שיעור ערב שבת פרשת משפטים – סוד המשפט און דעת

(חלק א’ מתוך ד’)

נושא השיעור: דער טיפערער באדייט פון “משפט” און “בית דין” על פי פנימיות, און די פארבינדונג צו תיקון המדות און דעת.

—

א. הקדמה: דער סדר פון די שיעורים

מגיד שיעור:

רבותי, ס’איז היינט ערב שבת משפטים, שבת שקלים.

איינע פון די וועגן וויאזוי מיר ווילן אויסשטעלן [structure] אונזערע שיעורים – וואס איך האב גערעדט אנהייב דעם זמן, שבת בראשית מיין איך, האבן מיר נישט אזויפיל ממשיך געווען אין יענעם דרך, הגם אמת’דיג אלעס פארבינדט זיך [connects] מיט די יסודות’דיגע דרכים, נאר נישט אלעמאל איז דער סדר קלאר אזוי מפורש על פי פשט – האבן מיר גערעדט אז מיר זענען עוסק אין אונזערע שיעורים דאנערשטאג ביינאכט, אין “שמונה פרקים” [פונעם רמב”ם], אויף צו פארשטיין דעם סדר עבודת האדם, פארשטיין דעם סדר תיקון המדות.

דאס איז לויט די מהלך וואס דער רמב”ם לערנט אונז אויס, מער ווייניגער מ’קען עס רופן די מהלך פון די “דרך הממוצע” (דער מיטל-וועג). ווער ס’האלט מיט דארט ווייסט, אז ס’איז א סאך א טיפערע זאך ווי וואס דער עולם כאפט. “דרך הממוצע” איז תלוי אין עפעס שכל הדעת, עס איז תלוי אין א ריכטיגע פארשטאנד, א ריכטיגע הבנה פון וואס עס גייט פאר.

און מיר האבן געזאגט אז מיר ווילן צולייגן צו דעם נאך א קומה, נאך א שטאפל [level], וואס ערב שבת ווען מיר לערנען א שיעור זוהר, זאלן מיר קענען ווייזן אביסל ווי ס’איז דא אלעמאל א העכערע מדריגה צו פארשטיין, א טיפערע מדריגה צו פארשטיין די עצם זאכן מצד די “אספקלריא המאירה” פון דעם זוהר, פון די קבלה, פון די חסידישע ספרים. מיר האבן אביסל מסביר געווען – ס’איז געווען א שטיקל סעריע שיעורים – מיר האבן מסביר געווען וואס מיינט דאס בכלל אז ס’איז דא א העכערע שטאפל פון די זעלבע זאך, בפרט פון תיקון המדות, און דאס איז געווען איין נושא וואס מיר האבן דורכגעטון מצד די נקודה.

ב. יסודות פון “אתערותא דלתתא” און הרגל

ס’איז געווען נאך א שיעור, ס’איז נישט געווען די שיעור זוהר, ס’איז געווען די שיעור פון דאנערשטאג נאכט, וואס מיר האבן געברענגט דעם “צמח צדק” וואס האט מסביר געווען – זייער אינטערעסאנט, אבער ס’איז נישט אונזער נושא היינט, איך לייג עס נאר דא אריין כדי צו קלאר מאכן דעם סדר – וואס דער צמח צדק האט מסביר געווען דעם סוד פון “באתערותא דלתתא אתער לעילא” [דורך די ערוועקונג פון אונטן, ווערט ערוועקט אויבן].

דאס איז איינע פון די יסודות, די גאר יסודות’דיגע [basic] פרינציפן פון זוהר, פון חסידות, פון די גאנצע סארט יחס וואס א איד האט מיט זיין גאט על פי דרך הקבלה. אז דאס איז פארבינדט [connected] מיט די דרך פון דער רמב”ם וואס זאגט “האדם נפעל לפי פעולותיו”, דאס איז די לשון פון ספר החינוך. דאס איז ארויסצוברענגען דעם יסוד וואס אונז לערנען פון וויאזוי וועט מען מתקן זיין די מדות.

ס’איז דא צוויי זאכן:

1. וואס זענען די מדות און וואס איז תיקון המדות – דאס איז די “דרך המיצועי”.

2. די צווייטע נושא איז: וויאזוי יא? וויאזוי זענען טאקע די מדות, וויאזוי קומט מען אן צו שלימות?

און דאס האט דער רמב”ם מסביר געווען, דאס איז די סוד פון “הרגל” (געוואוינהייט), וואס דורך זיך מרגיל זיין אסאך מאל די זעלבע זאך, אסאך צייט, דורך דעם ווערט א מענטש אויך אין די פנימיות מתוקן, באקומט ער די גוטע מדות פנימיות.

און ס’האט געברענגט אז דער צמח צדק זאגט, אז דאס וואס דער זוהר זאגט “באתערותא דלתתא” – אז יעדע זאך, יעדע אתערותא למעלה איז תלוי “בעובדין מלילא ורעותא” [אין מעשים, רייד און רצונות] – מען דארף טון מעשים, מען דארף טון דיבורים, מען דארף האבן רצונות. האט ער געזאגט אז דאס איז די זעלבע בחינה וויאזוי דורך די מעשים וואס זענען תחתונים ווערט מעורר די העכערע זאכן, וואס דאס זענען די מדות, און נאך העכער, ס’ווערט מעורר למעלה, דער אייבערשטער אויך. דארט איז געווען א טיפע שמועס, איך ווייס נישט צו מיר האבן אויסגעפירט אמאל צו מסביר זיין עכט די חלק הקבלה שבו, אבער דאס איז נאך א נושא, זייער א יסודות’דיגע נושא.

ג. דער טיפערער טייטש פון “דרך הממוצע” און דעת

איך וויל היינט רעדן, אביסל פארבינדט מיט פרשת משפטים, אזוי ווי אונז האבן געלערנט נעכטן. איך וויל היינט אדורכרעדן א נקודה וואס האט צו טון מיט דאס וואס אונז האבן מסביר געווען נעכטן, גאר א יסודות’דיגע זאך, און איך מיין אז ס’איז נישט געווען גענוג קלאר. אמאל [Sometimes] ווען מ’זאגט עס בדרך פנימיות פארשטייט מען קלארער אויך די חיצוניות, אויך די פשוט’ע שטאפל [level].

האבן מיר פרובירט ארויסצוברענגען א נקודה, אז א גרויסע חלק פון מידות… און זיי האבן געזאגט, דאס איז באמת א הוספה אויף די ערשטע נקודה וואס זיי האבן יעצט געזאגט. זיי זאגן אז די ערשטע נקודה איז אז “דרך המיצוע”, וואס איז די ריכטיגע וועג וויאזוי זיך צו פירן, איז נישט סתם אז מען קען מאכן אזוי א דורכשניט [average], נישט זיין נישט צו הייס, נישט צו קאלט, אזא בחינה פון “גאלדילאקס” [Goldilocks – א משל פאר עפעס וואס איז פונקט אין די מיט].

נישט דאס איז דער סוד! נאר “דרך המיצוע” מיינט אז עס דארף האבן א חלות, א שרויה פון דעת, גאר א טיפע דעת. די דעת איז אזוי טיף אז מען קען עס נישט אפילו מגדיר זיין אינגאנצן מיט כללים, מיט ווערטער, מיט פרטי הלכה זאגן “אזוי און אזוי”.

עס דארף זיין אלעמאל לעבעדיג! יא, דאס איז די הבחנה. עס דארף זיין אלעמאל לעבעדיגע דעת, עס דארף זיין יעצט.

עס קען נישט זיין אז דער מענטש איז טויט, ער גייט פשוט לויט כללים, אזוי ווי א מאשין, אזוי ווי א קאמפיוטער; ער האט זיך געמאכט כללים, ער פירט זיך לויט דעם. ניין! מען דארף יעדע רגע מפעיל זיין פון פריש דעם שיקול הדעת, עס איז א לעבעדיגע זאך. און דאס איז וואס ווארפט א מענטש צו דרך המיצוע, דאס איז דער טייטש דרך המיצוע.

איך געדענק נישט ווער עס האט עס געברענגט, פון דעם ווילנער גאון און אנדערע וואס זענען מסביר אז דאס איז אויך די יסוד פון דעת על פי קבלה: אז דעת איז מכריע צווישן צוויי זייטן. די טייטש איז נישט פשט אז עס גייט אינמיטן – דו האסט חסד, גבורה (אדער חכמה, בינה), און צווישן איז דעת וואס מאכט אן “צווישן”, אזא יעקב צווישן משה און אהרן. ניין, דאס איז אויך די טייטש משפט.

ד. משפט אלס א לעבעדיגע הכרעה

יעדער איינער ווייסט אין זוהר: משפט, משפטים איז א כינוי פאר די מדה פון תפארת, און די שורש פון תפארת איז דעת. “נשמתא דתפארת” הייסט עס, דאס איז די דעת.

