechirah is directed at the one responsible for the ruach hamilchama — the navi or kohen maintaining spiritual morale — not the general managing practical strategy.
The central chiddush: the olam is entirely confused about Parshas Zachor. All the chassidishe ba’alei darshanim think there is a mitzva to stand in shul and be angry at Amalek. This is a waste of time. Nobody needs to be angry at Amalek today. Zechirah only has meaning as preparation for action (mechiyas Amalek). Without the prospect of action, the anger is meaningless.
Drawing on the Gemara about Do’eg and Achitofel who were “nispeh lachutz” (absorbed only externally): this does not mean they learned Torah coldly without feeling. Rather, they didn’t act on what they learned. Do’eg sat in the Beis HaMikdash, surely gave shiurim about lashon hara, yet when it came to action — informing on Nov ir haKohanim — he didn’t hesitate. Being “nispeh lachutz” means knowledge and feelings don’t translate into ma’aseh. The opposite — penimiyus — doesn’t mean feeling deeply inside; it means being echt (genuine), proven by action. Someone who comes to the beis midrash every day without great excitement is acting b’penimiyus because he actually does it. Someone who “kocht zich” passionately but doesn’t come is chitzoniyus.
This connects to the Rambam in Hilchos Gerushin — when a person says “rotzeh ani,” it reflects genuine will demonstrated through action. Every midda exists for the sake of a ma’aseh. Anger without action is pointless; love without deeds is empty. The distinction is between shelo lishmah (doing the right thing for wrong reasons, which is still genuine action) and sof hakavod lavo (pure fakeness — talking about goodness without doing it). Zechiras Amalek as mere emotional arousal in shul, disconnected from actual mechiyas Amalek, is the very definition of chitzoniyus.
The Galus Reality of Zechiras Amalek
People convince themselves they are “good people with a yetzer hara problem,” but this is a bluff. A ganav is not merely someone who steals — he loves to steal; that is his metzius. Feeling guilty afterward proves nothing — if the guilt were real, one would return the money. True internalization comes only through action — through “shelo lishma ba lishma.”
The Rambam understood that mechias Amalek requires hating Amalek, but this hatred means something practical — remembering before going to war that war must be waged, not sitting at home cultivating abstract enmity. Since Amalek as a nation no longer exists (David HaMelech killed the last Amalekites), the mitzva of zechira has become a takanah d’rabbanan connected to Purim observance. Parshas Zachor before Purim, klapping by Haman’s name — these are symbolic mechias Amalek, a galus adaptation. Jews who read Parshas Zachor every year were not better prepared for Hitler. The mitzva in galus has become about learning the Torah of Amalek and preparing for Purim rather than actual warfare — a dochak gadol but the honest reality of the mitzva’s current application.
תמלול מלא 📝
דער רמב”ם’ס צוגאנג צו מנין המצוות און די הקדמה צו מחיית עמלק
אינסטרוקטאר:
שוין, אז ס’גייט שוין. איך גיי נישט רעדן וועגן עמלק… אדער אפשר יא? אדער עכ”פ רמז. יא, עקזעקטלי [בדיוק]. ס’איז עפעס אומגלויבליך, ס’איז זייער אינטערעסאנט. אה, איך קען יא רעדן וועגן עמלק. ווייסטו וואס? איך קען יא. איך קען יא.
דער עולם ווייסט פשוט פשט, יא? אמת, מ’קען דאך אנקומען פון דעם ווייטער. איך וויל היינט געבן פשוט פשט. ס’איז א זייער וויכטיגע זאך. ס’איז אן אבן יסוד פאר כל התורה כולה. ס’איז מיר געקומען א גרויסע השתלשלות, איך האב געכאפט אז אלעס איז קאנעקטעד [פארבינדן]. אלע מיינע שיעורים פאר די לעצטע פאר יאר, אלעס האט איין שורש. איך ווייס, איך געדענק נישט אלע שיעורים אויסנווייניג, איך גיי דאס נישט אלעס פארשטיין. איך וועל פרובירן צו גיין סלאו [שטייט].
אבער קודם לאמיר אנהייבן מיט עמלק. סדר, מחיית עמלק. דער עולם ווייסט, יא? יעדער איינער ווייסט אז ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך.
די נויטווענדיגקייט פאר א “ספר החוקים”
ס’איז געווען א איד, דער רמב”ם, ר’ משה בן מיימון. ער האט מחליט געווען אז ער גייט טון א זאך וואס קיינער פאר אים האט נישט געטון. דאס גייט נישט זיין א שיעור אויף יענע נקודה, איך פאר נאר אריבער. אבער דאס איז: ער וועט אראפשרייבן וואס דער געזעץ פון די אידישע רעליגיע איז בכלל.
ער האט געזען אז יעדע רעליגיע האט א געזעץ-בוך. דער זאגט אז די ליסט פון געזעצן איז אזוי און אזוי, יענער זאגט אז די געזעצן זענען אזוי און אזוי. אבער קיינער [ביי די אידן] ווייסט נישט דעם ענטפער. מ’קומט צו א איד און מ’זאגט אים: “קענסטו מיר ווייזן אין דיין געזעץ-בוך?” זאגט ער: “ס’איז דא א גמרא, ש”ס בבלי, ירושלמי, ספרא, ספרי, דרייסיג, זעקס סדרים, צוויי…” א קיצור, מ’קען נישט אזוי לעבן.
אזוי שרייבט ער אין א בריוו: “ראיתי עמי בלא ספר חוקה” – האב איך געזען אז ס’איז נישט דא. הייליגער נאמען, “משנה תורה”, “ספר המצוות”. יא, איך האב שוין גערעדט וועגן ספר המצוות דארט אמאל. משנה תורה איז בעצם דאס. ער איז מחליט געווען, ער “במקום שאין איש”, וועט עס מאכן. ער גייט שרייבן דעם ערשטן און דעם לעצטן. קיינער נאך אים האט עס נישט געטון און קיינער פאר אים האט עס נישט געטון. אויפגעשריבן וואס איז דאס דער אידישער געזעץ? וואס וויל מען פון אונזער לעבן?
דער מקור פאר תרי”ג מצוות: דרשת ר’ ישמעאל
יעצט, כדי דאס צו טון, דארף מען דאך טרעפן דעם מקור. ער קען דאך נישט סתם קומען זאגן… דער רמב”ם איז ער געווען א גאר גרויסער חכם, ער וואלט דאך געקענט אליינס מאכן וואס ער האלט אז דער געזעץ זאל זיין. מען קען דאך אבער נישט, מען האט שוין געגעבן די תורה פאר די ערשטע מאל. ער האט נישט געקענט מאכן זיין אייגענע. סאו [דעריבער], האט ער געדארפט זיך אנהייבן פון ערגעץ, פון עפעס א פלאץ, וואו מען קען טרעפן די תירוץ פאר די שאלה.
לאמיר פארשטיין, א זייער וויכטיגע זאך. אין די גמרא שטייט דאך טויזנט זאכן, אזוי ווי מען זאגט אים. מען קומט צו א איד, מען זאגט אים: “וואס איז די אידישע תורה?” – “אה, איך ווייס נישט, תלמוד בבלי.” דאס איז נישט קיין תירוץ פאר די שאלה. וואס איז דער געזעץ? תלמוד בבלי האט דא מעשיות, דא הדרכות, דא קבלות, דא אלע מיני זאכן.
האט מען געדארפט טרעפן עפעס א וועג, א עיקר, וואו מען קען זאגן אז דא שטייט, דאס איז דער מקובל, דאס איז די מסורה, דאס איז אנגענומען ביי אלע אידישע חכמים, אז דאס איז דער אידישער געזעץ.
האט מען געטראפן ברוך השם א דרשה פון א איד, ר’ ישמעאל, אין מסכת מכות. מען האט עס נישט געזאגט די דרשה אין מסכת מכות, אבער דארט שטייט עס געשריבן אין די גמרא. עס זעט אויס אז ר’ ישמעאל האט געענטפערט די קשיא. ר’ ישמעאל איז געווען א גרויסער דרשן, ער האט געהאט צו טון מיט פארשידענע נישט-אידן, מען זעט פילע מאל ער האט זיך געשלאגן מיט גויים, נוצרים, אפשר מינים. סאו עס קען טאקע זיין אז דאס איז פשט, אז ער האט געדרשנ’ט: וואס איז דאס די אידישע תורה?
ער האט געזאגט א לאנגע דרשה, עס איז געגאנגען לענגער. ער האט געזאגט אז משה רבינו האט געגעבן שש מאות ושלש עשרה [613] מצוות. איז געקומען דוד און האט געמאכט דערפון אחת עשרה [11] מצוות, און אזוי ווייטער, ביז חבקוק האט געזאגט נאר איין מצווה, און וואס איז דאס? צו זיין א מענטש. אמונה, צו זיין א מענטש.
“אמונה” איז טייטש… אמונה איז טייטש… אמונה איז נישט טייטש “גלייבן”. אמונה טייטש “ארנטליכקייט”. “וצדיק באמונתו יחיה”, אזוי ווי “משא ומתן באמונה”. יעצט האב איך געזאגט, יעצט קום איך נישט זאגן, איך דארף אנהייבן פון עפעס א וועג. פליז [ביטע], דארף איך נישט אויספירן? איך וויל אנקומען דארט, איך זאל דיר זאגן וויאזוי מען זאל זיך פירן? איך זאג דיר נאר פשוט טייטש. “משא ומתן באמונה”, אקעי. “וצדיק באמונתו יחיה” מיינט, א מענטש זאל זיין א מענטש. שוין.
אבער… אבער… איך בין גערעכט, פליז… ס’מאל איך וועל זיין… איך קען זיך דינגען מיט דיר וועגן דעם, אבער ס’איז נישט יעצט די נושא. ס’איז נישט יעצט די שיעור! ס’איז אן אנדערע שיעור! דאס איז נאר א דיטור [א זייטיגע וועג]! עס גייט נישט קענען אראפפארן אויף די דיטור.
סאו, האט מען געטראפן דעם מימרא. איר זעט אזוי ווי איך זאג, ס’קען גראד זיין אז אויף דעם מימרא האט ער אמת… ווען דאס געמיינט אין א געוויסע זין, צו פארענטפערן די שאלה: וואס איז דאס די אידישע תורה? אלעמאל די גוים ווילן עפעס א סטרוקטור, יא? גיב מיר אלעס אויף א רגל אחת, עפעס א קלארקייט.
האט ער געזאגט אז דאס איז די אידישע תורה: ס’איז דא תרי”ג מצוות. ס’איז דא אפילו א דרוש: עס איז רמ”ח [248] מצוות וואס מען טוט יא, אדער וואס שטייט בלשון עשה; שס”ה [365] מצוות וואס מען טוט נישט – אדער עס איז גערוקט מיין אנדער שטיקל, הנקרא מצוות לא תעשה – ס’איז גוט, ס’איז פערפעקט. און דאס איז כנגד האיברים של אדם וואס ער טוט, שס”ה כנגד ימות החמה וואס מען טוט נישט, יעדן טאג טוט מען נישט. איז דאס איז די אידישע געזעץ.
אה, ער איז געווען זייער העפי [צופרידן] דער רמב”ם, ושמח שמחה גדולה, אז ער האט געטראפן א מקור צו ענטפערן די שאלה: וואס איז די אידישע געזעץ?
פונעם פיוט צום פסק: די חידוש פונעם רמב”ם
עס איז פארשטייט זיך נישט געווען די ערשטע וואס האט געטון דאס, אבער כמעט די ערשטע וואס האט געטון צו ענטפערן דעי קשיא. זאל מען מערקן, פאר דעם האט מען עס געטון בעיקר טאקע צו זאגן פיוטים אויף שבועות. דער רמב”ם, דער רמב”ם… פאר דעם, די עיקר ריזן [סיבה] פארוואס מענטשן האבן געטון דאס איז געווען צו קענען שרייבן א שיינע פיוט אויף חג השבועות, הנקרא “אזהרות”.
עס איז געווען רב סעדיה גאון פאר דעם, אנדערע מענטשן האבן עס געטון, עס איז נישט ממש דער רמב”ם אינגאנצן דאס אויסגעטראפן, אבער דער רמב”ם איז די מערסטע מצליח, ער האט געזאגט וואס זענען די מצוות.
יעצט אקעי, עד כאן א סתם הקדמה זאגט ער, כדי מען זאל קענען ווייטער גיין. יעצט ווען ער האט געטון דעיס, האט ער געדארפט מחליט זיין – פאר דעם וואס ער האט געשריבן י”ד שרשים אין ספר המצוות – ער האט געדארפט מחליט זיין וואס דער טייטש א מצוה? וועלכע זאכן?
אין די תורה שטייט זייער אסאך זאכן. זאכן וואס זענען געווען, זאכן וואס זענען הוראות, וויאזוי מען זאל פארן אינעם מדבר, און אז משה רבינו זאל מאכן צוויי חצוצרות און מיט דעם רופן דעם עולם. זייער אסאך זאכן וואס שטייט אין די תורה, אפילו זאכן וואס שטייט אז מען זאל טון אדער מען זאל נישט טון. אסאך זאכן וואס זענען מוסר, אסאך זאכן מען דארף זיך מחליט זיין וואס איז א געזעץ?
א געזעץ איז דאך נישט אז א נביא זאגט א לאנגע דרשה אז מען זאל נישט פרעסן און טרינקען קיין וויין און מען זאל נישט פארברענגען די צייט. מען דארף דאך קענען שיידן פון די געזעצן נישט צו טרינקען וויין, נישט פארברענגען די צייט. עס רעדט זיך פון א געוויסע מוסר, ער זאגט מוסר אז מען זאל זיך פירן אזוי, קומט אפ אלע שלעכטע השגות וכדומה. סאו מען דארף האבן עפעס א כלל, עפעס א מהלך צו מחליט זיין וואס איז א מצוה, וואס איז א געזעץ. אקעי?
איך גיי אן פאראויס, ס’איז דא די ספר המצוות, וואס איז די עשרה דלא תעשה? ווער?
תלמיד: ספר המצוות, סמ”ק.
אינסטרוקטאר: הא, סמ”ק איז געווען נאך דעם, אבער דו מיינסט די הלכות גדולות. אמת אמת, ס’איז דא… ווי איך האב געזאגט, ס’איז אמת געווען פאר דעם, איז געווען די הלכות גדולות. דער עיקר, די הלכות גדולות איז דער רמב”ם צופריקט. ס’איז געווען אזהרות, ס’איז דא אזהרות פון רבי אליהו הזקן, איך מיין שוין פארן רמב”ם. רב שלמה אבן גבירול האט געשריבן אזהרות שוין פארן רמב”ם, אנדערע… ס’איז נישט קיין חילוק.
איך וויל דיך נישט מאכן קיין קאפ-דרייעניש, פאר, פאר, פאר [ווייטער], איך האב געוואלט צופירן אויף דעם זאך, איך וויל דא אנקומען. יעצט, די וויכטיגע שאלה איז געווען, ווען מען מאכט עס אזוי ווי דער הלכות גדולות – און דער אנדערע איז נישט אזוי וויכטיג דאס אנצוקומען, ווייל זיי האבן נישט געמאכט [קיין דגש] אז דאס זאל זיין די געזעץ-בוך, ס’איז א ביסל אנדערש.
יעצט, וואס איך האב געמיינט אז דו זאגסט, און דאס שטייט שוין אין די גמרא, אויף וואס זענען די מצוות. אבער פארשטיין די גמרא דארף מען אויך קלוגשאפט, צו וויסן וואס ווען די גמרא מיינט ערנסט, און ווען די גמרא זאגט עפעס א מצווה, צי ס’מיינט טאקע אז ס’איז א מצווה פון די תרי”ג מצוות אדער נישט. דער רמב”ם האט אויף דעם אויך געהאט עפעס א כוונה וואס ער זאגט עס נישט ארויס אינגאנצן.
די כללים פון מנין המצוות
אייגנטליך, א וויכטיגע זאך איז אזוי – איך וויל אבער ארויסגעבן די פראבלעם וואס איך האב און וואו איך קום דא אן, נאר דאס איז אלץ נאר א הקדמה כדי מען זאל וויסן בעיסיק וואס איך זאג דא. יעצט האט ער, מען דארף מחליט זיין וועלכע מצוות זענען מצוות וואס זענען טאקע א חלק פון די געזעץ.
ווי איינער פון זיינע כללים איז געווען – איך געדענק נישט וועלכע שורש – א פשוט’ע כלל, אז ס’איז דא א גרויסע חילוק פון א מצווה, דאס טייטש א געזעץ, אזוי ווי ס’שטייט אין תורה “חוקת עולם”, וואס איז נוהג לדורות, א מצווה וואס אלעמאל דארף מען עס טון.
דאקעגן זענען דא זאכן וואס דער אייבערשטער האט געזאגט פאר שמואל הנביא, און שמואל הנביא האט געזאגט פאר שאול ער זאל ווארטן ביז ער קומט כדי צו מאכן א קרבן. דאס איז א מצווה, מען האט געדארפט פאלגן, אבער ס’איז נישט קיין געזעץ, ס’איז נישט קיין חלק פון א געזעץ, דו דארפסט עס נישט טון, ס’האט גארנישט מיט דיר. אויב ס’וועט אמאל זיין שאול המלך נאכאמאל א גלגול אפשר וועט ער דאס דארפן טון, אבער ס’איז נישט נוגע, ס’איז נישט קיין געזעץ פאר קיינעם. שטימט?
און דער רמב”ם זאגט אן אנדערע זאך: א מצווה איז א פרט, זאגט דער רמב”ם, א געוויסע פרט, ס’קען זיין א געוויסע זאך, ס’איז א מצווה, ס’דארף זיין א כללות’דיגע געזעץ. יעצט דער רמב”ם אליין זאגט א למדנות, אז דאס מיינט נישט אז ס’איז נוגע יעדע מאל. אפילו א מצווה וואס מאכט זיך נאר איינמאל א טויזנט יאר – עגלה ערופה, איך ווייס וואס, עפעס א זאך וואס איז נישט בנמצא אלעמאל – ס’הייסט א מצווה, ווייל יעדע מאל ווען ס’וועט געשען די זאך… ער איז יוצא די מצוה. אויב עס מאכט זיך נישט, דאס איז א פראבלעם פון די רעאליטי [מציאות], נישט קיין פראבלעם פון די געזעץ-בוך. אהין, פאר וואס דער געזעץ-בוך דארף עס זיין עוסק אין פארשידענע זעלטענע זאכן. אקעי, זעט אז ס’איז אמאל געווען א גאי, פאר דעם איז דא א געזעץ. קען זיין אז היסטאריש, דאס איז דער תשובה פארוואס דא איז אזא געזעץ, אבער עס ווערט נישט אויסגעזעצט לדורות, ווייל ס’איז מער נישט דא. אמת.
זייער גוט. דאס זאגט ער יעצט. יעצט, דא אינטערסאנטע מער עטס. לאמיר געדענקען, אז דעיס איז אזוי ווי דא כללים, איז אויך דא די אלע הלכות און מנהגים וואס שטייען אין די גמרא, וואס מ’דארף זיי אויפהייבן און זיי דארפן פרובירן אריינצולייגן אין איינע פון די תרי”ג מצוות. ווייל אין די גמרא שטייט זייער אסאך זאכן. די גמרא איז נישט עוסק וועלכע מצוה איז דאס און ווי קומט עס, אזעלכע סארט זאכן. ס’איז זייער אסאך זאכן וואס מ’טוט, אדער וואס מ’דארף טון.
און דער רמב”ם האט געדרייט זייער שטארק צו נעמען די צוויי זאכן: מצד אחד דארט זענען זיינע כללים, וויאזוי עס דארף ארבעטן, וויאזוי עס זענען מצוות, און ווי יעדע זאך שטימט אריין אין א מצוה. מצד שני דארף ער מאכן די אנדערע ארבעט, פון אריינשטעלן יעדע שטיקל גמרא – אדער נישט יעדע שטיקל, אלע שטיקלעך וואס ער האט געהאלטן זענען להלכה – אריינשטעלן אונטער א מצוה, און מסביר זיין דאס איז א הסבר פון א מצוה, און אזוי ווייטער.
צווישן חומש און גמרא: די ביישפיל פון “לא תחמוד”
און פארשטייט זיך אז ער דארף אויך שטימען מיט די חומש. ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך, דער רמב”ם האט זייער גענומען ערנסט די חומש, און ס’דא אפילו קאמע קאמע מצוות וואס שטייט אינעם רמב”ם וואס ס’שטייט נישט קיין איין שטיקל גמרא וועגן זיי. אזוי ווי “לא תחמוד”. דא נאר איין א האלב שטיקלעך גמרא אין גאנץ ש”ס וועגן די מצוה פון לא תחמוד. יא.
