סיכום השיעור 📋
סיכום שיעור – פרשת שמות תשפ”ו
נושא מרכזי: “וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי” – התחלת הגאולה
—
א. מבנה הפרשה והמתודולוגיה ללימודה
חלוקת הפרשה: גלות וגאולה
הפרשה מתחלקה לשני חלקים ברורים:
1. מעשה הגלות – שכחת יוסף, מות הדור הקודם, עליית פרעה חדש, הגזירות על הילדים
2. התנוצצות הגאולה – מתחילה בפסוק “וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי”
שיטת הלימוד: דברי הקוצקער רבי
הקוצקער רבי אמר שכל יהודי צריך ללמוד את פרשיות יציאת מצרים בעיון – כמו גמרא ותוספות.
הסיבה: יציאת מצרים היא שורש לכל הגלויות והגאולות. צריך לדייק ולהעמיק כדי לדעת איך להתנהג למעשה.
משמעות “עיון”: שהתורה תהפוך ל”תורה דיליה” – שהאדם יבין בעצמו ויוכל לעשות. צריך להבין איך עובד מצרים (מהי הבעיה), מהם הפתרונות, ומהן המניעות שצריך להתגבר עליהן.
ביקורת על גישת ה”חיזוק”
הרב מבקר את הגישה הרווחת שמפרשת את יציאת מצרים כ”חיזוק” בלבד – שהקב”ה איתנו גם בגלות.
הטענות נגד גישה זו:
– משה רבינו לא בא לומר חיזוק – הוא בא להוציא את ישראל ממצרים בפועל
– כשהעם התלונן על משה, הם לא ביקשו חיזוק – הם רצו יציאה אמיתית
– לחיזוק לא צריך “עיון” – צריך עיון כדי להבין איך לפעול
—
ב. הציר המרכזי: דורות ותולדות
המסגרת של הפרשה
הפרשה ממוסגרת סביב נושא הדורות:
– “ואלה שמות בני ישראל” – כמו פרשת תולדות
– הגלות מתחילה: “וימת יוסף וכל אחיו וכל הדור ההוא“
– הגאולה מתחילה: לידת דור חדש – עמרם לוקח את יוכבד
העיקרון המרכזי: הגלות נוצרת כשהדור הקודם נעלם. הגאולה מתחילה כשנולד דור חדש.
שום דבר אנושי לא מחזיק יותר מדור
“דור הולך ודור בא והארץ לעולם עומדת”:
– הארץ עומדת לנצח, אבל מעשי בני אדם תלויים בדורות
– אי אפשר שאדם יעשה דבר שיחזיק לנצח נצחים
– גם אברהם, יצחק, משה, דוד – כולם מתו
– הגבול: “פוקד עוון אבות על בנים על שלשים ועל רבעים” – עד ארבעה דורות יש רושם
המשמעות המעשית
– המשנה אומרת “בכל דור ודור” – יציאת מצרים היא עניין שדורש דור שלם
– כשיעקב מת – “נסתמו עיניהם של ישראל”, אבל “יעקב אבינו לא מת”
– כל עוד יש תלמידים שזוכרים את הרבי – הוא עדיין “חי” במובן מסוים
– אחרי ארבעה דורות – נגמר, אין המשכיות טבעית
—
ג. פריה ורביה – הציר המרכזי של הגלות והגאולה
הקשר בין ספר בראשית לספר שמות
בספר בראשית:
– המצווה הראשונה בתורה היא “פרו ורבו”
– זוהי הדרך שבה האדם נעשה “דומה לבוראו” – יוצר נשמות כמו הקב”ה
– כל פרשיות בראשית עוסקות בפריה ורביה של האבות והברכות על הילדים
בספר שמות:
– המעבר מ”תיאוריה” ל”מעשה” – קיום בפועל
– הוויכוח הראשון של פרעה עם ישראל סובב סביב פריה ורביה
– פרעה חושש מ”פן ירבה” – בעיית הדמוגרפיה היהודית
– ניסיונות פרעה: המיילדות, גזירות על הילדים – הכל נגד הפריה ורביה
פירוש המדרש על גזירת פרעה
השאלה: למה גזר פרעה “כל הבן הילוד היאורה תשליכוהו”?
הפשט: פחד מריבוי היהודים. הזכרים נבחרו כי הנקבות יכולות להתחתן עם מצרים ולהיטמע.
המדרש: האיצטגנינים ראו שעתיד להיוולד מושיען של ישראל. כל הגזירה הייתה רק כדי לתפוס את אותו בן אחד – המושיע.
ההסבר העמוק:
– כל ילד יהודי שנולד הוא “פוטנציאל משיח”
– כדי לעקור את המשיח, צריך למנוע כל לידה
– “אל תגעו במשיחי – אלו תינוקות של בית רבן”
– כדברי הרבי מליובאוויטש: כשרואים ילד יהודי – רואים משיח
—
ד. הכוונה בפריה ורביה
הרמב”ם והזוהר
הרמב”ם בהלכות דעות: הכוונה בפריה ורביה היא “שמא יולד בן גדול בישראל” – תלמיד חכם, בר דעת.
הזוהר:
– עמרם היה צריך כוונה טובה, לדעת מה הוא עושה
– חלק ממעלת הילד תלוי בכוונת ההורים “לשם שמים”
– “והתקדשתם והייתם קדושים” – מי שמקדש עצמו בשעת זיווג, נותנים לו נשמה קדושה לילדו
למה לא נזכרו שמות עמרם ויוכבד?
כי הם לא עשו זאת “בתור עמרם ויוכבד” אלא בתור “איש ואשה” – כל יהודי שמקיים פריה ורביה. למפרע יודעים מי היו הורי המושיע, אבל המעשה עצמו הוא מעשה של כל “איש מבית לוי”.
כוונת עמרם בנישואיו
– עמרם לא ידע שמשה יהיה בנו (כדברי החתם סופר)
– אבל הוא קיווה – ידע שהוא הולך נגד פרעה: “פרעה רוצה לא, הוא רוצה כן”
הקשר לשבע ברכות ולירושלים
השאלה: למה בשבע ברכות מזכירים “משמח ציון בבניה” ו”שוש תשיש ותגל העקרה”?
התשובה:
– תכלית הכוונה של חתונה היא שמהזיווג יצא משיחן של ישראל
– “העקרה” היא ציון שאין לה מספיק בנים
– כשיש מספיק ילדים יהודים – “ושבו בנים לגבולם”
– כל חתונה מביאה “חלק משיח”
—
ה. יהודה כמודל לגאולה
“וירא יהודה מעשה אחיו” – כך ברא הקב”ה אורו של מלך המשיח:
– כולם היו עסוקים בשקם ובתעניתם – בוכים על הצרות
– יהודה אמר: אני עוסק לברוא אור של מלך המשיח
– אור של משיח = הדור הבא
– חתונה → ילדים → לאט לאט משיח
הדוגמה מהשואה ומה שאחריה
– אחרי השואה באו אנשים והקימו בתי מדרשים, חדרים, מנהגים
– הבעיה: אם למאתיים שנה הבאות רק אומרים “הלוואי נוכל להמשיך מה שהרבי הקודם הנהיג” – זו גלות!
– זה פירוש “וימת יוסף” – כשלא יודעים מה לעשות חוץ מלבכות על יוסף
“אל תבכו למת” – יש גבול לאבלות
– יש שיעור כמה צריך לבכות
– “גזירה על המת שישתכח מן הלב”
– מי שחשב אחרת – לא הבין שאנשים מתים
—
ו. ההלכה בגלות לעומת הגאולה
הווא אמינא של גלות:
– עמרם חשב לא להתחתן – “מה צריך להתחתן בגלות?”
– “משחרב בית המקדש דין הוא שלא נשא נשים”
– מהר”ם מרוטנבורג: לא כופים על פריה ורביה בגלות
התשובה של מרים:
– “יפשו” – משיח צריך לבוא!
– איך נולד משיח? צריך דורות חדשים!
– כל דרשה על “ירושת הדורות” היא דרשה של פרעה, של גלות
– דרשה של גאולה: בא דור חדש!
—
ז. משה רבינו כמודל לגאולה
למה הקב”ה בחר במשה ולא בזקנים?
השאלה: משה שואל: למה אלי דיבר ה’? למה לא לזקנים שהם החשובים?
התשובה:
– הגאולה מתחילה מדור חדש
– צריך אנשים שאין להם את הטראומה של הגלות
– מי שזוכר רק את החורבן – לא יכול להיות גואל
למה משה גדל דווקא אצל פרעה ובמדין?
רש”י ואבן עזרא מסבירים:
– כדי שלא תהיה לו טראומת הגלות
– אדם עם טראומה יכול להיות עובד ה’, אבל משיח לא יכול להיות!
– הוא צריך לגדול בחופש מוחלט, “בבית המלך”
התהליך של משה:
– “ויגדל משה ויצא אל אחיו וירא בסבלותם” – הוא נזכר שהוא יהודי
– מתוך חופש פנימי – היה לו האומץ להוציא את ישראל
—
ח. הכוח של הדור הצעיר
שני צדדים של “חוצפה”:
הצד השלילי (קליפה):
– “נערים פני זקנים ילבינו” – חוצפה יסגא
הצד החיובי (האמת):
– “קול ששון וקול שמחה קול חתן וקול כלה” – כאן מתחילה הגאולה
– הנערים יש להם: מוט (אומץ), קוראזש (תעוזה), חיות (חיוניות)
– הם יכולים לעשות דבר חדש ולקחת אחריות
משל מהחידושי הרי”ם
כשהחידושי הרי”ם נעשה רבי אחרי הקוצקער רבי, ביטל כמה מנהגים קוצקאיים.
שאלו אותו: איך אתה משנה ממה שהרבי עשה?
ענה: אם הקב”ה היה רוצה את הנהגת הרבי – הוא היה עדיין חי! למה רביים מתים? כי הקב”ה רוצה הנהגה חדשה.