משפט הייסט נישט מחמיר זיין, נישט מקיל זיין, נאר: וואס איז ריכטיג.

אבער “וואס איז ריכטיג” מיינט נישט אז מען זאל געבן פופציג “יחלוקו” יעדע מאל. “יחלוקו” איז אמאל אז די דין, אז ריכטיג איז יחלוקו. אבער די ריכטיגע משפט איז צו וויסן וואס איז די דין אין יעדע פאל [case], און דווקא סדר “השתדלות לפנים” – עס דארף זיין א לעבעדיגע בית דין.

יא, איך רעד אין די וועלט פון א בית דין, יא, מען פארשטייט עס אביסל. מען איז עס נישט חושב אסאך מאל אז עס איז אויך תלוי אין די זעלבע יסוד, איך רעד עס דאך אסאך, וויאזוי הלכה דארף ארבעטן, וויאזוי הוראה דארף ארבעטן. יא, מען פארשטייט נישט אמאל, איך וויל אפילו…

יא, איך האב געזען אפילו איינער פרעגט – איך מיין נישט איינער, אסאך פרעגן – ווען רש”י זאגט “אשר תשים לפניהם” [שמות כ”א:א], און רש”י זאגט “ולא דין עבדים כחברים” [אז דיני ממונות זענען וויכטיגער], און רש”י זאגט אפילו די דיינים “כדיני ישראל” אוכלים ושותים. וואס איז אביסל שווער צו פארשטיין, דאס איז א פשטניש’ע זאך: עס דארף זיין א איד, דארף זיין א “חלב ישראל”, עס איז דא א “משפטי ישראל”, סבורי חלב ישראל, אז דער איד דארף עס זעהן.

וואס איז דעם “משפטי ישראל” פון “ולא דין עבדים כחברים”? אז די זעלבע הלכה… לאמיר זאגן אז ס’איז נישט נאר די זעלבע הלכה, ווען ס’ווייסט אביסל די ברייטע פרטים פון די רעגירונג [secular law], ס’ווייסט א אמאל וואס איז אפילו פארקערט די אידישע משפטים, וואס ער נעמט זיך נאך די גוי’שע משפטים וועגן אלע מנהג המדינה און די דינא דמלכותו וכו’.

איז וואס טוט אויף דער אידישער דיין? דארף עס טאקע פארשטיין, עס איז נישט קיין ווערטל. איז די השכלה פון פארשטיין וואס דאס מיינט, וואס וואלט געדארפט מיינען… בפועל איז די אנדערע שמועס. אבער וואס עס וואלט געדארפט מיינען איז, אז מען פארשטייט, מען פארענטפערט די שיטה.

פארוואס דארף מען בכלל א בית דין? מען שטייט “ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם”, דער סך הכל דער משפטים, דער כללים וואס שטייט אין פרשת משפטים. חוץ פון דעם איז דאך דא א מצוה צו מאכן א בית דין? יא, “שופטים ושוטרים”. ס’איז דא פרשת משפטים און פרשת שופטים. פארוואס פעלט אויס פרשת משפטים ביי פרשת שופטים?

ה. בית דין: נישט קיין אלגאריטם, נאר א לעבעדיגע התגלות

איז, איינער פארשטייט, אז ווי מען זאגט “אשר תשים לפניהם”, עס איז נישט גענוג צו וויסן די אלע כללים, עס איז נישט גענוג צו וויסן די אלע הלכות, מען דארף אויך טאקע האבן א בית דין. אלא וואס דארף מען א בית דין? וואס דארף, וואס טוט אויף דער בית דין?

קען מען זאגן אז דער בית דין איז מברר די מציאות. עס זאגט איינער, אפשר מאכן א טעות און מיינען אז א בית דין איז פשוט א “היכי תמצי” צו מברר זיין די מציאות, און נאכדעם וואס מ’ווייסט די מציאות איז גלייך ווייסט מען די הלכה – עס איז אן אלגאריטם [algorithm]. עס איז דא כללים, עס זאגט אויף יעדע הלכה שטייט אין די תורה, וואס איז דער דין? און די בית דין פשוט קוקט אריין אין דער בוך פון כללים, און ער זאגט וואס די הלכה איז!

די אמת איז אבער נישט אזוי. און ווער איז אן א בית דין וואס מיינט אזוי, זענען זיי נישט ראוי לתורה און בית דין? א בית דין איז אן אקטיווע זאך. א בית דין איז דער טייטש אז דאס האט דריי… וואס איז נישט גענוג “אל תהי דן יחידי” שאין דן יחידי אלא אחד? דאס פשוט זאגט מען, יא, ווייל א מענטש אליינס האט אלעמאל נגיעות [bias], און די אנדערע דיינים זענען א קעגנגעוויכט [counterweight] צו די מענטש’ס נגיעות, און די מענטש’ס סימפאטיעס, און די מענטש’ס בייעס [bias]. אקעי.

אבער וואס איז די סוד? די סוד זאגט די זוהר, אז דריי דיינים זענען חסד, גבורה, תפארת… ס’ווערט געברענגט אויך אין הקדמת “תפארת תורה” דא, און די “דגל” [דגל מחנה אפרים] האט עס מאריך געווען די סוד: חסד, גבורה, תפארת. שורש פון די דריי מידות אין דרך הממוצע. דער שורש דיינים איז טייטש חסד גבורה תפארת. דאס איז א קבלה, דאס איז די סטרוקטור פון א בית דין, ס’דארף זיין דריי מענטשן.

פארוואס דארף עס זיין דריי מענטשן? פארוואס דארפן יעדע מאל זיין דריי מענטשן? אגעין [Again], קענסט זאגן: יעדע הלכה וואלט מען געקענט מכריע זיין, קומט די תורה און די הכרעה, שולחן ערוך שטייט וואס די הכרעה איז, דארף מען שוין נישט קיין בית דין, ס’איז שוין געשריבן!

ניין. דער טייטש איז, אז א בית דין איז א לעבעדיגע התגלות פון די צדדים וואס איז אלעמאל דא, און די הכרעה וואס איז דא אינדערצווישן. אויב צוויי קעגן איינס, יא, וויאזוי הייסט אז דער דריטער איז מכריע? אין אנדערע ווערטער, אז ס’איז נישטא אזא זאך אין די וועלט אז ס’איז אזוי קאמפליצירט, און יעדע זאך דארף מען וויסן בשקול הדעת, מ’דארף האבן א לעבעדיגע שקול הדעת צו פסק’ענען עני שאלה [any question].

אין די לעבעדיגע שקול הדעת וואס הייסט זיך משפט, ס’קומט ארויס פון די אלע כללים וואס מ’לערנט, ס’קומט ארויס אויך פון די גוטע מידות וואס מ’האט. א דיין וואס האט נישט קיין גוטע מידות, ער וועט אויך פסק’ענען פאלש.

ו. דעת תחתון: די עבודה פון די נשמה

און מיר גייען פרובירן דאס מסביר זיין באזירט [based] אויף דאס וואס מיר האבן געזאגט אז די מידות איז תלוי אין עפעס א שקול הדעת, און אז די מידות אליינס האבן אין זיך א דעת. מיר ווילן מסביר זיין די דעת על פי קבלה אביסל, אבער מיר פארשטייען, אויב מ’פארשטייט די נקודת היסוד פון דעת וואס מיר רופן “דעת שכל מעשי” – דער רמב”ם רופט דאס, על פי קבלה הייסט דאס דעת תחתון, נישט דעת עליון וואס איז מכריע צווישן חכמה און בינה, אבער דעת תחתון וואס איז מכריע אמת’דיג צווישן חסד און גבורה.

די נשמה’ס עבודה איז דעת תחתון. וואס הייסט דעת תחתון? דעת תחתון הייסט אז ס’דארף זיין א לעבעדיגע דעת. דעת תחתון איז אמת’דיג די “חיות הגלגלים”, ווי ס’לערנט אין די כוונות האר”י, יא? כוונות האר”י, מ’זאל צוברענגען דעת תחתון, אז ס’זאל זיך וואקלען, ס’זאל זיין לעבעדיג.

דעת תחתון אין די טייטש אז יעצט אויף די מינוט דארף זיין א הייליגער, א איד וואס האט א ריכטיגע דעת, וואס ער קען מכריע זיין, וואס ער קען זען ריכטיג וויאזוי מ’זעט ריכטיג די מקרה, די פאל [case] וואס איז געווען, און ער קען ריכטיג פסק’ענען אויף דעם פאל. יעדע פאל, און אזוי שטייט אין הלכות עדות, אין הלכות דיינים, “לפי מעשה”. יעדע פאל איז א הלכה בפני עצמו.

ז. א נייע מתן תורה

“אלקים נצב בעדת אל”. וואס הייסט “אלקים נצב בעדת אל”? דער אייבערשטער שטעלט זיך אוועק ביי די דיינים, “שופטים ושוטרים תתן לך בכל שעריך”. וואס גייט דא פאר? א בית דין איז א מיסטישע [mystical] זאך. א בית דין, וואס גייט דא פאר? א בית דין איז סך הכל צו מכריע זיין לויט די כללים וואס שטייען אין חושן משפט? ניין.

