שיעור בעניני שבת זכור ופורים – חלק א’

נושא: סוד קריאת התורה, ההבדל בין דאורייתא לדרבנן, ועבודת חג הפורים

—

א. גדר החיוב של פרשת זכור: דאורייתא מול דרבנן

רבותי, ערב שבת “זכור”. מען איז מחויב – לפחות דער מנהג איז צו זאגן אז מ’איז מחויב – מדאורייתא צו ליינען פרשת זכור. אויב אזוי, איז מען מחויב אויך מדאורייתא.

וואס מיינט דאס א חיוב מדאורייתא? דאס מיינט א חיוב וואס איז עולה ביז תפארת [די מידה פון אמת און תורה], א קאנעקשן [פארבינדונג] וואס איז עולה ביז תפארת. דאס איז דער טייטש: ווען מ’זאגט א זאך איז “דאורייתא”, מיינט עס נישט אז מ’איז “מער” מחויב – מחויב דארף מען דאך טון אלעס, סיי דאורייתא סיי דרבנן. נאר “דאורייתא” מיינט צו זאגן, אז מיט די מצוה, מיט די פעולה, קען מען אנרירן ביז די מדריגה וואס הייסט די עולם פון תפארת. דאס טייטשט דאורייתא.

לעומת זאת, דרבנן הייסט ספירת המלכות, “דברי סופרים”, בבחינת דיבורים. ער רירט נאר אן נידריגער, אין בחינת מדת המלכות און די שכינה.

איז מ’איז מחויב צו ליינען שבת זכור די פרשה פון “זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק” (דברים כה, יז), מ’ליינט עס אין די תורה. דאס טייטשט אז מ’איז מחויב מדאורייתא, דאס רירט אן אין די תורה.

דארף מען טראכטן, וואס איז די זין דערפון? יעדע מאל וואס מ’ליינט אין די תורה איז עס דאך מדאורייתא? ס’איז דאך מדאורייתא, מ’ליינט די תורה! וואס קען עס זיין “מער” מדאורייתא אז מ’ליינט די תורה אליינס? די שאלה איז:

* צו די פעולה איז א פעולה וואס איז אויך א דאורייתא’דיגע פעולה?

* אדער די פעולה איז אז די רבנן זאגן אז מ’זאל טון דאורייתא, דהיינו מ’זאל לערנען די תורה?

אבער די תורה אליינס, אוודאי די מצות תלמוד תורה, איז זיכער מדאורייתא. אויף דעם איז די חילוק אביסל קלענער לויט וואס אונז זאגן. אפילו לויט די וואס זאגן אז זכור איז דאורייתא, די חילוק איז קלענער, ווייל יעדע קריאת התורה איז דאורייתא, ס’איז די תורה אליינס. די שאלה איז נאר צו דער זמן, צו דער חלות אין דעם מקום און דעם זמן און די פרשה – צו דאס איז מדאורייתא, אדער מדרבנן, אדער א מנהג.

ב. מגילת אסתר: די שאיפה צו ווערן “תורה”

די זעלבע זאך איז אפילו ווען מ’ליינט מגילת אסתר. דאס איז דער סוד וואס אונז לערנען, אז מגילת אסתר האט א לימוד פון די תורה אז מ’דארף עס ליינען, “סוף דבר הכל נשמע”. דאס טייטשט, אז די גאנצע מחלוקת וואס איז געווען “כתבוני לדורות” (מגילה ז ע”א) – דאס טייטשט אז אסתר האט געוואלט, און דאס האט גע’פועל’ט אסתר און מרדכי מיט זייער מגילה – אז ס’זאל אויך זיין מדאורייתא.

אז ווען מ’ליינט די מגילה, זאל דארט זיין די “תורה”. דאס איז נישט סתם עפעס א נייע זאך, אפילו בחינת נביאים וכתובים, וואס איז אן אנדערע מדריגה (נצח והוד). ניין, ס’איז די מדריגה פון תפארת. און אין מקרא מגילה איז דא די מדריגה פון תפארת, אפילו א העכערע מדריגה. ווי דער אריז”ל לערנט אלעמאל, דער קריאת התורה, די תורה הייסט דער מדריגה פון “אבא” [חכמה], דער יסוד פון אבא וואס קומט אריין אין זעיר אנפין, און דא [ביי מגילה] איז עס אפילו מער מגולה.

ג. סוד קריאת התורה: אריינברענגען חיות אין די כלים

אקעי, זאגט ער, דיינו. אז אויב אזוי איז אויך א חיוב זיך מכוון צו זיין, זיך צוגרייטן די כוונות צום ענין, צו תוכן הדברים. וואס איז מיט די אורייתא? וואס דאס איז אמת’דיג? די מוחין, יא?

מען לערנט יעדע מאל וואס מען טוט קריאת התורה. דער סוד פון קריאת התורה, וואס שטייט אין “אוצרות חיים”, איז:

* די תורה איז געשריבן אן נקודות און אן טעמים. אין די תורה שטייט נישט קיין נקודות און טעמים.

* אזויווי מען זעט אז מען קען אפילו מאכן א טעות; עס שטייט “וַיִּחַר לַמֶּלֶךְ” אדער ענליך, אדער “זֵכֶר עמלק” אדער “זָכָר עמלק” – אזוי ווי יואב האט געמיינט (בבא בתרא כא ע”ב). שטייט דאך נישט קיין נקודות אין די תורה.

* די נקודות, דאס איז א מסורה, דאס איז די תורה שבעל פה, דאס איז די מסורה. ס’איז נישט קיין חידוש. אוודאי ווען משה רבינו האט עס געגעבן איז שוין געווען נקודות און טעמים, אזוי ווי ס’שטייט אז עס איז הלכה למשה מסיני. אבער ס’שטייט נישט געשריבן אין דער ספר תורה; די כלי וואס אונז האבן, דער פיזישער “חפצא של ספר תורה”, האט נישט קיין נקודות און טעמים.

און דא זאגט דער אריז”ל, אז דאס איז מרמז אויף דעם וואס די גאנצע וועלט האט נישט קיין טעם היינטיגע צייטן. די גאנצע וועלט האט נישט קיין טעמים. די וועלט איז בחינת אותיות אן נקודות און טעמים.

ס’האט תגין [קרוינען אויף די אותיות]. תגין מיינט, אז ס’איז דא א געוויסע רמז צו די טעם. דאס זאגט דער אריז”ל, די סוד פון תגין, וואס הייסט כלים. און אין די כלים איז דא ניצוצות.

* כלים הייסט אותיות. די וועלט איז גאר כלים, “כֵּלִים מִכֵּלִים שׁוֹנִים” (אסתר א, ז).

* אבער אין דעם כלים איז דא אמאל א ניצוץ, דאס איז עפעס א נגיעה, עפעס א ספארק [פינק], עפעס א פונק, וואס מ’קען טראכטן אז דא איז געווען אמאל אן אור, אז דא גייט אמאל זיין אן אור. אבער אליינס איז עס נישט דא. דאס איז וואס אונז רופן “על עשה ניצוצות”.

און די טייטש איז, מ’דארף עס מעלה זיין. און דער סוד איז: מ’דארף צוריק ברענגען די נקודות, די טעמים, אריין אין די כלים.

פון דעם זאגט דער אריז”ל: אזוי ווי א איד ליינט אין די תורה, קוקט ער אריין אין א ספר תורה וואס האט נישט קיין נקודות און קיין טעמים, און ער ברענגט אריין אין די תורה די נקודות און די טעמים. דאס איז די כוונה פון מצוות קריאת ספר תורה: אז מען ברענגט אריין א טעם אין די ספר תורה.

ד. מעבדות לחירות: באלעבן די וועלט

דאס איז אויך א משל, דאס איז די זעלבע זאך וואס עס טוען “קול החיים”. די גאנצע עבודת השם – עבודת השם מיינט דאך צו זיין א מענטש, צו דערלעבן די וועלט, יא? “מעבדות לחירות”, “אומרים שירה”, “ממוות לחיים”.

1. מעבדות לחירות: דאס איז דער טייטש, אז די ניצוץ וואס איז “שבוי” [געפאנגען], יא? “וְשָׁבִיתָ שִׁבְיוֹ” (דברים כא, י). וואס איז שבוי? דאס איז פאטענציאל [potential] צו זיין עפעס א גוטע זאך, וואס איז “סטאק” [stuck/פארקלעמט] אין די אות, אין די כלים, ער קען זיך נישט רירן. מען לאזט אים ארויס, מען לאזט אים פירן זיך וואס ער ווייסט.

2. ממוות לחיים: דאס איז דער טייטש, אז מען איז שוין אינגאנצן מעלה, מען ברענגט אינגאנצן אריין נקודות און טעמים אריין אין די אותיות. עס איז א שירה, דאס הייסט עס איז לעבעדיג, זינגט מען עס. “קריאתו זו היא הילולו”, עס ווערט א שירה.

איז אויב אזוי, איז די עיקר נקודה, די עיקר עבודה פון קריאת התורה – אפילו פון שמיעת קריאת התורה, לאמיר זאגן די זעלבע זאך, מען קוקט נישט אריין אבער מען הערט עס שוין מיט די טעם, מיט די נקודה. עס איז אמת’דיג די עיקר המצווה דאס הערן, יא? עס איז דאך איינער וואס ליינט, יעדער איינער הערט, מען הערט די קריאת התורה.