תלמיד: וואס? אנהייב בבא מציעא.
אינסטרוקטאר: יא יא, איך ווייס, דא א גמרא אנהייב בבא מציעא, דא א גמרא אין בבא קמא אדער אין סנהדרין, דאס איז אלעס, דאס זענען אלע גמראס.
יא, נישט איך זאג דאס אלס א גרויסע בקי, נאר ברוך השם ס’איז דא מראה מקומות אויף די זייט, מ’קען עס זען. און דער רמב”ם האט בעיסיקלי מחדש געווען א מצוה, צוויי מצוות: לא תחמוד און לא תתאוה, בעיסד [באזירט] אויף חומש. חומש פלאס מכילתא. דער רמב”ם האט גענומען זייער ערנסט די מדרשי הלכה, און זייער אסאך מצוות האט ער געבויט לויט וויאזוי עס קומט אויס אין די מדרשי הלכה, אזוי ווי מכילתא, ספרא, ספרי, די מקורות.
אבער עס איז נישטא קיין שום דיון, עס איז נישטא קיין שום סוגיא אין די גמרא, עניוועיר [אין ערגעץ]. ס’איז דא איין גמרא דרך אגב, און נאך א גמרא וועגן חמסן [רויבער/חמדן], וועגן פסול עדות, אויב איך געדענק גוט. אבער עס איז נישטא קיין שום גמרא וואס איז עוסק: וואס איז די גדר פון לא תחמוד? וואס איז די חילוק פארוואס שטייט דא לא תחמוד דא לא תתאוה? צי עס איז איין מצוה, צוויי מצוות… דאס האט דער רמב”ם אליין דירעקט פונעם חומש – נישט פונעם חומש, פונעם חומש און פירוש המכילתא. ער האט געפסק’נט הלכה למעשה, ס’איז די גאנצע תרי”ג מצוות, צוויי פון די גאנצע תרי”ג מצוות איז דאס סטרייט פון א פסוק.
אנדערע זאכן זענען יא דא גמרות, און דער רמב”ם האט גענומען די פסוק האט עס געמאכט פאר אים אז דאס איז א מצווה, און וויבאלד דאס וואס שטייט אין די גמרות איז נישט געכאפט אז עס איז א מצווה, דאס איז פארט [א חלק] פון די פסוק, אקעי.
יעצט זאג איך דיר א וויכטיגע זאך, א אינטערעסאנטע זאך: ס’איז דא צוויי מצוות אין די תורה וועגן די מענטשן, די חברה וואס מ’גייט עסן עמלק, צוויי מצוות אין די חומש, עט ליעסט [לכל הפחות] צוויי.
The Rambam’s Sources and the Mitzvah of Amalek
Chapter 1: The Rambam’s Reliance on Midrash Halacha
און דער רמב”ם האט basically מחדש געווען א מצוה — צוויי מצוות: “לא תחמוד” און “לא תתאוה” — based אויף חומש. חומש פלוס מכילתא. דער רמב”ם האט גענומען זייער ערנסט די מדרשי הלכה, און זייער סאך מצוות האט ער געבויט לויט וואס עס איז אויסגעקומען אין די מדרשי הלכה, אזוי ווי מכילתא, ספרא, ספרי — די מקורות.
אבער עס איז נישט דא קיין שום דיון. עס איז נישט דא קיין שום סוגיא אין די גמרא, anywhere. ס’איז דא איין גמרא דרך אגב, און נאך א גמרא וועגן חמסן, וועגן פסול עדות, אויב איך געדענק גוט. אבער עס איז נישטא קיין שום גמרא וואס איז עוסק: וואס איז דער גדר פון “לא תחמוד”? וואס איז דער חילוק? וואס שטייט דא “לא תחמוד”, דא “לא תתאוה”? צי ס’איז איין מצוה, צוויי מצוות?
דאס זאל דער רמב”ם אליינס דירעקט פון חומש — נישט פון חומש, פון חומש מיט’ן פירוש המכילתא — פסק’נט הלכה למעשה, ס’איז א גאנצע תרי”ג מצוות [613 commandments], פארט פון די גאנצע תרי”ג מצוות, דאס קומט פון א פסוק.
אנדערע זאכן, זענען יא דא גמרות, און דער רמב”ם האט אלעמאל גענומען די פסוק, האט עס געמאכט פאר אים אז דאס איז א מצוה, און ממילא דאס וואס שטייט אין די גמרות, דאס איז נישט געכאפט אז ס’איז א מצוה, דאס איז פארט פון די פסוק. אוקעי?
Chapter 2: The Anomalous Mitzvos of Amalek
יעצט זאג איך דיר א וויכטיגע זאך, אינטערעסאנטע זאך. עס איז דא צוויי מצוות אין די תורה וועגן די מענטשן, די חברה וואס מען גייט נאך — עמלק. צוויי מצוות אין חומש, at least צוויי. נישט אין די גמרא. איך וויל ענק זאגן, אז עס איז נישטא קיין איין גמרא — ס’איז דא איין גמרא, ס’איז דא איין ברייתא וואס דער רמב”ם האט גענומען אבער — ס’איז נישטא קיין איין גמרא וועגן הלכות מחיית עמלק? קיין איינס נישט.
איך האב געמיינט פאר א מינוט, איך האב געמאכט א search אין אוצר החכמה און געזאגט: וואו איז עס דא? איך ווייס נישט פון קיין איין סוגיא אין ש”ס וואס רעדט הלכות מחיית עמלק אדער הלכות זכירת עמלק. דאס זענען צוויי מצוות. שטייט “זכור את אשר עשה לך עמלק”, “לא תשכח”. אוקעי, אפשר קען מען מאכן דריי מצוות: זכור, לא תשכח — אפשר דער רמב”ם האט געמיינט דריי. און ס’איז דא “תמחה את זכר עמלק”, “תמחה את זכר” נאך א מצוה. At least דריי מצוות אדער צוויי. ס’איז דא דריי? איין לאו און צוויי עשה’ס? אוקעי.
איז דאס נישטא קיין איין גמרא וואס רעדט וועגן דעם. אויב מען טרעפט א משנה ערגעץ אין מסכת מגילה, מסכת פאה, מסכת ביכורים וואס שטייט הלכות וויאזוי מען געדענקט מעשה עמלק און וויאזוי מען מעקט אויס עמלק, זאל מען מיר שיקן און מען וועט געבן א “לחיים” תורה. חוץ פון דעם, לפי דעתי, ס’שטייט נישט!
The Source in the Beraisa
ס’איז דא א ברייתא וואס שטייט: “שלש מצוות נצטוו ישראל בכניסתן לארץ: למנות להם מלך, לבנות בית הבחירה ולהכרית זרעו של עמלק” [Sanhedrin 20b]. ס’איז דא א מחלוקת תנאים אויף אמווייניגסטנס צוויי פון די זאכן צי ס’איז א מצוה, ס’איז בכלל נישט קיין מוסכמ’דיגע ברייתא. “למנות מלך” איז דא א מחלוקת ר’ מאיר ור’ יהודה צי ס’איז א מצוה אדער א רשות; ס’איז נישט געפאסט [decided] אז ס’איז א מצוה, אויך נישט די ברייתא.
אבער ס’איז דא א זייער א שוואכע מקור, ס’איז בכלל היסטאריש. ס’שטייט אז דעמאלטס איז געווען… די גמרא לערנט לויט די פשט, אויב דאס וואס די מלך האט געטון איז ריכטיג אדער נישט ריכטיג. אלע מיני תורות. ס’איז זייער א שוואכע מקור באמת צו מאכן פון דעם א מצוה, אין דעם זין פון א מצוה לדורות, איינע פון די אידישע געזעצן.
אבער דער הייליגער רמב”ם — און זיכער זכירת עמלק, קען שוין זיין איין מקור אין דער גאנצער ש”ס — ער זאגט אז דאס איז א מצוה. אוקעי? איך ווייס אז ס’איז דא, איך מיין אז ס’איז דא, אבער ס’איז נישט דא. וואס? א מצוה אין די תורה דאורייתא. וואס באדערט דיך? ס’איז נישט קיין משנה? נאכאמאל. די אידישע געזעץ בוך — אמת אז די גמרא האט נישט ארגאניזירט א געזעץ בוך. אוי, איך גיי פרובירן נישט איבערצוזאגן זאכן ווייל איך מוז זיך אנקומען ערגעץ, ס’איז אלץ נאר הקדמה להקדמה להקדמה. יוי, ס’וועט ענק פארשטיין וואס איך זאג, אוקעי?
יעצט, דער רמב”ם אבער האט מחליט געווען אז דאס איז א מצוה. פארוואס? וואס שטייט אין פסוק? שטייט אויך אין די מכילתא: “‘זכור’ בפה ‘לא תשכח’ בלב”. ס’איז דא אזא ספרי, נישט א מכילתא, ס’איז ספרי. דברים זאגט אזא דרש, און דער רמב”ם האט געפאסט אז דאס איז א מצוה. ס’איז איינע פון די מצוות.
Chapter 3: The Problem of Applicability (Mitzvah L’Doros vs. Reality)
ס’איז דא א גרויסע בעיה, בעיה גדולה מאד, אז דער הייליגער רמב”ם האט אליינס געזאגט די זאך ביי די אנדערע מצוה, וואס הייסט מחיה זיין עמלק, וואס דער רמב”ם האט אויך געפאסט אז ס’איז א מצוה. און ער האט אליינס געפרעגט אויף זיך: וואס הייסט? איך מיין דו האסט אמאל געטראפן א כנעני? אדער א חתי? אדער א אמורי? אדער א פריזי? אדער א חיווי? נישט נאר דו האסט נישט געטראפן, דו קענסט נישט טרעפן, ס’איז נישטא! נישטא קיין אזא בלאך, מער נישטא. שטייט “בא סנחריב ובלבל את האומות”, אפשר נאך פריער, נישטא. מען קען נישט מקיים זיין די מצוה. מען גייט קיינמאל נישט קענען מקיים זיין די מצוה.
דער אריז”ל זאגט אז מען איז נישט משלים די נפש ביז מ’טוט די תרי”ג מצוות. זאגט דאך דער רמב”ם: איך האב געמאכט די ליסט פון תרי”ג מצוות, איך זאג דיך אז די מצוה גייט קיין איין איד… מען האט עס אמאל מקיים געווען א ביסל, מען האט עס נישט אינגאנצן מקיים געווען, ס’שטייט אין ספר יהושע. מער-ווייניגער האט מען עס מקיים געווען, וויפיל מ’האט עס מקיים געווען, דוד המלך האט געענדיגט, whatever. וויפיל מ’האט עס מקיים געווען האט מען מקיים געווען, אבער קיינער גייט עס מער נישט קענען מקיים זיין.
Discussion: Defining the Nation of Amalek
תלמיד 1: פארוואס שרייבט ער עס אלס א מצוה לדורות? יעדער מאל ווען ס’וואלט געווען כנענים וואלט מען עס מקיים געווען.
מגיד שיעור: אזוי זאגט דער הייליגער רמב”ם בפירוש אין ספר המצוות. און מען קען מדייק זיין אין די לשון, איך וויל עס נישט פארדרייען, אבער אזוי געדענק איך. אבער מחיית עמלק זאגט ער דאס נישט.
תלמיד 2: ס’איז א ציווי פארן כלל.
תלמיד 1: ניין, ס’איז א ציווי פארן כלל, דאס איז אן אנדערע נוסח.
מגיד שיעור: ס’איז דא א ציווי וואס איז נישט פערזענליך פאר א מענטש, דער מלך דארף עס טון אדער ווער. “נחרם” מיינט נישט נאר הרג’ענען יעדער לעצטער מענטש.
תלמיד 1: אבער אויב מען קען מקיים זיין די מצוה, קען מען עס מקיים זיין נאכאמאל.
מגיד שיעור: Exactly. ס’איז א מצוה וואס איז א one time מצוה, אבער ס’איז א מצוה לדורות ווייל עס איז אנגעגאנגען פאר אפאר הונדערט יאר, איך ווייס וואס. ס’איז נישט קיין מצוה לשעה. א מצוה לשעה איז אזוי ווי אז די מחנות אין מדבר זאל זיין א געוויסע וועג. דער רגע וואס ס’איז אויס מדבר ס’איז נישט שייך, ס’איז נישט קיין מצוה.
איך זאג דיר, ס’איז א problem. און דער לאמדות דער רמב”ם אליין זאגט: איך בין מסכים אז עס פעלט דא עפעס א זייער basic זאך, איך האב נישט פאראיניגט א תהליך, איך זאג דיר נאר א פאקט. און דער רמב”ם האט געזאגט אז ס’איז דא א מצוה פון געדענקען און אויסמעקן עמלק. און ער האט נישט געזאגט אז ס’איז מער נישטא קיין עמלק, וואס דאס איז obviously true.
תלמיד: אפשר האט ער פארשטאנען אז מען קען נישט טרעפן קיין עמלק? בלא יודע לו, וואס איז קלאר?
מגיד שיעור: אבער ס’איז פשוט אז דער רמב”ם אליין זאגט דאס אין מורה נבוכים, ער רעדט פון די נוסח פונעם פאלק, ס’הייסט ס’איז דא א זכר און א שם. און דער רמב”ם זאגט אז “זכר” מיינט אז מען רופט זיך אויפן נאמען פון דעם פאלק. דאס אז דא א מענטש איז אן אייניקל פון עמלק, דאס איז נישט קיין חיוב מחיית עמלק אויף אים. מען רעדט פון דעם פאלק, די גרופע מענטשן. ס’קען זיין אפילו נישט ממש אייניקלעך, נאר ס’האט זיך אויסגעמישט.
תלמיד 2: א race?
תלמיד 1: יא, race is a social construct.
מגיד שיעור: Ideology איז אביסל צו טיף. א גרופע מענטשן. אזוי ווי די אידן. פארוואס זענען מיר אידן? ווייל מיר זענען אייגנטליך genetically פון אברהם אבינו? אויך אפשר, אבער נישט וועגן דעם, ווייל אונז געהערן נאך צו די גרופע אידן. אזוי זאגט דער רמב”ם אין מורה חלק ב’ פרק ל”ב עפעס, אז די גרופע אידן עקזיסטירט נאך.
דער רמב”ם זאגט, שטייט “זרעכם ושמכם”. “זרעכם” האט צו טון מיט די זרע, literally די biology, און “שמכם” איז דער נאמען. ער זאגט ס’איז דא פעלקער וואס מען האלט נאך זייער זרע, אבער זייער שם איז נישטא. מחיית עמלק מיינט מען זאל אויסמעקן “מחיית שמו”, ס’איז נישט זיין זרע.
תלמיד: ס’האט דאך די לשון “זרע” אין געוויסע פלעצער.
תלמיד 2: וואס?
תלמיד 1: ער נעמט עס נישט פון קיין שום עמלק.
תלמיד 2: ס’איז א חידוש אזא זאך.
תלמיד 1: ער נעמט עס נישט פון קיין שום עמלק.
תלמיד 2: ס’איז דא א מצוה פון מחיית עמלק?
תלמיד 1: ניין, ניין, ניין, ער זאגט נישט דאס. דאס איז א מצוה לדורות פון א מין מענטש וואס רופט זיך עמלק.
מגיד שיעור: ניין, ער זאגט נישט דאס. ער זאגט נישט דאס, ער זאגט אזוי אויף כנעני, אז אויב עס וואלט געווען כנעני וואלט מען דארפן מוחה זיין. ער זאגט נישט. ניין עס שטייט נישט. נישט דא! פונקט פארקערט. איך זאג נאר אז אויב איינער זאגט אז אפשר געבליבן א אייניקל פון עמלק האט מען אים געדארפט הרגענען – ס’איז נישט ריכטיג, ווייל דער מצוה איז אויף דער גרופע עמלק, נישט אויף א מענטש וואס איז געראדע א אייניקל פון מיסטער עמלק.
ס’איז אמת’ן אויב עס איז נישט קיין מצוות שמחיות שמו. ס’איז א דרשה פון די אחרונים ווען רבי חיים בריסקער האט אזוי געזאגט, ס’איז כדי צו פארענטפערן דעם קשיא. ס’איז נישט פשוט. ס’קען נאכאמאל, אויב ס’איז ריכטיג אזוי צו טון, און ס’איז ריכטיג אזוי צו טון אן דער דרשה. ס’איז גוט. ניין, איך פארשטייט ס’איז א געזאגן. ס’איז א תירוץ. איך האב גערעדט אז ר’ חיים בריסקער, אזוי זאגן נאך זיינע קינדער אייניקלעך אז ער האט געזאגט א תירוץ, אפשר גאר א שוואכע תירוץ, ווייל דער רמב”ם מיינט נישט דאס.
אקעי, איך ווייס נישט איין זאך וואס מ’קען, איך זאג נישט יעצט פשט אין רמב”ם, דאס איז נישט קיין שיעור אויף דאס, ס’איז נאר א שיעור הכנה אנצוקומען צו א נקודה חשובה מאד, וואס איך וויל אנקומען צו, ווייל דאס זאגט דעיס נאר, ווייל דאס איז דער נושא וואס איך לייג עס ארויף אויף.
Chapter 4: Parshas Zachor and the Rambam
און דא, ס’איז דא יעדער איינער ווייסט אז עס איז דא א זאך וואס הייסט די ד’ פרשיות. דאס איז דא א זאך, ס’איז דא אזא זאך וואס מ’ליינט אז עס איז דא א מנהג פון דער משנה, און דער משנה אין מסכת מגילה איז דא, שרייבט זיך צוריק רעכטס נעבן ל’ אדר, איז דא א סדר קריאת התורה. א בית המדרש, די סדר בית הכנסת פון דער משנה שטייט אין מסכת מגילה. א גאנצע סדר בית הכנסת שטייט אין מסכת מגילה, און נישט אין מסכת ברכות. מסכת ברכות רעדט פון ברכות היחיד, און תפילת הציבור ווערט נישט דערמאנט אין מסכת ברכות בכלל, נאר אין די גמרא, נישט אין דער משנה. אבער סדר תפילת הציבור ווערט דערמאנט אין מסכת מגילה.
עס איז דא זאכן וואס זענען געדאפלט, ממש די זעלבע משניות צוויי מאל, ווייל עס איז נוגע ביי ביידע, אבער אין מסכת מגילה שטייט סדר תפילת הציבור. אין א חלק פון די סדר תפילת הציבור, עס איז דא א סדר קריאת התורה. עס דארף אלע וואס זאגן אז אריגינעל די עיקר בית הכנסת איז געקומען פאר קריאת התורה, דאס דאווענען איז דארט ארום די קריאת התורה. און דארט שטייט א סדר וואס אונז רופן ד’ פרשיות, אז וואס? אז פון ראש חודש אדר, אדער פון מברכים אדר ביז ראש חודש ניסן, עס איז דא פיר פרשיות וואס מען פירט זיך צו ליינען, אזוי ווי עס שטייט אין דער משנה.
אין דער גמרא האט פארשידענע דרשות וואס עס sound פון זיי, אז דאס ליינען מצות פרשת זכור און אנדערע פרשיות, די גמרא האט מקורות פאר די אלע פון זיי. די גמרא זאגט אז עס האט צו טון מיט די נושא פון זכירת עמלק, עס שטייט אין די גמרא. די גמרא שטייט אז מען קען עס לערנען פון א פסוק אין די מגילה: “נזכרים ונעשים” — “נזכרים” מיינט די מצוה פון צו געדענקען צו רעדן, זאל קודם רעדן וועגן עמלק און נאכדעם טון די מצוה פון פורים. אקעי, דאס שטייט אין די גמרא.
עס שטייט נישט אין די גמרא אז עס איז דא א מצוה אין די תורה צו זאגן פרשת זכור. און עס שטייט אויך נישט אין דעם רמב”ם. א סאך מענטשן זאגן אז עס שטייט אין דעם רמב”ם — עס שטייט נישט! עס שטייט אין דעם רמב”ם אז עס איז דא א מצוה פון זכירת מעשה עמלק, אבער דער רמב”ם האט עס קיינמאל נישט connected מיט די קריאת התורה פון שבת זכור.
און דער רמב”ם… וואס? איז אייך גוט, איך זאג דיך וואס עס שטייט. איך זאג דיך וואס עס שטייט. און דער רמב”ם אין סדר קריאת התורה ברענגט דעם סדר אזוי ווי אלע אנדערע תורות אין קריאת התורה פון דעם יאר. עס איז גארנישט אנדערש, גארנישט special.