א בית דין איז א נייע התגלות פון מתן תורה. “דין הייסט תורה”, שטייט אין די גמרא ראש השנה. וואס הייסט דין הייסט תורה?

כמעט אפט איז געמיינט אז דין איז נאר שלום בעלמא. מ’איז א הכל, מ’דארף אנווענדן [apply] די הלכה וואס שטייט אין די תורה. ניין. כמעט אפשר פארלערנט אז דין איז א מתן תורה. ס’איז א נייע מתן תורה. “כל דיין שדן דין אמת לאמיתו כאילו נעשה שותף להקב”ה במעשה בראשית”. ס’ווערט א נייע מתן תורה.

וואס איז די מעשה בראשית? ער זאגט דאך אזוי ווי… מעשה בראשית איז יש מאין. דו מאכסט יש מאין? ניין.

סוד המשפט והעדות: דעת, ראייה, און די חלות פון א בית דין

חלק ב’ מתוך ד’

—

פרק ב’: בית דין – א נייע מתן תורה

דאס טייטשט אז יעצט אויף די מינוט דארף זיין א הייליגע אידישע נשמה וואס האט ריכטיג דעת, וואס ער קען מכריע זיין. פארוואס? ווייל ער קען זען ריכטיג וויאזוי מען זעט ריכטיג דעם מקרה, דעם פאל [case] וואס איז געווען, און ער קען ריכטיג פסק’ענען אויף דעם פאל.

יעדע פאל, און אזוי שטייט א הלכה: “אין לו לדיין אלא מה שעיניו רואות”, יעדע פאל איז א הלכה בפני עצמו. “אֲלֵיהֶם נָתָנוּ בְּדַעְתָּא” – דאס איז “אֲלֵיהֶם נָתָנוּ בְּדַעְתָּא” [עס איז איבערגעגעבן געווארן צו זייער דעת]. דער אייבערשטער שטעלט זיך אוועק ביי די דיינים, “וְאַתָּה תְּנַחֵם אֶת יִשְׂרָאֵל הַמִּתְבַּיֵּשׁ”.

וואס גייט דא פאר? א בית דין איז נישט א מיסטישע זאך. א בית דין איז נישט סך הכל צו מכריע זיין לויט תקנות וואס שטייט אין חושן משפט. ניין, א בית דין איז א נייע חלות פון מתן תורה. “דין הייסט תורה”, שטייט אין די גמרא אין שבת. וואס הייסט דין הייסט תורה? כמעט אפט איז געמיינט אז דין איז נאר שלום בעלמא, מ’דארף סך הכל אנווענדן [apply] די הלכה וואס שטייט אין תורה.

ניין, כמעט אפט איז געמיינט אז דין און א דיין איז א מתן תורה, א נייע מתן תורה. “כָּל דַּיָּן שֶׁדָּן דִּין אֱמֶת לַאֲמִיתּוֹ נַעֲשֶׂה שׁוּתָּף לְהַקָּדוֹשׁ בָּרוּךְ הוּא בְּמַעֲשֵׂה בְרֵאשִׁית” (שבת י.). ס’ווערט א נייע מתן תורה. וואס איז די מעשה בראשית? ער מאכט דאך נישט יש מאין? ניין, א דיין מאכט א נייע דבר תורה פאר דעם פאל.

וואס איז די נייע דבר תורה? דאס איז די חלות פון די תורה און די דעת תחתון, וואס ער קען זען פונקטליך וואס גייט פאר אין דעם פאל, און מכריע זיין לויט אלעס וואס ער ווייסט, לויט אלעס וואס ער פארשטייט. און וויבאלד ער פארשטייט, און ער איז דאס מפליא [ברענגט עס ארויס], מאכט ער א חלות פון דעם אין דעם פאל.

דאס איז א נייע זאך, און מ’קען נישט צושטעלן פון איין פאל צום צווייטן. פארשטייט זיך, מ’קען מאכן “דמיון מילתא למילתא” [פארגלייכן איין זאך צו דער צווייטער], אבער די חלות פון די דמיון מילתא למילתא איז אליינס א זאך וואס מ’דארף א לעבעדיגע דיין. און דעם על פי הלכה אמת’דיג: אויב ס’איז נישטא קיין לעבעדיגע דיינים און דו ווילסט זאגן א פסק, האסטו נישט קיין שום תוקף.

מ’קען זיין א מוסר שכל דערפון, מ’דארף מדייק זיין, אבער ס’איז דא געוויסע וועגן וואס ס’מוז זיין יעדע זאך א נייע הוראה, און די הוראה טוט עפעס. ער האט נישט סתם אזוי ווי איינער מיינט, פשוט א דיין איז איינער וואס קען די תורה. קענען די תורה איז א תנאי צו זיין א דיין, ס’איז א חלק פון די חינוך פון דיין, אבער די דיין איז דער וואס פסק’נט אויף דעם ספעציפישע פאל. מ’קען נישט צושטעלן פון איינס אויפ’ן צווייטן אן ס’זאל זיין אין די צושטעל א נייע דין, א נייע דין תורה, א נייע דיין וואס זאל דריי דעות אמת – די חסד, גבורה, תפארת – זאל מאכן א נייע זאך.

און דאס איז ענדליך די זעלבע סוד פון דעם וואס שטייט אז עבודת ה’, מ’פרעגט די זעלבע קושיא: מען דאווענט יעדן טאג? ניין, דאווענען איז א לעבעדיגע זאך. מען דאווענט די היינטיגע דאווענען, א נייע, ווייל לויט די היינטיגע מצבים, לויט די היינטיגע רעאליטעט [reality], יעדע קלאכט איז אנדערש.

פרק ג’: איסור ערכאות – דער חילוק צווישן חוקים און א לעבעדיגער דיין

און אויף דעם, יעצט פארשטייט מען פארוואס נישט צו גיין צו א גוי [ערכאות]. דער גאנצער ענין פון די גויים, ס’מיינט דאך נאר דאס ארויסברענגען רשע. מ’זאגט אפילו די ענינים שבדיני ישראל אז מען טאר נישט גיין צו זיי. מ’זאגט נישט ווייל ס’איז פעסימיסטיש, אדער אפילו קבלה אז מ’דארף גלייבן אין א אידישע נשמה, אדער ווייל ער האט בעסערע געזעצן. אדער מ’קען זאגן פאליטיש: מ’וויל נישט געבן א כח פאר די עלילים.

וואס איז שלעכט? דו זאלסט נישט זאגן סתם פאליטיק, די תורה איז נישט סתם פאליטיק אז מ’דארף גיין צו די היימישע בית דין. וואס איז שלעכט א נישט היימישע, אויב ס’איז פונקט אזוי כשר, ס’איז פונקט אזוי גוט?

ניין, וואס די הלכה געט ארויס איז, עס איז נישטא אזא זאך. אז מ’קוקט אין די כללי הלכה, חוק, ספרי החוקים, מיר ברענגען די אלע ספרי החוקים, מיר צושטעלן, זעען די משפטים און חוקי חמורבי [Code of Hammurabi] שטייט די זעלבע הלכות, איז ממילא די זעלבע זאך? ניין!

וואס איז דער מכריע? איז אלעמאל – סיי ביי איד, סיי אלעמאל – איז דער דיין. דער לעבעדיגער מענטש וואס קוקט אויף דעם פאל און ער זעט וואס ער פסק’נט. דאס איז אוודאי דער אידישע דיין, און שטעלן זיך פאר, ער פארשטייט בעסער, ער האט געלערנט די תורה, נישט געלערנט סתם עפעס א חוקה ומשפט העולם. ער האט מער יראת שמים, יא? און אין אנדערע ווערטער, יראת שמים איז פאַקטאָר, ער קען זען בעסער הלכה למעשה פונעם פעלד, ממש ווי ס’איז חל די פאל.

אויב דו דארפסט גיין צו אים, נישט צו דער עובד כוכבים ומזלות, אה, ער האט די זעלבע הלכה? דאס האט ביי מיר נישט קיין חילוק. עס איז אסאך ווייניגער וויכטיג די הלכה, אבער ווי ס’איז וויכטיג, איז עס אסאך ווייניגער וויכטיג ווי די הסתכלות, די לעבעדיגע הסתכלות וואס דער דיין האט בשעת ער קוקט אויף די פעלער. דאס איז דער יסוד וואס איך האב מסביר געווען נאך א וועג אין די נושא פון א בית דין, פונעם “הַשּׁוֹפְטִים אֲשֶׁר יִהְיוּ בַּיָּמִים הָהֵם”.

