סוד ליל שימורים והגאולה העתידה

שיעור לפרשת בא | חלק א’

פתיחה: סיפור יציאת מצרים לדורות

רבותי, ס’איז פרשת בא תשפ”ו. איינער פון די פסוקים וואס פירן אויס די מעשה פון יציאת מצרים אין די וואכעדיגע סדרה – ס’שטייט אפאר מאל די מעשה פון יציאת מצרים, די מצוות פון יציאת מצרים, אבער איינער פון די סיומים, נאכדעם וואס ס’שטייט אז זיי זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים, גלייך פאר ס’שטייט “זאת חקת הפסח”, ס’שטייט שוין וואס ס’גייט זיין לדורות – פירט אויס דער פסוק אזוי:

> “לֵיל שִׁמֻּרִים הוּא לַה’ לְהוֹצִיאָם מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם הוּא הַלַּיְלָה הַזֶּה לַה’ שִׁמֻּרִים לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם” (שמות יב, מב).

אין אנדערע ווערטער, אזוי ווי מיר האבן געלערנט אסאך מאל אויף די נושא פון די פסוקים אין פרשת בא וועגן יציאת מצרים, אז ס’איז זייער קלאר פון די פרשה, אזוי ווי מ’זעט אין אנהייב פון די פרשה “לְמַעַן תְּסַפֵּר בְּאָזְנֵי בִנְךָ וּבֶן בִּנְךָ”, אז די פרשה איז נישט געשריבן בתור “מעשה שהיה” [היסטאריע]. וואס גראדע, למשל יעצט ווען מ’פארציילט די מעשה ביי די סדר פון יציאת מצרים, קוקט מען אריין אין פרשת בא און מ’זעט וואס איז געשען.

נאר אין א געוויסע זין, דירעקט, די מעשה אליין קען זיין אפילו געשען, אבער ס’איז זיכער געשריבן געווארן אויף אן אופן וואס עס זאל זיין א חלק פון די המשך סיפור יציאת מצרים, פון די זכר יציאת מצרים, פון די מצוות יציאת מצרים, פון די נפקא מינה וואס יציאת מצרים מאכט אין אלע דורות. ס’איז שוין אזוי געשריבן די מעשה, און אמת, ס’איז אזוי שוין געשען די מעשה, אזוי ווי די מעשה פארציילט, אז פארוואס “וַאֲנִי הִכְבַּדְתִּי אֶת לִבּוֹ וְאֶת לֵב עֲבָדָיו”? כדי “לְמַעַן שִׁתִי אֹתֹתַי אֵלֶּה בְּקִרְבּוֹ”, “לְמַעַן תְּסַפֵּר”.

און דא דארף מען זייער גוט פארשטיין דעם פסוק. דער פסוק איז איינער פון די פסוקים וואס געבן די שטערקסטע ארויס די נקודה:

1. “לֵיל שִׁמֻּרִים” – די נאכט איז געווען שמורים לה’ להוציאם מארץ מצרים. דאס איז ערשטנס.

2. “לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם” – צווייטנס, ס’איז שמורים לכל בני ישראל לדורותם.

ס’איז געווען שמורים לה’, און ס’ווערט אויך שמורים לכל בני ישראל, און נישט סתם לכל בני ישראל, נאר לדורותם. מ’דארף פארשטיין וואס איז די סוד פון דעם פסוק, וואס מ’קען מאכן פון דעם.

—

דברי הזוהר הקדוש: הסוד של “ליל” ו”לילה”

דער זוהר הקדוש האט באמערקט אן אינטערעסאנטע זאך. איך ווייס נישט צו דאס איז מדויק, איך דארף קוקן, אבער דער זוהר הקדוש באמערקט אז דער פסוק הייבט זיך אן מיט די ווארט “ליל שמורים”, “ליל שמורים הוא לה'”, און צופיסנס שטייט “הוא הלילה הזה לה'”.

עס קען אוודאי זיין אז “ליל” איז מלשון סמיכות, אז “הלילה של שמורים”, “ליל” איז ווען עס שטייט אליינס, אזוי איז אפשר פשטות פשט. אבער דער זוהר האט געטראכט אז דא שטייט עפעס א סוד.

ההבדל בין “נער” ל”נערה”

און דער זוהר זאגט אזוי, עס שטייט א פסוק “כִּי יִהְיֶה נַעֲרָ בְתוּלָה” (דברים כב, כג). “נערה” זאגט דער זוהר – ווייטער דאס איז א מדרש פון די זוהר, על פי פשט “נערה” איז פשוט “דהאי” [דאס איז די], “נערה” שטייט געווענליך אין די תורה רוב מאל כמעט אן א ה’, עס שטייט “נער”, און מ’ליינט “נערה”, ווייל די מסורה זאגט אז דא שטייט א קמץ, ליינט מען “נערה”. אמאל שטייט “נערה” מיט א ה’, די ה’ איז בעצם א ‘אם קריאה’, עס איז בעצם די ה’ זאגט אז מ’ליינט עס מיט א קמץ.

אבער דער זוהר זאגט אן אינטערעסאנטע זאך, דער זוהר וויל מאכן פון דעם א דרש, און דער זוהר זאגט אז דא ליגט א סוד: אז “נער” איז אינטערעסאנט, הייסט דא א “נערה” וואס מ’רופט, און דאס שטייט אין די תורה די זעלבע וועג ווי א “נער”. “נער” הייסט דאך א זכר כביכול, א קליינער, און שפעטער הייסט זי “נערה”, הייסט זי שוין אזויווי א נקבה.

זאגט דער זוהר אז עס איז דא צוויי מצבים [stages] פון א יעדע נקבה:

* המצב הראשון: הייסט זי “נער” אן א ה’. דאס הייסט זאלאנג זי האט נישט קיין זכר, זאלאנג זי האט נישט קיין יחוד מיט א זכר, הייסט זי נאך אלץ בבחינת “נער” אן א ה’. אינטערעסאנט, ווייל דאס איז דאך די לשון זכר, אבער די ווארט איז אז די שלימות פון די נקבה, די שלימות פון די מדות המקבלות, איז נאר דייקא ווען זי איז מחבר, ווען זי איז צוזאמען מיט די זכר. זאלאנג זי איז נאר אליינס, איז זי כביכול ווי זי איז א זכר בפני עצמה. מוז זי זיין א דבר בפני עצמו? דאס איז א חסרון. גוט, דאס איז נישט קיין מילוי, דאס איז א חסרון.

* המצב השני: בשעת, די רגע וואס זי איז מקבלת דכרין, וואס זי איז געווארן מיוחד, דעמאלטס הייסט זי נערה.

בחינת “ליל” ובחינת “לילה” בשכינה הקדושה

זאגט דער זוהר, דאס איז די זעלבע סארט דא. “ליל” הייסט די שכינה, “לילה” הייסט די שכינה. דאס שטייט אין זוהר, שטייט אין רבי’ן אסאך מאל, דאס וואס די תורה איז מדגיש “הוֹצִיאֲךָ ה’ אֱלֹהֶיךָ מִמִּצְרַיִם לָיְלָה” (דברים טז, א). “לילה” מיינט נישט ‘בלילה’, יא? ס’איז אן אינטערעסאנטע פסוק. שטייט “הוציאכם ממצרים לילה”. שטייט אפאר מאל די לשון, יא? לילה. וויאזוי שטייט דא? “וַיִּבְרַח צִיָּה לָיְלָה”, “וַיָּקָם פַּרְעֹה לַיְלָה”, “וַיִּקְרָא לְמֹשֶׁה וּלְאַהֲרֹן לַיְלָה”. נאך שטייט “הוציא ה’ את בני ישראל ממצרים לילה”. שטייט א פסוק אין ספר דברים.