קריאת התורה איז עלטער ווי אלע אנדערע קריאת התורה? קריאת התורה איז א זייער אלטער מנהג. קען זיין! א זייער אלטער מנהג, א זייער פיינער אלטער מנהג, אבער עס איז נישט קיין special מצוה פון געדענקען מעשה עמלק, דאס שטייט נישט אין דעם רמב”ם.
The Role of Tosafos
וואו שטייט עס יא? אפשר, אפשר אין תוספות, ווייל תוספות האט געהאט א funny קשיא אויף די חזרה. עס איז שוין funny, אבער איך מיין צו זאגן אז איך בין נישט מסכים, ווייל אין די גמרא שטייט אז עס איז דא א שאלה צי קריאת התורה בכל לשון. א תוספות האט נישט פארשטאנען ווען איז דא בכלל דין קריאת התורה אז עס זאל זיין א שאלה בכל לשון, די קשיא הייבט זיך נישט אן מיט די גאנצע זאך, ווייל דאס מיינט צו זאגן אז דער אייבערשטער האט געגעבן די תורה פאר משה רבינו אין וועלכע שפראך, ווען עס איז דארט א דין תורה. עס מיינט נישט אום קיין דין קריאת התורה, תוספות קשיא איז נישט אן אמת’דיגע קשיא.
וואס? יא, exactly, דאס איז טאקע די גאנצע שאלה, וואס מען זאגט א שיעור חנוכה וועגן דעם, אז לויט די דעת משנתינו האט משה רבינו נישט געגעבן די תורה אויף לשון הקודש, נאר אויף אלע שפראכן. אינצווישן זענען אידן, אונז האבן די תורה אויף לשון הקודש, אבער די איבריגע האבן די איבריגע שפראכן. עס איז א גאנצע גוטע ווערסיע נאך דעם.
יא, אבער דאס איז געווען א שיעור פרשת חנוכה, נישט דא אין לייקוואוד. אלענפאלס, דאס איז פשוט די נושא פון יענע משנה. תוספות האט געזוכט צו פארשטיין אזוי ווי זיי זענען געגאנגען לערנען, אז יעדע זאך דארף זיין א דין. זיי האבן פארשטאנען אז ס’איז א דין קריאת התורה, האבן זיי זיך געזוכט וואו דא איז דא א קריאת התורה וואס איז א מצוה.
האבן זיי געטראכט אז אפשר שבת זכור איז א מצוה, און וועלכע מצוה דאס איז? האבן מענטשן געטראכט אז עס מיינט די מצוה פון זכירת עמלק. דאס איז א funny חידוש, א חידוש פלא פון תוספות, וואס איז בדרך כלל ביי בעלי התוספות צו מאכן אזעלכע פלפולים, נישט פשוט פשט. אוקעי?
Title: The Structural Innovation of the Rambam’s Hilchos Melachim and the Mitzvah of Zachor
Speaker: Instructor
The Connection Between Purim and Parshas Zachor
יא, אבער דאס איז ווען א שיעור פרשת חנוכה [איז] נישט דא אין לעיקוואוד.
על כל פנים, דאס איז פשוט די נושא פון יעדע משנה. תוספות האט פארשטאנען אז זיי זענען געווען זיך נוקם, ווי יעדער זאך דארף זיין א דין. נאר פארשטאנען אז מיר זענען א “דענקערס תורה” האבן זיי געזוכט, ווי דא האט תורה א מצוה? האבן זיי געטראכט אז אפשר שבת זכור איז א מצוה. און וועלכע מצוה איז עס? האבן מענטשן געטראכט אז ס’מיינט מצוה פון זכירת עמלק. דאס איז א “פאני” [funny/unusual] חידוש, א חידוש פלא פון תוספות, אז בדרך בעלי התוספות צו מאכן אזא סארט פילפולים, נישט פשוט פשט. אקעי?
אדער דער אנשי כנסת הגדולה, אדער רבי אברהם [אבן עזרא?] האט געזאגט אז מען קען נישט טון זאכן סתם. מען דארף טון זאכן וואס האבן א מקור, א שורש אין די תורה. האבן זיי געטראכט דער שורש דא איז, אזוי ווי דא איז דער מקור פון וואס ר’ יואל זאגט, אז עס איז די זעלבע “איידיע” [idea], אדער די זעלבע אידעאלאגיע — א “פאני” ווארט, איך מיין דער זעלבע סארט מעשים. עס איז געווען אז עמלק האט געוואלט זיך אנהייבן מיט די אידן פאר no good reason [קיין שום גוטע סיבה], און עס איז פאר א רשעות געווען.
יא, קען זיין, ווייל באלד איך וואלט אנגעהויבן מיט די דאזיגע. א כוונה וואלט געטוהן אזא סארט מעשה, ער האט געוואלט מוחה זיין דעם זרע זכר ישראל, זעט אויס. א גאנץ אנדערס איז מער קלוגער איבער דעס, אבער אזוי האבן די אידן אפגעזעהן אלעס די מעשה פון עמלק, האבן זיי געטראכט אז דאס די זעלבע “איידיע” איז; המן האט נישט געטון קיין זאך אנדערש.
איז די מקור אין די תורה פון דער מלחמה, פון וועלכע מצוה האבן די אידן מקיים געווען אין שושן ווען זיי האבן געהרגעט די אלע חברה דארט? מצוות מחיית עמלק! על פי דרש! נישט על פי פשט! זיי זאלן עס איז קיינעם על פי דרש! קיינער האט נישט געטראכט אז אין פסוק שטייט טאקע “אגגי”, און די גמרא לערנט על פי דרש אז עס מיינט אגג מלך עמלק — אויכעט על פי דרש! וואס לאו דוקא ווייסט וויפיל “אגג’ס” זענען געווען אויף די וועלט! קען איך נישט, ס’קען זיין!
אבער על כל פנים, אפילו אויב יא, זאג איך, אפילו אויב יא מיינט זיך נאך אלץ שוין מוחה זיין, נאר ווייל ער האט געטון קיין מעשה עמלק! יא? דרך אגב, אזוי ווי עס איז דא א דין אין יעדע זאך “עושה מעשה”, און די תרגום זאגט “פוקד עוון אבות על בנים” — “באותו מעשה אבותיהם”. די זעלבע זאך איז ביי מחיה זיין עמלק. מחיית עמלק רעדט זיך דאך “באותו מעשה אבותיהם”, נישט אז עס איז ממש א “פוקד עוון אבות על בנים”, קען נישט זיין די תורה קעגן די תורה.
סאו [so], אויב ער טוט מעשה עמלק, איז ער עמלק. און דער מקור פון פורים איז דאס.
Reading the Torah Portion for the Holiday
ממילא אין די תורה, קריאת התורה שבת ליינט מען דאך נישט פון כתבי קבלה, מען קען נישט ליינען די מגילת אסתר שבת. עס איז געווען אזא מנהג אין מסכת סופרים, אבער אונזער מנהג איז אז מען ליינט נאר פון די תורה. סאו יעדע זאך דארף מען טרעפן א מקור אין די תורה.
* חנוכה ליינט מען פון חנוכת המשכן. פארוואס? חנוכה איז געווען די זעלבע “איידיע” חנוכה פון דעם משכן.
* פורים ליינט מען די מחיית עמלק. די סארט מלחמה, אזא ענליכע מלחמה אזוי ווי עס איז געווען פורים, ליינט מען עס שבת פאר פורים.
דאס איז די פשוט’ע פשט. און א גאנצע וואך קומט מען נישט אין בית המדרש, דאך שבת. ס’איז דעמאלט די צייט וואס מען ליינט.
Student: פארוואס ליינט מען נישט א גאנצע וואך?
Instructor: ווייל ס’איז א מעשה, מען וויל ליינען דעם אפארט גוט.
Student: מען ליינט יא א גאנצע וואך.
Instructor: פארוואס ליינט מען נישט א משל?
Student: מען ליינט עס יא, פורים.
Instructor: די ביידע, איז מער קערצער. דאס קען זיין פארוואס מען האט געזוכט א קורצערע פרשה. די איינציגע, די לענגסטע פון די ד’ פרשיות איז פרשת פרה האב איך געדענקט. וואס איז צו לאנג.
Student: פארוואס ליינט מען שבת?
Instructor: שבת איז די איינציגע וואס מען ליינט די תורה.
Student: ניין, נאך שוין קריאת המגילה. איך מיין מען ליינט דאך די מגילה אינמיטן וואך.
Instructor: אבער דעמאלטס קומט דאך נישט יעדער. אז איך ליין זעכצן מגילה, קוים וואס די בני הכפרים דארפן זיך מיטשענען. ס’איז נישט אזוי סימפל [simple].
שבת איז דא א סדר. מען קומט אין בית המדרש, מען ליינט א שטיקל תורה. מען רעדט, דער רב זאגט א דרשה דערוועגן, מען איז מרחיב הלכות פורים. מסתמא יעדער קוקט אין די דרשות, די דרשות זענען געבויט אויף די קשר פון די פרשה.
וואס זאגט די הלכה וואס גייט צוזאמען? מען זאגט הלכות פורים אויף יענעם שבת אויף די קריאה פון זכור. אבער די דרשות פון פורים וכו’. דאס איז פשוט פשט.
The Rambam’s Innovation: Hilchos Melachim
יעצט, דער רמב”ם אבער, דארף מען געדענקען אזוי: דער רמב”ם האט פארשטאנען — ער האט נישט געזאגט דאס אפן, אבער איך מיין אז עס איז אזוי — דער רמב”ם האט פארשטאנען אז עס איז דא אין די תורה מלוכה’דיגע געזעצן [laws of kingship/governance]. וואס איז דער רמב”ם? וואו שטייט הלכות מחיית עמלק אין רמב”ם? וועלכע חלק? וועלכע הלכה? הלכות מלכים ומלחמות, רייט [right]? הלכות א דין אין די מלחמות ישראל.
דער רמב”ם — דאס איז געווען נאך איינער פון די ריזיגע חידושים פון דעם רמב”ם. איך מיין עס איז דא א ביסל אין מסכת סנהדרין, באט [but] נישט עכט. עס איז נישט דא אין גאנץ ש”ס “מסכת מלכים”. און זיכער נישט “מסכת מלחמות”. דער רמב”ם האט אבער געוואלט מאכן א געזעץ בוך פאר די אידן. יעדער פארשטייט אז א געזעץ בוך, איינע פון די וויכטיגע זאכן וואס א געזעץ בוך דארף האבן איז: וויאזוי מ’פירט זיך ביי א מלחמה. ס’קען נישט זיין! אונז זענען נישט… אונז האבן נישט מקיים געווען דעם פסק פון דעם רמב”ם.
איך וויל ארויסברענגען, יא, חוץ פון די מזרחי, ר’ יונתן’ס פרענדס [friends], אבער אונז, די יידישע טראדיציע, דער וואס האט געשריבן דעם שולחן ערוך — און די מזרחי ווילן זיין קעגן אידן, ס’איז א זאך וואס… יא — די יידישע טראדיציע זייט די צייט פון תלמוד בבלי ביז די צייט פון משנה ברורה, איז נישט געווען צו זאגן הלכות וויאזוי מ’פירט זיך ביי א מלחמה.
ס’איז נישטא קיין סוגיא וועגן דעם. אלע גמרות רעדן וועגן דעם, ס’איז א ביסל פאנטאסטיש. מ’גייט פרעגן די סנהדרין צי מ’זאל מאכן א מלחמה? ס’קען נישט געשען אין דעם מאס אמת. ס’איז נאר ווי די גמרא… הער אויס. יא, ס’שטייט אין דעם געזעץ בוך וויאזוי מ’דארף עס טון.
אקעי, איך קען נישט יעצט דעפענדן [defend] אלעס. מ’דארף נישט אלעס, נישט אלעס וואס מ’זאגט דארף מען דעפענדן אלעמאל. קענסט עס אפפרעגן אויך. דער רמב”ם האט געמאכט, דער ערשטער איד וואס האט געמאכט הלכות מלכים. דער ערשטער און אויך דער לעצטער. אקעי, מ’וועט לאכן פון דעם… ס’איז גוט, ס’איז גוט. מ’זיצט אזוי דארט, דארף מען מאכן א פאסיגערע סדר.
דער ערשטער און דער לעצטער איד. אקעי, שולחן ערוך איז נישטא. אפילו דער ערוך השולחן האט נישט געמאכט הלכות מלכים. אקעי, אפילו דער איינציגסטער אנדערער איד וואס האט געמאכט א הלכה ספר אפילו אויף הלכתא למשיחא… וואס? יא, אבער ס’איז נישטא הלכות מלכים דארט, ער האט איבערגעדענקט. ער רעדט פון אנדערע זאכן. איך הער, אז דאס איז די שיטה פונעם רמב”ם קעגן שמואל, אז ער גייט נישט לויט הלכות מלכים.
Constructing a “Masechta” from Scratch
עניוועי [anyway], דער רמב”ם איז געווען דער איינציגסטער. ס’איז וועגן דעם, ווייל דער רמב”ם האט פארשטאנען: יעדער געזעץ, יעדער מדינה, יעדער נארמאלע גרופע מענטשן האט א געזעץ וועגן וויאזוי מ’פירט זיך מיט א מלך, מיט א מלחמה. אונז אויך. האט ער געמאכט א ספר וואס הייסט הלכות מלכים, א טייל פון זיין ספר.
און וואס האט ער געטון? צוזאמענגענומען. ער האט יעצט געדארפט עפעס א “פרעימווארק” [framework], וויאזוי מאכט מען דאס? ער האט גענומען תשובה אויף הלכות מלכים. דאס איז איינער פון די רמב”ם’ס גרויסע חידושים, אזוי ווי הלכות תשובה וואס מ’האט גערעדט, נאכגעזאגט פון די רמב”ן, אזוי וועלכע… דער רמב”ם האט אליינס געמאכט דעי סוגיא, געמאכט דעי area of law [געביט פון געזעץ], האט ער אליינס אויסגעבויט. ער האט פארשטייט זיך געבויט אויף מקורות, אבער ער האט צוזאמענגענומען אלע גמרות, אלע מצוות וואס מ’קען אריינשטעלן somehow [עפעס] אין די נושא פון מלכים ומלחמות.
מ’זאגט עס צו די הלכות מלכים? ניין, אויף הלכות תשובה. אבער ס’איז די זעלבע “איידיע”. ס’איז זיכער איינער זאגט צו הלכות מלכים מ’לענקט נישט. עס איז נאך הלכות אזוי, אבער דאס איז זיכער הלכות דעות, איך מיין נישט נאר הלכות תשובה, הלכות יסודי התורה. איך מיין, ס’איז דא א סאך הלכות, הלכות תלמוד תורה, כמעט גאנץ הלכות עבודה זרה און די ספר המדע — אלע פון זיי דער רמב”ם מחדש געווען אליינס, ס’איז נישט דא קיין מסכת.
סאו דער רמב”ם האט געמאכט “מסכת מלכים”, הלכות מלכים. מלכים ביי דער רמב”ם קארעספאנד [corresponds] צו מסכתא אין די משנה, יא? מ’גענומען. סאו ער האט געמאכט א נייע מסכת וואס הייסט “מסכת מלכים ומלחמות”. יעצט, וויאזוי מאכט מען אזא מסכת? מען נעמט צוזאם אלע מצוות וואס קענען זיין אין די תורה וואס האט צו טוהן מיט וויאזוי א מלך פירט זיך. א חלק פון זיי איז מפורש, יא, ס’איז דא אין שופטים, כי תצא: “כי תצא למלחמה על אויביך”, “ונשמרת מכל דבר רע”, “מחנה יסוד”. אוקעי, דאס איז דברים פשוטים. אויך אויף דעם איז כמעט נישט דא קיין סוגיות אין די גמרא און אזוי ווייטער. אוקעי, ער האט געמאכט.
The “Backwards” Logic: Hunting for Mitzvos
אבער מ’דארף פארשטיין אז דער רמב”ם האט נישט געהאט גענוג מצוות אריינצולייגן דארט. ס’איז געווען א גרויסע מחסור. ס’איז דא מצוות דא און דארט, ס’איז דא הלכות וואס האבן צופיל מצוות. דער רמב”ם אליינס רעדט א ביסל וועגן דעם אין זיין הקדמה, רייט? ס’איז דא נושאים וואס ס’איז דא זייער א סאך מצוות וועגן דעם. אמת, למשל, שבת איז דא א סאך הלכות, נישט א סאך מצוות. עבודה זרה, דער רמב”ם אליינס זאגט א סאך מצוות. ס’איז דא subjects [נושאים] וואס ס’איז דא זייער א סאך מצוות וואס רעדן וועגן דעם.
אפילו אין הלכות לולב ס’איז דא פיר מצוות וואס אלעס זענען בעיסיקלי [basically] דאס זעלבע, רייט? דער רמב”ם מוטשעט זיך: “לא תעשה”, “לא תעשה [גזול] בלולב”, “אוכל [פסול?]”, “לוקח [לולב]”. ס’איז א פראבלעם. דא זענען דא נושאים וואס האבן זייער א סאך מצוות. מאכלות אסורות איז א סאך מצוות. און אזוי זאגט ער אויף א סאך פון זיי האבן זייערע הלכות אין די גמרא. אבער מלכים, דער רמב”ם וואס ער האט בעצם געבויט אויף מצוות, ס’איז דא זייער ווייניג מצוות. דער רמב”ם מ’זעהט אז ער האט דא פלעצער וואס ער פרובירט צו ווייניגער צו זיין ביי די מצוות, פלעצער וואס ער פרובירט מער צו זיין ביי די מצוות, און א חלק פון די reasons [סיבות] איז ווייל ער דארף אויסבויען א נייע סארט סוגיא אויף די וועלט וואס רעדט זיך וועגן דעם. סאו הלכות מלכים, דער רמב”ם האט געזוכט, ער איז דורכגעגאנגען כל התורה כולה, ער האט געזוכט ווי מען קען טרעפן הלכות מלחמות.
יעצט עס איז פשוט אז יעדע מצוה, א מצוה איז דאך אלעמאל א כלל. אויב איז דא א מצוה וואס שטייט, איך ווייס, מען זאל לערנען תורה מיט די קינדער, איז דא אין דעם טויזנט פרטים. ס’איז נישט דווקא די מצוה, דווקא דווקא דווקא קינדער, און דווקא תורה, און דווקא דווקא… אבער יעדע מצוה וואס איז דא, ברענגט דיך ארויס א געוויסע צד. וואס שטייט “החכם כחכמתו”, די “ישראל דארף חיות”, קען מען אויף דעם בויען א גאנצע שלחן ערוך ווי מען וויל נאר, אויף די צוויי זייטן, וכהנה וכהנה וכו’.
סאו זעלבע זאך, די הלכות מלחמה, האט ער זייער שטארק געזוכט א source [מקור] אין די תורה פאר אלע סארטן מלחמות וואס קענען זיין, אלע סארטן חוקים און וויאזוי ס’גייט צו די מלחמה. זייער א סאך זאכן וואס דער רמב”ם האט מחדש געווען — דער רמב”ם זאגט אז עס איז דא אן איסור צו מורא האבן פאר א מלחמה. זייער א סאך בעיסיק [basic] זאכן וואס עס פעלט אויס. יעדער איינער ווייסט עס, די לומדים זענען זייער “קיוט” [cute], זיי מוטשענען זיך אויף דעם רמב”ם: ווי איז די פשט? האבן גערעדט וועגן דעם, יא, ווי קען זיין אן איסור צו מורא האבן, “לא תערוץ מפניהם”, אפשר איז עס א הבטחה?
But if you think from the backwards [אבער אויב טראכט מען פון צוריק צווועגס], you see that it’s [זעט מען אז ס’איז] פשוט. איינער וואס וויל אויפשטעלן א יידישע ארמיי, יא, און אונז ווילן ברענגען פסוקים אויף יעדע זאך, יא, אונז זאלן מיט מצוות, אונז זאלן נישט זאגן סתם. יעדער army [ארמיי], די בעיסיק זאך איז מען זאל נישט מורא האבן. מען קען נישט פירן אן army אויב די חברה האבן מורא. ס’איז דאך די ערשטע זאך וואס מען דארף נעמען קעיר [take care].
און אוודאי דער רמב”ם האט געמאכט אזא מצוה. אונז דארפן לערנען רמב”ם backwards [פון צוריק]. מען מוטשעט זיך ווי קען זיין א מצוה פאר א מינוט? דער רמב”ם האט געדארפט אויפשטעלן א געהעריגע יידישע מלחמה, מוז מען מאכן ווי מער מצוות. עס איז צוויי קשיות וואס ארבעט אהער און אהין, נישט אזוי וויכטיג. די עיקר קוק פון די אנדערע פערספעקטיוו: אז מען דארף ארויסבאצאלן די יידישע מאסן, וויאזוי עס ארבעט א יידישע מלחמה, מוז מען מאכן ווי מער מצוות.