—
ט. תיקון שובבי”ם – להיות אבא באמת
הבעיה – “זרע לבטלה” במובן הרוחני:
– אדם חושב: יש לי ילדים כי זה המנהג
– התחתנתי, יש ילדים, שולחים לחדר – הכל קורה מאליו
– זה “קילקול” – דברים קורים מעצמם בלי כוונה
התיקון – “בחינת אב, בחינת חכמה”:
– לחזור להיות אבא אמיתי
– לקחת אחריות
– להבין: הילדים שלך, אתה פעלת בזה, זה שלך!
מה צריך לעשות כאבא:
– להוציא אותם ממצרים
– להוביל אותם לארץ ישראל
– לתת להם את התורה
– “מצוות האב על הבן” – כל החובות
—
י. סיכום ומסר מעשי
הרגע שמשה רבינו קיבל על עצמו ואמר “כן, אותי שלחו”:
– אותי שלחו כי אני דור חדש
– הדור החדש הולך לגאול את ישראל
הכוונה הנכונה בנישואין:
– לא רק הנאה או תאווה
– להבין שזו הפעולה הרצינית ביותר שאדם עושה
– לכוון נגד פרעה: הוא רצה פחות תינוקות יהודים, אנחנו רוצים יותר
– להתפלל על ילדים טובים עוד לפני החתונה
זו העבודה שלנו:
– ללמוד ממשה רבינו
– למצוא את האומץ לומר “אני דור חדש”
– להיות אבא אמיתי ולגאול
תמלול מלא 📝
מאמר “וילך איש מבית לוי” – לימוד פרשיות יציאת מצרים בעיון
שיעור על פרשת שמות | חלק א’
—
פרק א: התחלת הגאולה מתוך הגלות
“וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי” (שמות ב, א).
דאס איז דער ערשטער פסוק, די התחלה פון די מעשה פון די גאולה. ווען מ’לערנט פרשת שמות זעט מען, אז דא איז דאס ערשטע שטיקל, די ערשטע פרשה, וואס איז די מעשה פון די גלות: ווי מ’האט פארגעסן יוסף, ס’איז געשטארבן יוסף מיט אלע זיינע ברידער, ס’איז געקומען א נייער דור, א נייער פרעה. ער האט געמאכט גזירות אויף די קינדער, ער האט פרובירט מיט די מיילדות, ער האט געמאכט זיין אייגענע גזירה. דאס איז אלעס די מעשה פון די גלות, פון די צרה.
גלייך נאכדעם הייבט זיך אן די התנוצצות, די מעשה פון די גאולה. די ערשטע נקודה פון די מעשה איז: “וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי”.
איך וויל דא אביסל אריינלערנען די סוגיא, איך וויל לערנען דעם זוהר אויף די פרשה, “וילך איש מבית לוי”, אבער איך וויל ארויסברענגען וואס מ’דארף לערנען לעניינינו.
פרק ב: שיטת הקוצקער – ללמוד יציאת מצרים “כמו גמרא תוספות”
דער קאצקער רבי האט געזאגט (ס’ווערט געברענגט אין ספר “אמת ואמונה”), אז א איד, יעדער איד, דארף לערנען די פרשיות פון יציאת מצרים בעיון, אזוי ווי גמרא תוספות. דאס איז ביי אים געווען דער שפיץ, ווי מ’קען זאגן אז מ’דארף עפעס לערנען ערנסט, בעיון, גוט צו פארשטיין. ער האט געזאגט: “אזוי ווי גמרא תוספות”.
פארשטייט זיך, וואס מיינט צו זאגן אז מ’דארף לערנען גמרא תוספות בעיון? דאס איז א ביישפיל, דאס איז די דוגמא ווען מ’זאגט אז מ’דארף עפעס גוט אריינטראכטן, גוט פארשטיין, ארויסצוהאבן מיט די אייגענע דעת, יא? דאס הייסט גמרא בעיון. נישט אז מ’זאגט וואס ס’שטייט, אז מ’האט געלערנט הלכה. מ’דארף ארויסלערנען בעיון, פארשטיין די למדנות, פארשטיין די סברא פון וויאזוי ס’ארבעט בעצם די הלכה.
און ער האט געזאגט: פארוואס דארף א יעדער איד לערנען די פרשיות פון יציאת מצרים אזוי ווי מ’לערנט גמרא תוספות? ווייל יציאת מצרים, די מעשה פון יציאת מצרים, איז א שורש פאר אלע גלות’ן, פאר אלע גאולות. די פרשה אין די תורה – אזויווי יעדע זאך אין די תורה – איז א שורש וואס פון דעם לערנט מען אלעס. אזוי דארף מען גוט מדייק זיין, גוט מעיין זיין אין די פרשיות פון יציאת מצרים – פרשת שמות, וארא, בא, בשלח, יתרו, די גאנצע ערשטע העלפט פון ספר שמות – כדי אזא מענטש זאל וויסן וויאזוי זיך צו פירן.
פרק ג: ביקורת על גישת ה”חיזוק” וההבדל בינה לבין גאולה
און איך וויל מדגיש זיין, עס מיינט נישט צו זאגן אז מען זאל לערנען “חיזוק”. ס’איז דא א גאנצע סוגיא, א גאנצע חדר [אסכולה/שיטה]. איך מיין אז די התחלה פון דעם איז געוויסע תלמידים פון דעם קאצקער רבי, דער שפת אמת, אפשר שוין אביסל פריער אין די חידושי הרי”ם, נאכדעם אין די היינטיגע שפעטערדיגע חסידישע משפיעים. איינע פון זייערע גרויסע ווערטער – איך מיין אז דער שפת אמת איז פון די גרעסטע פון דעם, אבער היינט האט דער שפת אמת זייער אסאך תלמידים – איינע פון זייערע גרויסע יסודות, איינע פון די זאכן וואס איז מער ווייניגער דאס וואס זיי זאגן, איז אז ס’איז דא מצבים, שווערע מצבים, מצבי גלות, די שפעטערדיגע דורות, שווערע דורות. און זיי קאכן זיך זייער שטארק אין די נושא פון חיזוק. אז מען לערנט זיך פון יציאת מצרים למשל, “בכל צרתם לו צר” [ישעיהו סג, ט], דער אייבערשטער איז מיט די אידן אפילו אין אזא דור, נאר אפילו פארקערט, האט ער זיך צוגעגרייט פאר דעם, אלע מיני ענינים פון חיזוק.
און דאס ווערט דער עיקר. אזויווי בחינם [לחינם/בטעות] דער עיקר הויכע מעשה פון די יסודות פון חסידות וואס איז געקומען צו ווייזן ווי ג-טליכקייט איז אין יעדע זאך, איז געקומען, און דער אפקומעניש למעשה איז, אז איך וואלט געמיינט אז מיט תרפ”ו [שנת 1926, תקופת המשבר הרוחני והחומרי הגדול] איז נישט מער נישטא קיין ג-ט, ווי יענער זאגט: “דער אייבערשטער איז באנקראט”, ס’איז אונטערגעגאנגען זיין פראדזשעקט [project: תוכנית/מפעל], כביכול. איז טאקע אונטערגעגאנגען, אבער דער אייבערשטער האט זיך א פלאן פאר דעם אויכעט, מען קען זיך אונטערהאלטן, מען קען זיך דערהאלטן, מען קען זיך מחזק זיין אזוי אויכעט.
דאס איז די מעסעדזש [message: בשורה] וואס רוב אידן… שרעקליך, א גאנצע חדר פון רבי’ס, פון משפיעים, וואס קומט ארויס פון אזעלכע ווערטער. וואס האבן זיי פארשטאנען די זאך? ואני אומר: “אייני קיין” [לא ולא/בשום אופן], ס’קען נישט זיין אז דאס איז די עיקר זאך.
* משה רבינו איז נישט געקומען זאגן פאר די אידן אין מצרים, מ’זאל וויסן אז דער אייבערשטער איז מיט זיי, ס’איז א שעת הדחק. ער איז זיי געקומען זאגן דעם אמת.
* סוף פרשה איז ער געקומען זיי זאגן: “ויחזו את ענין… ויקדו וישתחוו” [שמות ד, לא]. זיי האבן געזאגט א גרויסן שכוח.
* פאר אח”כ [אחר כך], ווען ס’איז געגאנגען משה ואהרן צו פרעה, און ער האט געזאגט אז ער גייט זיי נישט ארויסנעמען, זענען די אידן אוועקגעגאנגען. זיי האבן אים קיינמאל נישט געבעטן צו זאגן חיזוק. וואס האבן אונז דיר געבעטן? דו זאלסט אונז ארויסנעמען פון מצרים!
די פראדזשעקט [project: המשימה] פון משה איז נישט געווען צו זאגן חיזוק פאר די אידן. די פראדזשעקט פון משה איז געווען ארויסצונעמען אידן פון מצרים.
אלזא, די גאנצע שמועס פון זאגן חיזוק, זאגן אז דער אייבערשטער איז מיט די אידן אפילו אין די שוואכע דורות – חוץ פון דעם וואס ס’איז גארנישט קיין שוואכע דור, אויב מ’קען ארויסגיין פון מצרים איז די פשט אז ס’איז נישט שוואך – און חוץ פון דעם, ס’איז נישט קיין סאלושן [solution: פתרון/לייזונג] פאר גארנישט. מ’דארף קענען אמת’דיג טון, מ’דארף קענען אמת’דיג נעמען אחריות אויף זאכן און זיי סאלוון [solve: לייזן].
פרק ד: המשמעות המעשית של “עיון” – להבין את המכניקה של הגאולה
אלזא, ווען איך זע אז דער קאצקער רבי האט געזאגט אז מ’דארף לערנען די פרשיות פון יציאת מצרים בעיון, זיי פארשטיין – אויף צו זאגן די ווארט אז… א חיזוק אז דער אייבערשטער איז מיט אידן אפילו אין גלות, דארף מען שוין נישט קיין עיון פאר דעם. מ’זאל לערנען, מ’זאל עס נעמען אהער און מ’זאל זיך לערנען חיזוק פון דעם. נישט דאס מיינט ער צו זאגן.