פרק ד’: עדות על פי פנימיות – ראייה דורך דעת

אבער ער זאגט אז איך וויל ארויסגעבן א נקודה, על פי קבלה, על פי חסידות, וואס מען קען פארשטיין אביסל בעסער. וואס איז דער הסתכלות? ווייל דער עולם פארשטייט נישט. דער עולם האט געמיינט, אויף וויפיל פילע מעשיות נעכטן, דער עולם האט געמיינט עס זאל ארויסברענגען קריטיק, אז מען קען קריטיקירן מענטשן אז זיי זענען בלינד, מענטשן האבן נגיעות, מענטשן וואס האלטן זיך זייער פרום ווען ס’קומט צו זייערע זאכן, און כאפן זיי נישט!

ניין, איך האלט עס דא א טיפערע זאך. איך וויל ארויסברענגען א טיפערע זאך וואס איז געבויט אויף דעם, אז זיין א גוטער מענטש אויף יעדער לעוועל, איז געבויט אויף הסתכלות, איז געבויט אפילו מיט די ריכטיגע ברילן, אפילו מיט די ריכטיגע גלעזער וואס קענען זען. ער זעט אנדערש. ער זעט אנדערש.

אזוי ווי פארשידענע משלים וואס מיר האבן געגעבן אויף דעם, ווען א מענטש זעט א מעשה, איז לויט וויאזוי זיינע גלעזער קוקט אויף אים, זעט ער אן אנדערע מעשה.

די פסול פון קטן און גוי לעדות

אפילו עדות, אפילו עדות. פארוואס איז איינער וואס איז נישט קיין איד, אדער אזוי ווייטער, האט נישט קיין דעת, איז פסול לעדות? ווייל ער קען נישט זען. פשוטו כמשמעו.

א תינוק, א קטן איז פסול לעדות. פארוואס איז ער פסול לעדות? עדות דארף זיין איין זאך וואס א תינוק זאל זיין נתפס. פסול צו זיין א דיין, א ליסטים, אן איך ווייס וואס, פארשטיי איך. א דיין דארף האבן א שכל הדעת, ער דארף קענען די הלכה, ער דארף וויסן וויאזוי צו פירן. זאגט מען א קטן איז פסול לעדות. נו פראבלעם, ער איז פסול צו זיין א דיין, אבער עדות איז דאך א חוש, יא? עדות איז דאך עפעס וואס ער האט געזען.

האסטו מורא אז ער איז א שקרן? א קטן איז א שקרן? אקעי, אפשר איז דא א חשש אז ער איז א שקרן. יעדער גוי, יעדער איך ווייס וואס, יעדער זאך, יעדער פסול לעדות איז חשש אז ער איז א שקרן? ווער ס’לערנט די הלכות פסולי עדות ווייסט אז אלע לומדים פרעגן שוין: מ’קען נישט מסביר זיין אלע ענינים פון פסולי עדות נאר וועגן חשש משקר. חשש משקר איז א פשוט’ע זאך, אמת. מ’קען זאגן אז ס’איז כללים, פארמאל, אבער ס’איז נישט אמת. ס’איז נישט גענוג צו זאגן חשש משקר.

ווייל חשש משקר איז דאך זייער פאני. ער האט דאך געזען! עדות איז דאך ממש א נושא פון חוש הראות. ער האט געזען. וואס איז די נגיעה?

די משל פון די קאמערע

מ’קען אפילו רעדן, איך וויל רעדן טיפער, אויב מ’וויל רעדן פון א קאמערע [camera], יא? א קאמערע מיינען רוב היינטיגע מענטשן, למשל, אז א קאמערע איז זיכער כשר לעדות, ווייל ס’ווייזט דאך די מעשה. איך וויל זאגן אז ס’איז נישט ריכטיג.

און זיכער על פי הלכה, ווען דו וועסט פרעגן א רב א הלכה’דיגע שאלה, זיכער אויף דיני נפשות, אויף דינים חמורים, יא, אויף אן עדות אשה, יא, מ’דארף צוויי עדים פאר א… נישט עדות עגונה, עדות פאר א קידושין. קיינער וועט נישט זאגן – איך קען נישט קיין איין רב, נישט קיין אפילו רעפארמער – וואס ער וועט זאגן אז א קאמערע איז כשר לעדות.

מ’לייגט א קאמערע ביי די חופה, וואס מ’זעט היינט אז ס’איז דא די מנהג אז מ’לייגט קאמערעס, אבער נישט וועגן דעם, איך האף אז נישט. מ’לייגט א קאמערע ביי די חופה, און יעצט זענען דא צוויי קאמערעס, צוויי עדים. צוויי קאמערעס לייגט מען ביי די חופה פון ביידע ווינקלען [angles], און יעצט וועט ער זאגן “הרי את מקודשת”, און ער וועט זאגן אז די קאמערע האט געזען.

ווייל עס דארף זיין אן עדה. פארוואס דארף מען אן עדה? אמת, הייסט עדות לקיום, אבער דער יסוד איז דאס געמאכט געווארן אז מען זאל קענען וויסן, מען זאל קענען מעיד זיין. זאל מען זאגן א קאמערע, און שוין. א מייקראפאן מיט א קאמערע איז כשר לעדות, יא? עס איז דאך די קלארסטע זאך.

די תירוץ איז: ניין. פארוואס? עדות איז לשון “דעת”, יא? עדות איז דעת, דער זעלבער שורש. דאס איז נאר א רמז. אבער די סיבה [reason] איז, פארוואס דארף מען א מענטשלעכע עדות? ווייל אויף צו זען דארף מען אויך דעת.

דער ווער ס’ווייסט די פאליטיק און די רעאליטעט [reality] פון קאמערעס, פון ווידעאוס, אז זייער אסאך מאל ווענדט זיך וועלכע ווינקל [angle] האט געקוקט, אדער ווי הייבט זיך אן די ווידעא, צו ס’הייבט זיך אן גענוג פרי צו ס’איז אויסגעשניטן, יא? דאס איז נישט נאר ביי די טעכנישע זאך. די טעכנישע זאך איז די חלות פון דעם, אבער מען קען זען אז ס’איז נישט אמת אז א קאמערע זאגט אלעמאל די אמת. ווייל א קאמערע גיט דיר אויך שוין א געוויסע פירוש אויף די מציאות, לויט וואס די קאמערע איז אויסגעשטעלט צו כולל זיין, די ליכטיגקייט [light], וכדומה ווי א קאמערע ארבעט.

א מענטש, אויב מען וויל א מענטש זאל זאגן אן עדות, פארשטיי איך, דו דארפסט מיר שוין די מציאות מיט דיין פירוש. און אויב דו ביסט א מענטש וואס מיר האלטן אז דו האסט א ריכטיגע דעת, דו ביסט נישט א מענטש וואס פארשטייט רעאליטעט ריכטיג.

פארוואס א גוי קען נישט זען קיין קידושין

אין אנדערע ווערטער, לאמיר זאגן אזוי, לאמיר פרעגן, פארוואס זאל זיין א גוי? לאמיר פרעגן א גוי? לאמיר זאגן א גוטער גוי, א גר תושב, אוקעי? א כשר’ע גוי, מקיים אלע מצוות שבע מצוות בני נח, איך וויל אים רופן עדות פאר מיין קידושין. פארוואס איז ער פסול? ס’איז נישט קיין שום ספק אז ער איז פסול לעדות. פארוואס? ער גייט… האלטסט ער גייט זאגן ליגנט? ער גייט זאגן אז די צוויי אידן האבן חתונה, און זיי האבן נישט חתונה געהאט? וואס איז די פראבלעם? וואס וויל מען פון זיי? מען דארף ארויסגעבן א פשוט’ע זאך.

די תירוץ איז: ווייל א גוי קען נישט זען קיין קידושין.

ווילסטו זען פראקטיש, מען קען טענה’ן די פראבלעם אויך, איך גיב דיר ארויס די נקודה, די נמשל, און הלכה למעשה, דאס פרעגט מען אן אויף א רב, אפשר איז יא דא אן עובדא. אבער איך וויל דיר זאגן א נקודה: א גוי קען נישט זען קיין קידושין. א גוי קען זען א אינגל לייגט א רינגל אויף א מיידל’ס פינגער, און ער קען אויך זען ווי ער זאגט ווערטער, ער קען הערן, זיינע אויערן ארבעטן. ס’איז נישט קיין שום ספק, ס’איז נישט קיין שקר נאך, א גוטער גוי, אן ערליכער גוי, וואס האט אים גענומען א ליגנט-דעטעקטאר טעסט [lie detector test]. נישט קיין שום ספק, שקר.

אבער קידושין, ווען א אידישע עדה שטייט ביי א חופה און זיי זאגן עדות אויף א קידושין, זיי זאגן נישט עדות אז זיי האבן געזען דער אינגל לייגט א רינגל אויף יענע מיידל. נישט דאס איז א טייטש עדות קידושין. זיכער נישט עדות לקיום. אז ס’איז דא גוים, יא, ס’איז דא גוים, און וואס זענען נאמנים לעדות קידושין, מסתמא מסיח לפי תומו, אן עהנליכע זאך. דעמאלטס איז נישט קיין דין עדות אין דעם סענס, ס’איז סתם מברר זיין די מציאות. אבער איך רעד עדות וואס ס’דארף זיין אן עכטע ריכטיגע עדות.