דער טייטש איז: אז מען הערט, אז אין די אותיות און כלים וואס איז דא אויף די וועלט, איז אויך דא א טעם, איז אויך דא א נקודה, איז אויך דא אין דעם א מהלך, איז אויך דא אין דעם א הבנה. טעמים און נקודות, פארשטייט יעדער איינער, דאס איז די חיים.

* נקודות: די תיקונים רופט עס “רוח החיה באופנים”. דאס איז די נקודות. דער רוח וואס פירט, אזוי ווי די ענערגיע [energy], די חיות וואס פירט די רעדער [wheels], וואס פירט די גלגלים, וואס פירט די “גירס” [gears], וואס דרייט. אויף דעם דרייט זיך די וועלט, וואס פירט די אלע זאכן, דאס איז די נקודות. (נקודות הייסט אור הבינה אדער אור החכמה).

* טעמים: דאס איז נאך א גרעסערע לעוועל [level] פון חיות. יא, טעמים טייטש, אז עס פארבינדט [connect] די גאנצע פסוק, מען ווייסט וויאזוי עס צעטיילט זיך דער פסוק, וויאזוי עס ארבעט, עס גייט אריין די ניגון, דאס איז א העכערע לעוועל. טעמים – עס גייט אריין די ניגון, די געשמאק, די געפיל, די סארט חיות פונקטליך וואס איז דא דא. דאס איז די עבודת הטעמים. (טעמים הייסט אור החכמה אדער אור הכתר).

ס’ווענדט זיך וויאזוי מ’הייבט אן צו ציילן: טעמים, נקודות, תגין, אותיות.

ה. מגילת אסתר: שטארקע אורות אין שוואכע כלים

און אמאל, אזוי ווי אונז האבן געזאגט, איז דא א סארט ווי מגילת אסתר. אז דארט איז נישט אינגאנצן [אזוי]. ס’איז דא א מדרגה פון תורה וואס ס’פעלט אין דעם א געוויסע חיות אין די אותיות, יא?

די מגילה דינים איז נישט אינגאנצן “שטיין”, ס’איז דא א מחלוקת תנאים, דאס הייסט ס’איז דא א חולשה אין די קדושה פון די מגילה אליינס. אונז פילן דאס למשל: מ’רירט אן א מגילה, מ’רירט נישט אן קיין ספר תורה, ס’האט נישט די זעלבע קדושה. די כתב, די קלף פון די מגילה – ס’שטייט טאקע אז ס’דארף קדושת ספר תורה, אבער ס’האט נישט די זעלבע סארט קדושה. ס’מיינט אז די כלים זענען שוואכער.

אבער די ניגון פון די מגילה, און די טעמים פון די מגילה, און די נקודות פון די מגילה – האט נישט קיינער א הארה אז ס’איז שוואכער. דאס איז דאך תורה שבעל פה, דאס איז די אור החכמה, די אור הכתר וואס ליגט אין דעם. אויף דעם קען זיין אז ס’שיינט שטערקער. יעדער איינער האט ליב די ניגון פון די מגילה אסאך מער ווי מ’האט ליב די ניגון פון קריאת התורה סתם.

ווייל דאס איז די טייטש, אז ס’שיינט שטערקער ארויס די טעמים און די נקודות. אזוי ווי דער אריז”ל איז מסביר מיט זיין משל, ווי בעת, כביכול, די “יסוד אבא” איז פורץ, “וּמָרְדֳּכַי יָצָא מִלִּפְנֵי הַמֶּלֶךְ” (אסתר ח, טו) – ס’גייט ארויס פון די מלכות, פון די כלים. ס’איז דא אזא סארט חיות, נישט נאר די ניצוץ וואס איז דא אין די כלי, ניין, די חיות אליינס איז אזוי שטארק אז ס’צוברעכט די כלי.

פארדעם טוט מען זיך אן פורים אלע מיני בגדים וכלים שונים וואס ס’פאסט נישט אזוי. דאס הייסט, ס’שיינט ארויס די מענטש, די חיות הנשמה, און ס’בעט די כלי. ער ווערט נישט “סטאק” אין זיין בעקיטשע, אין זיין שטריימל, אין זיין ווייסע זאקן – ס’גייט ארויס. און וועגן דעם די כלי האט נישט קיין טעם, נאר די ניגון האט א טעם.

ו. שבת זכור: די העכערע מדרגה פון מחיית עמלק

און דאס איז די עבודת השם, און די עבודה מיוחדת פון מדגיש זיין די חיות פון פורים, די חיות המן-עמלק. אונז זאגן אז פאר פורים, מגילת אסתר איז די קיום פון דעם ממש וואס ס’שפראצט ארויס. מ’נעמט א מגילה אן א כתב, אבער א מגילה איז עס נישט קיין ספר תורה.

און פארדעם דארף מען דאך הערן, אז די קריאה פון שבת זכור איז אין א געוויסע זין די העכערע מדריגה, די שטערקערע קלארערע מדריגה פון מקרא מגילה. יעדער איינער איז זייער “העפי” [פרייליך] אין די מגילה, און מען קומט זיך פארשטעלט, און מען האקט המן. אזוי נאך טיפער איז אמת’דיג די קריאה פון זכור. פארדעם איז דא אידן וואס פירן זיך שוין שיכור’ן שבת זכור, און מען פירט זיך צו קלאפן המן ווען מען זאגט “זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק… לֹא תִּשְׁכָּח”.

עס איז בעצם די זעלבע זאך, נאר פארקערט: דא איז עס ממש אין די דאורייתא, און מ’רופט דאס דאורייתא און דאס דרבנן. הגם יא, עס איז דא א חקירה צו מגילה איז מצוה דרבנן, אפשר איז זכור דאורייתא, קומט אויס אז עס איז מער חמור ווי די מגילה אליינס. עס זעט מיר נישט אויס אזוי גאנץ ריכטיג, איך האלט אז מען קען יוצא זיין ביידע מיט ביידע.

* להלכה, דער מגן אברהם זאגט שוין אז מען קען יוצא זיין מיט די קריאת התורה פון פורים אינדערפרי.

* איך מיין אז מען קען יוצא זיין פון די מגילה אליינס די מצוה פון “זכור את אשר עשה לך עמלק”. איך זע נישט פארוואס עס דארף זיין א קריאת התורה.

אבער מען זעט דאך יא די חילוק. די זכור איז די דאורייתא’דיגע זאך, און עס געשעט ביי א שבת אין שול, וואס איז אן עכטע קריאת התורה – נישט אזא פורים’דיגע קריאת התורה פון וואס מ’ליינט די מגילה. עס איז אן עכטע קריאת התורה, און דארט, אינעם דעם תורה וואס האט נישט קיין טעמים און נקודות, ברענגט מען ארויס די טעמים און נקודות פון די ניגון פון שבת זכור, פון די אור.

זעט אויס אזוי, דארף מען דאך אריינגיין. די מצוה איז טאקע דאס מיט די ניגון, אבער די ניגון אלעמאל ברענגט ארויס די כוונה וואס מ’פארשטייט, וואס א איד פארשטייט אין זיין הארץ, אין זיין קאפ, וועגן די נושא. דארף מען זיך דאך אריינטון, זיך מתעמק זיין, טראכטן וואס דאס מיינט.

ז. זכור אלס הכנת הלב

סאו [אלזא] אונזער שיעור נעכטן איז געגאנגען אויף די סדר פון וואס מיר האבן געזאגט, אז מ’קען מעמיק זיין יעדע זאך: די נגלה, די נגלה’דיגע הסבר, וואס ברענגט ארויף א העכערע לעוועל, די מדריגות הנסתרות, די מדריגות פון קבלה.

סאו מיר האבן נעכטן מסביר געווען ווי די נושא פון זכור איז די הכנת הלב. די הכנת הלב וואס איז מכוון למעשה, אבער ס’איז די הכנת הלב צו די מצוה פון מחיית עמלק.

איז דא א מצוה פון עשיית צדק, א חלק פון די מדינת חרב ועונש, מעניש צו זיין דער עמלק וואס האט געטון דער געוואלדיגער עוולה פון “אֲשֶׁר קָרְךָ בַּדֶּרֶךְ” (דברים כה, יח). אויף דעם דארף מען זיך רעגן. מ’קען דאך נישט טון דעם זאך אן מען זאל זיך רעגן. אויף דעם איז דער אויבערשטער געבן א מצוה פון “זכור את רשעת עמלק”, מעורר זיין דער עולם. דער מלך אדער דער משיח מלחמה, מ’דארף מעורר זיין דער עולם זיך צו רעגן קעגן אן עמלק, אזוי ווי מ’האט געלערנט.

שיעור ב: פנימיות ענין זכירת עמלק – פון כעס צו אהבה

אינהאלט: אין דעם צווייטן טייל פונעם שיעור גייט דער רעדנער אריין אין דער טיפערער, פנימיות’דיגער באדייט פון “זכור את אשר עשה לך עמלק”. דער שיעור שטעלט אהער א יסודות’דיגן חילוק צווישן דעם “חיצוניות” פון דער מצוה – וואס פאדערט כעס און מלחמה קעגן דעם רשע – און דעם “פנימיות” פון דער מצוה, וואס די זעלבע רוחניות’דיגע כוחות ווערן איבערגעדרייט צו אהבת ישראל און דביקות אין השם.