ווען מ’זאגט מ’דארף לערנען עפעס בעיון, די ווארט פון “עיון” איז דאך געטייטשט אז ס’זאל ווערן “תורה דילי” [התורה שלו/חלק ממנו]. יא? ס’זאל ווערן פון “בסוד ה’ חפצו” ביז “בתורתו יהגה”. ס’זאל ווערן תורה דילי. אין אנדערע ווערטער: ער זאל עס קענען טון. קיין מענטש קען דאך נישט טון נאר וואס ער פארשטייט אליין אמת’דיג. אנדערש הייסט ער האט געלערנט בעיון, אנדערש הייסט ער האט געלערנט בבקיאות, ער האט געלערנט בקבלת עול, ער האט נישט געלערנט בעיון. בעיון ליגט דאך שוין אז מ’פארשטייט עס.
אין אנדערע ווערטער, מ’דארף פארשטיין וויאזוי ארויסצוגיין פון מצרים. ס’איז דא אזא סוגיא. יציאת מצרים איז נישט קיין “מעשה שהיה” נאר. ס’איז אויך געקומען למעשה. מ’מיינט נישט אז מ’זאל זיך לערנען פון דעם אמונה פון די מעשה שהיה, ווייל ס’איז דאך אויך ווייטער א מעשה שהיה. אז מען זאגט אז ס’איז א “הלכה למעשה”, מיינט מען צו זאגן אז ס’איז א סוגיא. ס’איז אזויווי א הלכה, אזויווי א סוגיא אין גמרא.
* מען קען עס פארשטיין.
* מען קען פארשטיין וויאזוי ארבעט מצרים.
* וואס איז די פראבלעם פון מצרים.
* וואס איז א סארט סאלושענס [solutions: לייזונגען] צו די פראבלעמס.
* וואס איז א סארט מניעות ווערט פון די סאלושענס וואס מען דארף זיך מתגבר זיין אויב מען וויל זיך לערנען פון משה רבינו עפעס ארויסצונעמען פון מצרים, וכו’ וכו’.
איז דאס א סאך א מער גדול’ישע וועג, מער “דרך גדול’ס”, א מוח’ן צו פארשטיין.
אין אנדערע ווערטער, אויב מען לערנט למשל די זוהר אין די סדרה, איינע פון די גרויסע סוגיות פון די זוהר איז: ווען משיח גייט קומען. די קץ הגאולה, ניין? ער איז מפרש, לפי הבנתו, ממש אין פראקטישע אופנים. איך מיין, “פראקטיש” אין די סענס [sense: מובן] פון א מדרש, פון א זוהר, ס’איז נישט פראקטיש אפשר בדרך הטבע, אבער ער פרובירט זיך מצייר צו זיין, ער פרובירט זיך מסביר זיין וויאזוי ארבעט די זאך אז משיח גייט קומען. וויאזוי? ווען גייט משיח קומען? וואס איז די קץ? וויאזוי ארבעט עס? וויאזוי גייט עס אויסזען?
דאס האט ער געלערנט פון די פרשה פון יציאת מצרים. נישט נאר בדרך רמז אז אפשר איז מרומז ערגעץ אין “פקד יפקוד”, איך ווייס נישט, “פקד יפקוד” איז ערגעץ מרומז ווען די גאולה גייט זיין. נאר ער האט געלערנט גוט די פרשה פון יציאת מצרים, און דורך דעם האט ער פארשטאנען וויאזוי מען קען ארויסגיין פון גלות, וויאזוי ארבעט עס, וואס מיינט עס.
פרק ה: מסגרת הפרשה – חילופי דורות ופריה ורביה
איז אזוי דארפן מיר לערנען די פרשיות, און איך וויל מעורר זיין די ערשטע נקודה. איך האב געזאגט די ווארט פון “וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי”, און בכלל די גאנצע התחלה פון די פרשה.
ס’איז זייער אינטערעסאנט צו באמערקן אז די ווארט פון גלות, די התחלה, סיי די… מ’האט געזאגט אז ס’איז דא זייער ווייניג אין די תורה, כמעט איז נישטא קיין לאנגע דיסקריפשענס [descriptions: באשרייבונגען] פון די צרות פון מצרים, און ווי די מצריים האבן געפייניגט די אידן, און די אלע זאכן. ס’איז נישט די זאך וואס די תורה איז מאריך. ס’איז זייער קורץ, ממש די ערשטע פרק, די ערשטע פאר פרשיות פון פרשת שמות רעדט זיך וועגן די מעשה.
און וואס איז די פרעימינג [framing: המסגרת]? ארום וואס דרייט זיך די גאנצע מעשה? ס’דרייט זיך ארום די נושא פון דורות ישראל, פון די אידישע דורות, פון דורות פון יעקב אבינו ביז משה רבינו. דאס איז מער ווייניגער די פרעימינג. ס’איז זייער אינטערעסאנט: “ואלה שמות בני ישראל הבאים מצרימה את יעקב”, ראובן שמעון, די קינדער פון יעקב. נאכדעם, ס’איז די סטעפ 1 [step: שלב], ס’איז “ואלה תולדות” – אזוי ווי די שמות איז אזוי ווי תולדות. ס’איז א סארט פרשה אין די תורה וואס איז א פרשה פון תולדות, דערציילט ווער איז דער טאטע, ווער זיינע קינדער זענען געווען, ווער זענען די אייניקלעך און אזוי ווייטער. און דאס איז, די גאנצע פרשה פון גלות און גאולה ווערט געשריבן כביכול תוך כדי די פרשה פון תולדות, פון די סדר פון די דזשענעלאגיע [genealogy: ייחוס/סדר הדורות] פון די קינדער פון יעקב. פארוואס?
די ערשטע, וואס איז די פראבלעם? וואס איז דער גלות? די גלות געשעט: “וימת יוסף וכל אחיו וכל הדור ההוא” [שמות א, ו]. איך מיין אז ס’איז די ערשטע מאל, איך געדענק נישט, אויב ס’שטייט דאס ווארט “דור” אין די תורה. א דור. ס’האט געשטארבן דער דור, און ס’איז געווארן א נייער מלך, א נייער דור, א נייער דור אידן, א נייער דור גוים, און ס’ווערט א פראבלעם. דאס איז דער ציר, דער הינדזש [hinge: ציר הדלת] אויף וואס ס’דרייט זיך דער גלות. דער גלות דרייט זיך אין דעם אז פאר יעקב איז נישט דא, נישט נאר יעקב איז נישט דא, נאר זיינע קינדער זענען אויך נישט דא, יוסף איז נישט דא, און די גאנצע דור איז נישט דא, איז מען סטאק [stuck: תקוע], ס’איז א פראבלעם.
און ווי אזוי הייבט זיך אן די סאלושן [solution: הפתרון]? אז ס’ווערט געבוירן א נייער דור. “וילך איש מבית לוי ויקח את בת לוי”, שפעטער לערנען מיר נעקסטע וואך “ואלה תולדות אהרן ומשה”. מען זעט דא די תולדות פון יעקב אבינו ביז ס’קומט אן צו אהרן און משה: לוי, קהת, עמרם, משה. דאס איז די התחלת הגאולה. מ’דארף פארשטיין וואס דאס מיינט. מ’דארף פארשטיין להלכה ולמעשה וואס דאס מיינט. איך מיין אז ס’איז א זייער וויכטיגע זאך.
מיר קענען זען אויך אין דעם, די גאנצע מעשה, ס’איז נאר אינטערעסאנט. די גאנצע מעשה פון פרעה, די גאנצע נושא, די גאנצע ערשטע התווכחות וואס פרעה האט מיט די אידן, דרייט זיך ארום די נושא פון פריה ורביה. מ’קען זאגן אויך אז דאס איז א צושטעל צו פרשת בראשית. אזויווי די ערשטע פרשה פון בראשית הייבט זיך אן איז די סוגיא פון פריה ורביה, די ערשטע מצוה וואס שטייט אין די תורה איז פריה ורביה, די ברכה וואס אדם הראשון האט באקומען פון דער אייבערשטער איז די ברכה פון “פרו ורבו”. ס’איז א ברכה, א מצוה, די המשך, דאס איז די וועג וויאזוי א מענטש איז ממשיך די בריאת העולם, די ערשטע וועג וויאזוי א מענטש ווערט דומה לבוראו, א מענטש איז בצלם אלקים, א מענטש ווערט אויך א יוצר עולם, ער איז א יוצר נשמה, אזוי ווי דער אייבערשטער.
איז די נושא סוגיא פון פריה ורביה, זייער א וויכטיגע סוגיא. אין א געוויסע זין גאנץ פרשת ספר בראשית איז בעצם די נושא פון פריה ורביה, פון דורות, האבן געהאט קינדער, דער אייבערשטער האט געגעבן ברכות פאר די קינדער, די קינדער האבן יורש געווען די ארץ, דאס איז “אנכי אעשך אדם”, “אנכי אעשך לגוי גדול”.
שיעור אויף פרשת שמות – חלק ב’
נושא: פריה ורביה – דער שליסל צו גלות און גאולה
—
פרק ו: פריה ורביה – דער יסוד פון ספר בראשית און שמות
דער וויכוח צווישן פרעה און כלל ישראל
איך מיין אז ס’איז זייער א וויכטיגע זאך. מ’קען דאס זען אויך אין דעם וואס די גאנצע מעשה – ס’איז זייער אינטערעסאנט – די גאנצע מעשה פון פרעה, די גאנצע נושא, די גאנצע ערשטע וויכוח כביכול וואס פרעה האט מיט די אידן, דרייט זיך ארום די נושא פון פריה ורביה.
מ’קען זאגן אויך אז ס’איז א צושטעל צו פרשת בראשית, אזוי ווי די ערשטע פרשה פון בראשית הייבט זיך אן אין די סוגיא פון פריה ורביה. די ערשטע מצוה וואס מ’זאגט, וואס שטייט אין די תורה, איז פריה ורביה. די ברכה וואס אדם הראשון האט באקומען פון דער אייבערשטער איז די ברכה פון “וְאַתֶּם פְּרוּ וּרְבוּ”.