דער איד, ער זעט א קידושין. פארוואס זעט ער א קידושין? ווייל ער ווייסט וואס הייסט קידושין. קידושין איז א טייטש, די אישה ווערט הקדש. קידושין, איך רעד שוין נישט אויב ער ווייסט א קידושין, “הרי את מקודשת לי”, כדת משה וישראל, און אזוי ווייטער. ער זעט א קידושין. אין זיין עולם המושגים, אין זיין וועלט, איז דא אזא מושג אויף די וועלט “קידושין”, ס’איז דא אזא זאך “מקודשת”.

ביי א גוי איז נישט דא אזא זאך מקודשת. ס’איז דא נישואין, אמת, אבער קידושין איז נישט דא. קידושין, אזויווי דער נמוקי יוסף איז מסביר זייער שיין אין זיין הקדמה פון הלכות קידושין, ערשטע פרק פון קידושין, האט נישט קיין גוי. ס’איז נישט דא אזא מושג פון קדושה. איז ווען דער גוי קוקט, ער קען עס נישט זען. נישט ווייל ער איז בלינד, נישט ווייל ער איז א שקרן. ער קען זען א מעשה, ער קען אפילו זען אז די אידן פירן זיך נאך די קידושין א זאך בפני עצמה, אבער די קידושין עקזיסטירט נישט אין זיין קאפ, ער קען עס נישט זען.

אוודאי איז ער פסול לעדות. די זעלבע זאך איז לגבי די ביזנעס. ער קען נישט זען געוויסע זאכן, ווייל זיין פירוש אויף די מציאות איז בשעת’ן זען. די נושא צו ער זאגט ליגנט איז די נעקסטע נושא, צו ער איז א שקרן, צו ער איז מקיים “מִדְּבַר שֶׁקֶר תִּרְחָק”, צו אזוי ווייטער. דאס איז די… איך האלט נאך פאר די ערשטע סטעפ: ער האט דאס נישט געזען. א גוי קען נישט זען.

א קאמערע זיכער נישט. א קאמערע קען נישט זען גארנישט, קיין שום מענטשליכע זאך. א קאמערע איז א מאשין, איז א גולם, ער קען גארנישט טון. זיכער א קאמערע איז נישט כשר לעדות, ס’איז נישט קיין שום ספק נישט. אוודאי, מבחינת בירור המציאות, ס’איז א שטיקל ראיה, א שטיקל סימן, אקעי, אזוי די פוסקים, די רבנים האבן זיך שוין אן עצה געגעבן וואסערע גדר צו געבן. אבער די הלכה, די חלות, די חלות פון די קידושין – איך זאג די ווארט קידושין נאר ווייל ס’איז א שארטקאט [shortcut] – אויב די דעת, אויב מ’דארף א מענטשליכע דעת, איז א קאמערע פסול לעדות.

ס’איז נישט קיין שום הוה אמינא אז אויב איינער מאכט א קידושין אין פראנט פון אלע קאמערעס שבעולם, און שפעטער קומט איינער און ער איז עובר אויף די אשת איש, איז זי נישט פטור לכל הדעות פון כריתות. ס’איז נישט קיין שום שאלה נישט, ס’איז נישט קיין שום עדות נישט. אויב דו ברענגסט נישט צוויי כשר’ע אידן וואס זענען גדולים, בני חורין, וואס זענען מעיד, איז נישט קיין שום ספק נישט. איך גלייב נישט אז עניוואן [anyone], עני רב אין די וועלט וועט מחולק זיין אויף מיין פסק דא.

און דאס איז פארוואס? ווייל אונז פארשטייען אז דא דארף מען א מענטשלעכע דעת, א לעבעדיגע זאך, א נשמה קענסטו עס רופן, א דעת אמת’דיג וואס קוקט און ער זעט דא א קידושין. דאס מאכט די קידושין.

איך האף אז דאס איז א שכל ארויסצוברענגען אמת’דיג צו פארשטיין די זאך, מען דארף פשוט פרעקטיסן [practice] אין לייף [life] אנצוהייבן צו זען זאכן וואס אונז רעדן ווען אונז…

פרק ד’: די עבודה פון “הסתכלות” – א נייע סארט מענטש

די נויטווענדיגקייט פון א “מענטשלעכע דעת”

און דאס איז פארוואס [דארף מען א בית דין], ווייל אונז פארשטייען אז דא דארף מען א מענטשלעכע דעת, א לעבעדיגע זאך, א נשמה קענסטו רופן, א דעת אמת’דיג וואס קוקט און ער זעט דא א “קידושין”. דאס מאכט די קידושין.

איך האב [געטראכט] אז דאס איז א השכלה ארויסצוברענגען, אמת’דיג צו פארשטיין דאס דארף מען פשוט פראקטיצירן אין לייף [אין לעבן] און אננעמען צו זען זאכן. דאס איז די זאכן וואס אונז רעדן ווען אונז זאגן אז די נושא פון מידות, די נושא פון זיין א מענטש, הייבט זיך אן מיט די הסתכלות, עס הייבט זיך אן מיט די קוק. עס הייבט זיך נישט אן מיט די וואס דו טוסט, עס הייבט זיך אן מיט וויאזוי דו זעסט די וועלט.

און אונז האבן ארויסגעברענגט אסאך משלים נעכטן – אפשר יעצט קען מען אריינגיין אין דעם פלאג אריין אלע משלים וואס אונז האבן געזאגט – ווי מענטשן לעבן אין א וועלט, זיי כאפן נישט אז דא איז בכלל דא א נויט, דא איז דא א יתום, דא איז דא אן אלמנה, דא הייבט זיך אן א נושא פון א הלכה, דא הייבט זיך אן א נושא פון “לֹא תַעֲמֹד עַל דַּם רֵעֶךָ” (ויקרא יט, טז). אן די ברילן זעסטו עס נישט, דאס איז די ווארט.

צוויי סארטן “שלימות האדם”: אריסטו קעגן די תורה

דארף מען אבער יעצט מוסיף זיין – איך וויל נאך מוסיף זיין, איך האלט דא אין די ישיבה, איך וויל נאך מוסיף זיין וואסערע סארט בליק. יעצט אונז לערנען אסאך מאל, איך וויל נאך מוסיף זיין וואסערע סארט בליק גייט צו אז מען זאגט אז א איד איז נישט נאר א “טוב”, אדם טוב מבחינת אנושיות.

מיר האבן געלערנט א לשון, איין לשון וואס קען ארויסברענגען דעות. ר’ חסדאי אברהם – [רבי] אברהם אזולאי זאגט אין זיין הקדמה [צום ספר “חסד לאברהם”], אז איינער וועט זיין אן “אדם הכי טוב על פי פילוסופיא”, ער טוט גאנץ ספר המדות לאריסטו, דאס איז די שלמות האדם באשר הוא אדם; ער איז א גוטער מענטש, הונדערט פראצענט א גוטער מענטש.

זאגט ער אבער: אבער די תורה איז געקומען פאר נאך א זאך. ס’איז אמת דאס איז די תורה אויך, די תורה איז אויך פאר דעם, נישט קיין שום ספק. אבער די תורה איז געקומען פאר נאך א זאך, ס’איז דא א “שלמות הישראל באשר הוא ישראל”. אדער מ’קען עס רופן “שלמות הנשמה באשר היא נשמה”, נישט נאר די שלמות הנשמה שבגוף. ס’איז א גאנצע אנדערע סארט שלמות, ס’איז א גאנצע אנדערע סארט טוב.

און וואס טייטשט שלמות, וואס טייטשט גוטסקייט? איז די זעלבע טייטש, אבער ס’איז די גוטסקייט פון אן אנדערע זאך, פון אן אנדערע לעוועל [מדריגה]. אזוי ווי מיר זאגן אלעמאל: א טיש האט זיך זיין שלימות, ער דארף זיין א גוטע שטארקע טיש, און שיין, און אלע סארט מעלות – איז דאס איז די שלימות א טיש באשר הוא טיש. א קו האט זיך זיין שלימות באשר הוא קו. א מענטש האט זיך זיין שלימות באשר הוא מענטש.

אבער דא הייבט זיך אן א גרויסע שאלה: וואס איז די טייטש “א מענטש”? ס’איז דא אסאך סארט לעוועלס, אסאך סארט מינינגס [באדייטן] פון די ווארט מענטש.

* ס’איז דא א מענטש וואס מ’רופט בחינת גוי, בחינת מענטש וואס לעבט אין עולם הזה. דאס איז איין שלימות, ער דארף האבן תיקון המדות. אפילו אויך דוד המלך זאגט אז מ’קען נישט לעבן אן גוטע מדות, מ’דארף זייער אסאך זאכן.