—

ח. חזרה – די הכנות הלב פון “זכור”

אלזא, אונזער שיעור נעכטן איז געגאנגען אויף דעם סדר פון וואס מיר האבן געזאגט, אז מ’קען מעמיק זיין אין יעדע זאך: סיי אין די נגלה, אין די נגלה’דיגע הסבר, וואס דאס ברענגט אונז העכער אויף א העכערע מדרגה [level], און סיי אין די מדרגה פון נסתרות, די מדרגה פון קבלה.

מיר האבן נעכטן מסביר געווען ווי די נושא פון “זכור” איז די הכנות הלב. דאס איז די הכנות הלב וואס איז מכוון למעשה, אבער ס’איז די הכנות הלב צו דער מצוה פון מחיית עמלק. ס’איז דא א מצוה פון עשיית צדק, א חלק פון די מידת שכר ועונש; מ’שטראפט [עניש’ט] סאלדאטן פון עמלק וואס האבן געטון די געוואלדיגע עולה פון “אֲשֶׁר קָרְךָ בַּדֶּרֶךְ” (דברים כה, יח).

אויף דעם דארף מען זיך רעגן. מ’קען נישט טון די זאך אן זיך רעגן. אויף דעם האט דער אייבערשטער געגעבן א מצוה פון “זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק”, מעורר צו זיין דעם עולם. דער מלך, אדער דער משיח מלחמה, דארף מעורר זיין דעם עולם זיך צו רעגן קעגן עמלק. אזוי האבן מיר געלערנט בשם הרמב”ם, און מיר האבן מסביר געווען די גאנצע סוגיא אין דעם מהלך.

ט. צוויי לעוועלס פון התעוררות – כעס און אהבה

און אזוי ווי מיר האבן געלערנט צוויי וואכן צוריק וועגן די נושא פון “דעת” – וואס דאס איז די הכרעת השכל וואס זעט וואס די “טוב” איז אין יעדע סיטואציע – האבן מיר מסביר געווען אויף דעם אז ס’איז דא פארשידענע מדרגות [levels].

אזוי דארף מען דא רעדן: אין די התעוררות המדה – די התעוררות הרגש [emotion] וואס מיר לערנען אז דאס פאדערט זיך כדי צו קענען מקיים זיין א מחיית עמלק, און יעדע עשיית צדק ומשפט אמת’דיג דארף מען האבן א געוויסע געפיל פאר גערעכטיגקייט [justice], יא, ער ווערט אויפגערעגט אז ס’איז דא אן עולה – דעם זעלבן התעוררות-געפיל קען אונז אויך אביסל “מפשיט” זיין. אין אנדערע ווערטער: מסביר זיין אין די טיפערע מדרגה, אין דעם טיפערן זין [sense] פון דעם ווארט, אין דעם טיפערן זין פון דער וועלט, וואס דאס מיינט און וואס איז דער סוד דערפון.

און דאס איז די אמת’דיגע [כוונה]: ווער ס’לערנט קבלה, אין זוהר, אין אלע ספרי קבלה און ספרי חסידות – זיי זענען עוסק אין די מדרגה. פון מחיית עמלק, פון זכירת מחיית עמלק, און פון מחיית עמלק אליין.

אלזא, דאס וויל איך אביסל איבעררעדן. לכאורה דארף מען רעדן אין דעם אליין צוויי לעוועלס, צוויי מדרגות פון דער נושא. און איך מיין אז די צווייטע לעוועל איז גרינגער צו רעדן; די ערשטע לעוועל וועלן מיר זיך מוזן אביסל מיטשען און טראכטן יעצט וויאזוי מען קען עס ארויסברענגען.

י. פארוואס פאדערט עמלק א ספעציעלע “זכירה”?

וואס הייסט? איך מיין אזוי. מ’האט מסביר געווען אז ס’איז דא א קושיא: ס’איז אנדערש די מלחמת עמלק ווי אנדערע מלחמות.

* א נארמאלע מלחמה פאדערט זיך נישט אזוי שטארק די התעוררות, די התרגשות, די התעוררות הכעס. פארוואס? ווייל אדער קומט א רשע און ער האט זיך אנגעהויבן צו שלאגן מיט דיר – שלאגט מען זיך צוריק, ס’איז א הגנה עצמית, מ’דארף נישט קיין [ספעציעלע] התעוררות פאר דעם.

* אדער אויב ס’איז מלחמת כיבוש ארץ, אדער אויב ס’איז מלחמת רשות – בדרך כלל איז דאך אז ס’פעלט נישט אויס אזוי שטארק די זכירה.

מה שאין כן מלחמת עמלק, וואס איז ממש א מצוה, ס’איז נישט סתם א מצוה, ס’איז א מצוה פון עשיית צדק – מ’דארף באשטראפן [מאניש זיין] דער וואס האט געמאכט רע אויף די וועלט. דאס איז די טבע האדם אז ער פארגעסט – “לֹא תִּשְׁכָּח”. ווי מיר האבן געברענגט אמאל, ס’שטייט אין די תורה “זָכוֹר אֵת אֲשֶׁר עָשָׂה לְךָ עֲמָלֵק… לֹא תִּשְׁכָּח”. ווען ס’שטייט אין די תורה “לא תשכח”, מיינט עס צו זאגן אז די תורה אנערקענט אז דו גייסט פארגעסן. ווען נישט, וואלט נישט געווען קיין מצוה “לא תשכח”. “לא תשכח” איז פשט: איך ווייס אז דו גייסט פארגעסן, ביטע [please] פארגעס נישט. און דאס דארף א שטערקערע התעוררות, א שטערקערע הזכרה.

יא. דער סוד פון רמב”ן – מלחמה בחיצוניות, שלום בפנימיות

יעצט, אזוי ווי דאס איז אמת פשוט, אונז פארשטייען, מ’האט מסביר געווען פשוט – אזוי איז עס אויך אמת אויף דעם טיפערן בליק. וואס די טיפערע בליק איז אלץ תלוי: וואס איז דאס א מענטש? יא? וואס איז דאס א צדיק און וואס איז דאס א רשע? אדער מ’קען עס רופן: וואס איז דאס א איד און וואס איז דאס א גוי.

“צדיקים ורשעים” – ווען ס’איז דא אסאך מאל מ’זאגט צדיק און רשע, מיינט מען א איד אדער א גוי. און פארקערט, ווען מ’זאגט א איד אדער א גוי מיינט מען א גוטער מענטש און א שלעכטער מענטש. דאס איז “אתם קרויין אדם” (יבמות סא.). און עמלק, ער איז דער “אויס-מענטש”, ער איז די שלעכטע אומה, די מושל, די ציור פון א שלעכטע אומה.

און וואס איז די טייטש גוט און שלעכט? מיר האבן קלאר געמאכט אז ס’איז נישט גענוג צו זאגן אז ס’איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס’איז דאס זעלבע “כמו שהוא למעלה כן הוא למטה” – פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מידות, איז אויך ביי דער אויבערשטער. אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז א מענטש פירט זיך אין די מידות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מידות החסד.

די זעלבע סארט אורות, אויב מ’רעדט עס אין א העכערע לעוועל, אין א שבת’דיגע לעוועל, אין שבת זכור’דיגע לעוועל – ס’איז מער מלובש אין כלים פון תורה, מער קלאר אין דעם זוהר, רמב”ן און אין די ספר התורה – דעמאלטס קומט די זעלבע זאכן צו שלום.

דאס איז דער סוד וואס דער רמב”ן לערנט, ברענגט פון פורים צו שלום, פון חנוכה צו שלום. ס’שטייט אז חיצוניות דארף מען מאכן מלחמה, אבער ווען מ’דרייעט פנימיות – די זעלבע אורות ברענגען שלום. לאמיר דאס פרובירן צו מסביר זיין.

יב. פנימיות מיינט “בין אידן לבין עצמם”

אזוי ווי מיר זאגן, ווען מ’רעדט פנימיות מיינט עס – איין וועג פון זאגן פנימיות ווס. [versus] חיצוניות מיינט: אנשטאט צו רעדן צווישן אידן און גוים, רעדט מען צווישן אידן און צווישן זיך. דאס איז מער נוגע, געווענליך, מער נוגע. אונז זענען רוב מענטשן וואס אונז זענען באהאפטן מיט’ן צונעמען זייערע זאכן זענען נישט גוים. איך מיין, ווער ס’איז עוסק אין די מצוה פון הצלת ישראל וכדומה פון די גוים – הכי נמי; אבער יעצט רעדן מיר למעשה צווישן זיך, איז רוב צווישן אידן. און דארט הייבט זיך אן א נייע זאך.

לאמיר פארשטיין וואס הייבט זיך דארט אן. אין אנדערע ווערטער: צווישן אידן איז דער מקום, אויב מ’וויל זאגן די פנימיות’דיגע לעוועל פון שבת זכור, פון התעוררות הלב – וואס דער רמב”ן זאגט אז מ’זאל זיין כעס פאר עמלק – די זעלבע התעוררות כעס פאר עמלק שבת זכור מיינט עס אורות אהבת ישראל.