ס’איז א ברכה, א מצוה, די המשך – דאס הייסט די וועג ווי אזוי א מענטש איז ממשיך די בריאת העולם. די ערשטע וועג ווי דער מענטש ווערט דומה לבוראו [ענליך צום באשעפער], א מענטש איז “בְּצֶלֶם אֱלֹקִים”, ער ווערט אויך א יוצר עולמות, ער איז א יוצר נשמות, אזוי ווי דער אייבערשטער. איז די נושא, די סוגיא פון פריה ורביה, זייער א וויכטיגע סוגיא אין א געוויסע זין.
די גאנצע פרשת ספר בראשית איז בעצם די מעשה פון פריה ורביה פון די אבות: זיי האבן געהאט קינדער, דער אייבערשטער האט זיי געגעבן ברכות אויף די קינדער, און די קינדער זענען יורש הארץ. דאס איז “אָנֹכִי עָשִׂיתִי אֶרֶץ וְאָדָם עָלֶיהָ בָרָאתִי” (ישעיהו מה, יב) – איך האב געמאכט אן ארץ, און אויף דעם געב איך א מענטש. יא, די צוויי זאכן וואס שטייט אויף די אדם: “פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ וְכִבְשֻׁהָ”. איז די גאנצע פרשת ספר בראשית איז בעצם א פירוט [אויסברייטערונג] פון די זאך.
פון טעאריע צו מעשה אין ספר שמות
און אין ספר שמות, וואס מיר האבן געלערנט לעצטע וואך, וואס ס’איז שוין די “סמל לבנים לכל הדורות” [א סימבאל פאר די קינדער פאר אלע דורות], די בנים, די פעולה – נישט נאר די אויסשטעלן די סטרוקטור, די טעאריע, די תורה דערפון, נאר די מקיים צו זיין – גייט ווייטער אויף די זעלבע נושא, דאס הייסט אויפן האבן קינדער.
פרעה האט א פראבלעם מיט דעם. ס’איז דא א נייע דור, ס’איז דא צופיל, “פֶּן יִרְבֶּה”, ס’איז דא צופיל קינדער. לאמיר מארדן, מ’דארף מאכן “געבורט קאנטראל” [birth control], ווי אזוי זאגט מען עס? מ’דארף דעמאגראפיע [demographics], א פראבלעם, א דעמאגראפישע דראונג [demographic threat], מ’דארף זען וואס צו טון מיט די אידישע דעמאגראפיע.
* מ’פרובירט צו רעדן מיט די מיילדות – ס’איז נישט געלונגען.
* מ’פרובירט מאכן א נייע גזירה.
דאס איז אלץ די שמועס וועגן “אדם און ארץ”. יא, און ער גייט כובש זיין די ארץ – ארץ ישראל, ארץ מצרים, וואס ס’זאל נאר מיינען. ס’איז דא א פראבלעם אויב ס’איז דא צופיל מענטשן, מענטשן זענען כובש די ארץ. “פְּרוּ וּרְבוּ וּמִלְאוּ אֶת הָאָרֶץ וְכִבְשֻׁהָ” – מענטשן זענען כובש את הארץ. אויב די אידן גייען מאכן צופיל פרו ורבו אין מצרים, גייען זיי כובש זיין את הארץ. דארף פרעה זען וויאזוי צו מאכן נישט.
און וואס איז די לייזונג [solution] קעגן דעם? די ערשטע זאך איז אז ס’ווערט געבוירן א מענטש, און דעם גייט א מענטש: “וַיֵּלֶךְ אִישׁ מִבֵּית לֵוִי וַיִּקַּח אֶת בַּת לֵוִי, וַתַּהַר הָאִשָּׁה וַתֵּלֶד בֵּן”. ס’ווערט געבוירן א זון, די נולד מושיען של ישראל.
—
פרק ז: דער טיפערער באדייט פון פרעה’ס גזירה
פארוואס דוקא די זכרים?
דא פארשטייט מען זייער גוט, ס’איז א זייער אינטערעסאנטע זאך וואס די מדרש זאגט, אז מ’דארף עס הערן. פארוואס האט פרעה געמאכט די גזירה “כָּל הַבֵּן הַיִּלּוֹד הַיְאֹרָה תַּשְׁלִיכֻהוּ”?
יא, פשוט פשט שטייט דאך אין פסוק: ער האט מורא געהאט אז ס’זענען צו פיל קינדער, און די אידן וועלן מנצח זיין די מצרים. מ’קען אפילו זאגן פארוואס דוקא זכרים? ווייל די נקבות קענען כובש זיין, ער האט חתונה מאכן די נקבות מיט מצרי’שע מענער, און ס’וועט ווערן בטל לעם וכו’, דאס איז פשוט.
דער מדרש: די גזירה קעגן דעם מושיע
און די מדרש זאגט א זייער אינטערעסאנטע טייטש, זייער אינטערעסאנט וואס איז די פשט פון ווי זיי האבן גענומען די רעיון [idea]. זאגט ער אזוי: ס’זענען געווען אצטגנינים [שטערן-זעער], זיי האבן געשטערנט און זיי האבן געזאגט אז ס’גייט נולד זיין מושיען של ישראל, עפעס אן אינגל גייט געבוירן ווערן וואס ער גייט אויסלייזן די אידן.
און די מדרש זאגט אן ענין אז די גאנצע גזירה פון אלע בנים, פון “כָּל הַבֵּן הַיִּלּוֹד”, איז נאר געווען כדי צו כאפן דעם איין בן, דעם איין מושיען של ישראל. ס’איז אביסל מאדנע [funny], אבער ווען מ’טראכט אריין פארשטייט מען אז די מדרש גיבט זייער גוט ארויס די נקודה.
די גאנצע זאך, די גאנצע זאך – מ’דארף פארשטיין, איך האב נאך נישט מסביר געווען פארוואס – אבער די גאנצע זאך פון גלות און גאולה איז אז ס’זאלן געבוירן ווערן קינדער, ס’זאלן געבוירן ווערן ריכטיגע קינדער.
יעדעס קינד איז א פאטענציאלער משיח
מ’קען עס זאגן בפשטות: נישט יעדע קינד איז טאקע א משה רבינו. און נישט יעדער מענטש, מ’קען זאגן, יעדע פרו ורבו… פארוואס איז דא א מצוה פון פרו ורבו? דער רמב”ם זאגט אזוי אין הלכות דעות, אז די כוונה פון פרו ורבו, פון פריה ורביה, פון חתונה, פון מוליד זיין קינדער, איז “שמא יולד בן גדול בישראל”, זאל זיין א גדול, זאל זיין א תלמיד חכם, זאל זיין א בר דעת.
און אודאי נישט יעדער איינער, מ’קען זאגן, נישט אויף יעדער איינער איז “נַעֲשֶׂה אָדָם… וְיִרְדּוּ בִדְגַת הַיָּם”, יא, נישט יעדער איינער איז דאס אויף וואס מ’האט פרו ורבו. אבער מ’דארף נאך האבן אז ס’זאל זיין אסאך מענטשן, פון איינער פון זיי ווערט געבוירן מושיען של ישראל.
ס’איז נישט פשט אז ער האט פשוט געדארפט מאכן אזויפיל הייסע תמצית, ער ווייסט דאך נישט וועלכער וועט זיין דער מושיע, דארף ער הרג’ענען אלע אינגלעך. ניין, דאס איז דער פשט: יעדע מאל וואס ווערט געבוירן א אידיש אינגל, ווערט געבוירן א פאטענציאלער לעבנס-רעטער [potential life saver/story], עס קען זיין אז ער גייט זיין א מושיען של ישראל. און אויב מען וויל אויסרייסן די מושיען של ישראל, דארף מען מאכן אז עס זאל נישט זיין קיין איין קינד געבוירן ווערן.
דאס איז די סוד, אז דער חשש איז געווען פאר’ן משיח, למעשה האט ער געדארפט הרג’ענען אלע. פונקט פארקערט, “אַל תִּגְּעוּ בִּמְשִׁיחָי” – אלו תינוקות של בית רבן. ווי דער ליובאוויטשער רבי האט געזאגט, אז יעדע אידיש אינגל, מען זעט א אידיש אינגל, זעט מען משיח. דאס הייסט, ווייל משיח דארף זיין איינער, פון ערגעץ, און פון ארויס פון מאכן קינדער. דאס איז דער שורש, דאס איז די השגה פון ענין גאולה.
—
פרק ח: כוונת הנישואין על פי הזוהר הקדוש
די ערנסטקייט פון האבן קינדער
יעצט, איך וויל אבער רעדן היינט נאכט אביסל פון די זוהר. די זוהר קאכט זיך זייער שטארק אין די נקודה, יא? איז דאך די נושא פון שבועות, און מ’פארשטייט אביסל יעצט די פארבינדונג [connection] על פי פשט, על פי די דרש וואס מיר לערנען דא.
דאס הייסט, מיר האבן גערעדט – איך געדענק נישט ווען ס’איז געווען, אונז האבן גערעדט וועגן שבועות – מ’דארף דאס הערן ערנסט, יא? אונז האבן גערעדט אז די נושא איז, אונז האבן קינדער, אבער קינדער איז די מערסטע ערנסטע זאך וואס א מענטש טוט.
מצד שני, דאס איז די פגם, די פראבלעם וואס מיר האבן היינט אין די מענטשהייט, אז מ’זעט נישט… אז מ’נעמט עס נישט גענוג ערנסט. א מענטש טוט עס דאך סתם לשם תאוה אדער לשם זיין הנאה, קען זיך פארטיען אן, ס’זאל זיין א פאטענציאל [potential] צו געבוירן ווערן קינדער. און ס’איז נישט ערנסט.