סאו דא איז א פלאץ וואס מען זוכט מצוות, נישט מען זוכט ארויסצונעמען מצוות. אנדערע פלעצער, צו פיל דארף מען זוכען מצמצם צו זיין, נישט זאגן אז יעדער זיבן טעג סוכות איז נאך א מצוה מיט די קרבנות מוסף. עס איז שוין צו פיל, עס זאלן נישט זיין פינף הונדערט מצוות נאר אויף יענץ. אבער דא… קרבנות איז דער פלאץ ווי עס איז דא די מערסטע מצוות by the way [אגב]. האב איך פארגעסן. אה, there’s the actual, the better answer to that question [דאס איז דער בעסערער תירוץ]. אבער דא, דער רמב”ם איז זייער שטארק מצמצם ביי קרבנות. ער זאגט יעדער, ער לייגט אריין גאנצע גרופעס אין איין קאטעגאריע, אלע קרבנות מוסף פון יעדער יום טוב, עס קען זיין… יא.
אבער דא, וואס? דארפסטו אריינשטויסן אין נאך א מצוה, יא.
שטימט עס נישט. יא, יא. ס’איז גערעכט אז ס’איז נישט ענליך צו אברהם, יא, ס’איז פלייש.
אגב דאורייתא, ער דארף דאך עפעס אנהענגען די גאנצע סיסטעם, וואס גייט ער זאגן? ס’איז אים געבליבן א באנטש [bunch] מצוות אויף הלכות מלכים, און ממילא, דאס איז א באנטש פון די מצוות. איינע פון זיי: מצוות ישוב ארץ ישראל. דאס איז נישט ממש א מצוה, אבער ס’שטייט אין רמב”ם ביי וואוינען ארץ ישראל, און אזוי ווייטער אסאך נישט וואוינען אין מצרים. אסאך מצוות האט ער אריינגעלייגט אין הלכות מלכים ומלחמות.
סוגי המלחמות במשנת הרמב”ם: כיבוש, הגנה, ועונש
דער רמב”ם און די אידישע מלוכה
יא יא, ביסט גערעכט, דארפסט נישט ענטפערן מיט קיין פראבלעם, ווייל יא, ווייל יא נישט. א געוויסע… דארף איך דארף עפעס אנהענגען אין די גאנצע סיסטעם. וואס גייט דאס זאגן? דאס איז א מצוה. ס’מוזן בלייבן א באנטש מצוות אויף הלכות מלכים. און ממילא, דאס איז איינס פון די מצוות.
איינער פון די, “ישוב ארץ ישראל”, איז נישט ממש א מצוה [אין מנין המצוות], וואס ס’שטייט אין די רמב”ם, וואס מ’דארף ישוב ארץ ישראל. און אזוי ווייטער א סך… נישט וואוינען אין מצרים… א סך מצוות האט ער אריינגעלייגט אין הלכות מלכים ומלחמות. און איר וועט באמערקן אז וואס ער טרייט טון זייער שטארק, איז צו בויען פון די מקורות, פון די מצוות, א “פיקטשער” [picture] פון ווי דאס זעט אויס א אידישע “סטעיט” [state]. דאס איז געווען דער רמב”ם; דער רמב”ם איז געווען דער ערשטער “מזרחיסט”.
יעצט… אבער זאגט זיך אז עס זעט רעכט א מסוימ’דיגע מצוה? ניין. אבער עס שטייט דארט אז מען דארף אייננעמען ארץ ישראל, אדער מען דארף עס באוואוינען דארט; עס שטייט אין הלכות מלכים. נישט יעדער זאך מוז זיין א מצוה [אין די מנין]. דער רמב”ן איז געקומען זאגן אז עס איז א מצוה, אבער… דער רמב”ם האלט אויך אז מען דארף עס טון, נישט פונקט א מצוה, ווייל… דא “ריזאנס” [reasons], נישט פאר יעצט. ניין, נישט א מצוה, אבער ס’שטייט דארט אין הלכות מלכים.
וואס מיינט דאס? אקעי, נאך א פראבלעם נישט פארשטאנען. עד כאן הקדמה. יעצט! פארשטייען אזוי… לאמיר יעצט ארויסגעבן א פשוט’ע זאך.
קלאסיפיקאציע פון מלחמות (ע”פ מורה נבוכים)
אין א מלחמה, איז דא… צוויי זאכן וואס מ’דארף ארויסגעבן. צוויי זאכן, איך קען רעדן דעם עיקר פון די צווייטע זאך.
איינע זאך איז, אז עס איז א סך סארט מלחמות. נישט אלע מלחמות זענען אייניג. עס איז א סך סארט מלחמות. די אלעס, דאס וואס איך זאג יעצט, שטייט בערך אין די רמב”ם, אין מורה נבוכים, אין חלק ג’ פרק מ”ה אדער בערך דארט, וואו ער רעדט פון עונשים.
עס איז דא א סך סארט מלחמות:
1. מלחמת הגנה: סתם מלחמות, סתם “עזרת ישראל”, ס’איז א הגנה פלעין, “להציל ישראל מיד צר”. דאס איז די “בעיסיק” [basic] סארט מלחמה. מ’טוט וואס מ’קען זיך צו “פראטעקטן” [protect]. סתם מלחמה. וואס? סתם מלחמה להציל ישראל מיד צר, מלחמת מצוה. דאס איז נאך קאטעגאריעס. איך גיי נישט אריין אין יענע זאך. איך וויל דיר רעדן, א מער פשוט’ע אזוי ווי… לעצטנס. איך בין נישט פון מלחמת מצוה. ס’קען זיין אז ס’איז מלחמת מצוה, איינע פון די סארט מלחמת מצוה.
2. מלחמת כיבוש: ס’דא א מלחמה, וואס מ’דארף דארט וואוינען. סתם מ’דארף דארט וואוינען דארט. און מ’דארף אייננעמען א לאנד ס’זאל זיין וואוינען. דאס איז מלחמת כיבוש, אויך א מצוה. קיין שום פלאץ קען מען נישט וואוינען, קיין שום גרופע מענטשן קען נישט האבן א לאנד אן דעם וואס מ’זאל עס אייננעמען. פשוט כפשוטו, עס איז געלייגט אז ער איז “אינדידזשענעס” [indigenous], מיינט עס צו זאגן אז ער האט שוין פארגעסן אז ער ווערט יעצט איינגענומען, דאס איז אלעס.
3. מלחמת רשות: און נאכדעם איז דא א נייעס, יעצט איז דא א דריי… עס איז דא אלע סארט מלחמות, דו ווייסט, דו ווייסט, דו ווייסט, די אלע מלחמות האבן זייערע “סיידס” [sides]. נאכדעם איז דא א מלחמת רשות, סתם איך וויל מאכן געלט, “ביזנעס” מלחמה, נייע סארט מלחמה.
יעדע מלחמה לויט די “סייד” דארף זיין אנדערע דינים, רייט [right]?
* א מלחמת כיבוש דארף מען אנהארגען, דארף מען נישט לאזן קיינער וואס זאל נישט לאזן אונזער ספעציפישע “פייפל” [people] זאל זיין מתקיים; דאס איז דער סוד פון “מחיה זיין עלמין”.
* א מלחמה פון הגנה דארף מען מאכן וואס עס נעמט אז עס זאל נישט זיין קיין “טרעט” [threat].
* און אזוי ווייטער, א מלחמה וואס איז סתם להרחיב דארף מען בכלל קודם זיין לשלום, עס איז קיין שטאמפל.
יעצט דער רמב”ם דרך אגב זאגט אז עמלק איז אויך דא קריאה לשלום, און אויך ביי שבע עממין, דאס איז דער חידוש פונעם רמב”ם. אבער האט עס אינוואלווד [involved] מיט אים קריאה לשלום, האט עס נישט פיינט.
אבער יעצט איז דא א נייע סארט מלחמה. פלעגט מען זאגן ס’איז דא א נייע, דאס איז אלעס, יעדע איינע פון די מלחמות האט א חיוב און מצוה אין די תורה. ס’שטייט מלחמת מצוה, ס’שטייט מלחמות שבע עממין – אגב ס’איז נישטא היינט שבע עממין, יעצט כאפסטו. די “איידיע” [idea] פון א סארט מלחמה וואס כדאי אונז זאלן האבן א פלאץ אויסצולייגן א פלאץ, דאס איז אלעמאל דא. אדער דו טוסט עס אין לעיקוואד [Lakewood] – דאס איז אויך די זעלבע ענין, מ’מאכט עס בדרכי שלום, זיי ווייסן, דאס טארסטו נישט טון, ס’איז פשוט. אין ברוקלין אויך, ס’איז נישט גערעכנט די וואס זאגן.
מלחמת עונש: דער פאל פון עמלק
אבער יעצט איז דא א נייע סארט מלחמה. פלעגט מען זאגן א סארט, ס’איז דא א נייע סארט מלחמה. ס’איז דא א מלחמה וואס הייסט אויף ענגליש א “פיוניטיוו וואר” [punitive war] – א מלחמה וואס די מלחמה איז נישט בדין כיבוש און נישט בדין הגנה, נאר בדין שכר ועונש. נייע סארט מלחמה.
פשטות, אמאל זינדיגט א מענטש. א מענטש זינדיגט, איז דא הלכות: ד’ מיתות בית דין – סקילה, שריפה, הרג, חנק. דא אמאל א גרופע מענטשן זינדיגט. נישט אז זיי זענען אונזערע “ענעמיס” [enemies]; “ענעמיס” איז נישט קיין פראבלעם. “ענעמיס” בארעכטיגט אז ער וויל מיך הארגענען, ס’האט נישט קיין עבירה, נישט קיין עבירה, ס’איז אן אנדערע זאך. דא א מענטש וואס ער איז אן עבריין. א “וואר קרימינאל” [war criminal] רופט מען דאס היינט, רייט? ער טוט עפעס וואס איז נישט בתור א מענטש, א מענטשן נישט קיין מחלוקת. א גרופע מענטשן וואס טוט עפעס וואס איז א “קריימער” [crime], ער טאר נישט דעיס טון. אויב זענען דא מענטשן וואס זיצן רואיג אין די מדבר, טאר מען נישט זיי גייען זיך אנהייבן מיט זיי אן קיין גוטע “ריזן” [reason].
זיי [עמלק] האבן ניכר געווען דער ערשטער “וואר קרימינאל”. ער האט געמאכט ערשטע… שטייט נישט דארט… ער האט געמאכט א מלחמה, נישט נישט נישט ווי א “דזשענטלמן” [gentleman]. דאס טייטש “כָּל־הַנֶּחֱשָׁלִים אַחֲרֶיךָ” (דברים כה:יח). א מלחמה, מאכ עס ווי דוד מיט גלית, אזוי אונזער צווייטע צוויי גיבורים זיך שלאגן, פער [fair]. עס האט נישט קיין טענות, ער האט נישט קיין טענות אויף גלית אז עס האט געטון דאס, א גרויסע שגגה איז געווען, אונז זענען נישט אויף זיין זייט, אבער נישט קיין רשע. מען דארף אים נישט מעניש זיין; מען דארף אים הארגענען בתור מלחמה, נישט בתור עונש. יא?
שטייט אבער איינער וואס ער איז א רשע, ער האט געטון א שלעכטע זאך – אים דארף מען מעניש זיין. ער האט געוויזן מעניש. נישט קיין בית דין – אין “אינטערנעשאנעל ספיר” [international sphere] איז נישט קיין בית דין – נאר די מלחמות.
אזוי ווי עיר הנידחת איז אויך אזא מלחמה, עס הייסט כלי עונש. עיר הנידחת איז זייער ענליך צום [מלחמת עמלק], די לעיל בהלכות. אויך עס איז אזוי ווי שבע עממין, אבער עס איז געמאכט א מלחמה. ווי צארטא דער וואס שטייט, יא, מענטשן מיינען אז די עיר הנידחת גייט זיך לאזן שטעכטן? זיי לאזן זיך נישט! טעמעס פאר דעם וואס איז קיינמאל נישט געווען, ווייל זיי גייען דיך נישט שלאגן. דא איז נישט זיין “סימפל” [simple] צו מאכן א עיר הנידחת, דארפן אן “ארמי” [army] דערפאר.
דא אין תנ”ך, איין מעשה וואס איז כמעט געשען [פילגש בגבעה?], אבער מען דארף מאכן אן “ארמי” דערפאר. אבער עס איז בעצם די מלחמה נישט בדין מלחמה, די מלחמה איז אזוי ווי מיתת בית דין. און אין דעם איז אויך דא “לעוועלס” [levels]: דא איינער וואס איז חייב מיתה אזויפיל, דא איינער וואס איז חייב אזויפיל, וכדומה. איינער וואס ער מאכט א פעם אחר פעם א סאך א סאך “וואר קריימס” [war crimes], זיין עונש איז אז מען הארגעט אים מיט זיין קינדער מיט זיין אייניקלעך מיט זיין ווייב מיט יעדן איינעם מיט זיין בהמות. דאס איז די עונש. פארוואס? כדי “ישמעו וייראו”, אזוי ווי יעדן עונש, האט עס זיין “ריזן”.
דאס איז זייער שווער… איך דארף עס פארשטיין, דאס איז א סארט זאך וואס איז זייער שווער. א נארמאלע עונש… דאס דארף מענטשן ווילן נישט זיין קיין רשעים. מען מאכט א קליין עונש אויף יענער, זעט עס שוין אז מען טאר נישט דאס טון. אבער א מלחמה… איך בין נישט קיין “פאסיפיסט” [pacifist]. איך פארשטיי אז דא איינער מוז זיך מאכן א מלחמה. און עס מוז זיין גאר א ראדיקאלע, גאר א שארפע מלחמה, אז מען זאל בכלל כאפן אז דאס איז נישט סתם אלס צוויי מענטשן סתם א מלחמה. סתם א מלחמה, מאכט מען א “דיעל” [deal]. אבער ווען מען דארף אים מעניש זיין, ווייל עס איז זיין עקסטרעם. ווייל ער דארף זיך אויסנעמען פאר די וועלט, אז דאס טוט מען נישט.
דאס איז דער טייטש מחיית עמלק. דאס איז די מצוה וואס דער רמב”ם פארשטייט. דער גאנצע שטיקל תורה שטייט אין מורה נבוכים. א מצוה מחיית עמלק. אפילו דעמאלטס איז דא א “ספעשל” [special] דין. פארשטייט זיך שאול האט געזאגט פאר די קיני זאל זיך ארויסדעמפן פון עמלק. און מען דארף זייער גוט אכטונג געבן, עס איז נישט פשוט אז מען קען הרג’ענען וועמען מען וויל. דער וואס איז נישט קיין עמלק ער איז נישט חייב מיתה. און מען הרג’עט אים נישט נאר ווייל עס איז טאקע א “פאנישמענט” [punishment] פאר זיין זיידע. וואס איז דער חילוק? מיתה ומעשה ידיים. אבער דאס איז דער דין פון נקמת עמלק. שטימט? דאס איז די מצוה פון מחיית עמלק.
און דער אמת עס איז נישט געווען, אבער דו פארשטייסט אז דער רמב”ם מוז האבן א הלכה וואס שטייט אזא סארט מלחמה. א מלחמה וואס איז א “פאנישמענט” פאר א “וואר קריים”, א נייע סארט מלחמה.
הבדל בין עמלק לשבע עממין
שבע אומות איז א “פאנישמענט”? ניין. שבע אומות איז נישט ווייל זיי זענען שולדיג.
ער וויל זיי אויסליידיגן אויך ווייל זיי זענען עובדי עבודה זרה? דער רמב”ם האט א גאנצע הסבר אויף עבודה זרה. ניין, נישט ווייל זיי זענען חלק שבע מצוות בני נח. מען קען נישט קיין טענה האבן אויף זיי. און ער האט נישט קיין טענה אויף די כנענים אז זיי זענען עובדי עבודה זרה. זיי זאלן מיר אפרעטן, איך וויל דא מאכן א לאנד וואס איז נישט עובדי עבודה זרה. ער וויל דא טון מיט די אנדערע עמים. זיי זענען נישט אזוי ווי בהמות, נישט פשוט מענטשן.
הונדערט פראצענט! אויב ער איז א איד אין שיעור, דעמאלטס איז ער קריאה לשלום. אויב ער גיט תשובה, יא, אוודאי. אויב ער הערט אויף זיין עובד עבודה זרה, אזוי ווי ער האט טאקע אויפגעהערט, איז ער א גר. עס קען אפילו זיין אז אונז זענען א סאך אייניקלעך פון זיי, און עס זענען אפשר אייניקלעך פון חלק כנענים וואס האבן אויפגעהערט די עבודה זרה. נישט קיין פראבלעם. דאס איז אוודאי.
יעצט, דער רמב”ם אלעמאל ווען ער רעדט פון שבע אומות, רעדט ער מצד עובדי עבודה זרה. אבער עס איז נישט עונש אויף עבודה זרה, ער זאגט נישט עונש אויף עבודה זרה. ווייל עונש וואלט מען געדארפט דאן זיין צו יעצט, שולדיג דער תינוק שנשבה וכדומה. עס איז בהכרח, מען דארף זיך לערנען פון זיי. נישט קיין דין עונש, נישט ווייל ער איז חייב מיתה, אן אנדערע סארט זאך.
יעצט, אוקעי, שטימט. דאס איז מחיית עמלק. מען קען טאקע זאגן אז אומות האבן באקומען די זעלבע סארט עונש. “נאו פראבלעם” [no problem].
מצוות זכירת עמלק: די מאראלישע הצדקה
יעצט וואס איז די זכירת עמלק? יא? וואס איז די זכירת מעשה עמלק? וואס פעלט עס אויס? פארוואס איז דא נאך א מצוה פון געדענקען?
אלע חסידישע ספרים מוטשען זיך. האסט געוויסט? באמערקט? וואס איז די מצוה פון זכירת עמלק? עס איז דא מענטשן וואס מיינען אז מ’איז יוצא מיט זאגן פרשת זכור. שטייט אין די תורה מ’זאל ליינען יעדע וואך פרשת זכור? אבער וואס, “וואט אר יו טרייאינג טו סעי” [what are you trying to say]? סתם מ’גייט לכתחילה מ’זאל רעדן וועגן עמלק. וואס ווילסטו פון מיין לעבן? אויב ס’האט געזאגט… איך מיין… די זכירה איז אויף די “וואר קריים”, נישט אויף די עונש. נישט אויף די מחיה. יא? די זכירה איז מ’זאל געדענקען וואס עמלק האט געטון.
“סאו” [So], איך זאג דיר וואס דער הייליגער רמב”ם זאגט אין ספר המצוות. ער זאגט עס נישט נאכאמאל אין… ס’איז זייער אינטערעסאנט, א סאך זאכן “בעיסיק” [basic] פשט פון מצוה שטייט אינעם רמב”ם אינעם ספר המצוות, ער זאגט עס נישט נאכאמאל אין ספר היד. ס’איז דא אזעלכע וואס ווען ער האט נאכאמאל פארגעשטעלט דעם ענין וועט מען אליינס פארשטיין. דארט לויט די וועג איז ער מסביר די מצוה אין ספר היד. אבער ער זאגט עס נישט נאכאמאל אין ספר המצוות.
דער רמב”ם איז מסביר א פשוט’ע זאך, אזוי ווי אונז האבן געלערנט פריער לגבי דעם נושא פון ‘לא תסורו ממנו’. א מלחמה מוז האבן פראקטישע זאכן, הלכות: ווער ס’גייט אין מלחמה, ווער ס’איז חוזר מעורכי המלחמה, וויאזוי מ’מאכט די מלחמה, ווער ס’איז דער כהן משוח מלחמה, וכו’. יעדע מלחמה מוז אויכעט האבן א “מאראל אספעקט” [moral aspect], יא? מורא, מורא, נישט מורא. מ’דארף מעורר זיין דעם עולם צו טון דעם ענין. מ’קען נישט “פארסן” [force] קיינעם צו גיין אין מלחמה, אזוי גייט עס.
מלחמה קומט מיט פראפאגאנדע. ס’איז נישטא קיין מלחמה וואו מ’האט נישט פארקויפט קיין פראפאגאנדע פאר די סאלדאטן פארוואס מ’טוט דאס, יא? אז אמעריקע גייט אין מלחמה, קודם רופט מען די “ניו יארק טיימס” [New York Times] און זיי זאגן פאראויס ווי א רשע יענער איז און פארוואס מ’דארף אים אויסראטן. ממש אזוי איז געווען, ווייסט? דזשארדזש בוש [George W. Bush] האט געהאט א “מיטינג” [meeting] מיט די ניו יארק טיימס, ער האט מסביר געווען פארוואס סאדאם כוסעין איז אזא רשע, און דעמאלטס איז יעדע וואך ארויסגעקומען אן ארטיקל וואס א רשע ער איז, ביז דער עולם האט פארשטאנען אז מ’דארף אים אויסראטן. ממש אזוי יעדע מלחמה.
