מאמר: ופרעה הקריב – דער סוד פון התקרבות דורך נסיונות

(חלק א’ מתוך ג’)

מגיד שיעור:

פרק א: דער חידוש פונעם זוהר – “ופרעה הקריב”

“ופרעה הקריב”, זאגט דער זוהר הקדוש, האבן מיר געלערנט – רבי יוסי אמר, האבן מיר שוין געלערנט – “דכלהו לאון בתשובה”, ער האט מקרב געווען די אידן.

וואס הייסט “ופרעה הקריב”? וואס האט פרעה דערנענטערט? דער פשוט’ער טייטש איז דאך אז פרעה האט זיך אליין דערנענטערט, אבער אויב אזוי וואלט געדארפט שטיין “ופרעה קרב” [פרעה האט זיך דערנענטערט]. אז עס שטייט “ופרעה הקריב” [לשון הפעיל – ער האט געמאכט אנדערע דערנענטערן], דאס דייטשט אז פרעה האט עפעס אנדערש דערנענטערט.

וואס האט ער דערנענטערט? זאגט דער זוהר – און מיר האבן דאס שוין געלערנט, ס’שטייט שוין אין א מדרש (איך דארף זוכן צו ס’שטייט ממש דער לשון אין מדרש, אבער בערך אזוי שטייט זיכער) – “ופרעה הקריב”: הקריב את ישראל בתשובה.

דאס איז דער המשך פון פסוק: “וישאו בני ישראל את עיניהם והנה מצרים נוסע אחריהם וייראו מאד ויצעקו בני ישראל אל ה'”, זיי האבן געשריגן צום אייבערשטן. דאס דייטשט, פרעה האט מקרב געווען די אידן צו תשובה טון. דאס איז געווען די פעולה פון פרעה. ווער איז געווען דער ערשטער וואס האט געמאכט “קרב”? יא, “קרב” איז מקרב א איד, מקרב לתשובה; דער ערשטער וואס האט געמאכט “קרב” איז געווען פרעה – “הקריב את ישראל לתשובה”.

דער זוהר זאגט וואס די פשט פון דעם איז. לכאורה איז עס א מאדנע זאך. ס’איז א מדרש, מ’קען זאגן “כסף קל” [גרינג צו זאגן]: פרעה האט מקרב געווען די אידן, ער האט מקרב געווען די אידן, יא, זיי האבן תשובה געטון, זייער שיין [במקור: קיוט], אבער ס’איז א מאדנע זאך. ס’איז א זאך וואס דארף א הסבר: וויאזוי איז פרעה געווען דער גרויסער “מקרב רחוקים”? וויאזוי איז פרעה געווען אן עוסק אין “קרב לתשובה”?

פרק ב: “בצר פקדוך” – תפילה מתוך דחק

זאגט דער זוהר אזוי, ער ברענגט א פסוק, רבי יוסי: כתיב [עס שטייט א פסוק אין ישעיה כ”ו]: “ה’ בַּצַּר פְּקָדוּךָ צָקוּן לַחַשׁ מוּסָרְךָ לָמוֹ”. האט ער געטייטשט דעם פסוק אזוי: “בצר פקדוך” – “לפקדין ישראל לקודשא בריך הוא בשעתא דענייכו, אלא בשעתא דדחקין להון, וכדין כלהו פקדין ליה”.

“בצר פקדוך” – ה’, דער ישעיה הנביא זאגט צום אייבערשטן: ה’, רבונו של עולם, “בצר פקדוך”. ווען זענען זיי דיך פוקד? “פוקד” איז דאך די טייטש לשון “פקד את אשתו”, יא, מ’זאגט לשון באזוכן [וויזיטן], לשון שימת לב. ווען זענען די אידן נושאים לב צום אייבערשטן? ווען גייען די אידן אריין? ווען קומען די אידן צום אייבערשטן? דאס איז “בשעתא דעצרא” [בשעת צרה], דעמאלטס “חדאן כולי פקדין”, דעמאלטס קומט יעדער איינער.

בשעתא דעצרא מאכט א יונה תפילה, עצרת, “ויצעקו בני ישראל אל ה'”, סוף סימני אבותם, קומט יעדער איינער. “צוקן לחש” – דאס איז “אלע קלין וקלי צלין בצלותין” [אלע קולות בעטן אין תפילות], און זיי וועלן אלע דאווענען, זיי בעטן זיך. “ואריקו כמיא צלותין”, זיי זענען שופך – “אריקו” איז שופך [גיסן אויס] – “לפניו את לבם בצלותין, ווערן מסרכין לון בשעתא דפקוד לון קודשא בריך הוא ברעותיה”.

דעמאלטס וויינען זיי, און תיכף דעמאלטס זאגט ער אז דער אייבערשטער איז מתפלל [מקבל תפילה], דעמאלטס העלפט זיי דער אייבערשטער: “כדין קודשא בריך הוא קם עלייהו ברחמי, וניחא קמיה כל ההוא קלא דלהון” – דער אייבערשטער האט ליב זייער קול, אזוי ווי ס’שטייט “הקדוש ברוך הוא מתאוה לתפילתן של צדיקים” – “בגין לאתברא מן שונאיהון”, כדי צו ניצול ווערן פון זייערע שונאים, “ומתמלי עלייהו ברחמי”.