“לילה” טייטשן די מקובלים, נישט טייטש אז בלילה, בלילה, ביינאכט, דאס זאל זיין פשוט פשט. די נאכט האט זיי ארויסגענומען. וואס הייסט די נאכט? נאר ס’איז מדת לילה. שטייט אין די גמרא מדת לילה. מדת לילה, דאס איז די שכינה. די שכינה האט ארויסגענומען די אידן פון מצרים.

אבער די שכינה האט צוויי מצבים:

1. בחינת “ליל”: די ערשטע בחינה, די ערשטע מצב, די מצב שלפני הייחוד, דאס הייסט “ליל”. ס’איז נאכנישט קיין “לילה”, ס’איז נאך א “ליל”, ס’איז נאך א חצי.

2. בחינת “שמורים”: בשעת נאכדעם וואס ס’איז געווארן א ייחוד, הייסט “שמורים”. שמורים איז מלשון “וְאָבִיו שָׁמַר אֶת הַדָּבָר” (בראשית לז, יא), זי ווארט. געווענליך שמור, שמור הייסט זכור ושמור. שמור איז בלילה און זכור ביום. שמור הייסט זי איז באווארט אדער זי איז אפגעהיטן. פארוואס הייסט זי מיט’ן נאמען שמור? ווייל זי דארף זיין אפגעהיטן פון די קליפות, ווייל זי איז אפגעהיטן פאר איר בעל, שמורה לבעלה, מצה שמורה.

איז דא זאגט ער אזוי, אז “שמורים” איז משמע אז זי ווארט נאך. זי איז נאכנישט מיוחד, זי איז טאקע אפגעהיטן, זי איז מיוחדת לבעלה, זי איז שוין גרייט זיך מתיחד צו זיין מיט איר בעל, אבער זי איז נאכנישט. זי איז שמורים לה’, ליו”ד ק”י ו”ו ק”י, צו די שם הוי”ה, די תפארת.

—

סוד הייחוד: הכללות הנקבה בתוך הזכר

שפעטער אבער ווערט זי “הוּא הַלַּיְלָה הַזֶּה”. אינטערעסאנט, מיט אמאל שטייט “הזה”. דאס הייסט, ס’שטימט מיט וואס מיר זאגן, אז “לילה” איז ווען זי איז שוין דא א זכר. דאס הייסט, “לילה” איז מער לשון נקבה ווי “ליל” אפשר. אבער בשעת וואס מיר האבן געזאגט אז דא איז דא אזויווי די פאראדאקס [סתירה]: בשעת וואס זי ווערט מחבר מיט די זכר, בשעת וואס ס’איז דא א ייחוד, דעמאלטס הייסט זי “לילה”, און דעמאלטס, זאגט דער זוהר, הייסט זי “הַלַּיְלָה הַזֶּה לַה'”.

דאס איז דער “לֵיל שִׁמֻּרִים לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם”, אז די דורות דארף זיין א גרעסערע מדריגה, דארף מאכן א יחוד, וואס דעמאלטס וועט זיין “הזה”. דעמאלטס וועט די לילה נישט הייסן לשון נקבה, הגם דעמאלטס איז זי ערשט א נקבה, נאר דעמאלטס וועט זי הייסן זכר. פארוואס? ווייל דער זוהר זאגט דא א כלל:

> “בַּאֲתַר דְּאִית דְּכוּרָא לָא אִתְקְרִיאַת אֶלָּא נוּקְבָּא” [במקום שיש זכר, היא לא נקראת אלא נקבה – כלומר, נכללת בו].

דאס הייסט, למשל, כביכול, א משל: אויב מ’גייט אריין אין א שטוב וואו ס’איז דא א זכר, וואו ס’איז דא א גוטע שלום בית, ס’איז דא א יחוד, איז מען נישט משבח די אשה בפני עצמה. אויב מ’איז משבח די אשה בפני עצמה, געווענליך, אוודאי די אשה טוט זייער אסאך, “הַלְלוּהוּ צִיּוֹן וּמִצְרָיִם” (תהלים פז, ד – ע”ד המליצה), אבער ווען ס’איז דא א מקום זכר, ער איז מסדר, ער, כביכול, קאנטראלירט, ער גיבט די צורה פון די גאנצע זאך, איז מען משבח די זכר, און אין דעם איז נכלל די נקבה, ווייל דאס איז דאך די גאנצע זאך פון די נקבה, אז זי זאל זיין נכלל מיט די זכר.

אלזא [So], בשעת וואס ס’איז דא א שוואכע זכר, א שוואכע יחוד, דעמאלטס רעדט מען נאר פון די זכר, און ממילא אין דעם איז נכלל די נקבה. דאס איז דאך דער סוד, אז למשל מיר זאגן אז ס’איז דא שם הוי”ה און שם אדנ”י:

* שם הוי”ה ווייזט אויף די זכר.

* שם אדנ”י ווייזט אויף די נקבה.

און ממילא “מה שאין כן נכתב כן נקרא”, מיר ליינען, מיר זאגן נישט נאר שם אדנ”י, און מיר דארפן אין זינען האבן אז אין דעם שם אדנ”י ליגט דער שם הוי”ה. דאס איז דער סוד, דאס שטייט אין אלע ספרים, יא? מ’דארף אין זינען האבן אז ווען מ’זאגט אדנ”י, מיינט מען נישט נאר אדנ”י, אדנ”י איז דאך אויך פשט “מיין האר”. ווער איז דער מיין האר? מיין האר איז די הוי”ה. אבער בשעת ווען מ’זאגט… אברהם אבינו האט אזוי געזאגט, אבער ווען ס’איז ווייטער צוזאם, דארף מען שוין נישט זאגן דאס, אז ס’איז נכלל זה בזה, ווען מ’דארף נאר זאגן די התקרבות’קייט, און אין דעם איז שוין נכלל דער שם אדנ”י. דאס איז טייטש עליה, דאס איז טייטש אז ס’איז דא א ריכטיגע יחוד, א ריכטיגע יחוד איז אויף דעם אופן.

“זה אלי” – הגאולה השלימה

וועגן דעם, בשעת וואס ס’גייט זיין “הוּא הַלַּיְלָה הַזֶּה לַה'”, דארף נישט זיין דערמאנט בכלל די נקבה. דער זוהר זאגט אויף דעם שטייט “זֶה אֵלִי וְאַנְוֵהוּ” (שמות טו, ב), דאס איז “זאת” און “זה”. “זאת” איז איר און “זה” איז אים. “זֶה אֵלִי וְאַנְוֵהוּ” – דאס האבן די אידן געזאגט בשעת ס’איז געווען די שלימות מיט יציאת מצרים אין פרשת בשלח. זיי דערמאנען נאר דעם “זה”, זיי רעדן נישט פון דעם “זאת”. דאס איז שוין נאכדעם וואס ס’איז שוין געווארן “שִׁמֻּרִים לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם”.

עד כאן דברי הזוהר הקדוש אין פרשת בא דא אויף די פרשה. איר פארשטייט אליינס. און דער זוהר זאגט אויף דעם ווארטן אונז אויך. וויאזוי ס’שטייט אין זוהר, אויף דעם ווארטן די אידן, “שִׁמֻּרִים לַה’ לְדֹרֹתָם”. יא, טייטש, אז לדורות, לעתיד לבוא, לעתיד לבוא הייסט היינט, יא, ווארטן אונז נאך, אונז ווארטן נאך אלץ “לְדֹרֹתָם”. אויף דעם שטייט דאך “וְאָמַר בַּיּוֹם הַהוּא הִנֵּה אֱלֹהֵינוּ זֶה קִוִּינוּ לוֹ” (ישעיהו כה, ט), אלץ פאר דעם “זה”, נישט נאר פאר די “זאת”. און אויף דעם בעטן אונז “כִּימֵי צֵאתְךָ מֵאֶרֶץ מִצְרָיִם אַרְאֶנּוּ נִפְלָאוֹת” (מיכה ז, טו), אז ס’זאל זיין אזוי ווי צאתך מארץ מצרים, אבער נישט דעם ערשטן לעוועל [מדרגה] פון יציאת מצרים, נאר די צווייטע לעוועל, די “שִׁמֻּרִים לְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם”, דאס איז “הִנֵּה אֱלֹהֵינוּ זֶה”, דאס ווארט מען.

