סיכום השיעור 📋
זיכרון פון דעם שיעור — הלכות מגילה וחנוכה: מקרא מגילה, הסכמת בית דין של מעלה, און די הלכות פון קריאת המגילה
—
א. דער יסוד פון מקרא מגילה אלס “פראבלעמאטישע תקנה” — מכות כ”ג ע”ב און הסכמת בית דין של מעלה
1. גמרא מכות כ”ג ע”ב — “מאן סליק לעילא ואתא ואמר?”
ר’ חנניא בן גמליאל זאגט: „כל חייבי כריתות שלקו — נפטרו מידי כריתתן.” רב אדא בר אהבה אמר רב: הלכה כר’ חנניא בן גמליאל.
פשט: ווער ס’איז מחויב כרת, אויב ער באקומט מלקות, ווערט ער פטור פון כרת.
חידושים:
– רב יוסף’ס קשיא — „מאן סליק לעילא ואתא ואמר?” ווער איז ארויפגעגאנגען אין הימל און האט אראפגעברענגט די ענטפער אז כרת ווערט באמת בטל? מ’קען דאך נישט פסק’ענען וואס דער אייבערשטער טוט אין הימל. דאס איז דער מקור פון רבינו יונה וואס זאגט אז ס’איז נישט שייך א פסק אין ענייני אמונה — אמונה איז וואס דער אייבערשטער טוט, און ער פרעגט אונז נישט.
– חילוק צווישן „תורה לא בשמים היא” און רב יוסף’ס קשיא: „תורה לא בשמים היא” זאגט אז דער הימל קען נישט אראפקומען און אונז זאגן וואס די הלכה איז. רב יוסף’ס קשיא איז פארקערט — מ’קען נישט ארויפגיין אין הימל און פסק’ענען וואס דער אייבערשטער זאל טון. דער מהרש”ל ווערט דערמאנט אז אפשר אין הימל וועט מען נישט פאלגן דיין הלכה.
– רב יוסף’ס קשיא איז נאר אויף הלכה, נישט אויף אגדתא — אגדתא רעדט אפט וועגן הימלישע זאכן, אבער הלכה איז אנדערש.
– רב יוסף’ס קשיא איז נישט אויף ר’ חנניא בן גמליאל אליין (וואס האט א פשט אין פסוק), נאר אויף רב אדא בר אהבה וואס זאגט „הלכה כר’ חנניא בן גמליאל” — דאס ווארט „הלכה” אימפליצירט א פסק למעשה וואס דער הימל מוז פאלגן. ר’ חנניא בן גמליאל אליין האט נאר געזאגט א דרשה; דער פסק „הלכה” איז דער חידוש וואס רב יוסף קוועסטשאנט.
2. תירוץ פון אביי — ריש לקיש: „שלשה דברים עשו בית דין של מטה והסכים בית דין של מעלה על ידם”
אביי ענטפערט רב יוסף מיט א מימרא פון ר’ שמעון בן לקיש: „שלשה דברים עשו בית דין של מטה, והסכים בית דין של מעלה על ידם.”
רש”י זאגט: „אף על פי שאינם כנגד התורה” — ד.ה. דאס איז א חידוש ווייל די זאכן זענען לכאורה קעגן דער תורה, און פונדעסטוועגן האט בית דין של מעלה מסכים געווען.
די דריי זאכן:
1) מקרא מגילה — לכאורה קעגן „לא תוסיף” (בל תוסיף). רש”י אין פסחים ווערט דערמאנט. דריב”ל זאגט „חייבין במקרא מגילה.”
2) שאלת שלום בשם — מ’באגריסט א חבר מיט שם הוי”ה (ווי בועז: „ה’ עמכם”). לכאורה קעגן „לא תשא את שם ה’ אלקיך לשוא.” דער מקור איז די לעצטע משנה אין ברכות: „והתקינו שיהו שואלין שלום איש את רעהו בשם, שנאמר ‘והנה בועז בא מבית לחם ויאמר לקוצרים ה’ עמכם…’, ואומר ‘עת לעשות לה’ הפרו תורתך’.” דער פסוק „עת לעשות לה’ הפרו תורתך” איז איינע פון די מקורות אז מ’מעג טון אן עבירה לשמה. דער איסור איז אז ער ניצט שם הוי”ה (שם ימחה), נישט סתם „רחמנא” אדער אן אנדער כינוי — דאס איז לכאורה שם שמים לבטלה. דער מאור עינים זאגט אז מ’האט עס מתיר געווען ווייל מענטשן האבן בכלל נישט מער דערמאנט דעם אייבערשטנ’ס נאמען — כדי אז דער נאמען זאל נישט ווערן פארגעסן. אידי (אין דער גמרא) זאגט אז שאילת שלום בשם איז א מצוה — ווייל אויב ס’איז נאר א רשות, קען מען נישט מבטל זיין אן איסור.
3) הפרשת מעשרות — עזרא הסופר האט קונס געווען די לויים אז מ’זאל זיי נישט געבן מעשר — לכאורה קעגן דער תורה.