אזוי וויל איך זאגן, אזוי וויל איך זאגן א זייער שיינע חידוש, מ’דארף הערן. די זעלבע לעוועל, איך זאג עס נאכאמאל, די זעלבע לעוועל, די זעלבע מדרגה ברוחניות וואס איז מעורר – אין עולם העשיה לאמיר זאגן, די נידריגע לעוועל – מיינט עס: מ’ווערט ברוגז אויף עמלק, מ’האט אים [פיינט], מ’איז מעורר את הלב, מ’גייט טון די מלחמה. די זעלבע זאך אין עולם היצירה אדער אין עולם האצילות – איך ווייס אפילו נישט וועלכע עולם, איין לעוועל העכער – איז מעורר מ’זאל ליב האבן א צווייטע איד.

יג. וואס איז א מענטש? (יושר ומשפט)

פארוואס? ווייל דאס איז דאך תלוי ווען מ’פארשטייט וואס איז דער דעת, וואס איז דער רעיון, וואס איז דער געדאנק וואס איז גורם א מענטש זאל זיין אזוי מורא’דיג ברוגז אויף די עולה וואס עמלק טוט.

דהיינו, וואס איז דאס די כעס ווען מ’זאגט אז ער איז א רשע? פשט: איך האלט, ס’איז אמת’דיג פערזענליך, איך האלט אז ער איז א מענטש. א מענטש האט אין זיך א מידת המשפט, א מידת הצדק. משפט מיינט אין פשוט’ע ווערטער א מידת גערעכטיגקייט. ער גייט קעגן דעם. ער איז אפשר א צעבראכענער מענטש, מ’דארף אים הרג’ענען. אבער אזא מענטש, דאס איז א פשוט’ע מענטש. עס איז נישט קיין גוטע פשט! זיי זאגן יעצט קעגן דעם פשט “מענטש”.

“מענטש” איז א סארט גערעכטיגקייט, און “אויס-מענטש” איז איינער וואס גייט נישט מיט גערעכטיגקייט. ער איז ווי [א מחלה כוללת] אויף שלום, ער איז א רשע, ער איז “אויס-מענטש”, ער איז חייב מיתה. נישט אלס א [יחיד] מענטש, נאר אלס א כלל איז ער חייב מיתה. ווייל די עולה וואס ער טוט איז נישט פערזענליך, נאר די גאנצע חברה אמאל [ווייזט], אז ער איז נישט קיין ריכטיגע חברה. עס האט דער טייטש [meaning]… דאס איז געבויט אויף א רייזע-בונד [reasoning/bond?] אויף וואס איז א מענטש, וויאזוי מענטשן דארפן זיך פירן מיט אנדערע מענטשן; דאס איז א חלק פון די דין פון “וואס איז א מענטש”, וממילא ווער ס’פירט זיך אנדערש איז חייב מיתה.

יד. וואס איז א איד? (תפארת והודאה)

אבער וואס איז אמת’דיג א מענטש? וואס איז אמת’דיג א איד? וואס איז אמת’דיג א איד איז א ביסל אנדערש פון וואס איז אמת’דיג א מענטש, אדער עס איז נאך איין לעוועל פון וואס איז אמת’דיג א מענטש, וואס מיר האבן גערעדט די לעצטע פאר וואך.

א מענטש איז א זאך וואס עס דארף אוודאי די ערשטע לעוועל דארף זיין צדק צווישן מענטשן, פון נישט הרג’ענען איינער דעם צווייטן פאר גארנישט – “אֲשֶׁר קָרְךָ בַּדֶּרֶךְ”. זייער גוט.

אבער פארוואס איז די גאנצע זאך? פארוואס?

* פאר א גוי איז דאס פאר די וואכן [חול]. און פאר א איד איז [דאס] פאר שבת.

* א ווערד [value] וואס אונז האבן קעגן דעם איז וואכנטאג פשוט און פשט. אבער שבת לייענט מען נישט דאס וואכנדיגע זכר [פון פרשת כי תצא], צייטן די [פרשת בשלח]. שבת לייענט מען די שבת’דיגע זכר פון פשוט “כי תצא” צייט. [הערה: דער רעדנער מאכט א חילוק צווישן דעם פשוט’ן זכור פון וואכנטאג און דעם העכערן זכור פון שבת].

וואס לייענט מען די שבת’דיגע זכר? דער שבת’דיגער “זכור” זאגט אזוי: אז די אידן זענען געמאכט אויף צוזאמצוקומען, אזוי ווי ס’שטייט אין דער רמב״ן (סוף פרשת בא): “כוונת האסיפה בבתי כנסיות ורוממות הקול בתפילה…”. [און זיי זאגן:] “אנחנו עמך וצאן מרעיתך”, “נודע לך”, “לעולם לא נבוש כי בך בטחנו”.

א איד, דער קיבוץ פון אידן, איז נישט געמאכט געווארן נאר צו סורווייוון [survive/איבערלעבן]. א קיבוץ פון גוים דארף עס סורווייוון, עס דארף זיין א גוטע מדינה לחיי העולם הזה, פאר דעם איז דער שוין פארדערט שוין צדק און משפט. אידן האבן אויך די לעוועל, די ערשטע לעוועל.

אבער דער וואס איז א קיבוץ פון אידן – וואס דער וואס אידן קומען זיך צוזאמען אין ביהמ”ד שבת, קומען צום קריאת התורה – קומט זיך נישט וועגן דעם. פארוואס קומען זיי? ווייל זיי ווילן פארשטיין, זיי ווילן לערנען די תורה, זיי ווילן דאווענען, זיי ווילן לויבן דעם אייבערשטן, זיי ווילן זיך “להשתבח בתהילתך”, זיי ווילן זיך אליינס משבח זיין מיט דעם אייבערשטנס תהילה.

דאס איז דער טייטש “כִּי הוּא תְהִלָּתְךָ וְהוּא אֱלֹהֶיךָ” (דברים י, כא). אונז בארימען זיך, יא? אונז זענען זיך מפאר, אונז ווילן זיך אזוי נכלל ווערן אין די ספירת התפארת פון כביכול. דאס איז דער טייטש: “יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר בְּךָ אֶתְפָּאָר”, אונז זענען זיך…

שיעור: פנימיות עמלק ומדרגות ההנהגה האלוקית

(חלק 3)

טעמע: די טיפערע כוונה פון “זכור את עמלק” אויף די העכערע מדרגות (“לעוועלס”), דער חילוק צווישן ביטול הקליפה למטה און למעלה, און דער סוד פון “היש ה’ בקרבנו אם אין” על פי קבלה.

—

טו. די צווייטע מדרגה – “להשתבח בתהלתך”

(פארוואס קומען אידן אין שול?)

פארוואס קומען זיי [די אידן אין שול]?

ווייל זיי ווילן פארשטיין, זיי ווילן לערנען די תורה, זיי ווילן דאווענען, זיי ווילן לויבן דעם אייבערשטן. זיי ווילן זיך “להשתבח בתהלתך”, זיי ווילן זיך אליין משבח זיין מיט דעם אייבערשטנס תהלה.

דאס איז דער טייטש “יהי תהלתך ויהי אלהיך” – אונז בארימען זיך, יא? אונז זענען זיך מתפאר. אונז ווילן זיך אזוי נכלל ווערן אין די ספירת התפארת פון קודשא בריך הוא.

דאס איז דער טייטש “ישראל אשר בך אתפאר”.

אונזער גדלות איז, מיט וואס אונז האלטן זיך גרויס, איז מיט דעם וואס אונז האבן ארויסגעגעבן א ביסל מער ווי א צווייטער, מיט דעם וואס אונז זענען “נקרא שמו עליו”.

דאס איז א גאנץ אנדערע טייטש פון “חברות בני אדם” [ווי פריער דערמאנט]. דאס איז א גאנץ אנדערע “לעוועל” [מדרגה], “לעוועל 2”, די לעוועל פון אידן. און אידן וואס קומען שבת אין שול, דאס איז וואס זיי טוען.

פארשטייט זיך, פורים גייט מען משלוח מנות אויך פאר די פשוט’ע לעוועל, אבער שבת קומט מען נישט אין שול וועגן דעם – אדער נישט *נאר* וועגן דעם – נאר פאר די הנאה פון זיין אזא סארט גרופע מענטשן וואס האבן זיך אזוי ליב בטהר, און וואס פירן זיך צדק ומשפט בטהר. אזעלכע מענטשן וואס קענען משבח זיין דעם אייבערשטן; מ’קען זאגן פסוקי דזמרה, מ’קען זאגן נשמת, מ’קען הערן קריאת התורה – די אלע זאכן וואס מ’טוט שבת אין שול.

טז. שנאת עמלק אויף די רוחניות’דיגע מדרגה

יעצט, ווען מ’איז מעורר די הבנה – פונקט אזוי ווי ווען מ’איז מעורר די הבנה פון “וואס איז א ריכטיגער מענטש” ווערט מען ברוגז אויף דער וואס איז נישט ריכטיג – ווען מ’איז מעורר די הבנה, ווערט מען ברוגז, מ’איז מעורר א גרויסע כעס אויף דער וואס איז נישט ריכטיג.

למשל, עמלק קומט און ער זאגט אונז זאלן נישט גיין אין שול. אזויפיל עמלק’ס, אזא קליפה, אזא גוי (חיצוניות), אדער אזא יצר הרע (בפנימיות) וואס ער לאזט אונז נישט זיך צוזאמקומען זאגן נשמת מיט נאך אידן – איז מען נאך מער ברוגז אויף אים, יא? מ’דארף אים ארויסהאבן.