* אבער דאס איז נאך אלץ נישט די “שלימות הישראל באשר הוא ישראל”, אויף דעם וואס ס’שטייט “וְאַנְשֵׁי קֹדֶשׁ תִּהְיוּן לִי” (שמות כב, ל) אין די וואכעדיגע סדרה.

די זוהר זאגט אז דאס איז די העכסטע לעוועל וואס קען זיין, “וְאַנְשֵׁי קֹדֶשׁ תִּהְיוּן לִי” – זיין הייליג. הייליג טייטש, ס’איז דא “אנשי קדש”, יא, ס’טייטש אנשי קדש. דער קאצקער רבי זאגט: “מענטשלעך הייליג”. יא, אנשי קדש איז די טייטש אז קודש איז א נייע סארט אדם.

נפש הבהמית קעגן נפש אלוקית: א נייע פשט אין “מענטש”

און איך קען פארשטיין, יעדער איינער ווייסט די כוזרי וואס זאגט אזא לשון, אבער מ’דארף עס ארויסהאבן, ס’איז דברים פשוטים פאר ווער ס’טראכט אריין אין וואס מ’מיינט, ס’איז נישט קיין מיסטישע זאכן. ס’איז אפשר מיסטיש, אבער ס’איז פשוט. ס’איז דא א נייע פשט אין וואס ס’טייטש א מענטש.

דו האסט געזען א מענטש וואס מ’קען זען, דער מענטש וואס גאנץ חוש המשפט לכאורה איז עושה כמותו. דאס איז איין לעוועל פון שלימות האדם. ס’איז אבער נאך לעוועלס פון שלימות האדם, נאך גאנצע לעוועלס. ווער ס’לערנט און ווער ס’פארשטייט וואס ער מיינט, א מענטש איז א נשמה, מ’קען עס רופן א נשמה אלוקית.

וואס מיינט א געטליכע נשמה? א נשמה וואס זיין… איך וועל טייטשן. די טייטש איז אזוי:

* א נפש הבהמית איז זיין נשמה וואס זיין וועלט איז א בהמה’שע וועלט. ער זעט בהמות אויף די וועלט, ער איז רילעיט [פארבינדן], זיין רילעישאנשיפ [שייכות] מיט אלעס איז בהמות, בהמות גופים. יא, ער פארשטייט גופים, מ’רעדט צו אים גופים. דאס טייטש א נפש, ער לעבט, זיין לעבן איז גופים.

* נפש אלוקית איז טייטש – נישט אז ס’איז גאט, מ’זאל נישט מאכן די טעות, די נשמה איז נישט גאט. וואס מיינט נפש אלוקית? מיינט אז ס’איז “געטליך”. יא, מ’זאגט אז ס’איז געטליך, ס’איז נישט גאט. וואס טייטש איז געטליך? אזוי ווי עפעס איז “פרידליך”, ס’טייטש ער באלאנגט צו די נושא פון פרידן. געטליך טייטש, א נשמה אלוקית איז די סארט מענטש, די פשט אויף דער מענטש, אדער קענסט זאגן די לעוועל פון דער מענטש, א נייע סארט מענטש, א נייע פשט אין די ווארט מענטש, וואס זיין וועלט איז א געטליכע וועלט.

צו אים, זיינע קשר’ס זענען גאט, זיינע תירוצים זענען גאט, זיינע התייחסות’ן צו אנדערע זאכן זענען גאט. דאס איז דער טייטש א געטליכע נשמה. דאס איז א גאנצע נייע פשט פון די ווארט מענטש. א גאנצע נייע פשט. א מענטש איז אזא סארט זאך וואס האט עפעס מיט גאט. ער דינט גאט, ער ברענגט שפע פון גאט, ער ברענגט אריין גאט אויף די וועלט, ער ברענגט די וועלט צוריק צו גאט. אלע מיני וועגן. ער פארשטייט גאט, ער רעדט צו גאט. דאס איז א נייע סארט זאך. אין די גאנצע עולם פון נפש הבהמית עקזיסטירט דאס נישט.

בחינת שבת: די נשמה וואס איז “יצא לחופשי”

“בַּשְּׁבִיעִת יֵצֵא לַחָפְשִׁי חִנָּם” (שמות כא, ב), “שֵׁשֶׁת יָמִים תַּעֲבֹד” (שמות כ, ח) – דאס איז די נשמה וואס ארבעט זעקס טעג אין די וואך, “מתגלגל בששת גלגלים”, און “בַּשְּׁבִיעִת יֵצֵא לַחָפְשִׁי חִנָּם”. דאס איז בחינת שבת, דאס איז חופשי, יא? דאס איז די עולם החירות.

דאס איז די נשמה וואס איז קיינמאל נישט אריינגעקומען אין די גוף, כביכול, יא? די נשמה איז במאסר אין גוף. דאס איז די חלק הנשמה, די נפש הבהמית, אדער די חלק הנפש וואס גייט אריין אין די גוף. דא איז א חלק וואס ער איז “יצא לחופשי חינם”, ער איז קיינמאל נישט געווען קיין קנעכט. אויב ער פארשטייט נישט ביי שביעי, וועט ער ביי יובל עס פארשטיין. דאס איז א נייע סארט מענטש.

לעבן מיט דעת: דער קאצקער רבי און “לא תגנוב”

יעצט, וואס מיינט עס אבער צו לעבן ווי א נייע סארט מענטש, צו לעבן ווי א נפש אלוקית? אויב מיר גייען צוריק צו וואס מיר האבן געזאגט אז אלע סטרוקטורס [מבנים] זענען די זעלבע. וואס מיינט טוב? טוב מיינט די בעסטע וואס די זאך קען זיין, דאס טייטש שלימות, יא? און זיי האבן אונז יעצט געזאגט וויאזוי א חלק, וויאזוי פירט זיך די טוב? “בדרך המציאות”, אין די ריכטיגע וועג פאר דעם לעוועל פון שלימות.

וויאזוי זעט מען וויאזוי דאס ארבעט? דאס ארבעט דורך דעת. יעדער לעוועל ארבעט דורך דעת. ווי עס שטייט אין זוהר, דעת איז עולה פון אלע לעוועלס. וויאזוי יעדער לעוועל ארבעט מיט דעת? אין אנדערע ווערטער, זיך צו פירן מיט דעת ריכטיג אין בין אדם לחבירו, אין די ערשטע לעוועל, דארף מען קענען זען וויאזוי די וועלט זעט אויס פון איינער וואס האט א ריכטיגע חינוך.

אז למשל, איך וויל זאגן נאך א פשוט’ע משל, לאו דווקא, יא? דער קאצקער רבי, מ’קען די מעשה, און עס איז פאר אמת, ער האט געזאגט אז זיין גאנץ לעבן געדענקט ער די מעשה:

אז דער גבאי פון קאצקער רבי איז אריינגעקומען און האט געזאגט אז מ’גנב’עט, מ’גנב’עט אין שטוב.

האט דער קאצקער רבי געזאגט – און דער גבאי האט געזאגט אז וואס הייסט מ’גנב’עט – רבי האט געזאגט: “וואס הייסט מ’גנב’עט?”

און דער קאצקער רבי [דער גבאי] האט געזאגט: “וואס הייסט, דא איז אלעס אפן, ס’איז נישטא וועגן קיין לאקס [שלעסער], מ’האט נישט געהעריגע היטן, ס’איז נישט קיין קאצק.” אזוי חסידות איז א ווילדע גאווערנמענט [רעגירונג].

האט דער קאצקער רבי געזאגט: “וואס הייסט א ווילדע גאווערנמענט? שטייט דאך ‘לֹא תִגְנֹב’ (שמות כ, יב).”

האט דער ירושלמי’ער איד געזאגט, א גאנץ לעבן געדענקט ער ווי דער קאצקער רבי זאגט: “שטייט ‘לא תגנוב’.” שטייט דאך “לא תגנוב”, “לֹא תַחְמֹד” (שמות כ, יג), רש”י זאגט, “מען קען נישט.”

אבער וואס מיינט עס אז מען קען נישט? איך זאג א פשוט’ע טייטש. “לא תגנוב” האט מחדש געווען אויף די וועלט אז ס’איז דא א זאך “יענעמ’ס זאך”. ווען א מענטש וואס ווייסט נישט “לא תגנוב”, ער איז נאך נישט געווען ביי הר סיני, ער האט נישט געהערט “לא תגנוב”, ער זעט זאכן, ער זעט שיינע קארס [אויטאס], ער זעט שיינע הייזער, ער זעט שיינע ווייבער, ער זעט אלע שיינע זאכן. טראכט ער, ער וויל עס. “לא תחמוד”, זאל ער נישט חומד זיין. ער נעמט. פארוואס זאל ער נישט וועלן? ס’איז א שיינע זאך.