מצד שני, דאס איז דאך א מענטש. וואס איז א מענטש? א מענטש, “נַעֲשֶׂה אָדָם בְּצַלְמֵנוּ”, “וַיּוֹלֶד בִּדְמוּתוֹ כְּצַלְמוֹ”. דאס איז דאך א מענטש. א מענטש איז א יוצר עולמות, א מענטש איז א טאטע. א מענטש, א טאטע, א מאמע, קענען געבוירן ווערן קינדער. ס’איז א זייער א דבר גדול, ס’איז א ריזיגע זאך. אין דעם איז עס א ריזיגע זאך. אלעס, אונז זאגן משיח קומט פון דעם. יעדע איד קען זיין משיח, איך ווייס נישט, איינער דארף עס קומען, יא? יעדע מאל וואס א איד, “וַיֵּלֶךְ אִישׁ… וַיִּקַּח”, איז ווערט געבוירן א שטיקל מושיען של ישראל.
עמרם אלס “איש” – דער כלליות’דיגער מענטש
פארדעם שטייט נישט די נאמען פון עמרם און יוכבד אין די אנהייב פון די פרשה, ס’שטייט נישט ווער זיי זענען געווען. פארוואס? ווייל זיי האבן עס נישט געטון בתור עמרם. גראדע איז, למפרע ווייסט מען ווער איז געווען דער טאטע פון מושיען של ישראל, ס’איז געווען עמרם און יוכבד, זייער גוט. אבער בעצם, די פעולה, די מצוה פון פרו ורבו איז א מצוה פון אן “איש”. “וַיִּקַּח אִישׁ מִבֵּית לֵוִי” – אקעי, מבית לוי, אן איש, א מענטש, אן איש. איש ואשה, דאס איז די זאך וואס מאכט פון דעם… די גאנצע וועלט דרייט זיך ארום דעם. ס’איז נישט קיין שום זאך.
ווי מ’זאגט אמאל, יא, מענטשן פאנטאזירן: ווען מ’וואלט געגאנגען הארגענען היטלער ווען ער איז געווען א קליין בעיבי, וואלט מען געראטעוועט די וועלט, יא. און פונקט פארקערט, ס’איז דא אפשר איינער וואס קען זיין דער מושיען של ישראל, מ’האט אים געטשעפעט אלס בעיבי, מ’האט אים מזיק געווען, אדער מ’האט אים מחליש דעת געווען, און וועגן דעם איז ער פשוט נישט געקומען.
די גאנצע וועלט, נישט קיין שום זאך, די מענטשלעכע וועלט, אלעס איז פון מענטשן. און פון וואו קומען מענטשן? פון טאטעס און מאמעס וואס קומען זיך צוזאמען און האבן קינדער. אויף דעם דרייט זיך אלעס.
די כוונה לשם שמים
איז וועגן דעם דער זוהר קאכט זיך זייער שטארק אז עמרם האט געמוזט האבן, אזוי זאגט ער, עמרם האט געמוזט האבן א גוטע כוונה, ער האט געמוזט וויסן וואס ער טוט. דער דבור איז מאריך דא צו מסביר זיין וויאזוי ס’ארבעט. ס’איז א זאך וואס דער זוהר קאכט זיך אין דעם זייער אסאך, אבער וויאזוי ס’ארבעט די זאך אז מענטשן זאלן חתונה האבן, זיי זענען זיך מזדווג, און פון דעם קומט ארויס נשמות, מ’איז ממשיך, כביכול, דער זוהר זאגט, מ’איז ממשיך א נשמה פון הימל צו דעם צדיק. און מיר לערנען דאך אז א חלק לפחות, יא, דער תניא זאגט אזוי, נישט אלעס, אבער א חלק פון די מעלה פון די קינד האט צו טון מיט די כוונה פון די טאטע מאמע, אויב זיי טוען לשם שמים.
יא, לשם שמים מיינט דאך דאס. וואס מיינט לשם שמים? יא, ס’איז דא די נושא פון הנאה, ער רעדט נישט דא פון די נושא פון הנאה. ער רעדט דא פון די נושא אז ער טוט ווייל ער איז א מענטש, ווייל ער פארשטייט אויך פארקערט, עמרם, אזוי ווי מרים האט אים געזאגט: “גזרתך קשה משל פרעה”. זאגט ער: “דו ווייסט וואס? ניין, איך גיי יא חתונה האבן בתור א איד וואס האט חתונה, א איד וואס האט קינדער. אפשר וועט ארויסקומען פון דעם דער מושיען של ישראל.” דאס איז די כוונה. דער רמב”ם זאגט, דאס איז די כוונה, א נייע כוונה פון חתונה האבן, א נייע כוונה.
—
פרק ט: “משמח ציון בבניה” – די טיפערע באדייט פון א חתונה
די שמחה פון ירושלים ביי א חתונה
יא, מ’זאגט ביי יעדער חתונה, ס’איז אינטערעסאנט. מ’האט ר’ יואל’ישע חברותא’ס חתונה די וואך, איך דארף זאגן א תורה פאר חתונה. מ’זאגט ביי יעדער חתונה, רעדט מען דאך “מְשַׂמֵּחַ צִיּוֹן בְּבָנֶיהָ”, און נאכדעם זאגט מען “שׂוֹשׂ תָּשִׂישׂ וְתָגֵל הָעֲקָרָה בְּקִבּוּץ בָּנֶיהָ לְתוֹכָהּ בְּשִׂמְחָה”.
ס’איז דאך סתם א שייכות. איך מיין, יא, מ’דארף מעלה זיין את ירושלים על ראש שמחתו, זייער שיין, אבער ס’זעט נישט אויס זייער פשוט. מ’מאכט שבע ברכות, מ’רעדט פון די שמחת חתן וכלה, די עולם איז זיך צוזאמגעקומען, און וואס איז ארויסגעקומען פון דעם? ששון ושמחה וכו’. און נאכדעם רעדט מען פון אדם הראשון, יא, “אֲשֶׁר יָצַר אֶת הָאָדָם בְּצַלְמוֹ”, ווייל דאס איז א מענטש וואס ער האט א שמחה מיט זיין אשה און ער קען געבוירן קינדער. נאכדעם רעדט מען פון ירושלים, און פון “שׂוֹשׂ תָּשִׂישׂ וְתָגֵל הָעֲקָרָה”.
זאגט ער פשוט פשט: די תכלית הכוונה פון חתונה האבן איז אז פון די זיווג זאל ארויסקומען משיחן של ישראל. דאס איז די כוונה. ס’איז פון דעם? איך ווייס אז דער… ניין, איך ווייס אבער אז פון איינער פון זיי מוז עס ארויסקומען. אויב קיינער, אזוי ווי מרים האט געזאגט, אויב קיין איד וועט נישט חתונה האבן, וועט זיכער נישט משיח קומען. ס’וועט גארנישט זיין. איז יעדער איד וואס ער האט א חתונה, ברענגט ער א שטיקל משיח, א צד משיח, לאמיר זאגן. א פראצענט אז אפשר דא איז דא זיין משיח.
בויען די ארמיי פון גאולה
דאס איז די… וועגן דעם זאגט ער אז די עקרה וואס הייסט ציון איז “שׂוֹשׂ תָּשִׂישׂ וְתָגֵל הָעֲקָרָה”. יא, “רָנִּי עֲקָרָה לֹא יָלָדָה”, זי האט נישט גענוג קינדער. אז זי האט נישט גענוג קינדער, קען זי נישט ווערן “וְשָׁבוּ בָנִים לִגְבוּלָם”. אויב זי האט גענוג קינדער, כלל ישראל האט גענוג קינדער, אידן האבן גענוג קינדער, קען מען צוביסלעך קען מען צוזאמנעמען די מענטשן, מ’קען גיין קיין ארץ ישראל. מ’דארף נאר האבן אן ארמיי צו צוזאמנעמען, יא, אזוי ווי פרעה האט מורא געהאט.
איז יעדער איינער וואס האט קינדער, יעדע חתונה, בעצם דאס איז די תכלית הכוונה. תכלית הכוונה פון פריה ורביה, און איין כוונה… מ’האט גאנצע מבואות אין ‘ראשית חכמה’ איך ווייס וואס מ’זאל מכוון זיין בשעת הזיווג און וואס מ’זאל מכוון זיין בשעת חתונה האבן. נאר די עיקר הכוונה איז אז ס’זאל נישט זיין נגד פרעה. יא, ווי אידן זאגן דאך דאס, קעגן היטלער, יא? ס’איז נישט קיין ווערטל. דו זעסט, די שורש פון פרעה, פרעה האט געוואלט ס’זאל זיין ווייניגער אידישע בעיביס, אונז ווילן ס’זאל זיין מער אידישע בעיביס. דאס איז די כוונה, און פון די בעיביס וועט זיין משיחן של ישראל. דאס איז א כוונה.
ווען דארף מען מתפלל זיין אויף קינדער?
און וועגן דעם הייבט זיך אן די מעשה. יא, מ’זאגט, מ’האט געפרעגט א רבי: ווען זאל מען אנהייבן מתפלל זיין אויף גוטע קינדער?
געווענליך מענטשן כאפן ווען דער קינד ווערט בר מצוה, אזוי י”ג יאר ארום, דעמאלט כאפט ער צו די קינדער, הייבט מען זיך אן זארגן און הייבט אן מתפלל צו זיין.
יענער האט געזאגט אז אויב מען האלט שוין נאך די חתונה איז שוין צו שפעט. מ’דארף מתפלל זיין אויף גוטע קינדער – מ’זאגט פאר די חתנים – זיי זאלן מתפלל זיין נאך פאר מ’האט חתונה, נאך פאר די עיבור, נאך פאר די זיווג, נאך פאר גארנישט. וואס הייסט? ווייל דאס איז דאך די אמת’דיגע כוונה. דאס הייסט די כוונה פון די חתונה.
שיעור בפרשת שמות – חלק ג: סוד חילופי הדורות וההכנה לגאולה
פרק ג: כוונת עמרם וסוד חילופי הדורות
כוונה בשעת מעשה: קדושת עמרם ויוכבד
עמרם, ווען ער האט גענומען יוכבד, האט ער שוין אין זינען געהאט די גוטע כוונה. וואס איז די גוטע כוונה? ער האט נישט געוואוסט אז ס’גייט זיין זיין זון משה – דער חתם סופר זאגט אז ער האט נישט געוואוסט – אבער ער האט געהאפט אז אפשר. ער האט געוואוסט אז ער גייט קעגן פרעה: פרעה וויל נישט, ער וויל יא. דאס איז שוין א זאך.