אלע חסידישע ספרים רעדן פון די נושא פון “אהבי ה’ שנאו רע”. און דאס איז א זייער איידעלע זאך, און איך מיין אז ס’איז אזוי איידל אז ס’קומט נישט ארויס בתור שנאה אפילו, ווייל די מדה פון שנאה איז נישט אמת’דיג דא. שנאה מיינט אז מ’איז טאקע ברוגז אויף א מענטש בגשמיות.

אבער לאמיר מתבונן זיין, לאמיר פרובירן צו זאגן די התבוננות און ווייזן וואס קומט יא ארויס דערפון.

אז א מענטש איז זיך מתבונן אז א מענטש דארף זיין א מענטש, מ’קען נישט לעבן אזוי [ווי א בהמה], און יעדער איינער וואס גייט אריין אין די צווייטע [מדרגה], ווערט ער ממש בייז, עד כדי רציחה, אויף דער וואס ער וויל נישט זיך אזוי פירן – דער וואס ער כאפט אלעמאל די ראש השנה און ער הרג’עט זיי. אוודאי.

די זעלבע זאך ווען א מענטש איז זיך מתבונן אין וואס איז א מענטש: א מענטש איז אזא זאך וואס לויבט דעם אייבערשטן, וואס ווערט א חלק פון דעם אייבערשטן’ס לויב. נישט נאר ער לויבט דעם אייבערשטן, ער ווערט א חלק פון דעם אייבערשטן’ס לויב, “לשבחך”. ווערט ער אויך אין די זעלבע וועג נאך מער בייז אויף דער וואס איז קעגן דעם, אויף דער וואס איז נישט [אזוי].

אזוי קומט אויס די מסקנא. און אמת’דיג, אזוי שטייט טאקע אין ספרים, אזוי קומט אויס, אז אויב ס’קומט איינער און ער פארשטייט, ווערט ער מורא’דיג בייז.

אבער יעדער איינער פארשטייט אז ס’איז אביסל אנדערש. פארוואס איז עס אנדערש? לאמיר מסביר זיין פארוואס ס’איז אנדערש.

יז. סוד ביטול הקליפה – לוחם זיין אדער מבטל זיין?

ווייל ס’איז דא א חילוק, ס’שטייט אין רמ”ק די סוד, ס’איז דא א חילוק פון ביטול הקליפה למטה און ביטול הקליפה למעלה.

* ביטול הקליפה למטה: דארף מען זיך מתלבש זיין מיט די זעלבע כלי הקליפה. “על חרבך תחיה”. יא, ער קומט מיט אונזער “בכוחו של פה”, וועלן מיר האבן די זעלבע “איידיע” [רעיון], אונז גייען אים הרג’ענען מיט א חרב. פארוואס? ווייל ער איז אין די “עולם החרב”, דארף מען אים הרג’ענען מיט א חרב, ער איז נאך אין עולם החרב. דאס איז אלץ ווען מ’רעדט אין “לעוועל 1”, אין עולם הזה, אין די מדרגה פון עולם העשיה, פון די פשוט’ע צדיק.

* ביטול הקליפה למעלה: אבער ווען מ’רעדט פון דעם וואס מ’פארשטייט אז א מענטש איז אזא סארט זאך וואס “ישתבח שמו לעד” – דאס איז די טייטש א איד. און אוודאי לכאורה ווערט מען ברוגז. אבער אויף וועם ווערט מען ברוגז? טראכט אריין, דו ווערסט ברוגז, אויף וועם איז דא צו ווערן ברוגז? אויף א צווייטן איד? א איד איז דאך “ישתבח שמו לעד”!

און ס’ווענדט זיך: אויב ס’איז דא א גוי – די אמת איז מ’ווערט נישט ברוגז אויף די גוי אויך נישט. דער גוי ווערט אויס. די יצר הרע – לאמיר זאגן די יצר הרע, די גוי איז די גשמיות’דיגע גוי, אבער די יצר הרע ווערט אויס, ער איז בטל במציאות.

פארדעם שטייט די חילוק אז מחיית עמלק איז א ביטול במציאות, מה שאין כן א מחיית שבעה עממין איז נישט אזוי בטל, יא? ס’איז דא א חילוק. פשיטא אז אויף אנדערע אומות איז נישט די זעלבע לעוועל פון מחיה.

פארוואס? ווייל יעדער איינער פארשטייט אז מחיית עמלק, ווי דער רמ”ק זאגט, איז “ביטול הקליפה” – מען ווייזט אז ס’איז נישטא קיין קליפה. נישט אז ס’איז דא א קליפה און מען שלאגט זיך מיט אים.

ווייל וואס איז א קליפה? א סברא. האסט געמיינט, יא, האסט געמיינט אז א מענטש איז כדי צו לעבן דא צו עסן די שלוש סעודות. ניין! א מענטש איז כדי צו זינגען די זמירות און צו זינגען בשעת שלוש סעודות די טעמים ונקודות, כדי צו הערן די תורות און צו זאגן בשעת שלוש סעודות. דאס איז א מענטש.

איז וואו איז יעצט געגאנגען דער האן וואס זאגט אז א מענטש איז אויף צו פרעסן? וואו איז ער? “לבר נתלין אלהן הנך כלבין דחציפין” [אין דרויסן הענגען די חוצפה’דיגע הינט]? וואו איז ער? מ’גייט אין דרויסן און מ’טרעפט דעם כלב?

איז יא, ס’איז נישט פשט אז מ’גייט אין דרויסן און מ’טרעפט אפאר קאליע כלבים דארט. ס’מיינט צו זאגן אז ס’איז נישטא, און זיי זענען אויף אזא סארט לעוועל און פארשטייען אז דאס איז די זאך.

יח. נפקא מינה פאר בין אדם לחבירו (“לא תקום ולא תטור”)

און וואס איז די נפקא מינה? אז דער איד, דער איד איז דאך דאס “לא תקום ולא תטור את בני עמך”.

וואס שטייט אין רמב”ם אויך ביי די מצוה פון נקמה? “לא תקום ולא תטור את בני עמך” איז פשט: יא, דער איד האט מיך בא’עוול’ט, ער האט מיר נישט געוואלט בארגן זיין האמער נעכטן, איז ער א שייגעץ. מצד די ערשטע הסתכלות דארף מען טאקע זיין ברוגז אויף אים, ס’איז אפילו א מצוה, אקעי, דארף מען מחיה זיין.

אבער מ’מוז דאך טראכטן: וואס איז א איד? א איד איז עפעס אויף צו בארגן האמערס? האמערס דארף מען ווארגן, פארוואס נישט? א איד איז דא צו לויבן דעם אייבערשטן.

דער איד שטערט מיך לויבן דעם אייבערשטן? דער “חגבי דוד” שטערט? ער שטערט אויך נישט. ער שטערט נאר פאר ווער ס’האט נישט קיין שכל, ער מיינט אז לויבן דעם אייבערשטן מיינט אז מ’דארף פילן גוט און שרייען.

לויבן דעם אייבערשטן מיינט: מיט דעם וואס ס’איז דא די וועלט, מיט דעם וואס דו פארשטייסט אז ס’איז דא א וועלט און ס’ארבעט, און דער אייבערשטער איז אין די וועלט, און ס’איז אלץ קייט אין די ריכטיגע וועג.

דאס איז די שווערע [עבודה]. און ווען מ’איז זיך מתבונן, איז בטל געווארן די קליפה. און ממילא, רעדט צוויי אידן וואס שטערן דיך – ער שטערט דיך נישט.

די גאנצע התבוננות וואס איך האב גערעדט פון זיין זייער ברוגז אויף עמלק בחיצוניות, איז גורם אז ווען דער איד כביכול איז אין עמלק, ער שטערט דיך חלילה, איז ער אין זיין “עולם החיצונים”. כאפסטו אז ס’הייבט זיך נישט אן. מצד הנשמה, מצד די הסתכלות, ער עקזיסטירט נישט די רע. ס’עקזיסטירט נישט.

דאס איז די סוד פון מחיית עמלק שבת פון די צווייטע לעוועל, די מענטשליכע לעוועל.

איך האף אז ס’איז גענוג קלאר. איך מיין, ס’פעלט מיר דא עפעס א קלארע וועג וויאזוי דאס ארויסצוגעבן. איך מיין אז איך האב גענוג גוט ארויסגעגעבן פאר היינט, אפשר שבת וועלן מיר פארשטיין בעסער.

יט. לעוועל 3 – מצד האלקות (סוד “היש ה’ בקרבנו אם אין”)

יעצט, די זעלבע זאך גייען מיר ווייטער צוריק און נאך א לעוועל העכער – קבלה. דאך יעדע זאך דארפן מיר לערנען מצד הנשמה (דאס הייסט נשמות), און אויך מצד האלוקות, מצד די לעוועל פון געטליכקייט. וואס איז דא שורש, וואס אונז פארשטייען דא, וואס איז ממש נישט מענטשלעך בכלל.

און דאס וועט מען לערנען די סוד וואס שטייט אין זוהר הקדוש. צוויי אדער דריי מאל ברענגט דער זוהר די זעלבע ווארט, דער אריז”ל רעדט עס אסאך, און חסידישע ספרים ברענגען עס אסאך.