פרק ג: משל היונה בחגוי הסלע

אזוי איז ער מסביר די פסוק וואס איך האב געזאגט. ער דערמאנט אז ס’שטייט א משל אין די מדרש [שמות רבה כ”א], אזוי ווי א יונה וואס איז אנטלאפן פון א נעץ, אז ער איז אריינגעגאנגען אין א סלע, “בחגוי הסלע”, טרעפט ער דארט א נחש [שלאנג]. האט ער נישט געקענט גיין נישט דא און נישט דארט. ער איז געווען ארויס פון מצרים, אריין אין די ים סוף. וואס האבן זיי געטון? “ויצעקו בני ישראל אל ה'”, זיי האבן געשריגן. דאס איז “יונתי בחגוי הסלע”. ס’איז דא א מדרש אויף די פסוק “יונתי בחגוי הסלע”, א זייער אינטערעסאנטע מדרש.

און אזוי זאגט ער, זיי האבן געזען פון איין זייט איז די ים, פון די אנדערע זייט איז פרעה, וואס האבן זיי געטון? “ויצעקו בני ישראל אל ה'”. אויף דעם האט משה רבינו געזאגט: “מה תצעק אלי”, “אל תיראו התיצבו וראו”, דעמאלטס, דאס איז דער אייבערשטער.

פרק ד: חביבות המאמר אצל הבעל שם טוב הקדוש

מ’דארף אביסל זיך מתבונן זיין אין דעם שטיקל זוהר, אסאך מתבונן זיין, אבער מיר האבן נישט די גענוג צייט און גענוג ישוב הדעת. מיר האבן אביסל א “ופרעה הקריב” סיטואציע אלעמאל.

ס’איז איינע פון די באליבטסטע [פעיוואריט] זוהר’ס פון בעל שם טוב, דער בעל שם טוב. און איך האב יעצט געמאכט א קליינע זוכונג [סוירטש] אין ספרים פון די “תולדות” [תולדות יעקב יוסף], די “ופרעה הקריב” דערמאנט ער פינף און צוואנציג מאל די לשון, און אלעמאל מיינט ער דעם זוהר, דעם מדרש. ס’שטייט נאך א פלאץ אין די אמת’דיגע מדרש אין די זוהר, און נאך א פלאץ אפילו די “מאן דאמר” שטיקל.

“פרעה הקריב” – איך מיין ביי אברהם ווען ער איז געקומען “ויהי כאשר הקריב לבא מצרימה” [בראשית י”ב], זאגט דער זוהר, דאס איז דער זעלבער ענין פון “פרעה הקריב”. ס’איז דער זוהר אליינס האט זיך זייער באליבט געהאט דעם לשון “פרעה הקריב” – פרעה האט מקרב געווען, פרעה האט געמאכט קירבה, פרעה האט געמאכט אהבה.

און די אלע זאכן ציטירט [קוואוט] ער זייער אסאך מאל, ער ברענגט פון בעל שם טוב אז ער האט גערעדט וועגן די נסיונות. און מ’דארף זייער שטארק זיך מתעמק זיין אין די זאך, סיי צו פארשטיין אלע פרטים, אלע פנים וואס עס קען זיין. אבער בעיקר, אונז זענען מיר דא אין דעם שיעור בעיקר צו דערציילן, צו רעדן וועגן ווי דאס ארבעט למעשה: “שיקריב את ישראל”, שיקריב את ישראל בתשובה.

פרק ה: דער ערשטער יסוד – די מציאות פון צער און חסרון

די ערשטע יסוד, די ערשטע יסוד איז דאך דער “יסוד גדול”. ס’איז דער ערשטע יסוד, און מ’דארף וויסן אז ס’איז לכאורה נישט גענוג, ס’איז דא שלבים [סטעפס] ווייטער, אזויווי דו זעסט דאך “וירדפו בני ישראל… ויצעקו”, ס’איז נישט געווען די “ויצעקו” איז נישט גענוג. אבער די ערשטע שטאפל [סטעפ], די ידיעה – יעדע זאך האט אסאך מדרגות [לעוועלס], יעדע זאך האט אסאך שלבים. מ’דארף קודם הערן די ערשטע שטאפל. די ערשטע שטאפל איז שוין אליינס א גרויסע ישועה, אליינס א גרויסע אויפטו, נאכדעם איז דא ווייטער.

די ערשטע שטאפל איז: אונז לעבן דאך אין א וועלט. ס’איז דאך אן אינטערעסאנטע זאך, א זאך וואס מ’דארף מתיישב בלב זיין: וואס איז דער טייטש אז “אין ישראל צועקים, אין ישראל מתפללים, אין ישראל מתקרבים, אין ישראל פוקדים אלא בצער”? “בצר פקדוך” – וואלט איך דאך געדארפט פוקד זיין את ה’ ברחבה! “מן המצר קראתי י-ה ענני במרחב י-ה”. די עניה, די תשובה דארף זיין ברחבה, די התרחבות הלב האבן, די התרחבות איז גוט, דעמאלטס איז דאך טאקע שירה.

אבער למעשה, אונז לעבן אין א וועלט וואס איז מלא צער, מלא בצער, סיי צרכים וואס זענען דא, צרכי הגוף, סיי צרכי הנפש. כסדר איז דאך דא סיטואציעס; יעדן פאר טעג וואס ס’גייט א מענטש איז שוין גוט, ס’איז שוין געווען בסדר, און מיט דער ווייל איז דאך שוין דא א נייע צרה, א נייע צער, א נייע לחץ.

און מ’דארף קודם, די ערשטע זאך – אוודאי, ס’איז גוט בעסער, אלע אידן זאל זיין גוט, פאר חברים. מ’דארף זיך מתחזק זיין, וואס דארף זיין מיט די נסיונות, מ’דארף זיך מתחזק זיין דעמאלטס. אבער קודם זאל זיין, יא, זייער גוט. אבער למעשה, און צווייטנס, דארף מען מתפלל זיין אז ס’זאל בעסער ווערן, דארף מען טון אז ס’זאל בעסער ווערן, אלעס אמת. אבער ס’איז דא א נקודה פון די ערשטע נקודה: ס’איז דא א גאולה, ס’איז שוין דא א ישועה וואס קען זיין נאך פאר דעם אלעם, נאך פאר מ’איז מתפלל. ווייל “ויצעקו בני ישראל אל ה'” איז שוין די נעקסטע מדרגה [נעקסט לעוועל], נאך “ופרעה הקריב”.