און ס’מוז זיין, אזוי זאגט דער זוהר, דא לערנט זיך דער זוהר – איינער פון די פלעצער וואו ער לערנט זיך דעם ענין פון “והתקדשתם והייתם קדושים”, אדער “מקדש עצמו למטה מקדשין אותו מלמעלה” – אז ווען איינער איז זיך מקדש בשעת זיווג, גיבט מען אים א הייליגע נשמה פאר זיין קינד. דאס איז די כוונה. מ’קען לערנען פארקערט, אבער די כוונה איז דאס.
הקושיא והתירוץ של הגלות: דור הולך ודור בא
יעצט, איך וויל דא מסביר זיין, וואס איז דא די נקודה? איך וויל זאגן הלכה למעשה, נישט נאר די הלכה פון כוונה בשעת זיווג, נאר איך וויל זאגן כוונה פון די פועל [המעשה]. מ’דארף פארשטיין א זאך, ס’איז זייער א שווערע זאך, דער עולם כאפט עס נישט, און מ’דארף עס פרובירן צו הערן, מ’דארף עס פרובירן מקיים צו זיין.
ס’איז דא אזא זאך ווי דורות וואס טוישן זיך. ס’איז דא אזא זאך ווי “וַיָּמָת יוֹסֵף וְכָל אֶחָיו וְכֹל הַדּוֹר הַהוּא” (שמות א, ו). און מ’דארף וויסן דעם תירוץ פאר דעם “וַיָּמָת יוֹסֵף…”: די תירוץ איז “וַיֵּלֶךְ אִישׁ מִבֵּית לֵוִי וַיִּקַּח אֶת בַּת לֵוִי” (שמות ב, א). דאס איז דער תירוץ. ס’איז א קשיא מיט א תירוץ. די גלות איז א קשיא – פיר קשיות פרעגט מען פסח ביינאכט, די קשיות פון די גלות – און די תירוץ איז “אשר גאלנו וגאל את אבותינו”. די תירוץ איז “וַיִּקַּח אֶת בַּת לֵוִי”.
וואס מיין איך צו זאגן? אזוי ארבעט דאך די וועלט, אזוי געשעט, אזוי איז די מציאות. “דּוֹר הֹלֵךְ וְדוֹר בָּא וְהָאָרֶץ לְעוֹלָם עֹמָדֶת” (קהלת א, ד). וואס איז דא אין דער מענטשלעכער וועלט? די מענטשלעכע וועלט איז דאך וואס מענטשן טוען, און וואס מענטשן טוען איז תלוי בדורות. ס’קען דאך נישט זיין אז א מענטש זאל טון א זאך וואס זאל זיך האלטן לנצח נצחים. “וְהָאָרֶץ לְעוֹלָם עֹמָדֶת” – ס’איז דא א בחינה פון “והארץ”, דער ארץ שטייט די גאנצע צייט, אבער יעדע דור האט די מענטשלעכע תפיסה, די מעשי בני אדם שהם משונים.
לאמיר זאגן, דו ווילסט זאגן משיח זאל קומען – אפילו משיח, ס’איז דא אסאך פון די ענינים פון די דורות פון משיח. דו ווילסט מאכן א תיקון עולם, דו ווילסט מאכן א נייע וועלט, דו ווילסט פאררעכטן א פראבלעם, מאכן ווי מיר רעדן אלעמאל, אז איינע פון די שלימות – די ערשטע שלימות פון די תורה – איז צו מאכן א חברה, צו מאכן א געזעלשאפט, צו מאכן א גרופע מענטשן, א קהילה, א עם, א משפחה וואס לעבט גוט, וואס טוט וואס דער אייבערשטער וויל, וואס ווייסט וואס דער אמת איז, וכו’ וכו’. דאס איז א פראיעקט פון א דור. ס’איז א פראיעקט וואס נעמט א גאנצע דור, און בפשטות האלט זיך עס נאר אויף איין דור. מ’דארף טראכטן וויאזוי מ’קען ממשיך זיין, אבער בפשטות, די הלכה למעשה, אויף דעם זאגט מען אז ס’איז “בכל דור ודור”.
דער תנא האט עס געטייטשט, דער תנא האט געזאגט “בכל שנה ושנה” און “בכל יום ויום חייב אדם לראות את עצמו כאילו יצא ממצרים” – דאס איז א פשט אין חסידות. אבער מ’דארף הערן וואס שטייט אין דער משנה: “בכל דור ודור”. יציאת מצרים איז אן ענין, און די סוגיא פארלאנגט פאר א דור.
גבול ההשפעה: עד ארבעה דורות
וואס מיינט ס’פארלאנגט פאר א דור? מ’דארף דאך טראכטן די מציאות. אמאל זענען מיר צובראכן, ס’איז א בחינה פון “נסתמו עיניהם של ישראל” ווייל יעקב אבינו איז געשטארבן. אבער ס’איז בכלל נישט במקום. “יעקב אבינו לא מת”. ס’איז בכלל נישט במקום, ס’איז בכלל נישט ריכטיג דער צער וואס מ’האט. ווייל וואס האט מען געפלאנט? וואס האסטו געמיינט? דו האסט געמיינט אז מענטשן גייען נישט שטארבן? יא, דער מדרש זאגט “ויקרבו ימי ישראל למות”, אז יעדער איינער שטארבט. משה איז געשטארבן, דוד איז געשטארבן, יעקב איז געשטארבן, אלע זענען געשטארבן.
און דערפאר, די פעולה פון א מענטש… לאמיר זאגן, ס’איז געווען אברהם אבינו, ס’איז געווען יצחק אבינו, ס’איז געווען משה רבינו, ס’איז געווען יוסף מיט זיינע ברידער. זיי האבן אפגעטון ריזיגע אויפטוען, זיי האבן געמאכט אידן בעלי תשובה, זיי האבן אויסגעלערנט פאר אידן די דרך האמת, אויסגעלערנט פאר אידן וויאזוי זיך צו פירן, וויאזוי צו טראכטן, אויפגעשטעלט קהילות, מוסדות, אלע זאכן. די פאקט איז אז ס’איז נישט דא קיין זאך וואס האלט זיך מער ווי א דור.
פארשטייט זיך אז יעדער דור האט זיך אזוי ווי א רושם, אזוי ווי ס’שטייט “פֹּקֵד עֲוֹן אָבֹת עַל בָּנִים עַל שִׁלֵּשִׁים וְעַל רִבֵּעִים” (שמות כ, ד), עד כאן רחמי האב על הבן. ווי לאנג מ’געדענקט נאך דעם טאטן, דעם זיידן, שטייט ער לעבט נאך אביסל. ווי לאנג א מענטש האט קינדער וואס געדענקען אים, ער האט זיי מחנך געווען, ער האט זיי אויסגעלערנט, האלט ער זיך נאך אין א געוויסן זין איין דור.
ווען ס’שטייט “וְכֹל הַדּוֹר הַהוּא” (מת), מיינט עס אמת’דיג, וויאזוי מ’זאגט, ס’איז שוין געשטארבן יעדער איינער וואס האט געקענט דעם רבי’ן. נישט נאר דער רבי איז געשטארבן – ער האט נאך תלמידים, ער לעבט נאך אביסל, “יעקב אבינו לא מת”. אבער ס’איז שוין געשטארבן “כל הדור ההוא” מיינט נישט נאר… פארשטייט זיך, ס’איז דא שאלות אין די מפרשים און אין תוספות וויאזוי מ’רעכנט א דור, ס’איז דא אסאך חקירות וועגן דעם, וויאזוי מ’רעכנט פונקטליך די יארן, אבער ס’קען זיין אסאך באדייטן (meanings). דארט איין וועג קען זיין די לעבן פון איין מענטש, די צווייטע וועג קען זאגן א דור, אביסל מער ווי איין דור ממש, ווייל מ’געדענקט נאך, ס’איז נאך דא. אזוי ווי מיר זאגן, מ’טוט זיך, מ’וויל עפעס אויפטון, זאל זיך האלטן ביז מיינע אייניקלעך; זיי האבן געדענקט, זיי האבן געקענט דעם טאטן, זיי האבן געקענט דעם זיידן, ס’קען נאך נמשך ווערן א רושם פון וואס מ’האט געטון.
אבער דאס איז די פאקט: נאכדעם, נאך פיר דורות, איז שוין נישטא. נישטא אזא זאך, ס’איז געענדיגט. די תיקון, די פעולה וואס א מענטש האט געטון, ס’מוז זיך ענדיגן. און אונז ווייסן נישט וואס צו טון מיט דעם אסאך מאל.
ההבדל בין גלות לגאולה: בכי על העבר מול בניית העתיד
יעדער דור דארף געדענקען דאס. די קדושת השבת פון אונז הייבט אן… אונז פון די דור הקודם, זיי האבן געבויט עפעס, זיי האבן געמאכט עפעס א סדר, איינגעפירט מנהגים, אויסגעלערנט הלכות, געמאכט עפעס א מהלך, און דאס איז וואס אונז באקומען, דאס איז וואס אונז ירש’ענען, דאס איז די ירושה. און דאס איז דאך די גאולה: די גאולה איז אז אמאל איז געווען א דור וואס האט אויפגעטון עפעס, און ס’סטאפט צו ארבעטן. “וַיָּמָת יוֹסֵף וְכָל אֶחָיו וְכֹל הַדּוֹר הַהוּא”. אונז דארפן דאס דערהערן.