ער ברענגט אז עמלק איז געווען, מלחמת עמלק, די ערשטע מלחמה איז געווען נאכדעם וואס די אידן האבן געזאגט “היש ה’ בקרבנו אם אין” – די נסיון פון מסה ומריבה, וואס זיי האבן געזאגט ביי רפידים אז ס’איז נישטא קיין וואסער, און דער פסוק איז מסיים “על נסותם את ה’ לאמר היש ה’ בקרבנו אם אין”, און די נעקסטע פסוק איז “ויבא עמלק”, ממש די נעקסטע פסוק.

און איך האלט שוין פינף און צוואנציג מינוט אריין אין די שיעור, איך דארף גארנישט מאריך זיין אין דעם, מ’קען זייער אסאך מאריך זיין נאר אויף די נקודה, איך וויל נאר אויספירן די דריטע נקודה, וויאזוי ס’שטעלט זיך ארויס אז דאס אלעס איז תלוי אין השגת אלקות.

וואס מיין איך צו זאגן? מיר זאגן דאך אז די אלע לעוועלס – סיי די נקמה וואס דארף זיין, סיי די נישט-נקמה וואס איז די זעלבע זאך וואס קומט ארויס פון א טיפערע התבוננות פון די מדריגה פון נשמות – אלעס איז תלוי אין א געוויסע חוסר הבנה, ס’איז משתלשל פון א געוויסע חוסר הבנה פון וויאזוי אלקות, וויאזוי דער אייבערשטער ארבעט.

און אויב מ’פארשטייט דאס, מ’קען זאגן מלמטה למעלה: אויב מ’פארשטייט די ריכטיגע געטליכקייט וואס איז משתלשל למטה, איז “וידעת היום”, ממילא אויך האט מען זיך נוקם געווען אין די עמלק אן זיך, און אזוי ווייטער. אדער פארקערט, קודם טוט מען דאס, און דערנאך טוט מען די נעקסטע לעוועל, נאכדעם פארשטייט מען אז דאס איז אלעס אמת’דיגע מדריגות פון געטליכקייט.

כ. די חקירה פון “יש” און “אין”

און דער זוהר, דער זוהר זאגט אזוי. דער זוהר פרעגט א קשיא, רבי אבא אין זוהר פרעגט א קשיא, ער זאגט: וואס גייט דא פאר? מ’רעדט עפעס פון בעיביס? איך ווייס נישט, זי גייט אונז מיט זיי?

דער רמב”ן זאגט “היש ה’ בקרבנו אם אין” איז טייטש: צו איז דא א נביא? צו איז משה אן אמת’דיגער נביא? דאס הייסט “היש ה’ בקרבנו”, צו איז דא ביי אונז נביאים? אזוי ווי מ’זעט אין אנדערע פסוקים אז דער אייבערשטער אונזער מיינט נביאים.

פרעגט די גמרא: נאר וואס הייסט זיי האבן נישט געזען? ס’איז נאך נישט געווען מתן תורה, ס’איז געווען קריעת ים סוף, ס’איז געווען “ראתה שפחה על הים מה שלא ראה יחזקאל”. וואס איז דאס “היש ה’ בקרבנו אם אין”? נעכטן איז ער געווען! ס’איז א גוטע קשיא, מען קען מאריך זיין אויף פשט און אויף סוד.

זאגט דער זוהר, זאגט רבי אבא: ניי, אוודאי, זיי האבן נישט געפרעגט קיין נער’ישע קשיות. זיי האבן נישט געמיינט צו זאגן צו דער אייבערשטער איז דא אדער דער אייבערשטער איז נישט דא.

זיי האבן געמיינט צו פרעגן א גאר א טיפע חקירה אין קבלה, אין פילאסאפיע, אין די חקירות אלקות. זיי האבן געפרעגט א שאלה – אזוי איז מסביר דער רמ”ק אין די אדרות, די אדרות ברענגען די זעלבע תורה – צו דער אייבערשטער איז מיט זיי (אוודאי איז דער אייבערשטער דא, אוודאי פירט דער אייבערשטער די וועלט), אבער זיי האבן געוואלט וויסן צו דער אייבערשטער פירט זיי יעצט, אדער באופן כללי, מבחינת יש אדער מבחינת אין.

* בחינת יש: איז טייטש מדרגת חכמה – דער רמ”ק זאגט מדרגת חכמה, אדער אזוי זאגט ער, מדרגת זעיר אנפין.

* בחינת אין: איז טייטש מדרגת עתיקא, מדרגת אריך אנפין.

פארוואס הייסט דאס “יש” און דאס “אין”?

יש הייסט אז מען קען עס תופס זיין. “יש מחשבה תפיסא ביה” אין א געוויסע זינען, א געוויסע מדה, א געוויסע תואר. מען קען זאגן אויף דעם: דער אייבערשטער איז צדק ומשפט. יא, משפט איז א מדה פון זיין, ער פירט זיך מיט צדק ומשפט, חסד, גבורה, תפארת – די מדות וואס אונז פארשטייען. און פון דעם קומט דאס וואס אונז רופן על פי קבלה “דרך הטבע”, דאס איז די נארמאלע הנהגת העולם, “nothing interesting” [גארנישט אינטערעסאנט].

אם אין איז די הנהגה וואס מען זאגט נישט אויף דעם קיין ווארט. דאס הייסט “שלילת התארים”, זאגט דער רמ”ק. דאס הייסט, מען זאגט נישט אויף דעם, מען האט נישט קיין ווארט. נאר דאס וואס איז דא א גאט – אפילו דאס קען מען אפשר נישט אינגאנצן זאגן – נאר דאס וואס איז נישטא אויף דעם קיין ווארט, דאס איז העכער פון אלע ווערטער. דאס וואס מען פילט אדער מען ווייסט אין עפעס אן איידעלן אופן אז עס איז דא אזא מציאות.

צו דאס איז וואס פירט זיי? דאס האבן זיי געוואלט וויסן.

כא. דער פגם פון נסיון און פירוד

פרעגט ער: אויב אזוי, וואס וויל מען פון זיי? “ויבא עמלק”. וואס וויל מען פון זיי? זיי האבן געפרעגט א גוטע קבלה שאלה! וואס איז, מען טאר נישט לערנען קבלה?

האט ער געזאגט א וואונדערבארע תירוץ. ער זאגט צוויי זאכן:

1. זיי האבן געמאכט א פירצה.

2. און זיי האבן געמאכט בדרך נסיון.

און מען דארף פארשטיין אז דאס איז די זעלבע זאך. אין אנדערע ווערטער, וואס ער איז מסביר איז: די אידן, פארוואס איז געקומען עמלק?

איז נישט ווייל זיי האבן געפרעגט א גוטע שאלה. ס’איז א גוטע שאלה. נאר ווייל זיי האבן עס געטון נישט בדרך אהבה, [נאר] בדרך נסיון. זיי האבן געטעסט [אויספרובירט]. ער זאגט: ער איז דער וואס איז געווען, זאל ער אונז געבן. אויב זיי וואלטן עס געטון בחיבוב’ס, וואלט נישט געווען קיין פראבלעם.

נאך א נקודה זאגט ער, אז זיי זענען מפריד געווען.

דאס איז א באארבעטער טראנסקריפט פונעם פערטן טייל פונעם שיעור. דער טעקסט איז געווארן איינגעטיילט אין קאפיטלעך און פאראגראפן פאר גרינגערע ליינבארקייט, מיט די נויטיגע שפראך-פארבעסערונגען, אבער האלטנדיג דעם פולן אינהאלט פונעם אריגינעלן רעדנער.

שיעור: זכור את אשר עשה לך עמלק – חלק ד’

נושא: די סתירה צווישן “יש” און “אין”, און דער תירוץ פון חביבות

—

כב. וועלכע גאט פירט אונז? ביידע אויף איינמאל

וועלכע גאט פירט אונז? וויאזוי פירט אונז דער אייבערשטער – בבחינת “יש” אדער בבחינת “אין”?

דער תירוץ איז: פארוואס נישט ביידע? (“Why not both?”). דאס איז דער תירוץ. ביידע, ביידע אויף איינמאל.

דער זעלבער גאט וואס איז למעלה מכל התארים, וואס איז שלילת התארים [בחינת “אין”], ער איז אויך דער גאט וואס מ’זאגט אויף אים “אוהב עמו ישראל”, “הבוחר בעמו ישראל באהבה”, וואס מ’האט ליב יעדער איד עקסטער. דער זעלבער. ס’איז נישטא קיין חילוק, קיין סתירה.

דער אייבערשטער זאגט אז ס’איז דא א סתירה; ער זאגט אז ס’איז דא אזא גאט און אזא גאט, ס’איז דא תפארת און ס’איז דא עתיק. און מ’פרעגט אפילו די שאלות, מ’פרעגט די שאלות, מ’דארף דאך אויסקאכן וויאזוי דער וואס איז “כמלא רחמים” איז די זעלבע ווי דער “גיבור מלחמה”. דאס איז א גוטע שאלה.

אבער ווען מ’פרעגט די שאלה באופן וואס מ’מיינט שוין כאילו ס’איז דא א תשובה [פון פירוד], כאילו ס’איז דא א פירוד – דאס איז אליינס עמלק’יות.

כג. דער סוד פון “כי יד על כס י-ה”

מ’דארף אויך צוהערן אז דער “ויבוא עמלק” איז נישט פשט אז ס’איז אן עונש. ס’איז נישט קיין עונש. עמלק, ער איז דאס [דער פירוד]. דאס איז דער סוד פארוואס ס’שטייט – זייער אינטערעסאנט – דער פסוק: “כִּי יָד עַל כֵּס יָ-הּ מִלְחָמָה לַה’ בַּעֲמָלֵק מִדֹּר דֹּר” (שמות יז, טז).