פרק ו: די ישועה ליגט אינעם עצם המצב

און די מדרש זאגט, יא, דאס איז דאך פשוט, לאמיר נאר ארויסהאבן. דאס אז “ויצעקו בני ישראל אל ה'”, זיי האבן געשריגן, זיי האבן געשריגן, ס’איז געווען עפעס א התקרבות, ס’איז געווען עפעס א התעוררות אין דעם – דאס איז דאך פשוט, דאס שטייט אין פסוק. אויף דעם דארף מען נישט קיין מדרשים, מ’דארף נישט קיין זוהר, קיין בעל שם טוב’ן זאל זאגן “ופרעה הקריב” איז “ישראל לאביהם שבשמים”.

פרעה איז פארקערט, פרעה איז געווען די צרה, און ער האט געהאט א צרה, און מ’איז מתפלל אז דער אייבערשטער זאל ארויסנעמען פון די צרה. דאס איז דאך פשוט’ע פשט. ניין, די מדרש זאגט עפעס א נייע זאך, אבער די טייטש איז געבויט אויף א דיוק אין די פסוק. ער לייגט עפעס צו, ער זאגט אז אין “ופרעה הקריב”, “הקריב” איז שוין א לשון התקרבות.

דאס איז, פרעה איז געווען די גורם, ער האט זיי געמאכט, ער האט זיי געברענגט. דאס איז: פרעה איז זוכה געווען צו אזא זכות, מ’מאכט א שיינע יום טוב פסח. המן איז זוכה געווען צו אזא זכות, מ’מאכט אזא שיינע יום טוב פורים. אנטיוכוס איז זוכה געווען צו אזא זכות, מ’מאכט אזא שיינע יום טוב חנוכה. ער זאגט טאקע די “קדושת לוי” אז פארוואס מאכט מען נישט יום טוב’ים אויף אנדערע זאכן? ס’איז דא אן ענליכע מדרש, פארוואס זענען זיי זוכה געווען? פארוואס איז נישט קיין יום טוב פאר סנחריב און פאר אלע מיני רשעים וואס האבן אמאל געוואלט נצח זיין? ווייל ער איז נישט ראוי. מ’דארף זיין א ברכה, א רשע, וואס מ’קען פאר אים מאכן א יום טוב ווען מ’איז נצח געווען.

אבער על כל פנים, אה, דאס איז נאך אלץ על פי פשט, נאך אלץ על פי פשט. אונז רעדן אין עבודת ה’, אונז רעדן בחיי הנפש פאר איינעם וואס איז אויף די מדרגה [לעוועל], “לרגעים תבחנו”, דארף מען זען אז מ’האט עפעס אויפגעטאן דא, מ’האט עפעס אויפגעטאן דא מיט דעם זאגן “הקריב”. נישט סתם זאגן, אה, מ’קען אריינטאטשן, ס’האט גורם געווען למעלה, מ’קען טאקע פרעגן א קשיא וויאזוי ס’קען גורם זיין, אבער ס’איז דא עפעס נאך א זאך.

פרק ז: די טעגליכע נסיונות און די אנגעצויגנקייט

די נאך א זאך איז דאס, די סדר הדברים. אונז האבן א סדר, אונזער סדר איז אז אוודאי, נאכדעם וואס מ’האט אנטדעקט [דיסקאווערט] נייע פראבלעמס – יעדע מאל ס’אנטדעקט א מענטש נייע פראבלעמס, ס’דארף אפילו נישט זיין פראבלעמס, יא, א מענטש האט קינדער, זיי וואקסן אויף, מיט אמאל דארף ער טרעפן שידוכים, מיט אמאל דארף ער טרעפן א ישיבה, מיט אמאל דארף ער זיך מסדר זיין מיט חברותא’ס. נישט נאר פראבלעמס, יעדע סיטואציע, יעדע זאך וואס געשעט, קומט זיך מיט זיינע ליסטע פון צרכים, דאס איז דאך די רעאליטעט [ריעליטי].

אסאך מאל אונז זענען צוקריגט נישט מיט דעם וואס מ’דארף – אוודאי, אז ס’איז נישט גוט דארף מען דעם וואס זאל זיין גוט – אבער אונז זענען אסאך מאל צוקריגט מיט א נקודה פארדעם. די נקודה פארדעם הייסט: איך בין אויפגעשטאנען אינדערפרי, אה, היינט גייט זיין א גוטע טאג. אה, מיט אמאל, א צרה, “בצרה פקדתך”, אקעי, רבונו של עולם, העלף מיר ארויסגיין פון די צרה. אקעי, פארן ווייטער. און ס’גייט אזוי דורך א גאנצן טאג. איין טאג פון א מענטש גייט ער דורך פופציג, זעכציג אזעלכע סיטואציעס, און דער מענטש ווערט זייער אנגעצויגן/פרוסטרירט [פראסטרעיטעד].

וואס הייסט ער ווערט זייער פרוסטרירט? נישט אז… לאמיר שוין זאגן אז דער אייבערשטער האט געהאלפן מיט אלע זיינע תפילות:

* ער איז אויפגעשטאנען אינדערפרי, די קאר האט זיך נישט אנגעהויבן – רבונו של עולם, העלף מיר ס’זאל זיך אנצינדן די קאר – פחח, ס’האט זיך אנגעהויבן.