למשל, ס’איז געווען, אונז קענען רעכענען, אונזער מציאות פון די האלאקאסט [השואה] איז געווען א גרויסער חורבן. נאכדעם אבער זענען געקומען פארשידענע מענטשן, יעדער איינער אין זיין וועג און אין זיין פלאץ, און געמאכט א מהלך, אויפגעשטעלט בתי מדרשים און חדרים און מיידל סקולס און מנהגים און דרכים, און אויפגעשטעלט אין אמעריקע, אין ארץ ישראל, און אין אנדערע פלעצער, א וועג וויאזוי אידישקייט ארבעט, וויאזוי אידישקייט לעבט. זיי האבן עס געטון. זיי האבן געהאט יעדער איינער מיט זיינע וועגן וואס זענען מעלות און חסרונות, אבער דאס האבן זיי געטון.
יעצט, די מציאות איז, אז עס קען נישט זיין אז אזא זאך זאל זיך האלטן אויף אייביג. אויב פאר די נעקסטע צוויי הונדערט יאר גייט מען זיך נאר זאגן: “הלוואי זאל מען קענען ממשיך זיין וואס דער רבי, דער אלטער רבי, האט זיך איינגעפירט, דער אלטער ישיבה האט איינגעפירט” – איז דאס איז גלות. דאס איז דער טייטש גלות פון “וַיָּמָת יוֹסֵף וְכָל אֶחָיו”, ווען דו ווייסט נישט וואס צו טון חוץ פון וויינען אויף יוסף. וויינען – דאס איז דער גלות. זייער גוט, דו ווייסט נישט וואס צו טון. אבער אין א געוויסע זין שטייט דאך “אל תבכו למת”, ס’איז אביסל נאריש, ס’איז דא א שיעור וויפיל מען דארף וויינען. זייער גוט, מען דארף א חלק פון די וויינען, עס איז מיר זאגט בהספד של צדיק, מיט דעם איז מען ממשיך אביסל די רושם אוואדע, זייער גוט. אבער דאס האט אויך א לימיט. יא, “גזירה על המת שישתכח מן הלב”, ס’איז דא א לימיט.
ס’איז נישט מעגליך אז א מענטש זאל מאכן א זאך וואס זאל זיך האלטן מער ווי א דור. נו, לאמיר זאגן אז א דור מיינט פיר דורות, זאל זיין אזוי. אקעי, ס’איז נישט מעגליך. ווייל אויב דער איינער האט געטראכט אנדערש האט ער נישט געכאפט אז מענטשן שטארבן. מען האט פארגעסן אז עס שטייט א פסוק “דּוֹר הֹלֵךְ וְדוֹר בָּא”. אזוי גייט עס. “וְזָרַח הַשֶּׁמֶשׁ וּבָא הַשָּׁמֶשׁ” (קהלת א, ה). אזוי גייט עס. און אין די צווישנצייט, די צייט וואס מען האט צו זאגן איז נאר א הספד אויף יעקב, “וַיִּבְכּוּ אֹתוֹ מִצְרַיִם שִׁבְעִים יוֹם” (בראשית נ, ג), האט נישט מער פון דעם נאר “וַיָּמָת יוֹסֵף”. דאס איז די גלות, דאס איז די טייטש גלות.
און גאולה, וואס דער רמב”ם זאגט די גאולה איז “שחזרו למעלת אבותם”, אבער די גאולה מיינט נישט אז מען גייט ממשיך זיין דעם הספד, און מען גייט טון אלעס ווייטער. מען קען נישט אזא זאך. די גאולה איז… אזויווי עס איז זייער אינטערעסאנט אז עס קאנעקט [פארבינדט זיך] מיט יהודה. יא, האט דער רבינו געזאגט אז וויאזוי האט הקדוש ברוך הוא בורא אורו של מלך המשיח? “וַיַּרְא יְהוּדָה” – מעשה אחיו. יא, יהודה איז געגאנגען, “וַיְהִי בָּעֵת הַהִיא וַיֵּרֶד יְהוּדָה מֵאֵת אֶחָיו” (בראשית לח, א). ווי האט דער רבינו געזאגט, יא, ס’איז געווען מיט דעם א גאנצע מחלוקת ווי די תלמידים וויאזוי צו לערנען. אבער איך מיין אז לויט וויאזוי מיר לערנען עס איז עס ממש פשוט.
ווייל יעדער האט פארשטאנען די זאך: אויב מ’איז אין א צרה, יעדער איינער – יוסף, יעקב – עוסק בשקו ובתעניתו, ראובן עוסק בשקו ובתעניתו, ס’איז צרות, מ’האט געטרייט עפעס, ס’איז געווען “וַיֵּשֶׁב יַעֲקֹב”, ס’איז געווען א ישוב פון אברהם, פון יצחק, פון יעקב, מ’האט עפעס געמאכט, ס’האט געסטאפט צו ארבעטן, ס’ארבעט מער נישט. מ’קען וויינען. יעדער האט געזאגט, אה, גוט, וויינען, וויין דיך. איך בין עוסק לברא אור של מלך המשיח. אור של מלך המשיח איז די נעקסטע דור. די נעקסטע דור. לאמיר חתונה האבן, פון חתונה האבן קומט ארויס קינדער, צוביסלעך פון דעם קומט ארויס משיח, פון דעם קומט ארויס די נעקסטע זאך.
די התחלה פון די תיקון איז ווען ס’ווערט א נייע דור. נישט אז די נייע דור וואס “לֹא יָדַע אֶת יוֹסֵף” וואס מ’זאגט, ער ווייסט נישט גארנישט, און ער איז די חושך. פונקט פארקערט! ווי לאנג מ’בענקט זיך נאך, ווי לאנג מ’איז סטאק [פארקלעמט] אויף די פריערדיגע דור – פשטות איז דאך אז מ’איז סטאק אויף דעם – ס’האט זיך געענדיגט. יעדע זאך איז א מענטש, יעדע מענטשליכע זאך האט א לימיט, ס’ענדיגט זיך. ס’מוז שטארבן און ס’ענדיגט זיך. ביסטו סטאק אין די חורבן, ביסטו סטאק אין די גלות. די התחלה פון די גאולה איז ווי לוי.
מחלוקת עמרם ומרים: האם להביא ילדים בגלות?
ס’איז טאקע געווען א הווא אמינא נישט צו חתונה האבן. עמרם האט געהאט א הווא אמינא נישט חתונה האבן. וואס, ס’איז א גלות, וואס דארף מען חתונה האבן? די חיזוק, אזוי ווי ס’שטייט ביי… יא, “משחרב בית המקדש דין הוא שלא נשא נשים”. דאס איז די הווא אמינא פון גלות. און פארוואס האט מען יא? האט מען געזאגט, “יפשו”. וואס הייסט “יפשו”? “יפשו” מיינט אז משיח דארף קומען. וויאזוי ווערט געבוירן משיח? די גזירות חכמה פון פרעה.
יא, מיר האבן געלערנט אין אבן העזר, דארט שטייט אז… דער מהר”ם מרוטנבורג – איך ווייס נישט ווער ס’איז געווען פון די ראשוני אשכנז – האט געזאגט אז מ’פירט זיך נישט כופה צו זיין אויף פריה ורביה. די גמרא שטייט אז איינער וואס איז נישט מקיים פריה ורביה, איז מען אים כופה. זאגט ער, מ’פירט זיך נישט. פארוואס? עניוועיס [ממילא], אין גלות, הלוואי, בעצם וואלט מען געדארפט האבן א קינדער צו עבדי כליון, שוין. אז איינער האט חתונה געהאט, ער האט נישט געהאט קיין קינדער, מ’גייט אים נישט פארסן [צווינגען] זיך צו גט’ן כדי צו האבן קינדער. דאס איז ממש א הלכה, דאס איז די ראשוני אשכנז וואס מ’זאגט אז מ’האט איינגעפירט אזוי די הלכה, מ’פירט זיך… ס’שטייט אין די ווערטער, ברענגט די רמ”א אין אבן העזר אין סימן א’, מ’פירט זיך נישט צו כופה זיין אויף פריה ורביה, ווייל מיר זענען אין גלות, מ’האט קינדער, עניוועיס, “כָּל הַבֵּן הַיִּלּוֹד הַיְאֹרָה תַּשְׁלִיכֻהוּ”.
יא, אבער מרים האט נישט געהאלטן אזוי. מרים זאגט ניין, “וַיַּרְא אֹתָם בְּסִבְלֹתָם” (שמות ב, יא) איז דאך פרעה. דו ווילסט ממשיך זיין די גלות אזוי? דו ווילסט ברענגען משיח? אה, דו ווילסט ברענגען משיח? דו ווילסט ברענגען משיח? דארפסט האבן נייע דורות. סאו [אזוי] אלע דרשות, צי א דרשה אין ירושת הדורות, דאס איז די דרשה פון פרעה, דאס איז די דרשה פון גלות. און די דרשה פון גאולה איז אז ס’קומט א נייע דור, ס’קומט א נייע דור. און דא איז אזא זייער אינטערעסאנטע זאך.
שיעור ד’ – משה רבינו: דער כח פון א נייער דור
אינהאלט:
דער דאזיגער טייל פונעם שיעור באהאנדלט די טיפע פראגע פארוואס דער אייבערשטער האט אויסגעוועלט דווקא משה רבינו, א “יונגערמאן” פון מדין, אנשטאט די זקנים. מיר לערנען וועגן די וויכטיגקייט פון א מנהיג וואס איז אויפגעוואקסן מיט “חירות” (פרייהייט) און נישט מיט די טראומע פון גלות. דער שיעור פארבינדט דאס מיט דעם כח פון “נערים” (יוגנט) און די עבודה פון נעמען אחריות – די עבודה פון ווערן א “טאטע” – וואס איז דער שורש פון יציאת מצרים און דער תיקון פאר ימי השובבי”ם.
—
פרק י: פארוואס דווקא משה? די מעלה פון א נייער דור
משה זאגט: “לי דיברתי ישראל? [האט ער דען צו מיר גערעדט, ישראל?] מיך האט דער אייבערשטער געזאגט אז איך זאל ארויסנעמען די אידן פון מצרים? פארוואס זענען זיי נישט געקומען צו די זקנים? זיי זענען דאך די חשובים! משה איז גארנישט! משה איז עפעס א יונגערמאן, ער קומט פון מדין גאר! גיי ווייס פון וואו ער קומט!”