יעדער איינער קען דעם מדרש. און ס’איז זייער אינטערעסאנט, דער פסוק איז א שווערער פסוק. דאס איז דאס איינציגסטע פלאץ, אדער דאס ערשטע פלאץ אין די תורה, וואו ס’שטייט אז דער אייבערשטער האט א בענקל (“כס”). “יד על כס י-ה”. דאס איז א שווערער פסוק. אלע מפרשים האבן זיך שוין געמוטשעט [מיט דעם]. דער אייבערשטער האט א בענקל? וואס מיינט דער אייבערשטער זיצט אויף א בענקל? ער האט א גוף? ער זיצט אויף א בענקל? וואס איז דער טייטש? וואס גייט דא פאר?

און דער מדרש זאגט, אדער ס’זאגט די גמרא, מדרש: “אין השם שלם עד שימחה זרעו של עמלק”. וואס מיינט “אין השם שלם”? אז ס’איז נישטא קיין אחדות פון די י-ה און די ו-ה, יא? זיי לערנען עס אזוי. דאס הייסט אז די עתיק און די ז”א [זעיר אנפין], די בחינת “אין” און די בחינת “יש”, ארבעטן נישט צוזאמען, זיי ארבעטן סותר.

אבער על פי די אמת ארבעטן זיי צוזאמען. נאר מענטשן כאפן נישט אז זיי ארבעטן צוזאמען, מענטשן כאפן נישט אז די בחינה פון “יש” און די בחינה פון “אין” גייען צוזאמען. און ממילא, דאס איז די עמלק. און וועגן דעם פארשטייט מען נישט דעם פסוק, פארשטייט מען נישט.

די שבועה מיינט: דאס איז אלעס די זעלבע זאך. די שבועה וואס ער זאגט אז “מלחמה לה’ בעמלק”, און די עמלק אליינס, און די “אין השם שלם” – דאס איז וואס איז. עמלק איז דער טייטש, דאס איז דער פירוש פון די אלע זאכן אין די העכסטע מדריגה. דער פירוש פון דעם איז, אז ס’קען אמאל אויסזען פאר א מענטש אז ס’איז דא א פירוד פון עתיק און ז”א, און דער תירוץ איז אז ס’איז נישט דא. דעמאלטס ווערט אויס עמלק, דאס איז דער שם שלם, “ומחה אזכר עמלק”.

כד. די אומפארשטענדליכע חיבור פון “אין סוף” און “חבר”

סאו וואס מיינט דאס? וואס קומט דאס אריין? וואס ער מיינט איז זייער פשוט. וואס ער מיינט איז, אז מ’האט אנגעהויבן מיט דעם, אז ס’איז דא א וועלט פון כלים, ס’איז דא א וועלט וואס יעדער כלי דארף זיין מיט די צדק ומשפט, דארף זיין די אלע ערשטע לעוועל [מדרגה] וואס מ’האט געלערנט נעכטן וועגן מחיית עמלק – דער גאט וואס פירט די וועלט. און נישט נאר דאס, נאר איבער די צווייטע לעוועל וואס מ’האט געזאגט אז אלעס איז בחינת “שם שלם”, יא? ווען דער אייבערשטער מאכט שלום. די אמת’דיגע מטרה פון מלחמה בפנימיות איז שלום, נישט אז ס’זאל זיין א מלחמה צוקריגט; די אמת’דיגע מטרה איז שלום, כדי להשתבח ולהתפאר בשם שלם שנקרא שמו עלינו בשלימות.

מ’זעט אבער אויס א סתירה. מענטשן פארשטייען נישט אז ס’איז דא א סתירה [באמת], מענטשן פארשטייען נישט אז די צוויי זאכן קענען גיין צוזאמען. מענטשן פארשטייען אויך נישט – איך פארשטיי נישט, מענטשן, אונז פארשטייען אויך נישט ריכטיג. נישט דא הייבט זיך אן די שאלה; מ’טראכט אביסל טיף פארשטייט מען. אונז פארשטייען נישט א סאך א פשוט’ערע זאך:

וויאזוי קען זיין אז דער אין סוף, די בחינה פון “אין” וואס מ’קען נישט וועגן אים זאגן גארנישט, אז ער איז דער וואס איז אונזער חבר? ס’איז אן אומגלויבליכע, וואונדערליכע זאך (“funny thing”).

מ’קען זאגן געוויסע תירוצים, מ’קען זאגן יעצט אויך נישט סתם תירוצים וואס מ’פארענטפערט אין א רגע די גאנצע זאך, אבער מיר פארשטייען עס נישט. און ווען מיר פארשטייען נישט, איז אליין דא צוויי וועגן, א ריכטיגע וועג פון זיך מתייחס זיין.

קודם כל, מיר פארשטייען עס נישט. און פארוואס פארשטייען מיר עס נישט? ווייל מיר זענען נישט אויף די מדרגה, ווייל אין די וועלט איז אמת’דיג דא א געוויסע פירוד, א בחינה פון עמלק. און ווי העכער מ’פארשטייט, ווערט עס אויס, ווערט עס אחדות, ווערט עס די אלע זאכן איין זאך.

כה. זכור – געדענקען די אחדות בחביבות

יעצט, וואס טוט מען ווען מ’פארשטייט נישט? דאס איז פורים אליין איז א מצוה פון פארשטיין פארוואס איז דא אזא סתירה. פארוואס איז דא אזא סתירה? מ’וועט נאך זען, קלאר אז ס’איז נישט קיין סתירה, ס’איז די זעלבע זאך. ממילא דארף מען קענען רעדן קלאר פון די נושא פון יאוש וקנין עבד, מ’קען רעדן וועגן דעם פורים. א גאנצע קענען מיר נישט רעדן.

פארוואס? וואס טוט מען ווען מ’איז ערב פורים און מ’פארשטייט עס נישט? “זכור את אשר עשה לך עמלק” – דא איז די זכור. דאס איז די מצוה פון זכור על פי פנימיות. די מצוה פון זכור על פי פנימיות איז: געדענק אז “זכור ושמור בדיבור אחד נאמרו”. זכור אל תשכח, אזוי ווי זכור ושמור, זאגט דער רמ”ק. געדענק אז ס’איז די זעלבע זאך, מאך נישט דעם טעות.

וואס הייסט מאך נישט דעם טעות? איך זע דאך! פארוואס רעדט מען דאך פון דעם? ווייל ס’איז דא א יאוש, ס’איז דא יא א פראבלעם וואס ס’איז שווער צו פארשטיין וויאזוי ס’איז די זעלבע זאך. אויף דעם זאגט די תורה: גיי בחביבות.

וואס איז באמת די חיבור? הלכה למעשה, פראקטיש. בעומק, על פי קבלה, פילאסאפיע, קען מען פארענטפערן אן אנדערע מאל. אבער יעדער איד איז דאך פראקטיש. עבודה מיינט וויאזוי איז פראקטיש. וויאזוי איז פראקטיש כלל דעת אז ס’איז נישט דא קיין פירוד? פראקטיש איז דאס כלל אין אן אהבה, אין א ליבשאפט, אין א געוויסע נעימות, אין א געוויסע הארמאניע. דאס איז דא מענטשן, דאס איז א מדה מער ווי א פעולה. ס’איז א מדה וואס די מדה ברענגט שוין אריין די גאנצע השגות אלוקות.

און דאס איז, כ’וועל אייך זאגן אין איין ווארט, אויך א זאך וואס ווער ס’לערנט, ווער ס’קוקט אריין אין די סארט חקירות אין קבלה, דארף עס אלעמאל געדענקען, און איך וועל עס פרובירן זאגן.

כו. משל – דריי צוגאנגען צו סתירות (די צוויי רבי’ס)

ס’איז דא א דרך הלימוד וואס איז בחיצוניות. מיר האבן אפשר גערעדט אין אנדערע פלעצער וועגן דעם מער. ס’איז דא א דרך הלימוד וואס איז בחיצוניות, וואס איז נישט בחביבות. ס’איז בניסיון הייסט עס, טעסט, לאמיר זען אויב ס’איז טאקע אזוי. “ווארט, ס’איז דאך אן עתיק, ס’איז דאך א זייער רמ”ח, וויאזוי גייען זיי צוזאמען? יא, ס’שטייט אין קבלה אז ס’איז נישט קיין סתירה, אבער וואס איז די סתירה? עבודה איז דאס יא סתירה. לאמיר רעדן וועגן דעם, וואס איז די פראבלעם דא.”

קיינער זאגט נישט אז ס’איז נישט דא קיין תירוץ. תירוץ מיינט אז די וועלט איז באשאפן אויף אזא וועג וואס איז דא איינער שטייט זיך נישט אן קיין וועלט. אבער דא צוויי מענטשן, מ’קען עס רופן איינער מער מיט א מידה פשוטה אדער ווייניגער מיט א מידה פשוטה, אבער ס’איז נישט… איך האב נישט ליב דאס ווארט. רוף איך עס מער מיט אהבה און ווייניגער מיט אהבה. ס’איז דא איינער וואס ער האט זיך ליב.