* רבונו של עולם, העלף מיר די לייט [טראפיק ליכט] זאל ווערן גרין – ס’איז גלייך געווארן גרין.

* העלף מיר איך זאל טרעפן א פארקינג פלאץ [ספעיס] – ס’איז גלייך געווען א פארקינג פלאץ.

* ס’זאל געלינגען די קאל [טעלעפאן רוף] וואס איך האב היינט – ס’איז געלינגען.

* ס’זאל געלינגען איך זאל פונקט טרעפן דעם מענטש – איך האב פונקט געטראפן דעם מענטש וואס איך האב געדארפט טרעפן, איך האב געמאכט די דיעל [געשעפט].

* ס’זאל געלינגען איך זאל אהיימקומען און די ווייב זאל זיין צופרידן [העפי] און די קינדער זאלן זיין גרייט [רעדי] – ס’איז אלעס געלינגען, ס’איז געווען א מושלם’דיגער [פערפעקט] טאג, יא?

אבער למעשה, ס’איז געווען די אלע סעקונדעס וואס ס’איז נישט געווען מושלם [פערפעקט]. ס’איז געווען די אלע סעקונדעס וואס פארוואס האב איך געדארפט ווארטן ביי די לייט? פארוואס האט געדארפט זיין א מינוט אז די קאר זאל זיך אנצינדן? א מענטש איז אנגעצויגן, א מענטש ווערט פרוסטרירט אויף דעם. פארוואס האט מען נישט געקענט אויספלאנען נעכטן אז אלעס זאל שוין זיין? און מען בלייבט נעכטן, מען דארף דאך נאר דאווענען נעכטן, פארטוישט זיך נישט.

דא איז דא אן אנטוישונג [frustration] פון דאס וואס א מענטש האט, און אסאך מאל אפילו ווען ס’גייט גוט, נאך וואס ס’גייט אן דורך פופציג זעכציג זאכן ווערט ער מיד, ווערט ער פרוסטרירט: אוי רבונו של עולם, ס’איז נישט געווען קיין געשמאקע טאג, ס’איז געווען אנגעצויגן.

אזוי, די בעיה, דאס איז א בעיה וואס די מענטשהייט האט. און דא…

דאס איז דער צווייטער טייל פונעם שיעור “ופרעה הקריב”.

—

קאפיטל ח’: “הקב”ה מתאוה לתפלתן של צדיקים” – דער סוד פונעם חסרון

די שווערע קשיא: פארוואס פעלט זיך אויס דער צער?

דאס אז ס’איז דא א צרה – איז דאך אן אמת’ע בעיה. דאס אז ס’איז דא א שאלה, דאס אז ס’איז דא א צער, דאס אליינס איז א קשיא. פארוואס איז דא א צער? ס’האט דאך געדארפט זיין לכתחילה גוט.

און דא שטייט אין די מדרש א שארפע זאך, וואס איך האב עס קיינמאל נישט פארשטאנען, אבער איך מיין אז יעצט פארשטייט מען וואס ס’שטייט. שטייט אין די מדרש [בראשית רבה מ”ה, ד’]: “למה היו האמהות עקרות?” – פארוואס זענען אלע אמהות געווען עקרות? רחל האט נישט געהאט קיין קינדער, שרה האט נישט געהאט קיין קינדער, רבקה האט נישט געהאט קיין קינדער, פארוואס? “שהקב”ה מתאוה לתפלתן של צדיקים”.

אזוי שטייט אין די מדרש, יעדער איינער ווייסט דאס. און דאס איז לכאורה זייער אכזריות’דיג, חלילה. ס’איז אזוי ווי איינער זאל אריינלייגן יענעם אין פייער כדי ער זאל אים קענען ארויסנעמען. איך האב נישט קיין טייטש דערויף.

איז אמת, אין אנדערע ווערטער: אויב מ’פרעגט די קשיא אויף די עצם פאקט פארוואס זיי האבן נישט געהאט קיין קינדער – אויב די קשיא פון די מדרש וואלט געקומען פארענטפערן פארוואס זיי האבן *בכלל* נישט געהאט קיין קינדער צום סוף (ווען זיי וואלטן חלילה נישט געהאלפן געווארן), וואלט טאקע נישט געווען קיין תירוץ. ער שרייט און ער באקומט נישט? ניין. די מדרש רעדט דאך פון די מעשה נאכדעם וואס ס’איז שוין געלונגען, מ’האט שוין געהאט “וַיִּפְקֹד ה’ אֶת שָׂרָה”, דער אייבערשטער האט שוין געגעבן פאר שרה, פאר רחל, און פאר לאה, אלע האבן שוין געהאט קינדער.

די שאלה איז נישט פארוואס איז דא צרות וואס בלייבן צרות. די שאלה איז: פארוואס איז די לייזונג (solution) פון יענע שאלה נאר אז מ’זאל טאקע העלפן דורך תפילה? פארוואס דארף מען דורכגיין דעם פראצעס?

די “לייכטע” קשיא: קליינע יסורים

איך טראכט יעצט א נייע טייטש. לאמיר רעדן פון די “דברים קטנים”, פון די יסורים, די אייגענע דומים יסורים [קליינע אומבאקוועמליכקייטן], ווי למשל דו האסט אריינגעלייגט א האנט אין קעשענע און ס’איז ארויסגעקומען די פאלשע דאלער (wrong dollar). דאס איז א “לייט” קשיא.

יעצט, אויף דעם איז דא א קשיא: פארוואס דארף עס בכלל זיין? פארוואס קען איך נישט זיין דאך פון אנהייב גוט, אדער האבן געדאוונט א תפילה און פטור? עפעס דאס אז מ’דארף מתפלל זיין, דאס איז א זאך וואס שטערט. ס’איז א נייע פראבלעם.