איינער וואס האט געהערט “לא תגנוב” – איך רעד שוין נישט צו ער גנב’עט נאכדעם, האט ער א נסיון, נישט, אקעי, ער האט א נסיון – אבער ער זעט די וועלט ניי. ער גייט אריין, ער זעט א הויז, זעט ער יענעמ’ס הויז. ער זעט עס, יא? וויאזוי קען מען זען די “יענעמקייט” פון די הויז? איך רעד נישט אז ס’שטייט א סיין [שילד], “ווייסט לוני פלוני”, נישט דאס מיין איך. ער האט נייע ברילן, ער זעט “יענעמ’ס הויז”. יענעמ’ס הויז באלאנגט נישט פאר מיר. אקעי, איך וויל עס יא, הייבט זיך אן א שאלה, אבער ער האט א נייע בליק אויף די וועלט.

דאס האט דער קאצקער רבי געמיינט צו זאגן. ער זאגט, “איך ווייס נישט ‘לא תגנוב’, ס’איז יעצט מיינס.” אה, מענטשן, דאס וואס דער גנב’עט, דאס וואס ס’איז נישט פארשפארט, דאס טוישט נישט גארנישט, ס’איז נאך אלץ מיינס. יענער ווייסט אז ס’איז מיינס. אקעי, האט ער א נסיון, קען זיין.

שבת’דיגע ברילן: עדות על מעשה בראשית

יעצט, דער זעלבער וועג, אין דער זעלבער וועג, ווי איך הייב אן צו זאגן אז ס’איז דא א נייע סארט מענטש, א נייע לעוועל מענטש, ס’איז דא א נשמה פון באשפירו דעילא, “להשפיע חכמה ובינה”. איך רעד נישט די וואכעדיגע וועלט. דאס איז א נייע וועלט.

וואס מיינט שבת? איך זאג, שבת זעט אויס די וועלט אנדערש, ווייל מען זעט די וועלט אנדערש. אויב וואס איז טייטש ווען מ’זאגט אז ס’וועט זיין משיח, “וְנִגְלָה כְּבוֹד ה’ וְרָאוּ כָל בָּשָׂר יַחְדָּו כִּי פִי ה’ דִּבֵּר” (ישעיהו מ, ה)? און מ’פארציילט אזוינע מעשיות, אפילו די בשר, אפילו די פליישיגע גוים וועלן זען גאט. וויאזוי זעען פליישיגע גוים גאט?

איך האב א נייע פראגע: וויאזוי זעען פליישיגע גוים פלייש? אויך מיט א געוויסע דעת. אן דעת זעט מען נישט גארנישט. די חוקרים היינט, און די מדענים וואס זיי זאגן וועגן “חוקי פערסעפשן” [געזעצן פון תפיסה], ס’איז קלאר, “פערסעפשן” דארף האבן א געוויסע דעת. יעצט, פארוואס זעסטו פלייש? ווייל דו אין דיין קאפ איז דא א פערש, דא א מושג וואס הייסט פלייש, זעסטו פלייש. ווייל נישט וואס ער האט נישט געזען. זייער גוט.

א שבת איז נישט אז ס’קומט א נשמה יתירה, ס’קומט א נפש’לע כיס אויף די וועלט, מער א העכערע לעוועל. וואס ס’מיינט? ס’מיינט אז יעצט די וועלט האט אן אנדערע זאכן. יעצט הייבסט אן צו זען אנדערע זאכן. ער זעט געטליכקייט. דו זעסט א געטליכקייט. אזוי ווי חז”ל זאגן, אזוי ווי די סיגנאל האט געמאכט, אז ס’איז דא זאכן וואס זענען דיין, יענעמ’ס. יעצט זעסטו נישט סתם א טיש, זעסטו יענעמ’ס טיש? טראכט די זעלבע זאך. יא? “כִּי לִי בְנֵי יִשְׂרָאֵל עֲבָדִים” (ויקרא כה, נה). “כִּי לִי הָאָרֶץ” (ויקרא כה, כג).

וואס איז די טייטש? די טייטש איז, אז שבת’דיגע בליק, “עדות למעשה בראשית”. יא? וואס איז די עדות? מ’רעדט דאך פון ענגן עדות, וואס דאך, מען קען זען די וועלט ריכטיג. וואס איז די טייטש “עדות על מעשה בראשית”? אן עדות איז דאך געווען. איינער האט געזען, איינער האט נישט געזען. ביי א גט האט איינער געזען, איינער האט נישט געזען.

וואס איז די טייטש “עדות על מעשה בראשית”? “עדות על מעשה בראשית” מיינט אז איך האב גענוג שכל, איך האב א נייע דעת. ווען איך זע די וועלט, זע איך נישט א וועלט. קען מען זיין אז ס’איז באשאפן געווארן, איז דא א גאט אדער נישט. איך זע א “דבר נברא”. די וועלט האט א נייע פירוש. איך זע די וועלט, דבר נברא, דבר נצחי, דבר “מְלֹא כָל הָאָרֶץ כְּבוֹדוֹ” (ישעיהו ו, ג). יעדער איינער אין זיין לעוועל פון השגה. איך זע א זאך וואס דער אייבערשטער האט געמאכט, וואס דער אייבערשטער איז אין דעם, וויאזוי מ’וויל עס מסביר זיין. אה, אוודאי זאגסטו, “עדות על מעשה בראשית”. פארוואס? ווייל יעצט זע איך אנדערש, איך זע די וועלט בתור דבר נברא. דבר נברא איז דאך, “הַשָּׁמַיִם מְסַפְּרִים כְּבוֹד אֵל” (תהלים יט, ב).

דאס איז אזא פשוט’ער משל צו ווייזן, אז ס’איז דא נאך העכערע לעוועלס פון הסתכלות, וואס דער טויש פון זיין א חסיד’ישער איד – חסיד’ישער איד מיינט איינער וואס ער קען זען, ער קען לעבן אביסל מיט דער רבי של הלכות, אביסל שבת’דיג. די טייטש איז, אז ער זעט יעצט זאכן מיט דער פירוש פון שבת, ער האט שבת’דיגע ברילן.

ואהבת לרעך כמוך: די נשמה איז איינס

און דאס איז אויך ברודערלעך חברה. יעדער איינער ווייסט אז ס’שטייט אין תניא (פרק לב) אז די יסוד כלל התורה כולה – איך וויל זאגן אין טייטש – די יסוד כלל התורה כולה איז “וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ” (ויקרא יט, יח). פארוואס? ווייל וואס איז מחלק צווישן אידן? זייערע גופים. נשמה איז דאך אלץ אייכעט [איינס]. ווערן גייען לערנען רמ”א. נשמה איז אלץ איינס.

איז אויב אזוי, יסוד כלל התורה כולה מגביר זיין נשמה אויף די גוף, איז ווען מ’קוקט אויף א איד מצד זיין נשמה, דאס איז מ’מקיים “ואהבת לרעך כמוך”, און דארט איז אחדות, דארט איז נאר דא איינס, דארט איז אלע אידן גוט צו זיין איינס מיט’ן צווייטן, “ואהבת לרעך כמוך אני ה'”.

וואס איז די טייטש פון די גאנצע זאך? וואס ער זאגט איז אזוי, אז התורה, “כל התורה כולה” איז מגביר זיין נשמה על הגוף, מ’קען מדרגה זיין, אפשר איז נישט. וואס ער זאגט איז אז ס’איז אמת דא די קיום פון “ואהבת לרעך כמוך”…

שיעור ב’ – פרשת משפטים: אהבת ישראל און סוד הגלגולים (חלק ד’)

—

פרק ה’: די נשמה איבערן גוף – דער יסוד פון אהבת ישראל

מגיד שיעור:

איז אויב אזוי, יסוד כל התורה כולה איז מגביר זיין די נשמה אויף די גוף. איז ווען מ’קוקט אויף א איד מצד זיין נשמה, דאס איז מקיים “וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ”, ווייל אין די עולם [האמת] איז אחדות, דארט איז נאר דא איינס. דארט וואו אלע אידן גייען צו זיין איינס מיט’ן צווייטן – “וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ אֲנִי ה'”.

וואס איז די טייטש פון די גאנצע זאך? וואס ער זאגט איז א תורה’לע? [אז] די “כל התורה כולה” איז מגביר זיין די נשמה אויף די גוף? מ’קען זיך דייגען [זארגן/טענה’ן]? אפשר נישט.

וואס ער זאגט איז, איך מיין אמת’דיג אז דאס איז נישט פשט אין “וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ”. ס’איז דא א מדרגה [Level] פון “וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ” וואס איז געזאגט געווארן פאר די גוף – זייער גוט. אזוי ווי כל התורה כולה איז געזאגט געווארן אויך פאר די גוף, איז דא אויך די פשוט’ע “וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ”.