אזוי ווי דער משל, מ’זאל זאגן א משל גס ועב, א גראבער משל, מ’דארף זאגן גראבע משלים, א גאר א גראבער משל:

דו האסט דא א איד וואס האט צוויי רבי’ס, אדער האט א טאטע און א מאמע, און די צוויי רבי’ס גייען מיט אנדערע דרכים, מיט אנדערע שיטות. יעדער איינער האט זיך זיין נקודה וואס ער איז מדגיש אין אידישקייט, זיין וועג ווי ער פארשטייט זאכן – זייער אנדערש.

1. דער חוקר/מתנגד:

איז דא איינער וואס ער איז א מתנגד, ער איז א חוקר, ער שטייט פון אינדרויסן, ער איז עובד בניסיונות, ער איז “נסו את ה’”. ער זאגט: “געוואלד! ס’איז דאך קלאר, דער זאגט אזוי, דער זאגט אזוי, ס’גייט נישט צוזאמען.” און יענער קען זיין א גרויסער מבין, א גוטער פילאסאף, א גוטער פארשטייער.

2. דער נאר:

נאכדעם איז דא איינער א נאר, ער זאגט: “ס’איז אלעס די זעלבע זאך, אלעס אחדות, ס’שטייט ‘אחד יחיד ומיוחד’, איך האב נישט קיין אהנונג, אלעס איז די זעלבע זאך, ס’איז סתם שטותים.” די תורה פון אחדות קען נישט זיין א נאר. אפשר איז דער נאר אביסל בעסער און האט א געוויסע מעלה איבער דעם חכם, ווייל למעשה איז ער נישט צוקריגט מיט יעדן. ס’איז אן אופן פון לעבן, נישט א וועג פון צוקריגטקייט. ווען מ’לערנט אים, פילט מען נישט צוקריגט, מ’פילט זיך געשמאק. ווער ס’זעט די צוויי סארט ספרים ווייסט: ווען מ’לערנט די ערשטע סארט ספר, פילט מען זיך די גאנצע צייט ברוגז; א צווייטע סארט ספר, פילט מען געשמאק. ס’איז א טשענדזש, ס’איז א פארדרייטע קאפ. אה, מיר ווילן אבער אנדערש זיין.

3. דער דריטער סארט (דער ריכטיגער וועג):

דא איז א דריטע סארט איד. די דריטע סארט איד זאגט: “איך ווייס נאך נישט. ווען איך וואלט געוואוסט אינגאנצען די תורה, זאל די מהות זיין איינגעקריצט און פארשטיין קלאר – מיר האבן גערעדט מיטוואך וויאזוי מ’קען ווען מ’פארשטייט אמת’ע זאכן פארשטיין אלע סתירות – איך האלט נאך נישט דארט. ס’פעלט מיר עפעס יסודות, ס’פעלט מיר הבנות, איך פארשטיי נישט. אבער וואס איך ווייס איז, אז איך האב ליב די ביידע אידן. איך האב זיי אזוי פשוט ליב. איך האב ליב נישט נאר זיי, איך האב ליב זייערע געדאנקען. איך האב ליב פאר דעם וואס איך בין זייער תלמיד.”

א מענטש קען זיין א תלמיד פון מער ווי איין רבי, יא? ס’שטייט אין די גמרא’לעך, פאר א סוחר איז בעסער צו זיין א תלמיד פון מער ווי איין רבי, מ’באקומט א ברייטערע הבנה. צוויי רבי’ס מיינט דאך אלעמאל, איינער איז שונה מחבירו, ער מוז האבן עפעס א חילוק פון די צווייטע. אבער איך האב ליב ביידע פון זיי. איך האב אזוי ליב דעם איין סארט, איך האב אים ליב.

כז. דער כח פון חביבות אלס תירוץ

וואס טו איך? איך האב אים ליב. וויאזוי קען מען ליב האבן? איך האב אים ליב, איך האב אים א מורא’דיגע הערכה, איך פיל א משיכה צו דער וואס מ’קען נישט אויף אים זאגן גארנישט, וואס ער איז “מסתתר בשופריר חביון”, איך האב א מורא’דיגע אהבה צו אים.

איך האב אויך א מורא’דיגע אהבה פאר דער פערסאנעל [פערזענליכער] גאט, פאר דער וואס מ’קען רעדן מיט אים, מ’קען אים זאגן גוט מארגן אינדערפרי און גוטן אווענט ביינאכט, וואס מ’קען אים בעטן יעדע זאך, וואס ער איז מיט דיר, “עמו אנכי בצרה”, און דער וואס ער מאכט סדר אויף די וועלט, ער מאכט צדק און משפט – איך האב ליב דעם אויך.

ס’איז א שווערע שאלה, פילאסאפיש: “איך יתקיימו שניהם”, “היש ה’ בקרבנו אם אין” – ס’איז א שווערע שאלה. אפשר פורים, איך וועל זיך גוט אנטרינקען, איך וועל לערנען אלע ספרי קבלה, אלע ספרי פילאסאפיע, אלע ספרי חקירה אויף איינמאל, וועל איך פארשטיין קלאר די תירוץ, וועט ארויסקומען א פיינע ספר חקירה וואס וועט מסביר זיין, “יקירי ורעי”, איך ווייס אז איר וועט אלע איינזען אז די קשיא האט זיך נישט אנגעהויבן, ס’איז פשוט’ע חילוקים צווישן די צוויי ידיעות, נאו פראבלעם [קיין פראבלעם].

איך האלט נאך נישט דארט, איך האב נאך אפאר פורים. אבער איך וויל דיר זאגן איין זאך: איך האב זיי ביידע ליב. איך האב זיי ביידע ליב, “אבדו וחביבותא”, איך האב זיי ביידע ליב. איך קען נישט זאגן אז זיי זענען צעקריגט, מ’דארף פארשטיין, נאו פראבלעם, מ’וועט לערנען און פארשטיין, אבער איך האב זיי ביידע ליב.

די חביבות, “א נעם בחביבותא תליא מילתא”, די חביבות, דאס איז די חביבות פון די ספירות אליינס. אמת’דיג, איין וועג פון דעסקרייבן [באשרייבן] די תירוץ איז צו זאגן אז די “יש” האט ליב די “אין”, און די “אין” האט ליב די “יש”. די מדרגה פון א ספירה, די ספירה פון כתר און די ספירה פון חכמה, די ספירה פון כתר און די ספירה פון אריך אנפין און זעיר אנפין – זיי האבן זיך ליב. זיי זענען דאך די זעלבע זאך, קענסטו שוין זאגן, אבער ס’איז דא צווישן זיי אן אהבה. וויאזוי מ’איז מפרש די אהבה, אהבה איז א גשמיות’דיגע זאך, אקעי, אבער דאס איז איין תירוץ.

פונקט אזוי ווי דו קענסט פארשטיין אז א מענטש קען ליב האבן צוויי שיטות וואס ביידע האט ער ליב, אין א געוויסע זין, די חביבות פון די ספירות איז די תירוץ פאר די קשיא, אמת’דיג. די חביבות וואס די ספירות האבן אין עולם התיקון, יא, זיי האבן זיך ליב, “אבער חביבותא תליא מילתא”.

און די זעלבע זאך, די סארט חביבות וואס ער קען האבן, דאס איז אויך א נייע בליק יעצט אויף דעם וואס ער איז נישט צעקריגט מיט זיין חבר וואס מ’דארף אים נוקם זיין אדער נוטר זיין. ער זאגט יא, אמת, אבער איך האב אים נאך אלץ ליב, ער איז נאך אלץ א איד, ער איז נאך אלץ א מענטש.

די זעלבע חביבות איז אויך, ווען ס’גייט אינגאנצן אראפ, קומט עס אראפ ביז די חרב וואס מ’הארגעט מיט דעם המן הרשע – ער האט אזוי ליב, ווייל יעדער איינער זאגט “לשם אהבה” איז נישט דא אין דעם קיין קנאה, קיין כעס אויף דעם וואס איז פוגם אין די אהבה. דאס הייסט קנאה, יא, “אל קנוא ונוקם”, “איש קנא מקנא לאשתו”. אזוי ער האט איר אזוי ליב, שטערט אים מורא’דיג שטארק אז איינער גייט קעגן דעם.

פרק ה: די העכסטע מדרגה – “בעתיקא תליא מילתא”

דער שווערד פון עתיקא

ווען מ’רעדט פון דעם שווערד וואס הרג’עט עמלק, איז עס א שווערד וואס ס’איז געשמאק צו קוקן אויף; ס’איז נישט שרעקעדיג. דאס איז די העכסטע מדרגה [level] פון תיקון, די העכסטע מדרגה פון “בעתיקא תליא מילתא” [אין דעם ‘עתיק’ – די העכסטע ספירה פון כתר – איז די זאך אנגעהאנגען], פון שלש סעודות [די דריטע סעודה פון שבת, וואס איז די צייט פון רעוא דרעוין].

סיכום און שלוס

דאס זענען די דריי מדרגות פון עמלק למעלה, די דריי מדרגות פון עמלק – די צוויי מדרגות מער פון וואס מיר האבן גערעדט נעכטן – וואס מ’קען אביסל פארשטיין.

זיי [די ספרים הקדושים] האבן געזאגט זייער אסאך טיפע זאכן, וואס יעדע זאך איז א סוגיא בפני עצמה, אבער איך האף אז ס’איז גענוג אויף צו עפענען אביסל די קאפ צו פארשטיין די כוונה פון שבת זכור.