ביז אהער [So ad kan] איז די דברי הזוהר, דברי המפרשים פון זוהר. איך זאג נישט נאך מער וואס ס’שטייט, איר פארשטייט אבער אליינס.

—

עבודת השם למעשה

אה, איז דא וויל איך אנקומען, און ס’איז סתם א רמז, ס’שטייט דאך אז ווער ס’לערנט זוהר, ווער ס’האט א חיות אין דעם, איז שוין אליינס א עובדא, ווער ס’ווייסט וואס ס’מיינט פאר אים עפעס די אלע מושגים. אלזא וויל איך זאגן וואס ס’מיינט, איין זאך וואס דער בעל שם טוב און אנדערע חסידישע ספרים, שוין פאר’ן בעל שם טוב אביסל, האבן מסביר געווען אביסל וואס דאס מיינט. וואס איז די נפקא מינה למעשה? וואס איז די משמעות פון דעם? אדער וואס איז די פעולה פון דעם? אפשר די משמעות איז די זאך אליינס, וואס איז די פעולה פון דעם בעולם הזה, בדרך עבודה.

אלזא ס’שטייט, דער רמ”ק איז מסביר אין ספר גירושין, ס’שטייט אויך אין די אריז”ל אביסל דרושים וואס דערמאנען די זעלבע ענין, און איך האב פארגעסן נאכצוקוקן דא אין פרי עץ חיים אין פסח, ער האט אויך דערמאנט די ענין. אויך אין זוהר, און נישט נאר אין זוהר הקדוש, אין פרי עץ חיים פון חנוכה ווערט דערמאנט אן אינטערעסאנטע זאך. זיי זאגן דארט אלע די נקודה, אן אינטערעסאנטע נקודה, זיי זענען אלע געבויט אויף דעם זוהר באמת, און אפשר נאך זוהר, אבער דאס איז זיכער איינע פון די גרויסע מקורות, און ס’איז אויך געבויט אויף א מכילתא. ס’שטייט אין די מכילתא…

פרק ב: שיר חדש – סוד הגאולה הזכרית

בין “שירה חדשה” ל”שיר חדש”

אבער א תשועה עתידה לבוא אין אחריה שעבוד, פארדעם שטייט עס בלשון זכר. ער ברענגט א פסוק פון ירמיה (ל, ו), שטייט: “שַׁאֲלוּ נָא וּרְאוּ אִם יֹלֵד זָכָר”, די גאולה עתידה הייסט א לידת זכר, “כִּי עַתָּה רָאִיתִי כָל גֶּבֶר יָדָיו עַל חֲלָצָיו כַּיּוֹלֵדָה…”. זכר, דאס איז לשון לבוא.

און זיי ברענגען – איך זע נישט דא די לשון פון די מכילתא, אבער אנדערע וואס ברענגען עס, ברענגען אויף דעם – שטייט לעתיד לבוא “שִׁירוּ לַה’ שִׁיר חָדָשׁ” (תהלים צו, א), נישט עס שטייט “שירה חדשה”, נאר “שיר חדש”.

און ס’איז דא וואס זענען מדייק אין די הגדה של פסח, ווען מ’זאגט “ונאמר לפניו שיר חדש על גאולתנו ועל פדות נפשנו”, איז דא וואס שטייט אין די נוסחאות “שירה חדשה”, און איז דא “שיר חדש”. און אסאך האבן געזאגט אז מ’דארף זאגן “שיר חדש”, ווייל עס שטייט אין די מדרש אז לעתיד לבוא וועט זיין א “שיר חדש”.

וואס איז “שיר חדש”? בלשון זכר. בלשון זכר איז טייטש שאין אחריה גלות, דאס איז די טייטש “שיר חדש”. דאס איז די לשון אין די מכילתא.

און די מכילתא האבן געברענגט די מקובלים, שוין אין פרי עץ חיים אין חג הפסח, און לכאורה די אריז”ל, דער רמ”ק, זיי אלע מיינען די מדרש, זיי שטעלן עס צו צו דעם זוהר, צו די סוגיא. אבער מ’זעט שוין אין די מדרש אז ס’איז דא זייער וויכטיג, אז ס’איז דא א חסרון געווען אין יציאת מצרים, אדער אלע גאולות וואס זענען געווען, אלע שירות וואס זענען געווען, וואס זיי זענען נאך אלץ בחינת נקבה.

און דאס ליגט אויך מרומז שוין אין יציאת מצרים, אבער “הַלַּיְלָה הַזֶּה שִׁמֻּרִים לִבְנֵי יִשְׂרָאֵל לְדֹרֹתָם” (שמות יב, מב), דאס איז “לדורותם” איז “כִּימֵי צֵאתְךָ” (מיכה ז, טו), דאס איז לעתיד לבוא, דאס וואס מ’דארף נאך אויפטון, דאס הייסט באמת די מדריגה פון זכר.

און פשוט טייטש איז פשוט, אז זכר ווייזט אלעמאל אויף א שטערקערע מדריגה, א שטערקערע, מער תוקף, מער געלונגען. און דאס איז לכאורה פשוט טייטש פון די מדרש אז ס’וועט זיין לשון זכר.

נשים במצרים ובגאולות העבר

דער אריז”ל אין פרי עץ חיים אין חנוכה זאגט אויף דעם, אלע גאולות האבן געווען על ידי נקבה. דער חנוכה [מאמר] זאגט אז יציאת מצרים למשל איז געווען בת פרעה: “בַּת פַּרְעֹה לְתַאֲרֵךְ” (דברי הימים-א ד, יח), “בַּת פַּרְעֹה… אֲשֶׁר לָקַח מָרֶד” – דאס איז יהודה (מגילה יג.). זי האט אנגעהויבן די גאנצע סדר [cycle] פון ארויסנעמען די אידן פון מצרים, ראטעווען משה, און שפעטער איז דא יוכבד ומרים.

מ’זאגט אז נשים חייבות בנר חנוכה, נשים חייבות בד’ כוסות, “אף הן היו באותו הנס” (שבת כג.). רש”י אלעמאל פרובירט [tries] צו מסביר זיין אז נישט נאר זיי זענען “אף הן היו באותו הנס”, נאר זיי האבן געמאכט די נס.

* ס’איז געווען ביי חנוכה, איז געווען די נס פון יהודית און די בת חשמונאי וואס האבן געמאכט די נס.

* ס’איז געווען ביי פורים איז אסתר.

אלע גאולות זענען אפשר בחינות – דארט שטייט אז ס’איז בחינת הוד, בחינת נקבה – און וועגן דעם האט עס נישט קיין קיום. ווייל בחינת נקבה האט נישט קיין קיום, בחינת זכר האט א קיום. דאס איז די זאך וואס ס’שטייט אין זוהר און ס’שטייט אין די אלע פלעצער.

הסדר של הרמ”ק: תורה וגאולה

וואס איז די משמעות פון דעם? איז האבן מיר א שטיקל בעל שם טוב, ווערט געברענגט אין ‘תולדות’ כמה פעמים. דער בעל שם טוב האט געזאגט, און דער בעל שם טוב האט צוגעשטעלט א דריטע שטיקל אריז”ל צו דעם, איך מיין אז פאר דעם האט מען עס נישט צוגעשטעלט.