דאס זענען נישט סתם תקנות — דאס זענען תקנות קעגן דער תורה. תושבע”פ גייט נישט קעגן דער תורה — אבער דאס דריי זאכן זענען קלאר געגאנגען קעגן דער תורה, און דאס איז דער חידוש פון ריש לקיש.
3. „מאן סליק לעילא?” — אויך אויף ריש לקיש! דער תירוץ: „קראי קדושין”
מ’קען פרעגן די זעלבע קשיא אויף ריש לקיש אליין: ווער האט אים געזאגט אז בית דין של מעלה האט מסכים געווען?
דער תירוץ: „קראי קדושין” — מ’זאגט נישט אז עמיצער איז ארויפגעגאנגען אין הימל, נאר מ’ווייסט פון פסוקים וואס ס’טוט זיך אין הימל. די תורה אליין זאגט אונז וואס ס’געשעט אין הימל.
דער עיקר פרינציפ: נישט נאר אז מיר פסק’ענען הלכות למטה, נאר דער הימל אליין איז משועבד צו וואס ס’שטייט אין די פסוקים. ווען ר’ חנניא בן גמליאל זאגט אז מלקות פוטר פון כרת, האט ער א פשט אין פסוק. אויב מ’האט א גוטע דרשה פון א פסוק, איז דאס א לעגיטימע וועג צו וויסן וואס ס’טוט זיך אין הימל — נישט דורך ארויפגיין, נאר דורך לערנען תורה.
ווען ער זאגט „הלכה”, מיינט ער נישט אז ער ווייסט וואס עס טוט זיך אין הימל, נאר אז אזוי מוז מען אנעמען אז די פסוקים שטימען — ער איז מכריע אז דער פסוק האט ריכטיג פשט. דאס זאגט דער ירושלמי אין ברכות.
4. ירושלמי ברכות — חרם של יריחו, מגילת אסתר, שלומים של מטה
דער ירושלמי אין ברכות ברענגט אז שלשה דברים גזרו בית דין של מטה והסכימו בית דין של מעלה: (1) חרם של יריחו, (2) מגילת אסתר, (3) שלומים של מטה (שאילת שלום בשם).
חידוש ביי חרם של יריחו: דער חידוש איז נישט אז יהושע האט געטון עפעס ראנג — נאר אז ער האט געטון, און דער אייבערשטער האט נישט געזאגט אז ער האט געטון ראנג. א חרם איז א סארט נדר — אבער אז א פאלק מאכט א חרם אויף אנדערע איז דאס זייער אנדערש ווי א פערזענליכער נדר. דער רמב”ן אין משפט החרם טענה’ט אז א ציבור קען מאכן א חרם, א קבלה, וואס איז מחייב — די הסכמת כלל ישראל איז וואס מאכט תורה שבעל פה. דאס איז דער זעלבער יסוד ווי חרם דרבינו גרשום.
5. בית דין של מטה vs. בית דין של מעלה — דער טיפערער ענין
צוויי לעוועלס פון פארשטיין:
– וועג א: מיר פסק’ענען, און וועגן דעם גייט מען דאס טון אין הימל — בית דין של מטה דיקטירט.
– וועג ב: מיר טרייען אויסצופיגערן וואס טוט זיך אין הימל, based on וואס שטייט אין פסוקים — בית דין של מעלה איז דער אמת, און מיר לערנען פון אים.
דער פשוט’ער פשט אין דער גמרא איז אז ער זאגט אונז וואס איז געשען אין הימל — מיר לערנען פון פסוקים וואס דארט טוט זיך.
דער בית שמואל’ס שיטה: ביי דעם בית שמואל איז דער ענין פון „הסכמת בית דין של מעלה” נישט נאר א היסטארישע זאך פון פסוקים — עס איז „live and kicking”, בית דין של מעלה ווערט משועבד צו בית דין של מטה. אבער אויב עס זאגט אין פסוק, איז נישט קיין פראבלעם — מען ווייסט שוין פון דער תורה. דער חילוק איז נאר ווען מען רעדט פון זאכן וואס שטייען נישט אין פסוק.
ביי ראש השנה שטייט אויך אז בית דין של מעלה ווארט אויף בית דין של מטה — ווען בית דין של מטה מאכט דעם חודש, שטימט בית דין של מעלה צו.
ביי חייבי כריתות שלקו איז דער פשט אז ס’איז דא א שטענדיגע רילעישאנשיפ: בית דין של מעלה „טשעקט” — האט ער באקומען מלקות? יא? ער איז פטור פון כרת. דאס לייגט צו א דינאמישע פארבינדונג צווישן די צוויי בתי דינים.
6. „קיימו וקיבלו” — שמואל’ס דרשה
שמואל’ס דרשה: „קיימו למעלה מה שקיבלו למטה” — דאס וואס למעלה (בית דין של מעלה / הקב”ה) האט מסכים געווען צו דעם וואס למטה (די אידן) האבן אנגענומען.