אין “ווארלד וואר 2” [World War II] איז געווען אן “אפישעל דיוויזשען” [official division] דארט, די “יו-עס ארמי” [US Army] האט אן “אפישעל דיוויזשען” וואס מאכט “געימס” [games], “ווידעא געימס” און “מוביס” [movies], און ווען ס’איז דא א “מובי” וואס ברענגט ארויס די מלחמה, געבן זיי געלט. די “ארמי” גיט געלט, זיי “לענדן” [lend] זייערע עראפלאנען “פאר פרי” [for free], כדי מ’זאל ארויסגעבן די מעלה פון מלחמה קעגן די שונאי אמעריקע. און אזוי יעדע לאנד טוט אזוי, נישט נאר אמעריקע. אפילו אמעריקע, אונז מיינען אז אמעריקע איז א פרייע “קאנטרי” [country], אמעריקע האט אויך געהאט דעבאטעס וועגן זיך מצטרף זיין פאר דיך, און מיר גייען אין מלחמה.
אקעי, יעצט, דאס איז דער כלל. דאס ווייסט יעדער איינער וואס האט אמאל געפירט א לאנד ווייסט, מען קען נישט פירן בכרח, עס איז נישט אזא זאך. אפילו ווען מען מאכט יא א “דראפט” [draft], א “דראפט” מוז מען מאכן, אבער עס מוז אויך זיין מיט א געוויסע שכנוע. דער עולם וועט זיך נישט לוחם זיין, מען וועט זיך ארויסדרייען. איך קען נישט “פארסן” א מענטש, איך מיין זיין געוויסן.
The Psychology of War, the Nature of Forgetting, and the Necessity of “Zechirah”
Chapter 1: The Necessity of Persuasion in Warfare
און אזוי יעדער לאנד טוט אזוי. נישט נאר אמעריקע. אפילו אמעריקע… אונז מיינען אז אמעריקע איז א “פרי קאנטרי” [Free Country]. אמעריקע האט אויך א וועג וויאזוי צו משכנע זיין פאר דיך אז מען זאל גיין אין מלחמה. אקעי?
יעצט, דאס איז דער כלל. יעדער ווייסט, יעדער איינער וואס האט אמאל געפירט א לאנד ווייסט: מען קען נישט פירן בהכרח. עס איז נישט אזא זאך. אפילו ווען מען מאכט, יא, א “דרעפט” [Draft: conscription]. א דרעפט מוז מען מאכן. אבער עס מוז אויך זיין מיט א געוויסע שכנוע [persuasion]. דער עולם… מען קען זיך נישט שלאָגן, מען קען זיך ארויסדרייען. מען קען נישט “פארסן” [force] אמת’דיג א מענטש זיך מוסר נפש זיין. מען דארף משכנע זיין זיך מוסר נפש צו זיין.
עס איז א חוואטסקע [clever/bold] זאך, אז די רוסישע מיליטער פלעגט אויסציילן “בוקלעטס” [booklets] פון די גאנצע יחוס פון די צארישע מלכים. יא. דו ווייסט שוין דער שטארבט זיך, וואס זאל זיך שטארבן? אפילו דער מלך פוטין ווען ער האט אנגעהויבן זיין מלחמה, האט ער א שיעור כללי געגעבן פארוואס מען דארף מאכן א מלחמה מיט אוקריינא. פארוואס דארף מען מאכן? ער קען זיך סתם זאגן, “איך בין א מלך ומטעם זה”? ער קען נישט! ער דארף מסביר זיין פאר דער עולם, אמת’דיג זענען זיי סתם רוסן וואס זענען בוגד געווען, און אמת’דיג באלאנגען זיי פאר אים. ער דארף דאס מסביר זיין! אן דעם גייט דער עולם נישט קויפן.
אפילו אזוי, מוטשעט ער זיך. ער מוז גוטע בילבארדס פארקויפן. אין די רייבן, איבעראל וועט ער פארקויפן ווען ער לייגט די גוטע בילבארדס, און זאגט פאר אלע טעלעוויזשאן צייטונגען זאלן שרייבן וכו’, “ביחד ננצח” [together we will win], וכו’.
האט דער עולם זייער גוט פארשטאנען אז דאס איז אזא “בעיסיק” [basic] זאך. עס קען נישט זיין נישט דא קיין מצוה וועגן דעם. מען זאגט עס איז דא א מצוה “לא תחיה כל נשמה” [you shall not leave alive any soul], אבער יעצט איז די גאנצע זאך ווען מען גייט קעגן שונאי השם, פאר עבודה זרה בעיקר, אדער א מלחמת הגנה [defensive war], איז פשוט אז מען זאל דארפן זיך מוסר נפש זיין. אבער דאס וואס איז “פאנישמענט” [punishment] מלחמה, האט א פראבלעם.
Chapter 2: The Human Nature to Forget and the Holocaust Example
דער טבע פון א מענטש איז ער פארגעסט. דער טבע פון א מענטש, אפילו מען האט אים באעוולט, אפילו מען האט אים אליין באעוולט. כל שכן ווען מען האט באעוולט זיין זיידן — אמאל דארף ער עס געדענקען. ווען עס איז א “פאנישמענט” פאר א גרופ, א גרופע איז א זאך וואס “אין ציבור מתים” [a community does not die]; עס איז נישט קיין זאך וואס נאר דער דור, עס קען אפילו זיין א פאר דורות. יא? טבע האדם איז ער פארגעסט, ער ווייסט וואס דער רייד איז צו אים, אמת?
וויאזוי ווייסן מיר אז מענטשן האבן פארגעסן? איר קענט נאך מיין דרשה וועגן די האלאקאסט? יעדער ווייסט, יא? בערך א האלב יאר נאכדעם וואס די דייטשן האבן געהרגעט זעקס מיליאן אידן, האבן רוב אידן פארשטאנען אז בעצם האט מען געדארפט גיין הרג’ענען זעקס מיליאן דייטשן. עס איז געווען אפילו א גרופע אידן וואס האבן געארבעט אויף דאס צו טון. קיינער האט זיך נישט מסתייג געווען צו זיין.
איינער האט זיך מסתייג געווען ווען ער האט געהאלטן זיין פאליטיק, עס איז נישט אויסגעקומען. אבער יעדער נארמאלער מענטש האט פארשטאנען אזוי קומט עס. “אטליסט” [at least], אמת? פשוט. מידה כנגד מידה [measure for measure], איך מיין “basic justice” [basic justice], אנדערש איז דאך נישט קיין יושר אויף דער וועלט.
נאך א פאר יאר האבן רוב אידן געטראכט, אדער א גרויס חלק פון אידן, אז אויב ער צאלט א פאר דאלאר מעג מען אים מוחל זיין אויכעט. מעשיות שטותים… בקיצור מעג מען אים מוחל זיין, דאס געלט איז נישט געווען פאר פרי, עס איז געווען פאר דער מחילה.
אז עס שטייט “לא תקחו כופר לנפש רוצח” [you shall not take ransom for the life of a murderer], אזוי האט ר’ אייזיק, דער בעגין [Menachem Begin] געזאגט. אבער די אנדערע אידן האבן געזאגט, עס שטייט “לא יומתו אבות על בנים” [fathers shall not be put to death because of sons], אלע מינע תורת לאקשן, למעשה. מען האט מוחל געווען דעם מענטש, מען האט מוחל געווען דעם דייטשן פאלק. יא, יא, פארקערט, דאס פאלק איז… א ביסל, א ביסל, א ביסל.
Chapter 3: The Morgenthau Plan vs. The Marshall Plan
זיי וואלטן געווען נאך בעסער ווען מען וואלט געטון מיין ערשטע פלאן. אוקעי, איך כאפ נישט. נישט נאר זיי וואלטן געווען בעסער, נאר די גאנצע וועלט וואלט געווען בעסער. עס זאגט א “basic reality” [basic reality], “this is realism” [this is realism], מען האט יעצט נישט מיין שיעור. מען האט מיך זיכער ארויסגעטריבן די אידן, פארדאמען דעם.
דו דארפסט לעבן וועגן דעם? אוודאי דארפסטו דאס פארשטיין, נישט נאר דעם. איך וויל דיר זאגן א פשוט’ע סברא, נישט חס ושלום הלכה למעשה. דארפסט דאך פארשטיין עפעס? יושר איז א “basic” זאך. מידה כנגד מידה איז א “basic” זאך, יא?
מידה כנגד מידה מיינט, אז ווען דו טוסט מיר עפעס אומריכטיג, דארף איך דיר טון עפעס אומריכטיג. אויב איך טון דיר עפעס וואס איז ריכטיג, איז עס נישט מידה כנגד מידה, כאפסטו? א סך מער, סא איך דארף דיר דאך אזוי צוריק טון, אנדערש איז שוין נישט יושר אויך נישט. ווייל דאס איז נישט קיין מידה כנגד מידה.
אוקעי, דאס דארף אים דאך אויך א ביסל א טיפערע עומק דא. סא ממילא איז פשוט אז די וועלט… עס איז פשוט אז די עמלק וואס האט מחריב געווען דעם בית המקדש, דארפסטו כאפן? יא, די עמלק, די בית המקדש איז איין זאך, דרך אגב, “whatever” [whatever], איך זאג נישט פאליטיק דא. רבונו של עולם, איך וויל נאר אז מען זאל פארשטיין די תורה.
פאר א סך, פאר א סך יארן האט מען נישט פארשטאנען די תורה, ביז מען האט געזען די “reality” [reality], און נאכדעם פארגעסט מען אויך. עס איז דאך די “funny” [funny] זאך, די טבע פון א מענטש איז ער פארגעסט גלייך, אזוי שנעל פארגעסט מען. נישט נארמאל. רוב מענטשן היינט קוקן מיך אן א גאנצע משוגענער, ס’איז געווען א פלאן וואס מען האט געדארפט טון דא מיט די דייטשן. דאס איז די ערשטע, נאר איין לעוועל וואס מען האט געדארפט טון. מען האט געדארפט טון נאך זאכן. מען האט געדארפט זיין נישט “זכור… תמחה”, “לא תחיה כל נשמה”, “החתי והאמורי”, “את הצפוני”, “ושכחו השם”… נישט פאר איין דור, נאר אפילו דורות, “פאר עווער” [forever]. אזוי ווי יריחו. דאס וואלט געדארפט זיין.
דאס איז נישט מיין פלאן. ווער האט געהאט דעם פלאן? דער דזשענעראל פון די יונייטעד סטעיטס ארמי האט געהאט דעם פלאן. “רייט” [right]? מארגאנטאו [Henry Morgenthau Jr.]. ניין, דער מארשעל פלאן [Marshall Plan] איז שוין געווען, מען האט שוין פארגעסן. דער מארגאנטאו פלאן וואס דאס? דייטשלאנד גייט זיין “לנצח נצחים” א פאר “פארמערס” [farmers], “דעטס אלל” [that’s all]. מען זאל זיי לאזן א פאר פארמערס. קיין איין מאשין גייט נישט ארבעטן אין דייטשלאנד. מען האט אנגעהויבן מקיים צו זיין דעם פלאן, ביז דער מארשעל פלאן איז געקומען און מען האט פארגעסן. “עקזעקטלי” [exactly]. דאס איז שוין פארגעסן. עס האט גענומען צוויי יאר נישט אויסהארגענען, “באט” [but] בדרכי שלום אויסהארגענען. דאס זאל זיין די פלאן, אפיציעלע פלאן, מען האט אנגעהויבן מקיים צו זיין. דאס הייסט די מארגאנטאו פלאן.
Chapter 4: The Concept of “It Can Be” (S’ken Zein)
יעצט, ס’איז “בעיסיק”, “בעיסיק” זאכן. “נאוו יו העוו טו אנדערסטענד” [now you have to understand], די “מטיר אסורים” [releaser of captives] איז נאכדעם וואס מען פלאנט, נישט אזוי, נישט דא קיין שום “רעספאנס” [response], יא? דער גמרא זאגט, אדער דער מדרש, אז אמאל איז דא א “מטיר אסורים”. דער וואס ער גייט אריין היינט צום “מטיר אסורים”, אלעמאל ווען מיינע משגיחים האבן געפרעגט די קשיא, “רייט”? ער גייט אריין היינט צום “מטיר אסורים” און ער האט זיך אפגעבריט אמת, ער איז ארויסגעקומען אינגאנצן פארברענט דעם נאר. “קירורתא בשביל החיים”. וואס הייסט “קירורתא בשביל החיים”? ער הערט זיך “שלא תמות כדרך שמת פלוני”.
וואס איז די סטארי דא? ער איז נישט געשטארבן, ער לעבט נאך. עמלק איז גאנץ גוט געליטן ביי די מלחמה, ער איז אינגאנצן געשטארבן? ער לעבט נאך. ער איז גאנץ גוט געליטן און ער האט געוואונען די מלחמה. זייער גוט, ער האט פארלוירן א סאך מער ווי א סאך אנדערע. דאס פארשטייסטו? ער האט אויפגעטון אז מענטשן זענען “יומען ביאינגס” [human beings]. נישט פאני, ס’איז א ראציאנאלע פיל. מענטשן זענען אזא סארט זאך וואס האבן זאכן וואס קען זיין און זאכן וואס קען נישט זיין.
ער האט געוויזן אז ס’קען זיין. ס’קען זיין אז מ’זאל אויסהרגענען די אידן. ס’קען זיין, אקעי? פארוואס האט מען נישט געהרגעט? פארוואס די רשע פון די דייטשן איז נישט געווען די ערשטע וואס האט געהאט מען דארף אויסצייגן אלע אידן. ער איז געווען די ערשטע וואס האט געכאפט אז ס’קען, מען קען עס טון. ס’קען זיין אז ס’זאל געשען. ס’איז אים גראדע נישט אינגאנצן געלונגען. ס’איז נישט גאנץ געלונגען. אבער ער האט געוויזן אז ס’קען זיין.
פאר טויזנט יאר, דער צענט, איך ווייס נישט, ווען מ’האט געפייניגט אידן מער פון אים. פארוואס האט ער נישט געהרגעט אלע אידן? ער האט זיך אה, קוים געטשעפעט דא א בית מדרש, דארט א בית מדרש. ער האט זיך פארגעשטעלט אז ס’קען נישט זיין! איך האב דא אזויפיל אידן וואס ער גייט געהרגענען אלע אידן. ער לעבט מער נישט, נישט ער נישט זיין קינדער, נישט זיין ברודער, נישט זיין פעטער, קיינער פון זיי איז מער נישט דא. מען קען דעם פסוק גאנץ פיין, אונז האט נישט געהאלפן.
זאל די גאנצע וועלט וויסן ס’קען זיין. ס’קען זיין אזא פאר חשוב’ן מיט רעקלעך, וועלן אייננעמען א אידישע שטאט אין ארץ ישראל, ס’קען זיין. מ’האט געמיינט אז ס’קען נישט זיין. ס’איז געווען זייט מלחמת ששת הימים, מ’ווייסט אז עס איז שוין מלחמה, מ’האט שוין געכאפט אז ס’קען זיין. אבער מ’האט געפארן אים זייט “פארעווער”, בערך זייט 73, איז געווען די הנחה ביי יעדן איינעם, אפילו די גרעסטע שונאי ישראל: ס’קען נישט זיין! מ’קען נישט שלאגן דא, מ’האט מאכן שלום, מ’האט אוועקנעמען א שטאט דארט, א שטאט דא, ס’קען נישט זיין אז מ’זאל פלעין קומען אויסצושעכטן די אידן. עד שבא רשע זה, ער האט געוויזן אז ס’קען זיין.
Chapter 5: Restoring “It Cannot Be” Through Disproportionate Punishment
יעצט כדי מ’ווארט צו זיין, כדי אויסצורייסן דעם “קען זיין”, איז נישטא קיין ראציאנאלע זאך וואס מ’קען טון. מ’דארף זיין די גאנצע משוגע, אזוי ווי אדל יהודה, ס’איז נישטא קיין וועג. דו דארפסט ווייזן, דו דארפסט אויסלערנען צוריק פאר די וועלט, אז ס’קען נישט זיין. ס’איז “ס’קען נישט זיין”.
“שִׁבְעָתַיִם יֻקַּם קָיִן וְלֶמֶךְ שִׁבְעִים וְשִׁבְעָה” [Cain shall be avenged sevenfold, and Lamech seventy-sevenfold – Genesis 4:24]. זיבן מאל דארף מען אים צוריקגעבן וואס ער האט דיר געטון. איך האב געזאגט אמאל די מקור פאר וואס דער יום שבעה פסוק מיינט. ס’קען קוקן אין דזשעימס קאנוויל’ס “בוק אף די תורה” [James Carville’s book of the Torah], צו זען פארוואס.
ס’קען, מ’מוז ווייזן אז ס’קען נישט זיין. דאס איז א משוגע’נע שווערע זאך, ווייל אפילו דו געסט צוריק צוויי מאל, זיבן מאל, חצי חצי, לבוא בחמישה, נאכאלץ ס’קען זיין. מ’מוז ליידן דערפאר, נעקסטע מאל מ’ליידט א ביסל ווייניגער. ס’קען זיין. ס’מוז זיין עפעס א זאך וואס ס’קען נישט זיין.
אויב מ’וואלט געטון מיין פלאן פאר דייטשלאנד, וואלט דער עולם פארשטאנען אז ס’קען נישט זיין. ביז דערווייל מיינט מען דאך אז ס’קען זיין, און ס’מוז נאך סטאק, אודאי נישט איינמאל, נאך מער. וואס איז פופציג טויזנט גוים קעגן איין איד? דאס אלעמען פארשטייט דאס. ער פארשטייט די גוים יא.
קענסט דאך די מעשה, ס’איז געווען איינער געפרעגט וויאזוי קען זיין דער ענג זענען אזוי ראסיסט? ענק טוישן 150 פון זייערע קעגן איינס פון ענק? ענק האלטן טאקע, ביידע זייטן האלטן אזוי. ס’איז גוט. נאר איך ווייס, אוקעי, איך מאך ליצנות דא א ביסל.
אבער די “פוינט” [point] איז יא, ס’קען זיין. און דאס איז דא איינער אפרים פאראדאקסיק [Efraim Paradoxik/Paldi?] אויף טוויטער, עפעס אן אינטערעסאנטע איד, ער האט מסביר געווען די נקודה. און ממילא האלט ער אז ביז מ’טוט אויסצוברעכן די לעצטע הויז אין עזה, דא וואלט געקענט זיין. נישט וועגן עונש, ס’איז א סארט עונש, ס’ווייסט אז ס’האלטן מיר נישט ווי ראוי. ס’מוז זיין אידן, ס’איז נישט קיין קשיא פארוואס ס’שטימט נישט, מ’קען נישט “קאנסיוון” [conceive], ס’קען נישט צו טון. מ’רעדט דאך פון אזא “בעיסיק קאנצעפט” [basic concept] פון וואס ס’קען זיין. דאס איז דאך די נקודה.
יא, וואס איז משיח? משיח אויסטון פאר אידן אז ס’קען יא זיין א מזל אין א אידישע מדינה. מ’דארף משיח זאל קומען, דאס משיח זאל קומען מיינט ס’קען נישט זיין. ניין, משיח איז דער וואס זאגט אז ס’קען יא זיין. יא? שוין ס’איז שוין דא א שיעור.
יעצט, לאמיר צוריקגיין צו די נושא פון פארגעסן, יא? יעצט, דער טבע אין א שיעור איז, אז ס’העלפט נישט, אפילו ווען ס’איז א זאך פשוט’ע זאך, יעדער איינער קען קוקן די נייעס, אז איין טאג פארשטייט יעדער איינער מ’דארף אזוי טון.
איך געדענק נאך, דאס איז יארן פאראיבער, טאריש [Tariq?] רעדט דא אין די נייעס. איך רעד נישט פון איראן, איך ווייס נישט. איך געדענק נאך, ווי דער גרעסטער ראדיקאלער לינקער האט געהאלטן, אז אפשר זאלן איבערלאזן דריי חברה אין עזה, דריי מענטשן, אפשר אזוי. איך געדענק. און צוויי חדשים שפעטער האבן זיך אלעס אזוי געהאלטן, און יעדע פאר וואכן האט עס געקומען נאך א פאר מענטשן און אים אנגעהויבן צו זאגן: “דו קענסט נאך באזוכען מענטשן אזוי ווי מיך?”