דו זאגסט מיר: “פארשטיי, איך קען דיר נאכדעם זאגן אז ס’איז געווען א תשובה, ס’איז געווען א רצון ה’, ס’איז געווען לטובה” – זייער גוט. אבער פארוואס זאל איך דארפן זיין אין די רגע פון צער? דא איז א נייע קשיא, ס’איז א נייע לעוועל (level) קשיא, ס’איז אן איידעלערע קשיא. און דער אמת איז, אויב מ’לייזט די קשיא, איז עס ביסלעכווייז אויך א לייזונג פאר די נעקסטע קשיא. אבער דאס איז די ערשטע טריט (step).

אלעמאל רעדן מיר אז ווי טיפער מ’גייט אריין אין דער נקודת ההשכלה, ווי בעסער מ’זעט ווי א זאך הייבט זיך אמת’דיג אן, קען מען בעסער לייזן ווייטער. “ה’ שְׂפָתַי תִּפְתָּח” האבן מיר געלערנט, און דער רמב”ם האט עס שוין גע’פסק’נט, האב איך געזען, אז די כוונה פון די גאנצע תפילה איז “ה’ שפתי תפתח”. מ’דארף קענען עפענען, מ’דארף קענען אנגיין צו די השכלה.

די השכלה איז דא, אזוי ווי איינער זאגט: “לאמיך זען א נחת, פארוואס האב איך אלעמאל די פראבלעמען? פארוואס האב איך בכלל א צרה?” דאס איז אן אנדערע סארט קשיא. יעצט, אויף די קשיא דארף זיין אן אנדערע סארט תירוץ. און אויף די קשיא איז די תורה אונז מגלה א תירוץ: “שהקב”ה מתאוה לתפילתן של צדיקים”.

וואס מיינט דאס? דאס איז א “ריפרעימינג” (reframing – טוישן דעם בליק) פון די פראבלעם.

קאפיטל ט’: דער קלאפ אין פלייצע – א נייע בליק אויף יסורים

משל: דער צאנזער רב און דער “זעץ”

אזוי ווי יעדער איינער ווייסט די מעשה פון דעם הייליגן צאנזער רב [דער דברי חיים], ער האט עס געזאגט אין א זייער שארפע וועג – ווייל מ’קען עס לערנען אויף פשוט’ערע זאכן איז גרינגער, אבער ווען ס’איז געקומען צו די שוועריקייטן, צו די גרויסע זאכן, וועלן מיר זען די שטארקייט דערפון.

דער צאנזער רב האט פארלוירן זיין זון. ער איז נפטר געווארן ערב שבת, און די לויה איז געווען ערב שבת. פרייטאג צונאכטס איז דער צאנזער רב געקומען אין בית המדרש און געזאגט “הודו לה’ כי טוב”.

האט ער געזאגט א משל: א איד כאפט א ריזן זעץ אין פלייצע, און ער איז אויפגערעגט, “פארוואס שלאגסטו מיר?!” ער דרייט זיך אויס, און זעט אז א גוטער חבר גאר האט אים געגעבן א קלאפ אין פלייצע, און ער האט בכלל נישט געמיינט צו שלאגן [נאר צו באגריסן].

אזוי האט ער געזאגט: ער האט געכאפט א זעץ, אבער נאכדעם האט ער זיך דערמאנט און געזען אז ס’איז א חבר גאר – דער אייבערשטער – וואס גיבט אים דעם קלאפ. האט ער זיך דערפרייט, און געזאגט “הודו” פון ערב שבת בשמחה.

ס’איז זייער א שארפע מעשה, ס’איז זייער א שארפע מדרגה. אבער ער גיבט דיר דא א מורא’דיגע “ריפרעימינג” פון א פשוט’ע זאך. ער זאגט אז אסאך זאכן וואס אונז האבן – דאס וואס ס’איז דא די צרה, דאס וואס ס’איז דא די צער – ס’איז נישט פשט אז ס’איז דא א פראבלעם, און מ’האט געמאכט א פראבלעם כדי מ’זאל דארפן “סאלווען” (לייזן) די פראבלעם.

דער “ציפ” פון א חבר

די פראבלעם איז אזא “ציפ”. א ציפ קען זיין אז איינער גיבט א ציפ ווייל ער האלט דיך פיינט, און נאכדעם מוזטו זיך איבערבעטן מיט אים, און ער זאל זאגן “פליז”, אקעי, דו דארפסט נישט ציפן. דאס איז ווי מ’האט געמיינט ביז יעצט די פשט פון תפילה, די פשט פון “בצל כנפיך”, די פשט פון פדיון הבן.

ניין! דער “פרי הארץ” זאגט א נייע פשט. ער זאגט: הקדוש ברוך הוא איז אב הרחמן, ס’איז א יסוד פון די וואסלאוויער צדיקים. דער ציפ איז בכלל נישט געווען קיין ציפ [פון ווייטאג]. ס’איז געווען אזא ציפ, אבער ס’איז געווען א ציפ פון א חבר וואס זאגט “קום אהער”. ס’איז געווען אזא רוף, ס’איז געווען אזא קלאפ אין פלייצע וואס זאגט “העלאו, וואס מאכסטו?”.

דאס איז א וועג. אפשר איז דא אנדערע וועגן וואס מ’קען זאגן “העלאו”, אפשר איז דא אפילו שענערע וועגן פון זאגן “העלאו”. אקעי, אין עולם הבא וועט זיין גן עדן, וועט דער אייבערשטער רעדן אויף אן אנדערע וועג, ער וועט נישט ציפן. ער זאגט אויך, דער רבי יעקב מראדזימין האט אויך געדארפט עפעס א וועג צו געבן א ציפ.