אז דא די נס פון זכר און נקבה, דאס האבן מיר גערעדט, שטייט אין מדרש, שטייט אין זוהר, שטייט אין רמ”ק. דער רמ”ק זאגט אז וועגן דעם זעט מען ביי יציאת מצרים – דאס איז שוין א שטיקל משמעות וואס מיר קענען האבן צו פארשטיין – מ’זעט אז ביי יציאת מצרים איז געווען:

1. קודם יציאת מצרים, קודם די גאולה.

2. נאכדעם די תורה, נאכדעם איז געווען מתן תורה.

דאס הייסט, די בחינת נקבה הייסט גאולה, בחינת שכינה, מ’האט אונז ארויסגענומען פון מצרים. שפעטער איז מען אנגעקומען צו מתן תורה, תפארת, שבועות, דאס איז “אָנֹכִי ה’ אֱלֹקֶיךָ”. וועגן דעם האט עס נישט געהאט קיין קיום, מיט דעם די לוחות זענען צובראכן געווארן און אזוי ווייטער.

אבער לעתיד לבוא האבן מיר שוין א תורה. איז לעתיד לבוא וועט זיין די בחינת זכר קודם די נקבה, די בחינת תורה קודם די גאולה. די גאולה על ידי תורה, גאולה על ידי תורה איז א דבר שיש בו קיום.

האבן מיר שוין א געוויסע זאך וואס אונז ווייסן וואס דאס איז, אונז ווייסן אביסל וואס הייסט גאולה: אמונה קענסטו זאגן, גאולה, תורה, דעת – שוין אביסל מער ווערטער.

חידוש הבעל שם טוב: גלות דעת הנוקבא

דער בעל שם טוב האט מסביר געווען, צוגעשטעלט נאך א שטיקל אריז”ל. דער אריז”ל האט געלערנט באריכות לגבי גלות מצרים אין שער הכוונות פון פסח און אין שער הפסוקים דא אין די פרשיות, אז גלות מצרים איז געווען א גלות הדעת.

יעדער איינער וואס האט געלערנט אמאל ‘מאור עינים’, און ער ברענגט פונעם בעל שם טוב, דער בעל שם טוב האט זיך זייער שטארק געקאכט אין די נושא פון גלות הדעת. יא, ס’איז דא נאך א זאך וואס הייסט גלות הדיבור, וואס מ’האט גערעדט וועגן דעם א וואך אדער צוויי צוריק, אויך געקומען פון די זוהר אין וארא. אבער ס’איז דא חוץ פון דעם וואס ס’איז דא די נושא פון גלות הדיבור – גלות הדיבור איז תלוי אויך אין גלות השכינה, אזוי ווי מיר האבן געלערנט, שכינה הייסט “אספקלריא דדיבור” לעומת “קול” וואס איז א ז”א [זעיר אנפין], דאס האבן מיר געלערנט וועגן לעצטע וואך אדער צוויי וואכן צוריק, איך געדענק שוין נישט.

אבער דא איז דא א נושא וואס הייסט גלות הדעת. דער אריז”ל האט אריכות וועגן דעם, אז די דעת, דאס איז געווען די חסרון, דער פרעה האט אחיזה אין די מדרגת הדעת, און ווען די דעת איז נפגם געווארן, ס’גייט צוריק אינגאנצן צו די גאנצע פרשה פון שובבי”ם, די גאנצע נושא פון די חטא קרי פון די מוחין וואס דאס קומט פון דעת, וכו’ וכו’ וכו’, יעדער איינער וואס האט געלערנט האט שוין גערעדט וועגן דעם אין אנדערע הזדמנויות’ן, די נושא פון דעת וואס דער אריז”ל האט מסביר געווען.

יעצט, דער בעל שם טוב – ס’איז זייער אינטערעסאנט, איך מיין אז ס’איז נישטא אפשר קלאר, מ’דארף בעסער קוקן די מפרשים וואס האבן געטראכט פון אזעלכע זאכן, איך מיין אז ס’איז דא ממש קלאר א ראיה פאר די צושטעל – אבער ס’איז א פשט, ס’איז לכאורה א פשט וואס דער בעל שם טוב לערנט אריין אין כתבי אריז”ל, טעכנישע קבלה פשט [technical Kabbalah pshat], וואס ער זאגט.

און ס’דאכט זיך מיר אז דא איז דא אזוי ווי די סתירה: דו זאגסט אז דא איז דא גלות השכינה, דעת איז די דעת, די פרטות הדעת וואס דער אריז”ל רעדט איז אלעמאל די דעת פון די זכר. איז א היכי תמצא?

זעט אויס אז דער בעל שם טוב האט פארשטאנען אז מ’דארף פארשטיין אז די עיקר נושא פון יציאת מצרים, די עיקר נושא פון גלות מצרים איז נישט געווען – אדער על כל פנים די גאולה, אפשר איז געווען א גלות, אבער די גאולה האט נישט אזוי אויפגעטון אויף די תיקון פון די מדרגת הזכר.

אגב, ס’איז נישטא קיין תיקון שלא על ידי זכר, דאס דארף מען פארשטיין טעכניש אין קבלה [technically Kabbalah], ווערט מען זיך מבולבל זיין. אבער דער ריזשינער האט פארשטאנען אז אויב מ’וועט זאגן ס’רעדט זיך פון גלות הדיבור, ס’רעדט זיך פון גלות השכינה, אבער דער בעל שם טוב האט געמאכט אן עקומתא, אז דאס וואס שטייט דעת, מיינט דעת הדיבור, דעת הנוק’ [הנוקבא], רופט ער עס, דעת הנקבה.

און דאס איז אוודאי געבויט אויף די אלע מדרשים, די אלע מקורות וואס מיר האבן יעצט געלערנט, וואס מיר האבן געזאגט אז ס’שטייט מפורש אין זוהר, ס’שטייט אין מדרש, ס’שטייט אין מפרשים, אז יציאת מצרים איז נאר געווען א מדרגה פון בחינת נוק’.

אין אמת’ן איז עס נישט קיין סתירה, אזויווי מיר האבן געזאגט טעכניש [technically], אזויווי דער רמ”ק איז דא מסביר, אוודאי יציאת מצרים איז אויך אנגעקומען צו די זכר. אבער די פוינט [point] איז אז ס’איז געווען די עיקר, ס’איז די שאלה וואס איז די עיקר. די שאלה איז, מ’קען זאגן וויאזוי ס’הייבט זיך עס אן, יא? לערנט וויאזוי ס’הייבט זיך אן.

* ס’הייבט זיך אן, אויב ס’הייבט זיך אן מיט א נקבה, דעמאלטס איז דא א חסרון אין דעם, ווייל דעמאלטס איז די נקבה כלי שואלת, ס’איז על דרך איר בחינה.

* הייבט זיך אן מיט די זכר, דעמאלטס האט עס מער א קיום.

דאס איז דער טעכנישער חלק [technical part]. עד כאן טעכניש [technically].

ההשלכה המעשית: אמונה מול התבוננות

דער בעל שם טוב האט געזאגט אז ממילא, גלות הדעת, אדער די גאולת הדעת, וואס איז געווען ביי יציאת מצרים, איז געווען בעיקר גאולת דעת הנוק’, דעת של השכינה, דעת של הדיבור, און וועגן דעם איז עס נישט קיין דבר שיש בו קיום.