ניין! דער אייבערשטער איז געקומען צו משה. פארוואס? ווייל דא הייבט זיך אן די גאולה! די גאולה הייבט זיך אן פון ס’איז א נייע דור!
ס’איז דא מענטשן וואס זיי געדענקען נישט, זיי האבן נישט אפילו די טראומע [trauma] פון נעבעך ס’איז געווען א חורבן, און זיי האבן נאר זיך און קענען נאר צילאכעווען צווישן די ווענט. ס’איז נישט געווען דאס!
פרק יא: די נויטווענדיגקייט פון א “פרייער גייסט”
און ס’שטייט אין מפרשים, אין רש”י, אין אבן עזרא, אז פארוואס האט משה רבינו געדארפט אויפוואקסן ביי פרעה און אין מדין? יא? כדי ער זאל נישט האבן די טראומע פון גלות!
א מענטש מיט טראומע פון גלות קען זיין אן עובד ה’, אבער קיין משיח קען ער נישט זיין! ער דארף זיין און אויפוואקסן אינדרויסן, אויפוואקסן בבית המלך, און אינגאנצן בחירות [אין פרייהייט].
נאכדעם וואס ער איז געגאנגען, ווי די תורה זאגט: “וַיִּגְדַּל מֹשֶׁה וַיֵּצֵא אֶל אֶחָיו וַיַּרְא בְּסִבְלֹתָם” [שמות ב, יא], האט ער זיך דערמאנט און געוואוסט: “איך בין יא א איד! און וואס גייט דא פאר?” האט ער געהאט די קוראזש [courage], האט ער געהאט די מוט ארויסצונעמען די אידן פון מצרים.
אבער ס’איז א חלק פון ס’איז זייער וויכטיג צו פארגעסן די פריערדיגע דורות.
פרק יב: דער כח פון די “נערים”
דער כח פון משיח, איך זאג דאס אלעמאל, ביי די חתונה זאגט מען [אין די ברכה אחריתא]: “קוֹל מִצְהֲלוֹת חֲתָנִים מֵחֻפָּתָם וּנְעָרִים מִמִּשְׁתֵּה נְגִינָתָם”.
וואס איז די “נערים”? די נערים זענען די וואס ווערן דערמאנט אין די משנה: “מעשה בבניו של רבן גמליאל [שבאו] מבית המשתה, אמרו לו [לא שמענו] קריאת שמע” [ברכות פ”א מ”א]. יא, די טאטע און די זיידע זאגן אז מ’דארף ליינען קריאת שמע, אבער זיי זענען עוסק אין זייער טאנצעריי, זיי גייען קעגן אביסל די זקנים. ווי די גמרא זאגט: “נערים פני זקנים ילבינו”, חוצפה יסגא [סוטה מט:].
אבער דאס איז די קליפה שבו [די שלעכטע זייט דערפון]. אבער די אמת’דיגע וועג, די אמת וואס איז דא דא, איז אז דער משיח, די “קוֹל מִצְהֲלוֹת חֲתָנִים… וּנְעָרִים”, דא הייבט זיך עס אן. ס’הייבט זיך אן פון דעם וואס די נערים, די בחינה פון “וַיֵּלְכוּ שְׁנֵיהֶם יַחְדָּו” [בראשית כב, ו], זיי קענען, זיי האבן די מוט, זיי האבן די קוראזש, זיי האבן די חיות צו מאכן א נייע זאך, און צו נעמען רעספאנסיביליטי [אחריות] פאר דעם.
פרק יג: די עבודה פון ווערן א מנהיג
ווען די יונגל וואקסט אויף, “וַיִּגְדַּל מֹשֶׁה וַיֵּצֵא אֶל אֶחָיו”, זיי האבן זיך געקענט אויך צו די מיטערעכטן, זייער גוט, איך בין א יונגערמאן, איך בין דא אויפגעוואקסן ביי פרעה, און למעשה, די מעשה איז געווען, און איך האב נישט קיין צייט אריינצומישן דא משלח די יהודים. מסתמא אויב ס’וואלט געווען עפעס וואס צו טון, וואלט מען דאך עס שוין געטון, וואס האב איך צו טון?
דאס באמת האט גע’טענה’ט משה פאר’ן אייבערשטן אליינס: יא, ס’איז דאך דא אהרן, ס’איז דאך דא [אנדערע], איך קען נישט גיין אליינס. און וואס האט דער אייבערשטער געזאגט? איך האב דיר גע’טשאוזט [אויסגעוועלט].
וואס די עומק פון דעם איז, אז משה איז געווען א בן, “וַתֵּלֶד בֵּן” [שמות ב, ב], יא, און ער האט מכיר געווען אין דעם. ס’האט גענומען אסאך צייט, ס’האט גענומען אסאך עבודה, אבער ער האט מכיר געווען אין דעם אז יעצט בין איך דער רבי.
משל: דער חידושי הרי”ם און די הנהגה
ס’איז געווען ווי א רבי האט געזאגט, איך מיין דער חידושי הרי”ם, ווען ער איז געווארן דער רבי נאך דער קאצקער רבי, האט ער מבטל געווען פארשידענע קאצקער שארפקייטן. האט מען געזאגט: “וואס הייסט, דער רבי [דער קאצקער] האט אזוי געטון?”
האט ער געזאגט: “נו, ווען דער אייבערשטער וואלט געוואלט דער רבי’ס הנהגה, וואלט ער דאך נאך געלעבט.”
פארוואס שטארבן די רבי’ס? ווייל ער וויל א נייע הנהגה. נישט ער שטארבט אז מען זאל זאגן און מספיד זיין ווי דער דור איז נעבעך אזא דור יתום. נאר “בָּא הַשֶּׁמֶשׁ וְזָרַח הַשֶּׁמֶשׁ” [קהלת א, ה]. ס’מוז זיין.
פרק יד: די שוועריגקייט פון איבערגאנג
און אין דעם צייט איז שווער. ס’איז דא חוץ פון די נסיון פון דרך ארץ, וואס דאס איז טאקע א פראבלעם, מענטשן האבן נישט ליב. מענטשן האבן זייער ליב צו זיין דער אינגל וואס איז א מחוצף. אבער דער אינגל וואס איז א מחוצף זאל ווערן א טאטע, ער זאל זיין דער גואל, און ער זאל זאגן: “יא, און מיך האט מען טאקע געשיקט” – דאס איז נישט קיין פשוט’ע זאך, יא.
דאס איז די עבודה פון משה רבינו וואס מיר דארפן לערנען ביי אים. מיר דארפן לערנען ביי אים וויאזוי משה האט געטראפן די קוראזש צו זאגן אז איך בין א נייע דור, און דער נייע דור גייט אויסלייזן די אידן. דאס איז די עבודה פון ווערן משה רבינו און ווערן א טאטע.
פרק טו: תיקון שובבי”ם: נעמען אחריות ווי א טאטע
און אזוי ווי מיר זאגן, ווען דער תיקון שובבי”ם [ראשי תיבות: שמות, וארא, בא, בשלח, יתרו, משפטים – א צייט מסוגל לתיקון הברית] מיינט אז מיר זאלן כאפן אז די זרע וואס מיר האבן איז נישט לבטלה, יא, ס’איז דער תיקון.
א מענטש מיינט: “וואס הייסט איך האב קינדער? איך ווייס, ס’איז געווען דער מנהג. מ’האט מיר געזאגט אז מ’האט חתונה, מ’האט קינדער. מ’שיקט זיי אין חדר, ס’איז א מנהג, מנהג ישראל תורה היא, שוין.”
עט סאם פוינט [ביי א געוויסע פונקט], דאס איז בחינת “זרע לבטלה”. ס’איז א קילקול, ס’געשעט פון זיך אליינס. ס’איז געשמאק, ס’פארט, ס’איז א סדר, ס’געשעט פון זיך אליינס.
דער תיקון פון דעם איז אז מ’זאל ווערן צוריק א טאטע. אזוי ווי ס’שטייט אין די ספרים הקדושים: בחינת אב, בחינת חכמה, דאס איז דער תיקון. און דו ווערסט די טאטע, דו דארפסט נעמען רעספאנסיביליטי [אחריות] פאר דעם. דו האסט געהאט קינדער, דו האסט פועל געווען אין דעם, ס’איז דיינס, דו ביסט אליין שולדיג צו נישט, איך ווייס נישט וואס איז דיינס.
יעצט דארפסטו זיי טון, וואס דארפסטו זיי אויסלייזן:
* יעצט דארפסטו זיי ארויסנעמען פון מצרים.
* יעצט דארפסטו זיי פירן קיין ארץ ישראל.
* יעצט דארפסטו זיי געבן די תורה.
* יעצט דארפסטו טון פאר זיי די אלע זאכן, מצוות האב על הבן.
דאס איז זייער א שווערע זאך, ווייל זיי זענען זייער צוגעוואוינט, ווייל דער זיידע ווייסט שוין, דער זיידע ווייסט נישט גארנישט, דער זיידע איז דאך “וַיָּמָת יוֹסֵף וְכָל אֶחָיו וְכֹל הַדּוֹר הַהוּא” [שמות א, ו].
“וַיֵּלֶךְ אִישׁ מִבֵּית לֵוִי וַיִּקַּח אֶת בַּת לֵוִי, וַתַּהַר הָאִשָּׁה וַתֵּלֶד בֵּן, וַתֵּרֶא אֹתוֹ כִּי טוֹב הוּא” [שמות ב, א-ב], האט אים דאך באהאלטן, פאר די דריי חדשים האט זיך באהאלטן, ס’איז דאך געווען א הסתרה, ווי מ’זאגט, פאר די הסתרה איז גלות, אבער ס’איז גלות, ס’איז מן.
די רגע וואס משה רבינו איז געקומען און געווארן, און געזאגט אז יא, דיך האט מען געשיקט, דיך האט מען געשיקט ווייל דו ביסט א נייע דור – דאס איז די התחלה. די התחלה איז די גאולה, די נייע דור וואס קומט.