אבער וואס די תניא [ספר היסוד של חסידות חב”ד] זאגט איז, אז דאס איז די נקודה וואס מיר האבן יעצט געלערנט: די שלימות התורה. וואס איז די תכלית [Point] פון די תורה? מ’זאל זיך קענען זיין לפנים עובדי כוכבים. “עובדי כוכבים” מיינט אז ער קען בלייבן לעבן נשמה בגוף, ס’וואלט געווען גאנץ פיין. אבער ס’איז דא א העכערע מדרגה. יעצט די העכערע מדרגה, וואו שטעלט זיך עס ארויס? איינע פון די הויפט פלעצער [Main places] וואס ס’שטעלט זיך ארויס איז אין אהבת ישראל, אין אהבת חברים.

די עבודה פון זען דעם “בריה”

און ווי הייבט זיך אן אהבת חברים? דא זאגט די תניא: איך מוטשע זיך, וויאזוי קען איך ליב האבן מיין צווייטע איד? ער איז נישט מיין סארט [One-ling], ער גייט אן אנדערע קלייד ווי מיר, ער פירט זיך אנדערש, איך לייד אים נישט.

דו ביסט גערעכט, און די אמת איז אז אין יענע וועלט [מצד הגוף] איז אויך דא א “וְאָהַבְתָּ לְרֵעֲךָ כָּמוֹךָ”, נאר ס’איז מער באגרעניצט [Limited], ס’איז מער דורך די חומר, צו מער מעורב זיין.

זאגט דיר די תניא: הער אבער אויס, דו דארפסט דיך מרגיל זיין א נייע בליק. דו דארפסט דיך לערנען צו טראכטן, צו קוקן – נישט נאר צו טראכטן, צו מעיין זיין, צו זען אידן אנדערש. וויאזוי דארפסטו אנהייבן צו זען אידן? אז זיי האבן א נשמה. אפשר אפילו אז זיי זענען א נשמה. ס’איז שוין א גרויסע חילוק פון “זיי האבן א נשמה” און “זיין א נשמה”. טיפע ענינים. מ’קען זיך מרגיל זיין אבער דעם, יא?

און וואס מיינט ער האט א נשמה? פשוט, ער איז א… ווי האט יענער געזאגט: “אני בריה וחברי בריה” [ברכות י”ז ע”א]. ווייסט וואס איז א בריה? מיר זאגן “א בריה”? א בריה מיינט א דבר נברא, יא? ס’איז א גרויסע חידוש! א בריה! ער איז א בריה! נישט סתם ער איז א בריאה, ער איז א בריאה מיט אביסל דעת, עפעס א מדרגה [Level] פון א מענטש האט ער, עפעס א מדרגה, די כח [Potential] פון א מענטש האט ער. איך ווייס, ער איז א בריאה, ער איז א מענטש, ער איז א מדבר, ער האט א נפש המדברת לכל הפחות [At least], יא, נפש המשכלת, נפש אלוקית.

—

פרק ו’: א נייע בליק – פון “דן לכף זכות” צו “הסתכלות”

מגיד שיעור:

און ווען מ’קוקט אויף אים – ס’איז אן אמת’ע עבודה, חינוך – הייבט אן צו קוקן אויף אים, מ’דארף זיך מארגיל זיין אין דעם, אליבא דשבת, אליבא דמעשים טובים.

די ערשטע בליק ווען א מענטש קוקט אויף א מענטש, אפילו אויף זיך אליין, אויף זיין ווייב, אויף זיינע קינדער – גלייך קוקט ער. וואס זעסטו? נארמאל וועט מען זען וואס מ’זעט. ס’איז דא איינער, יעדער איינער ווייסט, אויב מ’האט איינעם פיינט, גלייך זעט ער אלע שלעכטע זאכן. און אויב מ’האט איינעם ליב, זעט ער גלייך אלע גוטע זאכן.

דאס איז נישט “דן לכף זכות”, יא?

* דן לכף זכות מיינט מען: נאכדעם וואס מ’האט געזען א מעשה, הייבט מען אן צו טראכטן, וואס איז די פשט פון די מעשה? האט ער געמיינט גוט? האט ער געמיינט שלעכט? וויאזוי קען מען עס מפרש זיין?

* איך זאג א טיפערע זאך. איך זאג הסתכלות, יא? הסתכלות לצד זכות.

ער זעט אנדערש די וועלט, ער זעט אנדערש זיין חבר. פארוואס זעט ער אנדערש זיין חבר? ווייל ער ווייסט, ער דארף דאס לערנען, ער דארף פארשטיין וואס ס’מיינט, אנדערש קען ער עס נישט זען. ער פארשטייט, אין זיין קאפ איז דא א נייע סארט מציאות.

יעדע זאך וואס מיר זעען, זעען מיר לויט וואספארא מושגים מיר האבן אין אונזער קאפ. איך האב א נייע מושג, וואס הייסט “יוד”. יוד מיינט א מענטש מיט א נשמה. יעצט ווען איך קוק אויף דיר, איך זע א יוד, איך זע נישט א מענטש. איך זע א יוד. איך זע נישט נאר וואס דו טוסט, איך זע א יוד. א יוד איז א זאך מיט א נשמה, א נייע זאך. דאס איז הרגילות אויף די בליק.

און די זעלבע וועג ווי מיר זאגן אז יעדע זאך איז תלוי אין די בליק, די זעלבע זאך די העכערע מדרגות [Levels], פון דעם מדרגה קען ארויסקומען אהבת ישראל שאין לה קץ, אזויווי מ’קען טראכטן פון צדיקים וואס מ’דערציילט אויף זיי אזעלכע זאכן – ווייל ער קוקט אנדערש. און פארשטייט זיך, ווען ער קוקט אנדערש ווערט עס אזוי אנדערש.

—

פרק ז’: סוד הגלגולים – די טיפערע בליק פון “משפטים”

מגיד שיעור:

ס’איז דא נאך אסאך מדרגות [Levels] פון דעם, אבער דאס איז א גאנצע אנדערע מדרגה פון עולם המשפטים. דער זוהר, דער הייליגער זוהר רעדט פון פרשת משפטים, די “סבא דמשפטים” [זוהר ח”ב צ”ד ע”א] איז מפרש דורש אויף די נושא פון גלגולים, פון גלגולי נשמות.

יעדער איינער קען בעל שם טוב’ס פשט אויף דעם, אז ס’איז דא זאכן וואס זעען נישט אויס פריער מילדער לחבריה, מ’דארף פארשטיין בסוד הגלגולים. און איך וויל ארויסברענגען, נישט אריינגיין צו ס’מאכט סענס [שכל], מ’קען פרעגן א קשיא, איך וועל ענטפערן די קשיא.

און מיר האבן קלאר געמאכט אז ס’איז נישט גענוג צו זאגן אז ס’איז א משל מיט א נמשל, אדער אז ס’איז דאס זעלבע “כמו שהוא למעלה כן הוא למטה” – פונקט אזוי ווי ביי א מענטש איז דא פארשידנארטיגע מדות, איז אויך ביי דער אויבערשטער. אדער די טיפערע זאכן וואס די מקובלים זאגן, אז א מענטש פירט זיך אין די מדות החסד איז ער מעורר ביי דער אויבערשטער די מדות החסד.

ער זעט אן עבד כנעני, ער זעט אן עבד עברי, ער זעט א שומר שכר, ער הייבט אן צו זען זאכן. ממילא פירט ער זיך אנדערש אין הלכה.

די ראיה פון א מקובל

נאכדעם איז דא א איד, א חסידישער איד, א מקובל, אן אמת’ער איד, וואס ער הייבט אן צו זען, ער הייבט אן צו זען נאך זאכן. ער הייבט אן צו זען גלגולים, ער הייבט אן צו זען נשמות, ער הייבט אן צו זען וואס עס מיינט פאר א מענטש צו זיין א “אוזן שומעת תוכחת חיים” [משלי ט”ו:ל”א], “דבר ה’ אשר עלה הר סיני” [נוסח המקרא: וּמֹשֶׁה עָלָה אֶל הָאֱלֹהִים], “דבר מן השמים דיברתי עמכם” [שמות כ’:י”ט]. ס’איז פשוט א גאנץ אנדערע זאך.

זעט ער, די וועלט איז אנדערש, און ממילא פירט ער זיך אנדערש. ווייל ער הייבט אן צו זען, דאס איז דער סוד פון “וְאֵלֶּה הַמִּשְׁפָּטִים אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם” [שמות כ”א:א’].

איך וויל דיר ווייזן פאר דיר, נישט נאר איך וויל דיר זאגן וואס די הלכה איז, איך וויל דיר ווייזן די “אֲשֶׁר תָּשִׂים לִפְנֵיהֶם” – לייג אראפ פאר זיי א נייע בליק אויף די וועלט. לייג אראפ פאר זיי א נייע בליק אויף די וועלט על פי פשט, לייג אראפ פאר זיי א נייע בליק אויף די וועלט על פי סוד, אז מ’קען זען סוד הגלגולים ועלילת המשפטים.