דאס איז לאו דוקא וואס ער מיינט זיך צו זאגן, וואס אונז דארפן ארבעטן אויף היינט, אזויווי מיר האבן געלערנט לעצטע וואך די בריוו פון בעל שם טוב, יא? וויאזוי ברענגט מען משיח? וויאזוי ברענגט מען די גאולה? גאולה פרטית, יא? גאולה פרטית איז אויך דאך מעין און א הכנה און א קלענסטע צירוף פון אלע גאולות פרטיות איז די גאולה כללית.

וויאזוי ברענגט מען די גאולה פרטית קודם כל? על ידי התבוננות בדרכי ה’, וואס דער בעל שם טוב האט אונז געלערנט, אזויווי ער זאגט “יָפוּצוּ מַעְיְנֹתֶיךָ חוּצָה” (משלי ה, טז). זאגט ער, איז ער מסביר אז די גאולה לעתיד וועט זיין על ידי א בחינה פון דעת דדכורא, דעת של הזכר. דאס איז די מדרגה וואס ס’פעלט אונז, און מיר זענען קונה דאס אויך על ידי התבוננות ביציאת מצרים, אבער דאס איז ווען ס’האט שוין א קיום.

סאו וואס איז די חילוק? וואס איז די חילוק? דער בעל שם טוב זאגט אזא לשון, און ס’איז ממש פארבינדן [connected], ס’איז נישט קיין שום ספק אז ער מיינט די זעלבע בחינה און די זעלבע לשונות שטייט אויף ביידע אין ‘תולדות’ און די אנדערע מקורות.

* דעת דנוקבא הייסט אז מ’ווייסט זאכן. דנוקבא הייסט אמונה. וואס הייסט בחינת אמונה? אדער זיי קענען זאגן אזוי ווי מיר האבן געלערנט אמאל פון די זוהר אין וירא רעיא מהימנא, בחינת אמונה און דעת כללות. יא, אמונה, איינע פון די משמעות’ן פון אמונה איז א דעת כללי, נישט קיין דעת פרטי וואס דו ווייסט…

דאס איז די דריטע טייל פונעם שיעור. דער טייל באהאנדלט די טיפע חילוקים צווישן “דעת דנוקבא” (אמונה וואס קומט און גייט, חידוש העולם) און “דעת דדכורא” (ידיעה ברורה, ראיית האלוקות אין יעדן פרט), און וויאזוי יציאת מצרים איז דער יסוד פאר די אמונה.

—

פרק ג’: דעת דדכורא ודעת דנוקבא – סוד חידוש העולם

די מדרגה פון דעת כללי און פרטי

מגיד שיעור:

נאר אז דערווייל קען איך זאגן אזוי: איך בין מקבל פון זיי, דאס איז אויך עפעס א זאך. וויאזוי ווירקט עפעס? איינער זאגט אזוי: מיר האבן גערעדט אסאך מאל די חילוק פון “על הכלל כולו ממש הכל ניתנו דבריו יצאו”, זאגן אז אלעס איז דער אייבערשטער. און מ’קען… יעדער איינער גלייבט באופן כללי, כמעט אפילו אן אטעיסט [גלייבט] באופן כללי, און דאס איז עפעס א זאך.

אבער צו זאגן אויף דעם [אז דאס איז די תכלית], דאס איז שוין א מדריגה פנימית, דאס הייסט שוין “מדריגות” זאכן. אוודאי, זיי מיינען נישט קיין שלילה [אז מ’דארף נישט די אמונה פשוטה], זיי וועלן זאגן – און דאס דארף מען געדענקען – אז ווען מ’זאגט אז דא איז א מדריגת “אמונה” וואס איז א קלענערע מדריגה פון “דעת” (ווייל דעת איז גרעסער), מיינט עס נישט אז דער וואס האט דעת האט נישט קיין אמונה. נאר פארקערט, דאס איז די חילוק: “דער עיקר תמן נקבא” – בשעת א מענטש האט דעת, איז שוין בכלל מסייע אמונה. אוודאי האט ער אויך די אמונה כללית, דאס איז נישט די חידוש. די חידוש איז: ער האט אויך די אמונה פרטית, און דעת פרטית איז שוין גובר אויף דעת.

דעת דנוקבא: סוד חידוש העולם

די לשון פונעם בעל שם טוב איז אויף די נקודה וואס הייסט “דעת דדכורא” און “דעת דנוקבא”. זאגט ער ממש אז דעת דנוקבא הייסט חידוש העולם.

יציאת מצרים איז געווען ארויסצוברענגען די נושא וואס הייסט חידוש העולם. וואס הייסט דאס? אז חידוש העולם מיינט באופן כללי די אמונה אז יעדער איד האט, וואס יעדער איד גלייבט אדער ווייסט, אז די וועלט אזוי ווי זי איז, איז א זאך וואס איז באשאפן געווארן. א “דבר נברא”. א גרויסע חידוש, חידוש העולם.

די וועלט איז א דבר נברא, די וועלט איז נישט קיין זאך וואס איז דארט א קיום פון זיך אליינס [מעצמו], עס איז נישט קיין “עומד לנצח”. נצח דארף דוקא בזמן, אבער במהות – עס איז נישט קיין דבר אמיתי [מצד עצמו]. די וועלט איז א דבר נברא.

עס קען זיין א מצב [situation] וואס דער עולם איז נאריש, עס זאל גורם זיין א הסתרה, עס זאל גורם זיין גלות השכינה. שכינה, שכנות… “בדבר ה’ שמים נבראו” [במקור: איך טיילט שטונברא], דבר ה’, וואס דאס איז די וועלט. ס’קען אויסזען בגלות, ס’קען זיין נישט פארבינדן [connected] מיט די מקור, און נישט פארבינדן בכלל מיט די דעת.

פרעה און די טעות פון “קדמות העולם”

ווען ס’זעט אויס סתם, מען קען מיינען אז די וועלט – אזוי ווי די ראשונים האבן גערופן “קדמות העולם” – ווייל די מעשה פון קדמות העולם איז נישט קיין שאלה [סתם פילאזאפיע], ס’איז: די וועלט גייט זיין אייביג. “קדמות העולם” מיינט ער צו זאגן, אז די וועלט איז עכט [real], עס זעט אויס עכט [realized]. עס איז אויסגעזען עכט.

ס’איז פרעה, ס’איז א קליפת עורף [במקור: קליפות אוידעת], אדער בחינות דעת ד’נחש, דארט דערנאך. פרעה האט געזען – “איך האב אויסגעזען, די וועלט האט אויסגעזען עכט”. פרעה האט געזאגט, אויפגעשטאנען אינדערפרי און געזאגט: יא, עס איז דא א וועלט און איך בין א טייל פון אונז. דאס איז טייטש “לִי יְאֹרִי וַאֲנִי עֲשִׂיתִנִי” (יחזקאל כט, ג) – עס איז אונז, עכט, איין עכטע זאך. איך בין א גאט.

כמה משה [וויפיל משה רבינו] האט אויפגעטון ביי יציאת מצרים, איז אז די וועלט איז נישט אזוי עכט. ס’איז א דבר נברא! ס’פעלט אויס אז ס’איז אלעס אמאל געווען [באשאפן], וואס איז אזוי אפילו יעדע רגע, מען קען שוין קיין טיפה [נישט זיין אן דעם], ס’פעלט אויס זאל זיין א בורא. ס’איז א דבר נברא, א גרויסע חידוש! און ס’איז נישט גענוג מכיר טובה פון דעם חידוש.