יעצט האסטו געמאכט “ריפרעימינג”. דאס איז א נייע הבנה, א נייע אמונה, א נייע מהלך אויף די עצם מקור החיים. דאס אז איך פארשטיי – אין אנדערע ווערטער, פונקט אזוי ווי איינער פארשטייט, אזוי ווי מיר זאגן: איך האב א גוטן חבר וואס איך לעב מיט אים, איך בין גוט מיט אים, איך בין נישט צוקריגט מיט אים. אפילו מיט א חבר אסאך מאל קען איך ווערן נערוועז פון אלע מיני קלייניקייטן, “וואס בעסטו מיר דאס?”. יא, אבער ער איז א גוטער חבר, און איך האב א תחילה דאס.

קאפיטל י’: משל השותפים – רדיפה אדער אהבה?

מיר וועלן זען דירעקט די וואך א חילוק (ביי נדב ואביהוא איז אלעמאל די משל). ס’איז זייער אינטערעסאנט, קענסט זען ממש דאס ביי צוויי אידן.

לאמיר נעמען א משל: ס’איז דא צוויי אידן וואס לעבן צוזאמען, און זיי האבן א “פראדזשעקט” (project), זיי פירן א ביזנעס צוזאמען, אדער האבן א הויז צוזאמען. די הויז דארף שוין אסאך צרכים, מ’דארף אנפילן די קאפי מאשין, מ’דארף קויפן די גאפלעך, און כסדר דערמאנט איינער דעם צווייטן: “האסטו שוין געקויפט די גאפלעך? האסטו שוין געקויפט די לעפלעך? האסטו שוין אנגעצינדן די לייט? האסטו געדענקט צו צאלן די בילס?” וכו’ וכו’.

* איין אופן: איז דא איין אופן פון די זאך וואס יעדער וועט ווערן נערוועז: “פארוואס פרעגסטו מיר? פארוואס רודף’סטו מיר? יא, איך וועל געדענקען, איך האב פארגעסן, איך וועל זיך דערמאנען.” דארפסט מיר טאקע דערמאנען? אקעי, איך פארשטיי, דו דארפסט מיר דערמאנען, אבער עס איז עפעס נערווירט כסדר.

* דער צווייטער אופן: ס’איז דא אבער א צווייטע מעשה, מען קען “פרעימען” די זעלבע מעשה גאר פארקערט. ס’איז דא צוויי חברים, זיי ווילן ספענדן צייט צוזאמען, זיי ווילן זיין צוזאמען. זיי האבן א חברותא אינטערעס – פארשטייט זיך, סתם זיצן און זיין צוזאמען און שווייגן, דאס איז אן ענין וואס נאר די ברוסט קרוב וויזיט מענטשן קענען… אבער א נארמאלער מענטש וויל עפעס טון צוזאמען.

זאגן זיי: “אה, ווייסטו וואס איך האב א פלאן? איך דארף איינקויפן סאדע פאר די סאדע מאשין אין מיין אפיס. קום, לאמיר גיין צוזאמען קויפן די סאדע.”

און די זעלבע זאך פאסירט דא: זיי זאגן די זעלבע פעולות, די זעלבע עקזעקט (exact) פעולות. יא, ער דערמאנט אים: “געדענק צו קויפן דעי לעפל, געדענק צו קויפן יענץ, געדענק צו צאלן, געדענק צו גיין, געדענק נעקסטע וואך נאכאמאל צו קומען.” ער זאגט אים ממש די זעלבע ווערטער – און ס’איז אלעס דברי אהבה!

אנשטאט פון איך זאל שפירן קנאה, אנשטאט פון אז איך זאל זיין נערוועז אז ער דערמאנט זיך און ער רודף’ט מיר “איך זאל קויפן דעיס, געדענקען יענץ” – דאן “ריפרעימען” מיר די גאנצע זאך.

קען מען נישט גיין שאפינג? עס איז אזא “קאר” (chore/burden), איך דארף נעבעך שאפן… אקעי, איך דארף, איך דארף איינקויפן פאר שבת. א מענטש קען זאגן ניין, ס’איז א גאנצע נייע זאך: שבת! איך וויל טון לכבוד שבת, איך וויל מאכן שבת שיין, איך וויל אז ס’זאל זיין שיין שבת, און איך וויל טון. וואס קען מען טון? מען קען טון אסאך זאכן. איינע פון די זאכן וואס מ’קען טון איז שאפן (shopping). איך האב דאס אויסגעוועלט (choosed) צו טון. דאס מאכט דער חילוק.

אבער קענסט זען אז די זעלבע זאך קען זיין א חבר’שאפט און עס קען זיין א רדיפה, עס קען זיין אזוי כמעט א שנאה.

דער נמשל: תפילה אויף פרנסה

דאס איז וואס שטייט אז “הקב”ה מתאוה לתפלתן של צדיקים”. וואס די גמרא מיינט צו זאגן איז, אז א איד שטייט אויף אינדערפרי און ער זאגט: “איך האב נישט צו עסן”, אדער איך האב יא, אבער איך האב דאך א צורך, איך דארף זיך מתפלל זיין יעדן טאג אויף פרנסה. מיינט נישט אז יעדן טאג האט ער א נייע דזשאב; ער האט א דזשאב, ס’קומט אריין א סעלערי, אבער ס’דארף אריינקומען. ער קוקט ארויס אינדערפרי: ס’איז אריינגעקומען? דאס הייסט ער איז מתפלל ס’זאל אריינקומען, ס’זאל אריינקומען, און ס’קומט אריין.