“ביי דע וועי” [by the way], קיינמאל נישט געטראכט אז עס זענען נישט דא מענטשן אזוי ווי מיך, ער איז נישט די פראבלעם.
“באט עניוועיס” [but anyways], דאס נאכדעם איז, דער פאקט איז אז מענטשן האבן פארגעסן. און ממילא, די זעלבע זאך איז ווען מ’האט ארויסגעשטעלט א פסוק “לא תרצח” כביכול פונעם אייבערשטן אליין, א מענטש מוז אים געהאלטן…
די מאראלישע נויטווענדיגקייט פון עונש מוות און די ראלע פון “כעס” אין מלחמה
אינהאלט: דער שיעור באהאנדלט די טיפע פסיכאלאגישע און מאראלישע סיבות פארוואס די תורה פארלאנגט עונש מוות פאר א רוצח, און וויאזוי דאס פארמיידט די נארמאליזאציע פון רציחה. דער רעדנער גייט איבער צו אן אפהאנדלונג איבער שאול המלך’ס מלחמה מיט עמלק, און ערקלערט א חידוש אין די שיטת הרמב”ם אז די מידה פון “כעס” (צארן) איז א נויטווענדיגע געצייג פאר עשיית צדק און מלחמה.
—
די סכנה פון “פארגעסן” און די נארמאליזאציע פון רציחה
מיר געדענקען, צוויי חדשים שפעטער [נאך א טראגעדיע] האבן זיך אלעס אויסגעהיילט, און יעדע פאר וואכן, אזוי ווי נאך א פאר מענטשן, האט מען אנגעהויבן צו זאגן: “מיר קענען נאך… וואס זענען די מענטשן? אזוי ווי מיך?” ביי דע וועי, איך האב נישט געטראכט אז עס זענען נישט מענטשן אזוי ווי מיך? עס איז נישט די פראבלעם.
באט עניוועיס (But anyways), דאס איז נאך אלעס דער פאקט: מענטשן האבן פארגעסן. און ממילא, די זעלבע זאך איז ווען עס איז דא א פסוק, “לֹא תִקְחוּ כֹפֶר לְנֶפֶשׁ רֹצֵחַ” [במדבר לה:לא] – א מענטש, מ’האט אים געהארגעט זיין טאטע, זיין ברודער, זיין זון, איך ווייס נישט – נאך א פאר וואכן פארגעסט ער דאס. און מיר מאכן א דיעל [deal] מיט איינעם. ער כאפט נישט. ביסט גערעכט, דו ביסט א צדיק’ל, דו מאכסט א דיעל, אבער יעצט איז געווארן מותר רציחה! יא? “לָאָרֶץ לֹא יְכֻפַּר… כִּי אִם בְּדַם שֹׁפְכוֹ” [במדבר לה:לג]. דאס מיינט נישט מער, נישט וואס עס פרעגט א קשיא “דער מעג, יעדער איינער ווייסט…”
אקעי, דאס ווערט שוין איינע פון מיינע “רענט’ס” [rants] פרא-נקמה, אבער יעדער איינער ווייסט א דזשאוק [joke], וואס א גאנדי [Mahatma Gandhi], א גרויסער חכם – וואס האט געזאגט אז אידן דארפן זיך אלע אליינס הארגענען כדי זאלן נישט לאזן היטלער’ס לייט הארגענען – האט געזאגט אז “אויב מען מאכט עין תחת עין, ס’פארט די גאנצע וועלט בלינד” [An eye for an eye makes the whole world blind].
אמת, יעצט טראכט איך, איך וויל דיר עפעס זאגן: ס’איז דא א מדרש וואס זאגט דאס. רש”י אין דער תורה איז שוין איינגעפאלן דער חכמה, נישט ווי דער ערשטער. דער רש”י זאגט, אז עס שטייט “לֹא תָחוֹס עֵינְךָ עַל הָרֹצֵחַ” [דברים יט:יג], זאגט רש”י: “שלא תאמר: איין איד איז געשטארבן, יעצט זאל דער צווייטער איד שטארבן?” קומט שוין די תורה און זאגט דעם פסוק, זאלסט נישט אזוי טראכטן.
רש”י האט שוין געטראכט פון דעם חכמה פון גאנדי. און וואס זאגט רש”י, וואס איז זיין תירוץ? איך מיין נאך דאס ארויסברענגען, מענטשן מיינען אז אונז האבן דיסקאווערט [discovered] בעיסיק מאראלישע זאכן; מען האט שוין אלעמאל געוואוסט דער חכמה. וואס זאגט רש”י? ניין, דו כאפסט נישט. דאס איז נישט דער נושא וואס דער מענטש האט פערזענליך באקומען א נקמה.
ווען רציחה ווערט “מותר” אין דער וועלט
דער פראבלעם איז עפעס אנדערש. ס’איז דא א שאלה: אין דער וועלט, איז רציחה מותר אדער אסור? “מותר” מיין איך נישט אז עס שטייט אין די געזעצן-ביך אז עס איז מותר; דאס איז נישט אינטערעסאנט. “מותר” מיינט אז יעדער איינער ווייסט: לא רציחה, ס’איז נישט קיין רשות. מען קען נישט, ס’איז נישט קיין זאך וואס מיר טוען. And why don’t you murder? Just because it’s… אין בארא פארק איז עס נישט קיין זאך וואס מיר טוען.
דער רגע וואס עס איז א זאך וואס מיר טוען – איך קען א סאך מענטשן וואס גייען גלייך וועלן, עס שטימט צו יעדן איינעם צו הארגענען. איך זעה נישט קיין שום ריזן [reason] פארוואס נישט? נאר, פארוואס טוט מען עס נישט? ווייל עס איז אומאנגענומען. עס האבן גערעדט מיט דעם א פאר וואכן צוריק וועגן דער חינוך: מיר טוט עס נישט. רציחה איז אסור.
וואס הייסט אסור? ביי אונז איז אמת’דיג אסור רציחה. ביי רוב אידן, ברוך השם. אין אנדערע פלעצער, אין געגנטער פון ניו יארק סיטי, איז נישט אזוי אסור. דא איז אסור. פארוואס איז אסור?
יעצט, עס קומט איינער און ער הרג’עט א צווייטן איד. איז געווארן רציחה מותר! אויב ער לייגט א היתר – נישט נאר פאר זיך אליינס; רציחה איז נישט קיין זאך וואס א מענטש טוט פאר זיך אליינס, ער טוט פאר די וועלט – יעצט איז געווארן א היתר. אקעי, איינס צוויי אפשר. דער צווייטער, נאך שלעכטער. יעצט איז רציחה מותר.
וויאזוי מאכט מען רציחה צוריק אסור? נאר דא איין וועג: אז מען הרג’עט דעם רוצח. עס איז נישט דא קיין אנדערע וועג. מען האט נאך נישט אויסגעפונען קיין אנדערע וועג. עס איז דא אן אנדערע וועג: מען קען אים אריינלייגן אין תפיסה פאר זיין גאנץ לעבן. עס איז נישט קיין גרויסע חילוק; עס איז ערגער ווי הרג’ענען, דרך אגב. א פארט פון די גרויסע, מאדערנע חכמה… אונז שלאגן נישט קיין קינדער, נאר מען ווארפט זיי ארויס פון ישיבה. אסאך ממש אונז זענען מורא’דיג מורא’דיג, האלטן זיך גרויס: מ’שלאגט נישט, מ’שרייט נאר. וואס זאל זיין א נפקא מינא? שלאגן איז גרינגער ווי שרייען.
עניוועי, סאו, פארשטייסט? דעיס איז דער איינציגסטער וועג צו מאכן די זאך צוריק אסור. דאס איז דער טייטש.
די פסיכאלאגיע פונעם קרבן: ראציאנאליזירן דאס שלעכטס
פארהאלט מיר יעצט צוריק צו מיין ערשטן פונקט. דער פראבלעם איז: מען פארגעסט. דער פראבלעם איז אז מענטשן זענען אזא פאני [funny] סארט זאך. אין די ערשטע מינוט געדענקט ער נאך, ער פארשטייט דעיס, ס’איז בעיסיק, דעיס איז אן אינסטינקט אפילו – ער פארשטייט, מען קען נישט לאזן די רציחה זאל זיין מותר. צוויי וואכן שפעטער איז עס טאקע געווארן מותר ביי אים. דאס איז דער פראבלעם. עס איז טאקע געווארן מותר.
ביי דעם נרצח קען אויך ווערן מותר וואס מען הרג’עט אים, דו ווייסט. פאר א מענטש, מ’טוט אים אן עוולה, מ’בגנב’עט אים, מ’הרג’עט אים – נישט אים, זיין פאמיליע, איך ווייס – די ערשטע סעקונדע געדענקט ער נאך אז מ’טאר נישט הרג’ענען. זאגט ער: “משוגע, מ’הרג’עט?! איך הרג’ע דיך מיט דיינע קינדער, מיט דיינע אייניקלעך, מיט דיינע אור-אייניקלעך! און אפילו די וואס זענען נאך נישט געבוירן, איך האב נישט מורא פון משה רבינו’ס נביאות אז אפשר וועט ארויסקומען איינער… ס’וועט נישט ארויסקומען ווייל איך וועל זיי אלע הרג’ענען!” אקעי?
די צווייטע טאג טראכט ער: “וועיט [wait], פארוואס האט יענער מיך גע’הרג’עט? אפשר איז ער גערעכט גאר? אפשר מעג מען הרג’ענען מענטשן? אפשר איז עס מיר געקומען?”
עס זעהן, ביי יעדע עוולה וואס פאסירט פאר א מענטש, דער מענטש אליינס ווערט צוגעוואוינט אז עס איז נארמאל צו טון אן עוולה, בפרט אים! ס’איז זייער פאני, אבער מענטשן זענען אזוי. און דעמאלטס, דו ביסט א צדיק, דו וואס מען האט אים באעוול’ט, ס’איז נישט קיין פראבלעם.
אויב ס’איז דא א גזירה וואס מען דארף דא אויספירן, מען דארף זיך דא פשוט זיין עושה. האט די תורה געזאגט: קודם כל מען מאכט א ציווי. אויב מען קען נישט יעצט, מען גייט אויס, מען גייט מאכן דעם פאנישמענט [punishment] פון מחיית עמלק. ווער ס’קוקט אין די מעשה מיט שאול זעט קלאר: It’s a punitive expedition (עס איז א שטראף-אקציע). There was no reason, ס’איז נישט געווען קיין שום גורם דעמאלטס; מען איז געגאנגען זוכן זיי פאנישן.
שאול המלך און די מלחמה מיט עמלק
יעצט, א פראבלעם איז אז דער עולם האלט נישט דערביי. שאול המלך האט נישט געהאלטן דערביי. דאך די גרעסטע מקור, דער רמב”ם ברענגט דאך דעם פסוק פון שמואל צו דעמאנט. שאול המלך האט נישט געהאלטן. דער נביא איז דאך געקומען און געזאגט “קום אהער”.
און דרך אגב, ווען שאול איז געגאנגען צו די מלחמה זיין עמלק, איז עס נישט געגאנגען א נקמה אויף וואס זיי האבן געטון ביי יציאת מצרים. עס איז געווען – יא, ס’איז א גרויסער טעות פאר ווער ס’לערנט נישט קיין תנ”ך, אזוי ווי א סך מענטשן וואס זאגן דרשות פרשת זכור, זענען עמי הארצים גמורים. זיי מיינען אז שאול איז געקומען נוקם זיין אויף וואס עמלק האט געטון ביי יציאת מצרים. ער פארשטייט טאקע נישט קיין פסוק: “אֲשֶׁר שָׂם לוֹ בַּדֶּרֶךְ בַּעֲלֹתוֹ מִמִּצְרָיִם” [שמואל א טו:ב]. א נקמה האט מען נישט געליינט א פרק פריער? מיט צוויי פרקים פריער? מיט דריי פרקים פריער?
איך האב געמאכט א ליסטע אמאל, זיבעצן מאל מיינעך אין תנ”ך האט עמלק זיך געשלאגן מיט די אידן. פינף וואכן צוריק דוד האט זיך געשלאגן מיט עמלק, א ביסל שפעטער שוין נאך. א פריער, ביי מדין, סיסרא – עמלק איז געווען א גאנצע צייט. ער האט זיך נוקם געווען אויף עמלק פאר די גאנצע מעשה וואס זיי האבן געטון דא און דארט. און ער האט נישט געהאט די מסירות נפש פאר די גאנצע זאך וואס מאכט נישט קיין סענס ווי מענטשן זאגן די דרשות.
ער האט נישט געהאט די קוראזש צו פאנישן עמלק פאר וואס זיי האבן געטון לעצטע וואך, צוויי וואכן צוריק, א יאר צוריק, איך ווייס נישט ווי לאנג. די זעלבע מענטשן – נישט זייערע זיידעס, נישט זייערע זיידעס! דער נביא איז געקומען און געזאגט: “שמואל לעבן, דו מיינסט סתם אז די מענטשן גייען טון תשובה? איך האב שוין טויזנט יאר וואס זיי טוען נישט תשובה, ס’איז שוין פון מצרים, זיי זענען די חברה, ס’איז זייער קולטור, איך ווייס נישט, אפשר האבן זיי תשובה געטון אין אן אנדערע גלגול? איך ווייס נישט. ביז דערווייל איז עס זייער שרעקליך.”
און ס’האט נישט געהאלפן. שאול המלך האט געזאגט “חמל” [ויחמול שאול], אה, “מיטב הצאן”. וואס איז מיט אגג? מען דארף הרג’ענען דעם מלך אויך? אה, אריסטאקראט, ווייסטו? איך ווייס פארוואס די מלכים הרג’ענען נישט די מלכים, right? ווייל זיי האלטן אז זיי זענען above [העכער] די גאנצע זאך. זייער אינטערעסאנטע זאך. איך הרג’ע נישט. “חמל”.
יא? שמואל זאגט “דבר השם”. יא, זייער פשוט. דבר השם מיינט פסק? יא, אודאי, אודאי. אזוי ווי איך האב דיר געזאגט, איך בין נישט צוריק. ער האט געווען מיינע אומשולדיגע ווייב און קינדער, אבער זייער איבערשטעלדיגע ווייב און קינדער זענען פראטעקטיוו, ווייל איך בין א צדיק? וואס איז גארן דיין? וואס איז יושב? אקעי, איך קען נישט איבערזאגן קינדער, ס’פשוט.
יא, נאך א גרעסערע עובדה. ווייל דער ערשטע איז נישט קיין עובדה. דער ערשטע איז נאך ריכטיג. כ’האב דיר דאך געזאגט פריער. מ’מוז. יא, מ’מוז. ווייל נישט פאר עובדה. ס’איז נישט קיין עובדה. דער אמת איז נישט קיין עובדה. עובדה זענען א מצוה. עס איז יא, עס איז וויכטיגע… זיי גוט, עס איז דער מצליבער וואס זלבנים איז ביי איינעם מושבות מעשה ובסיימודאי [אומקלאר]. ווען עס איז געווארן נאכטעם וואס רציחה איז געווארן צוריק, אויסער טאר מען עס נישט טון. און בעפאר דעם דארט, מוז מען עס טון? פיקוח נפש. עס קען נישט נעמען קיין טשענסעס. נישט מען האט גענומען די טשענסעס און האלטן איינעם די טשענסעס. יא עלמות, עלכא למעשה, פרעגן דיין לאקאל אויסנאקס רבי.
די מידה פון כעס אלס א געצייג פאר צדק
אקעי, איך זאג דיך די… איך וויל דיך מעשה זיין די תורה. זאגט די הייליגער רמב״ם, לערנסט דיך פון דעם. זעהסט דיך, דער רמב״ם האט געלערנט פון דער פרשה פון שמואל, די מצוה, די טייטש פון די מצוה פון זכירת עמלק. זאגט ער ממש, ער ברענגט דיך דאס, זאגט דיך שוין ליין, די עס איז אלס דיך בפרשת דריין. זאגט די הייליגער רמב״ם: זעהסטו פון דעם אז מ’קען נישט, מ’קען נישט גיין אין מלחמה, נאר מ’איז ברוגז.
זייער חגא, וואס געהערסט פון די מידות הכעס? וואס געהערסט פון די מידות הכעס אמאל? וואס איז כעס? איך האב שוין גערעדט וועגן דעם גענוג? אמאל דא. און כאמיר האבן געהערט אז אויפן מידות איז א כעס? דער רמב״ם איז דער געגענט אין פרק פרק. אמאל, פרק א’ איז דער פראו [Introduction/Mavo?]. און אויך געט, אין הלכות מלכים איז דער פראו.
כעס, יעדער מידה האט דאך א פעולה וואס עס איז געהערט, יא? די תאוה האט געהערט ווען מ’זיצט פאר’ן טיש און מ’קויפט איין צו עסן, אדער ווי וכו’. וועלכע נאך מידה האבן עס גערעדט וועגן? די מידה פון נדיבות און געבן געהערט אז מ’מאכט געלט און מ’טיילט געלט, וכו’ יא? פאר וועלכע נושא געהערט די מידה פון כעס? צו וועלכע סוגיא האט געהערט? עס איז די וועלכע פארט פון human life [מענטשליך לעבן] וואס עס באלאנגט, mostly.
איך שטראף דארף איינעם. וואס? איך שטראף דארף איינעם. זייער גוט. כעס געהערט צו עשיית צדק. עס שטייט אסאך מאל די תורה, השם איז “אֵל קַנָּא וְנֹקֵם” [נחום א:ב]. קנא ונוקם, מ’טייטשט כעס, יא? אזוי זאגט רש”י. קנא – אינפערמינענט בלאז. ברוגז, אויף אידיש. יא? דער אייבערשטער איז גאט, ס’איז דאך דער פנימיות. מען זאגט דער אייבערשטער האט נישט קיין מדות, וואס איז דא צו זאגן? דער פנימיות, די מדה וואס איז גורם, דער תנועה בנפש וואס איז גורם פאר א מענטש זיך אננעמען פאר די ריכטיגע גערעכטיגקייט, דאס הייסט כעס. ס’איז כעס.
דער שאלה איז, אויב ס’איז טאקע כעס, ווייסט מען נישט צו ס’איז טאקע אזוי גוט אדער נישט. דארף מען האבן א רבי וואס ער איז מכריע דעם עולם. דאס איז די דזשאב פון דעם “משוח מלחמה” [כהן משוח מלחמה]. משיח מלחמה’ס דזשאב איז צו אנרייצן דעם עולם, לעורר השנאה. דאס איז זיין דזשאב. ער דארף מכריע זיין אז ס’איז ריכטיג. אמת. אדער א מענטש דארף מכריע זיין, אבער נאכדעם וואס ער האט מכריע געווען דארף ער זיך רעגן.
דארף ער, איינמאל דו ביסט אין כעס ווייסטו נישט צו דו טוסט מער ווי סאך דער… ניין, מען טוט קיינמאל נישט גענוג. דאונט ווארי [Don’t worry]. איך זאג דיר, כל שכן וכל שכן ווען מען איז אין די גרעסטע כעס, האט מען נישט געטון גענוג צו אנהייבן פלענער עולות. איך רעד זיך פון די אלטע ארחות, ווען מען זאגט מלחמה וכדומה, פארשטאנען? מען טוט נישט גענוג. מען טוט נישט גענוג. ס’איז נישט אמת. מען דארף האבן כעס. א מענטש איז דאך אזא סארט זאך וואס ער טוט מיט זיינע פילינגס [feelings]. ער דארף האבן א ריזיגן מאס פון כעס כדי צו טון די בעיסיק זאך וואס הייסט מחיית עמלק.
און ממילא, אחוץ וואס ס’דא א מצוה אויף דער מעשה פון מחיית עמלק, ווי אלע מצוות וואס האבן דאס, אבער דאס איז ספעשיל. ס’איז דא א מצוה אויף דער מדה פון מחיית עמלק. דער מדה פון מחיית עמלק איז זיך אנרייצן פאר מען גייט אין מלחמה, אזוי ווי דער כהן משוח מלחמה האט אזוי ווי שמואל הנביא געטון פאר שאול, אדער אזוי ווייטער, זאל זיך אנרייצן דער עולם, זיי דערמאנען ווי עמלק איז געווען א שגץ ער, זיין טאטע, זיין זיידע, זיין פעטער, ס’איז נישט קיין איין גוטער מענטש געווען.