אמונה בבחינת נקבה: “דבר שיש לו הפסק”

און דער ייחוד, ביז דא א ביאה, ביז דא צוויי ביאות, זענען תלוי אין דעם. אין ביאה… אה, ה’ זאגט “יודע שלא הופסק”. יעדער בחינת נקבה, בחינת נקבה איז א דבר שיש לו הפסק [במקור: דבר של subtitle Higher]. אזוי ווי איינער פארשטייט אז בחינת אמונה – בפרט אויב מען רעדט פון די הרגשה פון אמונה – ער קען זיין אמונה באופן הכי מורגש אדער באופן הכי מופשט [במקור: אחי אמורג אויב וויפן אחי מפשיד].

עס זענען נישט קיין אמונה [וואס בלייבט], מען קען עס נישט רופן “דאס” – דער חלק וואס טוישט זיך נישט. אבער אמונה אין די זין [sense] אז ס’איז א זאך וואס איך פיל, א זאך וואס איז א זאך בפועל ממש, וואס א מענטש קען זאגן “שמע ישראל” – [דאס דארף זיין] א דבר שלא יופסק. [אבער מצד הטבע] אמונה איז א דבר שיש לו הפסק. אמאל פילט ער יא, אמאל פילט ער נישט. ער וואלט ווי א נקבה. נקבה האט זמן, יא. אמאל איז ווי א נידה, אמאל איז ווי טהור. דאס איז די טבע, טבע פון די לבנה, די טבע פון די לבנה.

אה, זייער גוט. מען זאגט אין קידוש לבנה: “חוק וזמן נתן להם שלא ישנו את תפקידם… וללבנה אמר שתתחדש, עטרת תפארת לעמוסי בטן שהם עתידים להתחדש כמותה”. א זייער א שיינע זאך, “חסדך תחדש”, דער בעל שם טוב זאגט אז יעדער טאג איז דא א התחדשות. זייער זיס [cute]. אבער למעשה, דאס איז טייטש “אִישׁ אוֹ רֵעֵהוּ הִפְסִיק” [לשון הפיוט].

די תועלת פון “בחינת נקבה” (יציאת מצרים)

יציאת מצרים… יעצט לאמיר זיין קלאר, אז אפילו מ’קען האבן א זאך וואס איז “יש להפסק” איז אויך דא גרויסע תועלת’ן, יא? מיר דארפן מכיר טובה זיין. מיר דארפן מכיר טובה זיין, קודם כל פאר דעם. דאס איז די ערשטע פשוט’ע טייטש פון “זכר ליציאת מצרים”. מיר זענען זייער צופרידן [happy] מיט דעם, אז ס’קען זיין א רגע וואס א אידל זאל ערהערן, זאל פארשטיין, זאל קוקן אז די וועלט איז א דבר נברא.

“דבר נברא” מיינט צו זאגן: מ’מאכט אויף די אויגן אינדערפרי און מ’זאגט “מודה אני לפניך”, אדער מ’זאגט “שמע ישראל”, און דארט זאג איך: “וואו! ס’איז דא א וועלט? ס’איז נישט די גאנצע, ס’איז נישט אלעס. ס’איז א דבר נברא. ס’איז נאך דא א גאט פון די וועלט, יא? ס’איז א דבר נברא.” דאס איז א גרויסע חידוש.

און אסאך מאל זענען מיר נישט דארט, אסאך מאל פארגעסן מיר, אסאך מאל איז “יש להפסק”, אסאך מאל איז די שכינה בבחינת גלות. אז די גלות איז בדיבור – מ’קען נישט רעדן דערפון אפילו מ’ווייסט עס, יא? בהעלמה. מ’ווייסט דערפון און מ’קען נישט רעדן דערפון, מ’שעמט זיך.

גלות הדיבור: די בושה פון אמונה

די צווייטע תועלת… דאס וואס מענטשן שעמען זיך צו רעדן, צו דאווענען הויך, איז איינס. ס’איז דא אסאך בחינות אין דעם. ער קען זיך שעמען, אדער – איך זאג – פשוט’ע מענטשן שעמען זיך. מיר לעבן אין א וועלט, אפילו איך רעד נישט פון די חסידישע וועלט, די היימישע וועלט, אבער באמת, מיר לעבן אין א וועלט וואס מ’דארף זיך אביסל שעמען צו רעדן פון אמונה. ווייל חוץ פון דעם וואס ס’איז דא קשיות אויף דעם אפשר, דאס איז נישט די עיקר. די עיקר איז אז די חיות, די מציאות העולם, די צייטונג – האלט נישט פון דעם.

די וואך האט איינער געזאגט אין די נייעס אויף עפעס אז ס’איז געווען “גזירה מן השמים”, און אסאך מענטשן האבן געזאגט: “אה, קען זיין אז אמאל דארף א מענטש נעמען זיין אחריות, און ס’איז נישט קיין סתירה.” אבער דו זעסט קלאר, ווער ס’קוקט אין נייעס זעט קלאר אז ס’איז ממש לויט די שיטת הנייעס, לויט די שיטת העולם הזה, איז נאריש צו זאגן “גזירה מן השמים”. כאילו, יא, ווייל אלעס קאנטראלירסטו. אמת, די אנדערע שיטה איז פונקט אזוי שטותים – וועגן יא, מענטשן קענען מאכן, אלעס מאכן, מען קען אלעס קאנטראלירן… שוין, וועט זיין גאנץ גוט. ניין, מ’דארף טאקע קאנטראלירן וויפיל מ’קען, און ס’איז אליינס די עבודת הבירור.

אבער אונז לעבן אין א וועלט וואו מ’דארף… נישט אלעמאל – אמאל איז אין שול, נישט אז איך וויל אלץ זאגן, אמאל קומט דיר די וואגע צו זאגן אפשר א ווארט פון אמונה. איך רעד נישט פון “אמונה” – אמונה הייסט נישט זאגן “אז איך גלייב, איך גלייב נישט”. אמונה הייסט זאגן אז איך האלט טאקע אזוי! איך וויל האלטן אז ס’איז א מצוה אזוי צו האלטן. יא, ס’איז א גרויסע חילוק, מ’דארף רעדן וועגן דעם א גאנצע צייט.

ווען איך זאג אמונה, מיין איך אז מענטשן זאלן זאגן בשם עצמם. ס’הייסט דיבור, יא, נישט דיבור [סתם]. ווילאנג מ’זאגט נאך – “שטייט אין ספרים הקדושים אז דו האסט געזאגט פרטים” – דאס איז נישט קיין אמונה. דאס זאגסטו נאך. דאס איז נאך אלץ דער דיבור בגלות. דער דיבור איז *נישט* בגלות, וואס טייטשט: איך קען רעדן אליינס, יא, בשם עצמי, איך האלט אזוי. דאס איז בגלות [אז מ’קען דאס נישט טון].

משה רבינו’ס אויפטו: מאכן אמונה “נארמאל”

איז יעצט, שטעל דיך פאר אז ס’איז נאר געווען דאס, וואס איז ממש געווען חושך מצרים. דאס איז דער “וְיָמֵשׁ חֹשֶׁךְ” (שמות י, כא). “וּלְכָל בְּנֵי יִשְׂרָאֵל הָיָה אוֹר” (שם כג). משה רבינו האט אויפגעטון אזויפיל, די תורה האט אויפגעטון אזויפיל, יציאת מצרים האט אויפגעטון אזויפיל, לנצח נצחים לדורות – איך ווייס – האט אויפגעטון אז ס’קען זיין, ס’קען זיין אמאל וואס מ’זאל נישט עסן, ס’קען זיין.