און ער וואלט געקענט טראכטן: “בעסער וואלט איך געווען אז איך זאל נישט דארפן, ס’וואלט שוין געווען בקיצור עפעס א עולם הבא, עפעס ס’האט גענייגט, ס’וואלט שוין אלעס געווען.”

זאגט ער אים: ניין! דו ווילסט “הקב”ה מתאוה לתפלתן של צדיקים”. ווען דו שטייסט אויף אינדערפרי און די קאר הייבט זיך נישט אן, און מ’דארף עפעס טון, מ’דארף מתפלל זיין אויף דעם – דאס איז נישט פשט אז איינער רודפ’ט דיך. ער זאגט: “ניין, ניין, דאס איז א חבר דיינער וואס האט זיך געוואלט [פארבינדן], דאס איז זיין וועג פון זאגן העלאו.”

ס’איז דא אנדערע וועגן, ס’איז דא איינס, דא איינס, דא איינס… דא איז א וועג. ס’האט זיך געטוישט די “מינינג” (meaning – באדייט) פון דעם מצער, ס’האט זיך געטוישט די מינינג פון דעם יסורים. ס’איז נישט פשט אז ס’איז סתם א פסח חיזוק, ס’האט זיך געטוישט די מינינג דערפון.

קאפיטל י”א: מחשבות זרות און טרדות – די “חברים” וואס זוכן תיקון

און אזוי זאגט ער דאך די זעלבע זאך איז מיט צרות הנפש. יא, אז דער בעל שם טוב האט אויסגעלערנט אז מענטשן, יעדער איינער האלט זיך ער וואלט געדארפט זיין א צדיק, ער וואלט געדארפט שוין דאווענען אן מחשבות זרות (דאס איז זיין משל, ס’איז דא נאך טויזנטער משלים).

און דארט אין משל זאגט ער מ’קען זיך מתגבר זיין, ס’וועט זיין אן ענין אז ער גייט זיך מתגבר זיין. אבער פארוואס דארף איך זיך מתגבר זיין? ס’וואלט געווען בעסער אן דעם!

ניין, ס’וואלט נישט געווען בעסער. דעמאלט וואלסטו נישט געהאט וואס צו טון, דעמאלט וואלסטו נישט געהאט קיין “רילעישאנשיפ” (relationship – קשר), דעמאלט וואלסטו נישט געהאט קיין עבודה. די עבודה איז דאס אז ס’קומט פארקערט.

דאס וואס א מענטש זאגט, כסדר ס’קומט – א מענטש שטעלט זיך דאווענען און ס’קומט צו אים אלע זיינע טרדות – דאס איז ווייל זיי זעען א גוטע מינוט! יא? “אה, ס’זענען דיינע חברים, זיי קומען זאלסט זיי העלפן, זיי קומען זאלסט זיי מעלה זיין, זאלסט זיי מתקן זיין, זאלסט טון וואס דו דארפסט טון מיט זיי.”

דאס זענען נישט קיין דרושים, דאס איז אליינס א גוטע זאך.

סיכום: פרעה הקריב – די צרה אלס מיטל צו נאנטקייט

און אויב אזוי פארשטייט מען, די “ופרעה הקריב” איז נישט סתם א ווערטל. ס’איז דא נאך אסאך לעוועלס, איך זאג נאכדעם דארף מען טאקע טרעפן וואס צו טון, אבער דאס איז די ערשטע לעוועל, ס’הייסט אמונה. ס’הייסט דער בעל שם טוב האט געזאגט “סאמטיים” (sometimes) איז די ערשטע סטעפ הכנעה. ס’איז דא אנדערע דרכים וויאזוי מ’איז מפרט די אנדערע לעוועלס, אבער די ערשטע לעוועל איז אז דו “ריפרעימסט” די עקטשועל (actual) צער.

דאס הייסט די פרעה – פרעה איז נישט פשט אמת, פרעה איז די צרה, אבער פון די צרה קומט “מתוך רע”, מתוך הצרה קומט ארויס טובה, קומט ארויס א שבח, קומט ארויס שירה.

זאגט ער: ניין. ס’איז בכלל נישט קיין צרה. ס’איז דא צרה, אבער דאס איז געמאכט כדי לעורר, כדי לקרב. ער איז מקרב, ער איז מקרב, ער האט געטון אלע מיני פעלים כדי צו מאכן מענטשן זאלן דאווענען, קומען צו אים. ער איז געמאכט פאר קירוב.

די זעלבע זאך איז אלע טרדות העולם. און לאמיר זאגן, דאס איז דאך איין פשוט’ע עצה, יא, און דארף איך דאס געדענקען. פון דעם רעדן מיר פון תפילה כפשוטה. תפילה מיינט ליין (plain): “רבונו של עולם העלף”. און איינער זאל זאגן: פארוואס וואלט איך האבן אזויפיל טרדות? האב איך אזויפיל צרכים? האב איך אזויפיל בעיות? האב איך אזויפיל פראבלעמס? ווייל איך בין דארט און דארט איינער…

פרק ג: הצרכים והחסרונות כעצם התפילה

די טרדות העולם: א וועג צו נאנטקייט

דער וואס איז נישט קיין “קרוב” [א נאנטער צום אייבערשטן], טוט דער אייבערשטער אויך די אלע מיני פעולות וואס איז געדיי [כדאי] צו מאכן מענטשן זאלן דארפן קומען צו אים. “צרה מאכט קרוב”. דאס איז דער טייטש פון אלע טרדות העולם.

און לאמיר זאגן, דאס איז נאך איין פשוט’ע עצה, און איך דארף דאס געדענקען, ווייל מיר רעדן פון תפילה כפשוטה. תפילה מיינט לערנען: “ריבונו של עולם העלף”.