שלום און מלחמה: צוויי באזונדערע צייטן
יא אמת, אוודאי נאכאמאל, אויב ס’איז פיס טאלק [peace talk], הייבט זיך אן דאס וואס מען זאגט “עושה שלום”, נאר עושה שלום וואס הייבט זיך אן. אין אדם בעולם, אוודאי. אויב ער וויל זיך מכניע זיין… ניין, דאס איז נאכדעם. דער כעס איז מעורר נאכדעם, נאכדעם וואס ס’איז נישט געלונגען די פיס טאלקס, אלעס. קודם מאכן פיס טאלקס, אלעמאל. מען דארף ביידע. ביידע. איבער שעת מעשה זענען מיר אין א פערמאנענטן קריג. ניין, רימעמבער, “זכור”. דאס מיינט מען זאל געדענקען און זיין… יא, יא.
איך מיין נישט אז כעס, דאס האט צו טון מיט אנדערע שמועסן. כעס מיינט נישט צו זיין פארלוירן. א מענטש קען זיין בכעס אן זיין פארלוירן. איך בין נישט מסכים מיט דעם, דאס איז א טעות. און דאס קען זיין מיט א גאנצן נישט מיט קיין כעס. ווייל דאס וואס מען זאגט אז כעס איז טייטש זיין פארלוירן – איך בין נישט מסכים. כעס איז טייטש זיין אויפגערעגט. דו ווייסט וואס הייסט ניימען זיין פארלוירן?
ס’קען זיין מיט א גרויסן קאפ. אהבת השם איז טייטש זיין פארלוירן? אזוי זאגט טאקע דער מהר”ל, אבער עס איז נישט ריכטיג. ער איז מורא’דיג אנגעצינדן וועגן דעם נושא. אבער אין יענער זעלבער מינוט האבן די רעפ’ס איבערגענומען פאר אנדערע זאכן, זיי זענען גאנץ רואיג.
מיינסטו קען זיין מענטשן? עס וואלט נישט געטויגט! בשעת די מלחמה קומט אן ביי אים, איז ער טאקע פארלוירן.
שיעור: כעס, מלחמה, און די אמת’ע טייטש פון פנימיות
אינהאלט: דער שיעור באהאנדלט די חילוק בין “פארלוירן זיין” און “כעס” ביי מלחמת עמלק, די תפקיד פון מצוות זכירה אלס הכנה למעשה, און א טיפע דעפיניציע פון “פנימיות” און “חיצוניות” באזירט אויף די מעשה פון דואג ואחיתופל – אז אמת’ע פנימיות מעסט זיך אין מעשים, נישט אין געפילן.
—
קאנטראלירטע כעס: די חילוק צווישן “כעס” און “פארלוירן זיין”
כעס מיינט נישט זיין פארלוירן. א מענטש קען זיין בכעס און נישט זיין פארלוירן. איך בין נישט מסכים מיט דעם [אז כעס מיינט פארלוירן די קאפ]. דאס איז טולערירן די אליינס… מחלוקת וואס מען דארף גארנישט האבן קיין כעס. אבער דאס וואס מען דארף גארנישט האבן קיין כעס, זאגט מען: “כעס טאר נישט זיין פארלוירן”.
איך בין נישט מסכים! כעס טאר נישט זיין אויפגערעגט! וואס האט דאס מיט זיין פארלוירן? ס’קען זיין מיט א גרויסן קאפ! “אהבת השם טאר נישט זיין פארלוירן” – אזוי זאגט טאקע דער מלבי”ם, אבער ס’איז נישט ריכטיג!
און ער איז מורא’דיג אנגעצינדן וועגן דעם נושא! אבער יענע זעלבע מינוט, דו רעדסט מיט אים וועגן אנדערע זאכן, איז ער גאנץ רואיג. מען קען דאס זען ביי מענטשן. ס’וואלט נישט געווען… בשעת די מלחמה קומט זיין בעיבי און דארף א פעסיפייער [pacifier], איז ער נישט… “איך בין ברוגז! מען פירט א מלחמה מיט רחמנות!” ס’איז נישט קיין סתירה! מען דארף זיין א מענטש, מען דארף זיין אין קאנטראל. אבער כעס איז טאקע כעס.
ווער איז מחויב אין זכירת עמלק?
דער מצות זכירה איז א מצוה אויף דער וואס פירט די מלחמה, אדער אויף דער נביא, ווער עס איז דער אחראי אויף דער “רוח המלחמה” – נישט דער גענעראל וואס ער איז אחראי אויף דער פראקטישער מלחמה – נאר א נביא אדער א כהן, ווער עס איז אחראי אויף דער רוח המלחמה. דעם איז ער אחראי, ער טוט פרשת זכור. דאס איז די מצוה.
דאס איז נישט ביי מלחמת רשות. ביי מלחמת רשות דארף מען נישט זיין אזוי ברוגז. מלחמת רשות איז א מיטל… מלחמת רשות פעלט נישט אויס [אלס אן ענין פאר זיך]. מלחמת רשות איז א מצוה, א מלחמה וואס מען וויל, פאר whatever reason [וואספארא סיבה], פאר א גוטע זאך אדער א שלעכטע זאך, וואס מען וויל. מלחמת עמלק איז א מלחמה וואס ס’איז אלעמאל מיט א חובה, ס’איז די סארט מלחמה וואס ס’איז א punishment [שטראף].
אמת, אמת, מען מאכט שיור [exemption/limit] לידיים. אבער פארוואס מאכט מען? דאס שטייט אין פרשת שופטים אז מען מאכט שיור לידיים. און ווער עס וויל נישט נאכדעם וואס מען זאגט “מי האיש הירא ורך הלבב”, ווער עס וויל חוזר זיין, ער איז נישט משועבד לכבישת שוק. אבער וואס טוט מען? מען מאכט א סדר, מען נעמט קעיר פון דעם.
אבער מלחמת עמלק פעלט דאס אויס. ווייל דאס איז נישט קיין מלחמה וואס מען טוט בשעת מען איז ברוגז, אדער בשעת סתם מען וויל מאכן א מלחמה ווי מלחמת רשות. דאס טוט מען ווייל דאס איז דער צדק.
די נויטווענדיגקייט פון זכירה פאר צדק
מענטשן קענען נישט טון צדק נאר אויב מען רייצט זיי אן, מען מעורר זיי אז מען זאל געדענקען אז ס’קומט זיך יענעם דעם עונש. פארוואס טאקע פארגעסן מענטשן? פארוואס טאקע איז מלחמה… פארוואס טאקע ווערט עס מוחל און פארגעסן? איך מיין אז ס’זאל זיין א מורא. “מורא גדולה וזרוע נטויה”.
עס שטייט “אִם רָעֵב שֹׂנַאֲךָ הַאֲכִילֵהוּ לָחֶם” (משלי כה:כא), איך ווייס נישט, ס’איז דא א פסוק אין חומש, “וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ” – דאס דארף זיין דווקא אידן. אמת, דער מדרש זאגט מוחל לעוונותיהם של ישראל, דאס איז צווישן אידן “לֹא תִקֹּם וְלֹא תִטֹּר בְּנֵי עַמֶּךָ”.
אמאל דארף מען מוחל זיין, אבער דא איז דא א מדרש מצד… עס שטייט “לֹא תִקֹּם וְלֹא תִטֹּר בְּנֵי עַמֶּךָ… וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ”, ס’מיינט עקזעקטלי דעיס, דעי נקמה וואס פעלט יא אויס, יא ווען מ’דארף נישט [מוחל זיין], דאס שטייט אין די תורה “ווען איר נישט קענסט טוהן, האט עס נישט קיין נתיקה”. עס קומט דיך יא א נקמה, זאגט די תורה “זאלסט נישט נוקם זיין”. דער רמב”ם זאגט דארט אז פארוואס? ווייל די וועלט קען נישט אנגיין מיט צופיל נקמה. ער זאגט דארט גנדי’ס [Gandhi’s] ווארט.
מען קען נישט אלעמאל מוחל זיין, אבער דאס איז “בני עמך”, ווייל ער איז סך הכל דיין פריינד, ער האט דיך נישט געבארגט זיין האמער, אקעי, מופט [move] ווייטער, זאל מען מוחל זיין. אבער עס איז דא אמאל וואס מען דארף נישט, מען דארף מוחל זיין, דאס דארף מען אליינס טוהן, פאר דעם איז דא א מצוה. די מצוה טייטש אז מען דארף עפעס א תורה, עפעס א אחריות, עפעס א דעת וואס זאגט אז דא דארף מען… איז וואס? ווען ס’איז דא א פאליס, מען רעדט ווייטער ביז דארט ווייטער זענען דא די מלחמות.
זכירה אלס הקדמה למעשה
היינט, סאו דעיס איז די טייטש פון מחיית עמלק. איך וויל דא ארויסברענגען די עיקר פון די חידוש וואס איך האב געוואלט זאגן איז… דער עולם איז אינגאנצן צומישט. פארוואס זענען זיי אינגאנצן צומישט? זיי כאפן נישט אז זכירת עמלק איז א הקדמה פארן מחיית עמלק.
אלע חסידישע בעלי דרשנים מיינען, אפילו מענטשן וואס זאגן נאך דעם רמב”ם, מיינען אז עס איז דא א מצוה צו שטיין אין שול און זיין ברוגז אויף עמלק. ס’איז א וועיסט אוו טיים [waste of time] צו שטיין אין שול און זיין ברוגז אויף עמלק. קיינער דארף נישט זיין ברוגז אויף עמלק, נישט היינט, נישט מארגן, נישט נעכטן, ווער עס איז עמלק. ס’איז נישטא קיין שום ענין.
פארוואס? ווייל ברוגז, יעדער זאל וויסן, מ’האט גערעדט דא א ביסל לעצטע וואך, יעדע מדה איז וועגן א מעשה. ס’איז נישטא קיין מדות וואס ענדערן פון די פנימיות. מדות איז פנימיות איז אוודאי דער עיקר. א מענטש טוט נישט אן א פילינג [feeling], אן א מדה, אן ער זאל זיין אנגערעגט אדער אנדערע. ס’איז זייער וויכטיג א דיין, איינער וואס זיין תפקיד איז דאס צו מאכן צדיק, דארף ער זיין ברוגז, אדער דארף ער זיך מאכן ברוגז אויף זאכן ווען עס פעלט אויס. א מענטש טוט נישט אן דעם.
אבער די ברוגזקייט איז כדי… [עס] מיינט אז איך האלט דאך טאקע מען דארף עפעס טון, דאס איז דער טייטש דערפון. אזוי ווי א אהבה איז דער טייטש: איך האלט דאך טאקע אז איך וויל די זאך, אז איך וויל דעם מענטש, און איך וויל אים גוטס טון, אז איך האלט דאך פון אים, און אזוי ווייטער.
אויב איינער האט ברוגז בלב, ער זאגט בלב, אן אז עס זאל מאכן קיין מעשה, האט עס נישט מיט גארנישט מיט גארנישט! דאס איז נישט פנימיות, דאס איז חיצוניות.
דואג ואחיתופל: די אמת’ע דעפיניציע פון פנימיות און חיצוניות
דאס איז וואס איך האב געוואלט זאגן, עס שטייט יעדער איינער ווייסט, אז מען דארף זיין פנימיות נישט נאר חיצוניות. א סאך מענטשן וואס זיי רופן פנימיות איז חיצוניות, און וואס זיי רופן חיצוניות איז פנימיות.
וואס איך וואלט געוואלט זאגן, שטייט אין די גמרא (סנהדרין קו:) אז דואג ואחיתופל האבן געלערנט א סאך תורה, עס האט גענומען א “מן השפה ולחוץ” [במקור: תורתם מן השפה ולחוץ], ממש חיצוניות.
מיינט א איד אז דאס מיינט אזוי: ווען ער האט געלערנט, ער האט געלערנט קאלטערהייט, אזוי עפעס א יאקע, בלא בלא בלא בלא בלא בלא בלא. א “שפה פנימי” מיינט אז ווען ער האט געלערנט האט ער געגאנגען א פייער, א סופה פנימי, ער האט געפילט די פילינג וואס מען דארף פילן ווען מען דאווענט. אזוי מיינען רוב מענטשן.
איך וואלט געזאגט א פונקט פארקערטע טייטש. איך וואלט געזאגט פארוואס? וואס איז די פראבלעם פון דואג ואחיתופל? וואס איז דואג? דואג איז געווען א גרויסער צדיק, ער איז “נֶעְצָר לִפְנֵי ה’” (שמואל א כא:ח), ער האט געזעצט אין בית המקדש א גאנצן טאג.
קענסט זיין זיכער אז ווען דואג איז געקומען איינער און ער האט געבעטן א פעיווער [favor] פון אים, ער זאל זאגן אינפארמעישן [information] פאר א שידוך, האט ער געזאגט: “מממ… לשון הרע”. ער האט זיכער געזאגט א סאך שיעורים פיל מיט לשון הרע, ער האט געהאט יעדן טאג צוויי דפים חפץ חיים, ער האט זיכער א סאך גערעדט וועגן דעם ווי א גרויסער עבירה עס איז צו רעדן לשון הרע און אזוי ווייטער.
דאס איז געווען דואג, א וודאי, ער האט דאך געלערנט, ער איז “נֶעְצָר לִפְנֵי ה’”. אבער עס האט זיך געמאכט פאר וואטעווער [whatever] היז אינטערעסע איז אויסגעקומען אז מען דארף זאגן לשון הרע, האט דואג געמאכט א מהלך און ער האט געהארגעט א גאנצע שטאט [נוב עיר הכהנים]. ער האט נישט געטראכט צוויי מאל דערפון, ער האט אפילו נישט חרטה געהאט.
ער זיצט אין די בית המקדש גראד, אה דער מלך האט אים געפרעגט, דו האסט דארט דורכגעגאנגען, דו קענסט מעיד זיין אויף מיר, וואס איך דארף טון? דער שאול המלך, וואס איך דארף טון? וואס האט ער אים געזאגט? ער האט זיך נישט געכאפט, סארי טאקע, יא טאקע שרעקליך געווען, מען האט געהארגעט די הייליגקייט, יא.
און אויף דעם זאגט די גמרא: ער איז א “מן השפה ולחוץ”. ער מיינט נישט צו זאגן אז ער האט נישט געפילט דעם איסור לשון הרע ווען ער האט גערעדט וועגן לשון הרע. ער מיינט צו זאגן אז ער האט עס נישט געטון! ווען עס איז געקומען לידי מעשה האט ער עס נישט געטון. סאו וואס מ’רופט א “מן השפה ולחוץ” איז ער גערעדט ביז צום סוף דורות, אזוי ווי דער סוף זמן קריאת שמע. ער האט גערעדט מיט א גרויסן קול וועגן לשון הרע, אבער געטון האט ער נישט.
“עכט” מיינט טון למעשה
און דאס הייסט מ’איז א “מן השפה ולחוץ”. אין אנדערע ווערטער, ווען מ’זאגט אז איינער איז נישט בפנימיות, ער איז נישט “עכט”. דו ביסט נישט עכט א מאמין אין דעם איסור לשון הרע. דו ביסט עכט א לשון הרע’ניק, דו רעדסט נאר דערוועגן. דאס איז דער טייטש.
וואס מיינט דו ביסט עכט? אז דו טוסט! נישט אז דו פילסט אין דיין הארץ. עס קומט נישט אריין וואס דו פילסט אין דיין הארץ. אוודאי דאס מיינט פילן אין דיין הארץ, אבער איך זאג אויב דו האסט עס באמת געפילט אין דיין הארץ – וואס דו האסט געטון, דאס איז דער טייטש פילן אין דיין הארץ, און איך האלט טאקע אזוי.
אז איך רעד דערוועגן און איך קען זאגן שיינע שיעורים און איך קען זאגן הסברים און אזוי ווייטער, איך קען זיך אפילו קאכן – עס איז זייער איזי [easy] צו קענען קאכן – דאס מיינט נישט מ’איז א “מן השפה ולפנים”. דאס איז מ’איז א “מן השפה ולחוץ”. מ’איז א “מן השפה ולחוץ” איז נאר אנדערש פון איינער וואס טוט למעשה. אין אנדערע ווערטער, ווי מער ער טוט בחיצוניות דאס הייסט אז ער גלייבט אמת’דיג דערין. דאס איז א סימן. דאס איז וואס עס מיינט.
אין אנדערע ווערטער, דאס ווארט פנימיות מיינט נישט אינערווייניג, עס מיינט “עכט”. דער היפוך פון א “מן השפה ולחוץ” איז אז ער איז עכט. אנדערש איז פעיק [fake]. אין אנדערע ווערטער עס איז נאר פון די אוטסייד [outside], אזוי ווי מ’זאגט א זילבערנע לייכטער וואס איז זילבער פון אינערווייניג אויך, ער איז נישט קיין גאלד פלעיטעד [plated], רייט? ער איז נאר פון דרויסן זילבער, נישט עכט זילבער. זיין פראבלעם איז אז די פנימיות פנימיות איז נישט בעסער פון די חיצוניות. עס איז נישט עכט, עס איז א שקר. ער איז נישט עכט זילבער, ער איז זילבער פון דרויסן אבער נישט פון אינערווייניג. וויאזוי זעט מען דעם חילוק? עס איז נישט ווי מ’זעט, עס איז עכט. עכט איז דער טייטש ער איז אינגאנצן עכט, ער זאגט נישט נאר אז ער איז.
דאס וואס אונז רופן פנימיות מיינט אז ער טוט, נישט אז ער פילט אינערווייניג. נישט אז דאס פילן אינערווייניג איז א סימן אויף וואס ער טוט אינדרויסן. ער איז טאקע אזוי, ער איז עכט. וואס מיינט עכט? עכט מיינט איינער וואס טוט טאקע. דאס איז דער טייטש עכט. ער טוט טאקע.
משה רבינו, שלא לשמה, און סוף הכבוד לבוא
דרך אגב, ער קען אפילו פון דעם רעדן. דא זענען דא צוויי סארט מענטשן: א צדיק גמור, א צדיק שאינו גמור, אדער דער בינוני פון תניא אדער א משה רבינו פון רמב”ם. משה רבינו איז נאך אלץ עכט. משה רבינו איז נישט קיין “מן השפה ולחוץ”. ער טוט עכט גוטע זאכן. ער פארשטייט נאר נישט פארוואס ער טוט עס. ער וויל עס נישט אליינס, ער וויל עס פאר אנדערע, ס’איז שלא לשמה. אבער “סוף הכבוד לבוא” – סוף הכבוד לבוא איז נישט דא ביי שלא לשמה. סוף הכבוד איז סאך ערגער פון שלא לשמה, אדער מען קען זאגן שלא לשמה אויב מען וויל, אבער דאך זאגט תוספות ס’איז דא פארשידענע זאכן וואס מען רופט שלא לשמה, נישט אלעס איז דאס זעלבע.
“סוף הכבוד” מיינט אז דו ביסט נישט עכט. דו טוסט עס נישט. דו האלטסט אפילו נישט ביים טון, דו האלטסט ביים רעדן דערפון, דו האלטסט נישט ביים טון. דיין האלטן איז פעיק. ס’איז נישט עכט. דאס איז דער טייטש פון א סוף הכבוד, דאס איז דער טייטש אז איינער איז עפעס נאר פעיק, נאר פאר דרויסן.
ער פארשטייט נאר נישט פארוואס ס’איז גוט. ער וויל עס נישט אליינס. ער וויל עס פאר אנדערע, אזוי ווי א סוף הכבוד. אבער יעדער מען דארף זיין גערעגט און דאס מיינט עכט זיין? מען דארף זיין אזוי גערעגט אז מען טוט עס עכט. אויב ער איז זייער גערעגט אבער ער טוט נישט גארנישט, איז נישט אינטערעסאנט. דארף מען נישט זיין גערעגט, ס’איז קיין שום מצוה.
יא. ס’איז דא א… א ניין, דער מבחן… יא, ס’איז דא א מידה פון לשון הרע, און ס’איז דא א פעולה פון לשון הרע. אזוי ווי יעדע זאך, נישט רעדן לשון הרע איז ווייל ער רעדט נישט. ער רעדט וועגן נישט רעדן לשון הרע, און ער רעדט אליין לשון הרע. ער קאכט זיך דערין, ער זאגט א שארפע דרשה, ער שרייט, קולות וברקים, ער פילט זייער שטארק אז מען טאר נישט רעדן לשון הרע, ער מיינט זייער שטארק אז ער וויל נישט רעדן לשון הרע.
סיכום: רצון מעסט זיך אין מעשה
די נפקא מינה פון דעם איז, אז “וועלן” איז גארנישט. און סאך מענטשן זאגן נאך פונעם חידוש: “יעדער וויל זיין גוט, ער איז נאר למעשה נישט גוט”. דאס איז א טייטש פון א סוף הכבוד, עקזעקטלי יענץ. יעדער איינער פרעגט אים, זאגט ער ער וויל זיין גוט. יא, ער זאגט. אבער ער וויל נישט זיין גוט. פארוואס? ווייל ער איז נישט גוט. נישט נאר פארוואס? דאס מיינט אז ער וויל נישט זיין גוט. ווייל ער איז נישט גוט.