דער בעל שם טוב זאגט בפירוש אז – כולי האי, דאס איז א היסטארישע [במקור: מיסטישע] בליק – אז דאס וואס אמאל איז געווען, אזוי שטעלט ער זיך פאר, אמאל זענען געווען גרעסערע אפיקורסים, און אמאל זענען געווען – אזוי שטייט אין די רמב”ם – אמאל איז געווען ממש דער רוב חכמים האבן געזאגט “עולם קדמון”, און די וועלט איז נישט קיין דבר נברא. לאמיר זאגן אזוי ער האט פארשטאנען. און היינט זעט מען נישט, מען זעט אז ס’איז יא, ס’איז א נארמאלע זאך. אין בעל שם טוב’ס צייטן איז געווען א נארמאלע זאך, היינט איז שוין צוריק אין די פריערדיגע זמנים, אפשר טויש איך זיך שוין ווייטער צוריק, איך ווייס נישט, ס’איז די זמנים אין דעם.

אבער דער בעל שם טוב זאגט, וואס איז דער פשט? ווייל דאס איז א תיקון פון די וועלט. ס’איז א געוויסע בירור. דער בירור פארשטייט זיך איז בדעת עליון, ס’איז נישט פשט אז דער… אבער ס’איז דא, דאס איז די עבודה פון צדיקים, פון אידן, פון מענטשן וואס לייגן אריין אין די וועלט געוויסע איידיעס, אז ס’איז געווארן נארמאל. ס’איז א גרויסע עבודה, דאס דארף מען רעדן וועגן דעם אסאך מער אין אן אנדערע קאנטעקסט.

די עבודה פון די רבי’ס, די עבודה פון א צדיק, די עבודה פון יעדן איד, איז צו מאכן געוויסע זאכן זאלן זיין נארמאל. משה רבינו האט געמאכט גענוג נארמאל אז ס’כאפט א איד א גוטע מינוט, און ער זאגט אז די וועלט איז א דבר נברא – קען ארבעטן, ס’איז מעגליך. אמת, ס’איז מארגן האט ער פארגעסן. פאר דעם איז דא א דבר שאינו נקבה, ס’איז נאך א דבר שאינו נקבה, מ’דארף זיך מחזק זיין כסדר אין אמונה, מ’דארף זיך מחזק זיין כסדר – ס’איז נאך א בחינה פון נקבה, אבער ס’האט א ווייניגסטנס, ס’איז בעסער ווי גלות, אסאך בעסער ווי גלות, ס’איז אליין א רווח בעסער ווי גלות. דאס איז בחינת נקבה, דאס איז די בחינה פון יציאת מצרים.

דעת דדכורא: “על צבאותם” – די מיליטער פון אותיות

דער בעל שם טוב וואס זאגט, בחינת דעת… די תחינה איז אז יעדע אות – דאס איז ממש די לימיט פון זיין שריפט – אז יעדע אות וואס א איד האט געדאוונט, ער זעט אין דעם עולמות מתוקנים, ער זעט אין דעם עולמות, נשמות, אלוקות, ער זעט אין דעם פונקטליך. איך טייטש אין יעדע אות, איך טייטש פונקטליך, יא?

באופן כללי צו גלייבן אלעס, איך גלייב – זיס [cute]. אזוי זאגט דער רמ”א “שִׁוִּיתִי ה’ לְנֶגְדִּי תָמִיד” [במקור: שישו יסודי ארץ בקראי], מ’דארף קענען אין יעדע אות זאגן א פשט, אין יעדע אות זען א געטליכע פשט, זען וואס איז די משמעות פון דעם.

אבער די גאנצע נושא פון די טובה שהשם, אז דער אייבערשטער האט געמאכט די גאנצע וועלט, “וַיַּרְא אֱלֹקִים כִּי טוֹב”, כולל די שעות ווען ס’איז נישט טוב לאדם, אויף דעם זאגט מען “יוֹם הַשִּׁשִּׁי וַיְכֻלּוּ הַשָּׁמַיִם וְהָאָרֶץ וְכָל צְבָאָם”. שטייט דאך “וְכָל צְבָאָם”, שטייט דאך די וואך “הוֹצִיא ה’ אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם עַל צִבְאֹתָם” (שמות יב, נא).

האב איך שוין געזאגט אויף דעם די פשט פון דעם, אז “על צבאותם” איז טייטש אז א מיליטער – א מיליטער איז אויך טייטש אז יעדע זאך, יעדע פרט שטייט אויף זיין פלאץ, ס’מאכט סענס. אות ס’, דאס איז די “צבא אות”, אות ס’ בצבא של אותיות, ס’דא נאך באדייטן [meanings] אין דעם, אבער די צבא, די צבא השם איז די צבא פון אותיות. דאס הייסט אז יעדע נקודה, יעדע אות, יעדע זאך, יעדע חלק האט א באדייט. ס’איז נישט סתם באופן כללי מ’דארף גלייבן אז אלעס מאכט דער אייבערשטער. ניין, איך קען דיר פארציילן די מעשה, לאמיך דיר פארציילן. אלעס מאכט דער אייבערשטער איז איין זאך, איך וועל דיר פארציילן.

“אוֹתוֹתַי אֵלֶּה” (שמות י, א) – דער אייבערשטער האט געמאכט צען מכות, דאס איז שוין ממש א השגה. דאס הייסט “בעשרה מאמרות נברא העולם”, “ולא במאמר אחד יכול להבראות”? מ’קען האבן אמונה כללית, מ’קען גלייבן אז דער אייבערשטער מאכט אלעס, אבער “ליתן שכר לצדיקים ולפרע מן הרשעים” – א צדיק, די אמת’ע שכר ופרעון, די אמת’ע מדרגה פאר צדיקים ורשעים איז דער וואס קען זאגן צען מכות, ער קען זאגן צען מאמרות, ער קען זאגן פונקטליך וואס יעדע זאך איז, וואס איז די פשט פון דעם.

דאס איז בחינת זכר, דאס איז בחינת דעת. יעדער ווייסט אז דעת איז א זאך וואס בלייבט, יא? וואס איז די חילוק פון אמונה און דעת? אז ער קען אפילו זאגן הרגשות – הרגשות וואס איז א סארט אמונה, גייט און ס’קומט. אבער אז א מענטש ווייסט עפעס, ער פארשטייט עס, ער קען פארגעסן, ס’קען זיין נישט אין זיין מחשבה [consciousness], אבער ער קען נישט טראכטן אנדערש. ער קען דאס פארגעסן אויך, דאס איז א שכחה תמידית, דאס איז די בחינה פון שבירת הלוחות. אבער א לימוד האמת קען ער אפילו זאגן אין זיין נשמה בלייבט עס אייביג, אין זיין דעת המופשט, אין זיין גוף, ער זאל זיך שוין נישט מיטשלעפן.

פרק ד: ההבדל בין אמונה לדעת – “לראות ולא רק להאמין”

יעדער ווייסט אז דעת איז א זאך וואס בלייבט

יעדער ווייסט אז דעת איז א זאך וואס בלייבט, יא? דאס איז דער חילוק פון אמונה און דעת. דו קענסט אפילו זאגן אז “הרגשות” [געפילן], וואס איז א סארט אמונה, ס’גייט און ס’קומט. אבער אז דער מענטש ווייסט עפעס, ער פארשטייט עס – ער קען עס טאקע פארגעסן, ס’קען זיין נישט אין זיין באוואוסטזיין [consciousness], אבער ער קען נישט טראכטן אנדערש.

ער קען דאס פארגעסן אויך – דאס איז די בחינה פון “שכחת הלימוד” – אבער על כל פנים, ער קען אפילו זאגן אז זיין נשמה בלייבט צוגעבינדן. זיין דעת המופשט [די דעת וואס איז העכער פונעם שכל], דאס איז נישט משולב אין זיין דעת, דאס איז די בחינה פון “זכור תמיד”, דאס איז “אותיות ברכה” [וואס ברענגט קיום און שפע].