איינער זאל זאגן:

> “פארוואס האב איך אזויפיל טרדות? פארוואס האב איך אזויפיל צרכים? פארוואס האב איך אזויפיל בעיות? פארוואס האב איך אזויפיל פראבלעמען? איך וואלט בעסער געווען צו זיצן אין בית המדרש און דינען דעם אייבערשטן! איך וויל דעם אייבערשטן, איך פארשטיי נישט וואס דו ווילסט!”

ענטפערט מען אים:

> “איך האב דיך געטראפן [דוקא דא]! איך וויל כאפן מיט דיר א שמועס וועגן דיין ארבעט. פארוואס גייט עס נישט?”

ס’איז אויך א התבוננות, ס’איז אויך אן אמונה. ווער זאגט אז ס’איז דא אנדערע וועגן? אודאי, ס’איז דא אנדערע וועגן, מ’קען אריינגיין טיפער. אבער די אלע זאכן, אויב א מענטש איז מתבונן אויף יעדע זאך, איז יעדע זאך א סימן צו התבוננות.

“טרם יקראו ואני אענה” – דער צורך איז די תפילה

און נישט נאר אז ס’איז א סימן, נאר דאס איז אן עצה. ס’איז דאס די טייטש, הקדוש ברוך הוא איז מסבב, אין אנדערע ווערטער: די צורך איז שוין אויך געווארן א תפילה.

דאס איז די טייטש פון דעם פסוק: “טֶרֶם יִקְרָאוּ וַאֲנִי אֶעֱנֶה” [ישעיה סה, כד]. מיר רעדן נישט אז די תפילה הייבט זיך אן ערשט נאכדעם וואס ס’איז דא א פראבלעם, און נאכדעם הייבט מען אן דעם צווייטן טריט [step] – דאווענען. ניין! דער ערשטער טריט איז אויך תפילה. איך קען נישט קיין פראגע.

אנדערע וועט איינער זאגן, דאס איז ווי הכנה לתפילה. ווי נעמט מען א הכנה לתפילה? ווי נעמט מען התעוררות לתפילה? מ’קען גיין צו א שמועס פון עפעס א מגיד, ער וועט געבן התעוררות.

זאגט דער מדרש: אה, דו דארפסט א שמועס? צרה! צרה געבט גענוג התעוררות לתפילה!

* צרה איז א גרויסע בעל דרשן!

* צרה איז א גרויסע מגיד!

* “בַּצַּר לָהֶם” – אין די צרה רופן זיי!

וואס הייסט “צרה יקראו”? די קאר האט געקראכט [חס ושלום]! דאס איז אן התעוררות לתפילה! א גוטע התעוררות! דו פילסט עס זייער גוט! דו האסט התעוררות, עס מאכט דיר עפעס פילן! דו פילסט זייער גוט די צרה! קענסטו ממש דאווענען אויף דעם בכוונה שלימה, אז דאס פארבינדט [connect] זיך מיט’ן אייבערשטן!

עומק הדברים: רבי חיים ויטאל און דער בעל שם טוב

און נאכדעם וועט מען גיין ווייטער, מ’וועט זיך אויסלערנען תפילה וויאזוי עס דארף טאקע זיין. עס קען גיין אסאך ווייטער, ס’איז דא טויזנטער טריט! אבער מ’קען זיך נישט רירן פון די ערשטע טריט: אז די הכנה לתפילה איז די צרכים, אדער די צרכי הגוף. דאס איז א פשוט’ע פשט.

איך לערן דאך אלעמאל “דברים שחידש בדבר”. תפילה, ס’שטייט אין רבי חיים וויטאל, און איך האב געכאפט דאס הייסט אלעס איז די זעלבע זאך, אלע דרגות [levels] פון די בחינות איז די זעלבע זאך.

רבי חיים וויטאל זאגט אז “אין תפילה דומה לחברתה” [קיין שום תפילה איז נישט גלייך צו דער צווייטער].

* בפשטות: זאגט מען סתם אזוי, ווייל יעדן טאג האט מען נייע צרכים. אויב עס זאל שוין נישט זיין קיין נייע צרכים, וועט מען נישט דארפן דאווענען.

* דער בעל שם טוב הקדוש זאגט: אמת, וואס זענען די נייע כוונות פון יעדן טאג? דאס זענען די “מחשבות זרות” וואס מען האט יעדן טאג.

ס’איז אלעס די זעלבע זאך. דאס רעדט זיך בגשמיות – די צרכים; דאס רעדט זיך ברוחניות – צרכי הרוחניות. כביכול, א תפילה איז כולל אין זיך די בקשה אז מען זאל מברר זיין די מחשבות, מען זאל ווערן קלארער, מען זאל פארשטיין בעסער, מען זאל האבן א קלארערע דעת. און אויב אזוי, די צרכים פון דעם איז די קשיות, די צער וואס איז שייך צו דעם.

און די לשון הקבלה איז מסביר אז דאס איז די “ניצוצות”, דאס איז די “בירורים” וואס מען מאכט יעדן טאג. ס’איז אלעס די זעלבע זאך, אלעס די זעלבע זאך.

סיכום: טוישן דעם בליק אויף די צרכים

אבער די עיקר חידוש וואס אונז זעען דא איז, אז די תפילה הייבט זיך נישט אן פארדעם. אויב א מענטש דערמאנט זיך – און איך מיין אז ס’איז פשוט, ס’איז נישט קיין טיפע זאכן, ס’איז נישט קיין שווערע זאכן, ס’איז דברים פשוטים – אז אונז טוישן דעם בליק [reframing] אביסל אויף די צרכים און די צער, אלס א “קריאה לתפילה” [א רוף צו דאווענען], ווי די ספרים שרייבן…