איך רעד נישט פון איינער וואס האט א גאנצע מלחמה וואס ס’גייט, אדער ער האט עפעס מניעות חיצוניות. איך רעד דאך נארמאל. ער וויל נישט זיין גוט. ווען דער רמב”ם זאגט אין הלכות גירושין (פ”ב ה”כ), יא, אז א מענטש זאגט “רוצה אני” איז עס גוט ווייל ער וויל דאך זיין… מיינט ער נישט צו זאגן אז אמת’דיג אין הארץ וויל ער. ער מיינט למעשה ווילסטו! נישט צוויי למעשה ביי דעם מעשה. הייסט עס צו פרעגן, באופן כללי וויל איך נישט. ניין, באופן כללי ווילסטו אויך! דו ווילסט זיך באופן כללי, דו ווילסט זיין א איד, דו ווילסט נישט אז דו ווילסט, דו ווייסט נישט אז דו ווילסט, ווייל דו ביסט.
איינער וואס ער קומט אין בית המדרש יעדן טאג, יא, ער קומט יעדן טאג, און ער קומט נישט מיט קיין גרויסע חיות, ער קומט סתם. יא? פרעגט מען אויף אים: דו קוקסט ווער עס קומט צום בית המדרש בפנימיות אדער בחיצוניות?
ער קומט בפנימיות! וויאזוי ווייס איך? ווייל ער טוט עס! אפילו ער קען זיך נישט קיין שיינע הסבר פארוואס ער טוט עס, אדער ער טאנצט נישט ארויף און אראפ, ער זאגט נישט קיין… ער קאכט זיך נישט.
דא א צווייטער וואס ער קאכט זיך זייער שטארק, אבער ער קומט נישט! ער איז מן הסתם פיל מיט חיצוניות.
פנימיות, שקר, און די מצווה פון מחיית עמלק בזמן הזה
(Penimiyus, Falsehood, and the Mitzvah of Obliterating Amalek in Our Times)
אינהאלט: דער שיעור ענדיגט זיך מיט א טיפן בליק אויף דעם חילוק צווישן אמת’ע פנימיות און דמיונות. דער רעדנער איז מסביר אז פנימיות מעסט זיך אין מעשים, נישט אין געפילן (“קאכן זיך”). ער ברענגט אראפ דעם יסוד אז א מענטש טאר זיך נישט פאפען אז ער איז א “גוטער מענטש” ווען זיינע מעשים ווייזן אנדערש. צום סוף ווערט דאס פארבינדן מיט דער מצווה פון מחיית עמלק: דער רמב”ם פאדערט שנאה (פיינטשאפט) אלס הכנה למלחמה, אבער בזמן הזה איז די מצווה געווארן א סימבאלישע “זכירה” און א לימוד התורה, וויבאלד עמלק עקזיסטירט שוין נישט בפועל.
—
פנימיות קעגן חיצוניות: די “פורים תורה” פון אמת
(Penimiyus vs. Chitzoniyus: The “Purim Torah” of Truth)
איינער וואס קומט אין בית המדרש יעדן טאג — יא, ער קומט יעדן טאג, און ער קומט נישט מיט א גרויסע יחידות [fanfare/uniqueness], ער קומט סתם. יא, פרעגט מען אויף אים: דו קוקסט וואס קומט אין בית המדרש, איז דאס פנימיות אדער חיצוניות?
ער קומט בפנימיות! ווייל ער ווייסט, ווייל ער טוט עס. אפילו אז ער קען זיך נישט קיין שיינע הסבר פארוואס ער טוט עס, אדער ער טאנצט נישט ארויף און אראפ, ער זאגט נישט קיין… ער קאכט זיך נישט.
און א צווייטער, וואס ער קאכט זיך זייער שטארק, אבער ער קומט נישט! ער איז מן השפה ולחוץ! ער וויל זייער שטארק, ער וויל אזוי שטארק אלץ געגועים [yearnings] און רצונות [desires] און כיסופים [longings], אבער ער טוט עס נישט! ער איז מן השפה ולחוץ!
דער וואס ער קומט, ער האט נישט קיין מושג פארוואס ער קומט. פרעגסט אים, ווייסט ער נישט… ער קען נישט קיין שיינע תורות, ער קען נישט קיין הסברים — נישט חסידישע תורה, נישט קיין ליטווישע תורה, נישט קיין רמב”ם, ער קען נישט גארנישט זאגן. למעשה קומט ער… פשט איז: ער איז עכט. דאס איז וואס ער איז עכט. פארדעם קומט ער. ווייל ער וויל קומען.
פארשטייסט? דאס איז א “פורים תורה”, איך וויל מאכן אן היפוך [a reversal]. אלעס וואס דו האסט געמיינט ביז יעצט איז פנימיות — איז חיצוניות; און אלעס וואס דו האסט געמיינט איז חיצוניות — איז פנימיות.
וויאזוי וואלט עס אנגעקומען? דאס איז די גרויסע זאך, זייער א וויכטיגע זאך. נישט א סימן, נישט בתור סימן, ניין — בתור וואס מען מיינט. איך דארף מסביר זיין דאס עקסטער אפשר שוין צען-צוואנציג מינוט. דאס איז דער טייטש, ווען מען זאגט אז א מענטש זאל זיין עכט, וואס דאס איז דער טייטש פון זאגן אז עס דארף זיין פנימיות. דאס איז וואס מען מיינט.
די פסיכאלאגיע פון זיך פאפן: “איך בין נישט קיין גנב”
(The Psychology of Self-Deception: “I Am Not a Thief”)
מ’קען קלערן אז זיין כוונה איז א פראבלעם, זיין טייטש… ניין. מיר קענען נישט. ניין. זיי האבן עס גערעדט, די איינציגע זאך וואס ער קען געשען איז אזוי ווי מיר האבן גערעדט לעצטע וואך: ער קען נישט כאפן אז דאס איז א גניבה.
אליינס האט ער געהאט קיין breakthrough [פריצת דרך]. ניין, נישט מסכים. ניין, נישט דאס הייסט א נסיון. א נסיון איז נאר א טייטש. איך האב געזאגט לעצטע וואך דעם טייטש פון א נסיון, איך קען עס אויסגעבן דעם שיעור, איך קען יא אויסגעבן. איך האב לעצטנס דא געזאגט דעם טייטש, דאס איז א פשט וואס איז דער טייטש פון א נסיון. א נסיון טייטש אז דו האסט נישט קיין מענטשליך… איך קען מענטשן, איך זאג דאס א בעסערע פשט דא.
ער האט נישט געכאפט אז דאס איז א גניבה. ס’איז נישטא קיינער וואס… דער וואס ער זאגט, דער וואס ער זאגט, דער וואס וויל זאגן, דער וואס זאגט: “איך כאפ יא אז ס’איז א גניבה, איך טו עס עניוועי [anyway] ווייל איך וויל עס…” — פשט איז: דו ביסט א גנב! No problem! זאג נישט: “איך בין נישט קיין גנב!” דו ביסט יא א גנב!
דאס איז דער טייטש פון א גנב! א גנב איז א מענטש וואס האט ליב צו גנב’ענען! נישט ער גנב’עט טאקע — ער האט ליב צו גנב’ענען. נישט “ער איז א גנב” [במקרה], נאר ער האט ליב צו גנב’ענען! דאס טייטש א גנב!
וואס מיינט אז דו קענסט זיך נישט איינהאלטן? ס’איז א מציאות פון א מענטש, ס’איז נישט נאר א זאך. דאס איז נישט בלויז א “זאך”. וואס מיינט אז דאס איז א שקר? ס’איז א בלאף, אבער דו כאפסט נישט. איך קען דאס מסביר זיין אויף יענע וועג: ס’איז א בלאף וואס מענטשן פארקויפן זיך אליינס, כדי צו זיין אין הספד ס’זאל אויסזעהן שענער ווי זיי זענען עכט. דאס איז וואס איך זאג, נישט נאר איך, ראשונים און אחרונים זאגן דאס אויך. חוץ מענטשן וואס האבן נישט געכאפט דאס זיך אליין, לעבן זייער גאנצע לעבן אין דעם דמיון אז זיי זענען בעצם גוטע מענטשן וואס האבן “יצר הרע שטיקער” — אבער דו ביסט א שלעכטער מענטש! הייב אן צו ווערן א גוטער מענטש.
תירוצים פון יצר הרע קעגן קלינישע עדיקשן
(Yetzer Hara Excuses vs. Clinical Addiction)
אזוי האלט איך. איך האלט אז דאס אליין איז א טעות איינס, און דער גאנצע שטיקל תורה וואס מען רעדט יעצט ארום דעם יצר הרע, דאס איז פונקטליך וואס איך זאג.
ס’איז דא איינער וואס וויל עסן פאפקארן. וואס מיינט ער וויל נישט עסן פאפקארן? ער האט גארנישט קעגן עסן פאפקארן. ער האט קעגן ווערן גראב אדער עסן סתם דזשאנק [junk], יא? אבער, אין דער מעשה, ער כאפט נישט אז דאס האט מען געמיינט. ער מיינט אז איין פאפקארן זאגט טאקע נישט… ניין, ער מיינט אז מען כאפט נישט. דאס גיט מען פאר דעם מוח. דער מוח וועט פילן comfortable [באקוועם] מיט דעם, מיר רעדן מיר זיך איין עפעס. ניין, מ’גיט נישט. דאס איז נישט קיין תירוץ, דאס איז עכט פארקערט, דער תירוץ איז דאך סתם תירוצים. “איך וויל דיך טון, איך האב א יצר הרע” — ניין, וואס עס עכט גייט פאר איז א clinical addiction [קלינישע עדיקשן/צוגעבינדנקייט].
איך ווייס נישט, איך ווייס נישט. איך רעד פון נארמאלע מענטשן. איך רעד נישט פון קראנקע מענטשן בבחינת בריאות הנפש. Addiction ווייס איך נישט. אויב עס איז דא אזא זאך, דארף מען לערנען הלכות… whatever. עס איז דא different problems [פארשידענע פראבלעמען]. עס איז דא אלע מיני problems פון מענטשן. איך רעד יעצט פון נארמאלע מענטשן. ס’איז נישט דא אזא זאך. דאס הייסט זיך אליין אויסנארן. דאס איז א בלאף.
איך האלט אז מענטשן זאגן זיך א גאנצע שקר אז זיי זענען גוטע מענטשן. זיי זענען נישט קיין גוטע מענטשן. זיי האבן זיך איינגערעדט. פארוואס יעדער האט זיך איינגערעדט אז ער איז א גוטער מענטש? קענסטו זאגן based on what [אויף וואס איז דאס געבויט]? נישט based on וואס דו טוסט — based on וואס דו דמיינסט! וואס גייט מיך אן דיין דמיון? דאס הייסט מיר א “סופר אגא” [Super-Ego], דו קענסט רעדן שיין — who cares? וואס מיינט דאס, פארוואס איז דאס גוט בכלל? ווער האט ענק פארציילט אז דאס איז גוט?
שולד-געפילן (Guilt) און חרטה
(Guilt Feelings and Regret)
ער פילט guilty [שולדיג] נאכדעם. פילן guilty איז די ערגסטע זאך אין דער וועלט, עס מאכט מענטשן ערגער. אקעי, “איך האב נאך דעם guilty אזוי שנעל ווי מעגליך פילן” — וואס ווייזט עס? ער באשטייט ער האט חרטה. דו ווייסט גארנישט. פארוואס פילט ער guilty? ער פילט נישט guilty, עס איז נאך חרטה.
וואס מיינט פילן guilty? די זעלבע זאך: וואלטסטו דיך געפילט guilty וואלטסטו צוריקגעגעבן די געלט. יא? וואס פילט ער נישט guilty? איך קען דעם מענטש, ער זאגט מיר: “איך האב דיך באגנב’עט מיט א מיליאן דאלאר. איך פיל זיך אזוי שלעכט, דו ביסט א צדיק, דו ביסט א גנב…”
וואלסטו דיך געפילט — צוריקצוגעבן די געלט! וואלסט אפילו צוריקגעגעבן צוויי מאל ווייל דו פילסט זיך אזוי שלעכט. ניין, דו פילסט דיך נישט שלעכט, דו זאגסט נאר אז דו פילסט זיך. דאס ווארט “פילן” איז אזא פאני [funny/מאדנע] ווארט אלעס. דו פילסט דיך נישט שלעכט, דו זאגסט אז דו פילסט זיך. ער קען זאגן, ער זאגט עס פאר זיך אליין, ער זאגט עס נאר אויפן קול, ער זאגט עס פאר זיך אליין, ער זאגט עס נאר.
ער האט זיך דערמאנט צוריק אז ער דארף אזוי טון. ער דארף עס טון, דורך דעם internalize’ן [אינערליכע מאכן]. עקזעקטלי [פונקטליך], דורך עס טון, דורך דעם internalize’ן. דורך “שלא לשם בא לשם”. איך הייל נישט דארט. ס’איז א זאך. פארגעס דערפון.
דער רמב”ם און מלחמת עמלק: שנאה אלס הכנה
(The Rambam and the War Against Amalek: Hatred as Preparation)
אוקעי, דאס איז אן אנדערע שיעור, איך קען נישט אלעס אויף איין מאל. איך זאג נאר די עיקר דא איז: איך פארשטיי זייער גוט די רמב”ם וואס ער האט געמאכט לגבי מלחמת עמלק.
איינער וואס איז זייער… איך זאג דיר אז דער מענטש וואס ער איז געגאנגען צו יענע שמועס, יעדער יאר איז זיין ברוגז אויף עמלק, עס זאל קומען למעשה — ער האט עס בכלל נישט, ער האט נישט גארנישט צו טון. ס’קען זיין אז ער טוט, ס’קען זיין אז ער טוט נישט, ס’האט גארנישט צו טון מיט דעם. איך קען דאך דעם מענטש, רבונו של עולם, איך רעד נישט פון אים. ער זאגט יעדן טאג דרשות וועגן וויאזוי מען דארף אהבת ישראל, יעדן טאג דרשות נישט צו רעדן לשון הרע. ווען עס קומט למעשה — איך זאג נישט אז ער רעדט יא אדער ער רעדט נישט — אבער קיין שייכות האט עס צו די דרשות גארנישט.
ווייל ס’מיינט א certain [געוויסע] מענטש. איך קען נאך א סך מענטשן, נאר איין מענטש איז א ברוגז אויף עמלק. א סך מענטשן, א סך מענטשן actually. איך רעד פון די גוטע מענטשן וואס אונז רופן גוט, nice people, most of them are just this — מן השפה ולחוץ. די מענטשן וואס זענען עכטע גוטע מענטשן, געווענליך זאגן זיי נישט אזעלכע שיינע דרשות דערוועגן. זיי פלעין [פשוט] טוען עס.
ניין, נישט דוקא. איך האב נישט געזאגט אז שטילע מענטשן זענען בעסער. שטילע מענטשן זענען גארנישט בעסער ווי loud [הויכע/רועשיגע] מענטשן, ס’האט גארנישט צו טון מיט דעם.
וואס איז געווען די connection [פארבינדונג] מיט דעם רמב”ם?
די connection איז נאר אז דאס איז א דראמא. דער רמב”ם האט זייער גוט פארשטאנען אז כדי אויסצומעקן עמלק, מוז זיין א מצוה פון פיינט האבן עמלק. אבער די מצוה איז פיינט האבן. וואס מיינט פיינט האבן? פיינט האבן מיינט נישט זיצן און פיינט האבן ביי מיר אין דער היים. אין לעיקוואד, וואס מיינט “פיינטום” [hatred/enmity]? “פיינטום” מיינט אז בעפאר מ’גייט אין א מלחמה, דערמאנט מען זיך אז מ’דארף מאכן א מלחמה. ס’קומט זיך אים א מלחמה, דאס הייסט “פיינטום”.
ס’הייסט, ס’הייסט, ס’הייסט: דיך קומט זיך מחיית עמלק. נישט דיך — עמלק, יא? פאר אים קומט זיך דעיס דער טייטש: מחיית עמלק. און ווען מ’גייט טון מחיית עמלק, עס איז נישט קיין שום ספק אז מ’דארף זאגן קיינער איז נישט מצווה צו ליינען די מצווה מחיית עמלק, וואס ער מאכט פורים פאר די רבונו של עולם. ס’איז נישטא קיין שום אזא מצווה.
זכירת עמלק בזמן הזה: א מנהג און א לימוד
(Remembering Amalek Today: A Custom and a Study)
ס’איז א שיינע מנהג אז פאר פורים ליינט מען א פרשה אין די תורה וואס האט צו טון מיט פורים. אויב איינער וויל קען ער זאגן אז דאס איז א מצווה, נישט אזוי, איך ווייס נישט, חוץ פון דעם איז נישטא אזא מצווה.
די גאנצע זאך פון די גאנצע זאך אין גלות האט מען געמאכט מיט מחיית עמלק א שטיקל זאך. ניין, די גלות האט געמאכט א דראש, אז ווען אונז מ’פייערן פורים און אונז פארברענען המן און דעם שווארצן פערד, דעמאלטס איז דאס א סימבאלישע מחיית עמלק. און כדי דעיס, גרייט מען זיך צו שבת פארדעם, מ’רעדט דערוועגן, און וואס קען מען טון? דאס איז דער “זכור ונעשה”. דאס איז דער גלות פשט, אדער דער פורים פשט. עקזעקטלי. דער גרייט זיך אן און זיך שטארק קלאפן ביי המן.
איך האב א פשוט’ע פשט. דו מוזט געדענקען אז יעדער יאר כדי דאס זאל קומען למעשה… אויב עס וועט זיך פארגרייכן דאכט זיך. איך הער, איך ווייס, אז ס’איז דא לערנען מענטשן, אבער עס איז נאך אלס א דוחק גדול. ווייל ווער איז דער עמלק? נאכאמאל, דער עמלק פון דער תורה עקזיסטירט שוין נישט… ס’איז א דעה, עס איז פאר דוד המלך מיין איך. שטייט כמעט בפירוש אין פסוק, אז דוד המלך האט געהרגעט די לעצטע עמלקים. אבער וואס איז יעצט? די מצווה פון די זכירה איז אייך פארזאגט געווארן ווען ס’איז שוין נישט געווען קיין עמלק, הא?
איך ווייס נישט, איך ווייס נישט ווען ס’איז געווארן די תקנות, ס’איז א תקנה דרבנן לויט וואס איך זאג, איז מיט די רבנן. עס איז נתקן געווארן. ניין? אגען [again], ווייטער גייסטו חומש. העלפט מיך נישט דער פסוק. דו זעסט דאס די אידן… ווייסט דו זעסט די אידן וואס האבן געליינט יעדן יאר פרשת זכור? זענען זיי זיך מער געקומען אין היטלער טאקע? עס העלפט נישט! עפעס שוין מיין?
איך זאג דיך אז אונזער פורים וואס מען גייט קלאפן המן, אדער מען גייט טון וואס מען טוט פורים, זאל מען זיך צוגרייטן דערפאר שבת זכור.
וויאזוי גרייט מען זיך צו? מען לערנט די תורה. עס איז געווארן א זאך, מען לערנט די תורה וואס זאל מען טון דערמיט. פארדעם די אידן וואס שיקן זיך שבת זכור, זיי ווילן טאקע, זייער טבע וויל טאקע. ס’איז דא וואס זיי ווילן. ווילסטו זען אז עס וועלן? דאס איז די ראיה אז עס זיי ווילן, ווייל עס וועלן עס ווען שוין ווילן זאגן.
אקעי, לאמיר זאגן איין שבת זכור. דאס איז די פינפטע מאל למעשה דא אין ברוקלין אין קראון הייטס, דאס איז דער נחמן און דחיסי מלך [?]. אין דרויסן וואס מען הערט שרייען. איך האב אמאל געטראכט, האבן דאס איז געווען דאס די חלוצים [?], ארץ ישראל’דיגן מיליטער. דאס איז דער ראשון איבער מען האט קידוש, דערשיפט זיך און וויאנג דער פאלק ווערט גערופן, ווי גייט מען פארשטיין אז איינער איז א אייניקל? א לכאורה דארף דאך א שיעור אז זיין פון משפחת בית דוד, און דארף עס נישט דאך איז דיינער אייניקל? אדער איינער וואס איז נישט מסתבר אז ער רופט זיך אלס א ממש דאך פון משפחת בית דוד. עס איז טאקע א פראבלעם. נישט נוגע.
אקעי איך דארף מאכן דעם ווידעא. דאס דאך פעלט נישט פארקערט, דאס דאך איז נישט גענוג.