דעת איז א קלארע ראייה

אבער די בחינה פון דעת, דאס איז א קלארע זען. נישט נאר געהערט, נישט נאר געגלייבט, נאר געזען. “געזען” – דאס הייסט דעת. דאס איז די בחינה פון “זכור”. דאס איז די נוסח פון “לשבת ולמועד”, דאס איז די נוסח פון תורה.

די גאנצע מעלה פון תורה איז אז אונז דארפן מאכן א נייע זאך, אונז דארפן מאכן “הלילה הזה לה'”. די “הלילה הזה לה'” איז די עבודה פון אונז. דאס איז א זייער ערנסטע [serious] עבודה, מ’דארף טון אלעס וואס מ’קען וועגן דעם.

לאמיר מקבל זיין אין די וואכן וואס מ’לערנט פון יציאת מצרים [ימי השובבי”ם], אז אונז נעמען זיך אונטער אביסל מער צו געבן אפאר מינוט א וואך פאר דעם, צו פארשטיין, זיך מיישב זיין בדעתו וויאזוי מ’קען זען. נישט גלייבן – גלייבן קאסט נישט קיין געלט, גלייבן איז אויך א שיינע זאך, אבער גלייבן איז א “דבר שיש לו אחר הפסק” [א זאך וואס קען זיך איבערהאקן]. קדושת ירושלים האט אן “אחר הפסק”, אבער דעת האט אן “אחר הפסק”? א זאך וואס א מענטש קען פארשטיין בלייבט.

“טוב רוצה אדם בקב שלו” – די מעלה פון אייגענע פארשטאנד

ער קען זאגן אויף איין פרט – און די אמת איז, אזוי ווי איך זאג, “בכלל מסעי אמונים” – א מענטש וועט זאגן: “די כלל איז דאך כולל אלע עולמות, און די איין פרט איז דאך נאר איין קליינע זאך?” יא, אבער די איין קליינע זאך – כאטש וואס אוודאי איז די איין קליינע זאך געבויט אויף דעם וואס אלע עולמות עקזיסטירן – אבער די איין קליינע זאך פארשטייסטו.

ס’איז דא א דין [בבא מציעא ל”ח.]: “טוב רוצה אדם בקב שלו מתשעה קבין של חבירו” [א מענטש האט ליב איין מאס פון זיין אייגענע ארבעט מער ווי ניין מאס פון יענעמס]. יא? ס’איז דא א דין: “יגיע כפיך כי תאכל אשריך וטוב לך” [תהלים קכ”ח:ב].

אונז קענען זייער ווייניג פארשטיין, אונז קענען זייער ווייניג ארויסהאבן די בחינה פון “ראיתיך בעיני”, זען קלאר, “מלא עיניך והתבונן בעיניך” – זייער ווייניג. אבער אביסל פון דעם, איז ווערט זייער אסאך פון אמונה. זייער אסאך. ס’איז נישט קיין סתירה, פארקערט, ס’איז נכלל אין דעם.

און ווען מ’רעדט פון דעם, א מענטש זאגט: “איך פארשטיי דאס, איך פארשטיי דאס”, טו מיר נאכאמאל דרגות, די נעקסטע שטאפל וועלן מיר פארשטיין זיי אויך. אבער אביסל דאס פארשטיין איז א גרויסע חלק פון דעם. איך מיין אז ס’איז א גרויסע חלק פון זיך אונטערנעמען צו זען, צו זען “כי מעשיך מראים אותך”, ענינים נפלאים. ס’איז נישט נאר א זאך וואס מ’דארף צו זאגן און צו נאכזאגן און צו גלייבן. ס’איז אסאך פון דעם איז גרינגער צו אונטערנעמען דעם.

די סכנה פון פאלשע ענווה

די אמונה איז טאקע “איך בין נכלל אין א זאך וואס איז גרעסער פון מיר”. און דאס איז די גאווה פון א מענטש וואס ער זאגט: “וואס, איך וועל פרובירן צו פארשטיין? איך פארשטיי דאך גארנישט, איך קען נישט פארשטיין איין ברעקל, א טיפה מן הים”. איז בעסער צו זאגן “נעם אמונה”, בוי זיך אן מיט אמונה, יא? בעסער, אנשטאט איך קען לערנען גאנץ כל התורה כולה – איך קען נישט, איך וועל זיין א חסיד פון איינעם וואס קען כל התורה כולה.

און ס’איז אמת, דער ביטול. אבער וואס למעשה איז דאס גארנישט אזא גרויסע ביטול, ס’קען זיין אז ס’קומט גאר פון גאווה אויכעט. ס’קען זיין אז מער ריכטיג צו זאגן: “איך קען עפעס וויסן אלעס? איך קען וויסן איין זאך”. און א חלק פון וויסן איז צו וויסן וואס מ’ווייסט נישט, צו זיין קלאר וואס איז די שאלה, וואס איז די תירוץ.

ס’איז דאך אן אות. למשל דאס איז אן אות, איין אות. “לא תביאנו לידי אות אחת”. אה, איך וויל זיין א חסיד פון א רבי וואס קען אלעס און לומד כל התורה כולה זייער גוט. זייער שיין [cute], ס’קאסט דיר נישט. “לא תביאנו לידי אות אחת” – ווען דו זעסט אות אחת, אות אחת, צוויי אותיות, צען אותיות – נישט אזוי פיל, יא? ס’איז נישט קיין איינס אויף צען. צען איז א צאל [number] וואס מ’קען נאך געדענקען אויסעווייניג. איינס, צוויי – יעדער איינער האט געדענקט דעמאלטס פאר זיך, יעדער איינער האט געדענקט אלע פון זיי. דאס איז א גאנצע נייע מדרגה [level].

משה רבינו האט געעפנט דעם שער

און דאס איז די אויפטו פון יציאת מצרים. וואס פון וואו מיר וואלטן נישט געהאט קיין אמונה, אזויווי מ’זאגט, א יעדער איד האט פראקטיש – אזויווי ס’שטייט דארט לגבי די עשרת הדברות פון יציאת מצרים און מתן תורה – אויף די זעלבע זאך אין היסטאריע, יא?

ווען אונז וואלטן נישט געקומען פון די גאנצע מסורה, ווען אונז וואלטן נישט געהאט די אלע אמונה כללים, די אלע מסורה, די אלע השראות וואס אונז האבן – א מענטש איז שוין נישט היינט געבוירן, ער האט שוין געהאט פארשידענע מינוטן פון התעוררות, פון דביקות, פון אהבה, פון השגה – וואלט איך נישט געקענט ארבעטן אויף דעם. אמת.

אבער משה רבינו האט שוין צעבראכן דעם שער. די נקודה איז די שער, ער האט שוין געעפנט דעם שער, ער האט שוין געלייגט דם על הפתח, ער האט שוין געעפנט דעם פתח, ער האט שוין געעפנט דעם שער. מען קען שוין אמאל.

די עבודה פון אונז איז טאקע אריינגיין אין דעם שער. מען דארף אנהייבן צו מאכן עפעס אזא מקום [venue/dwelling] פאר עפעס א מקדש, עפעס א “מקדש ה’ כוננו ידיך”, עפעס א דבר קבוע. יא, “ה’ ימלוך לעולם ועד” איז נישט נאר אויף היינט וואס ס’איז געלונגען איז ער מולך, נאר ס’איז א דבר קבוע, ס’איז א דבר הקיים, ס’איז א בחינה “זכר” [קיום נצחי], ס’איז א בחינה זכר.

דאס איז די עבודה פון היינט. די עבודה רעלאטיוו [ביחס] צו די פריערדיגע דורות, רעלאטיוו צו נעכטן, רעלאטיוו צו די אמונה כללית וואס א איד האט – מען דארף אביסל אוועקגעבן צייט אויף פארשטיין בפרטיות וויפיל, וויפיל יא.