קרי וכתיב אין „וקיבל/וקיבלו”: כתיב: „וקִבֵּל היהודים” (לשון יחיד); קרי: „וקִבְּלוּ” (לשון רבים). רב’ס דרשה (אין ירושלמי): „וקיבל היהודים” — רבון של היהודים קיבל. נישט די אידן אליין האבן מקבל געווען, נאר דער רבון של עולם האט מקבל געווען: „מלמד שהסכימו בית דין של מעלה עמהן”.
„בית דין של מעלה” און הקב”ה זענען אמאל ביידע דאס זעלבע — „בית דין של מעלה” איז א וועג וויאזוי מען רעדט וועגן דעם רבונו של עולם מיט מידת הדין.
7. שאילת שלום בשם — בועז, גדעון, און דער קשיא פון כראנאלאגיע
תוספות’ס קשיא: גדעון איז כראנאלאגיש פריער ווי בועז — וויאזוי קען מען ברענגען א ראיה פון גדעון אויף בועז’ס תקנה?
תוספות’ס תירוץ: בועז האט זיך אזוי געפירט, און נאכדעם האבן אלע אידן אנגעהויבן זיך אזוי צו פירן. דער מלאך ביי גדעון ווייזט אז דער סדר איז שוין אנגענומען געווארן אין הימל. ווען מען זאגט „בית דין של מעלה האט מתקן געווען”, מיינט מען נישט דוקא א פארמעלע תקנה — ס’איז געווען א מנהג וואס האט זיך אנגעהויבן ביי מענטשן, און דער הימל האט עס אנגענומען.
8. דער אונטערשייד צווישן מקרא מגילה און די אנדערע זאכן — וואס באשטייט „הסכמה” ביי פורים?
ביי חרם יריחו, שאילת שלום בשם, און מעשרות זעט מען א קלארע „הסכמה” — עפעס איז ממש געשען אין דער וועלט. אבער ביי מקרא מגילה — וואס איז ממש געשען?
– ביי חרם יריחו: יהושע האט געזאגט א חרם, און ס’האט טאקע געלאנגען.
– ביי שאילת שלום בשם: בועז האט זיך אזוי געפירט, און דער מלאך האט די זעלבע לשון גערעדט.
– ביי מעשרות: עזרא האט מתקן געווען, און דער אייבערשטער האט בנביא (מלאכי ג:י — „הביאו את כל המעשר… ובחנוני נא בזאת”) געזאגט אז ער גייט געבן ברכות דערפאר.
– ביי מקרא מגילה: מיר האבן קיין קלארע אירוע — נאר א דרשה אויף פסוקים.
א פארגעלייגטער תירוץ: אפשר איז דער ראיה אז פורים האט זיך איינגעלעבט — יעדע יאר איז דא די זעלבע קדושה, ס’איז געווארן א יום טוב וואס האט געלאנגען. דאס אליין איז א סימן פון סייעתא דשמיא. א קאונטער-טענה: דאס איז א געפערליכע סברא — מען קען דאס זאגן אויף יעדע גרויסע תופעה.
דער מהר”י ברענגט אז „לא תתבטל קריאתה לעולם” — מקרא מגילה וועט קיינמאל נישט בטל ווערן. ער האט פארשטאנען אז דער „קיום” פון בית דין של מעלה מיינט אז ס’גייט אלעמאל בלייבן — א נצחיות’דיגע קבלה.
מסקנא פון אלע מדרשים: מגילת תענית (און פורים בכלל) איז א זאך וואס אידן האבן געטון „שלא ברשות” — און דער אייבערשטער איז צום סוף מסכים געווען. מענטשן הייבן אמאל אן זאכן, און דער הימל גייט נאך.
—
ב. וואס איז דער הלכה’שער פראבלעם מיט מקרא מגילה — „לא תוסיף” אדער „אלה המצות”?
1. דער בבלי און ירושלמי’ס מקור
דער בבלי און ירושלמי ברענגען קיין פסוק פאר דעם פראבלעם אויסער „אלה המצות” (ויקרא כז:לד) — „דאס זענען די מצוות”, מיינענדיג אז מען קען נישט צולייגן נייע מצוות.
2. פארוואס נישט „לא תוסיף”?
ווייל די גמרא לערנט אז „לא תוסיף” גייט נאר ווען מען זאגט אז עפעס איז מצווה מן התורה — ווי צולייגן א פינפטע פרשה אין תפילין. עס מיינט נישט אז מען טאר נישט מאכן נייע תקנות בכלל.
3. דער רמב”ם’ס חידוש
דער רמב”ם איז דער ערשטער וואס האט געברענגט „בל תוסיף” אלס דער פראבלעם מיט פורים, מיט דעם לשון „שאין נביא רשאי לחדש”. דער רמב”ם’ס פשט אז עס איז פשוט א מצוה דרבנן און דערפאר קיין פראבלעם, שטימט נישט מיט דער גמרא’ס גאנג — די גמרא האט אנדערע תירוצים: „מקרא אני דורש”, „מאי דרוש”, ריש לקיש’ס „דרוש שהסכימו עליו” — אלע ווייזן אז עס איז דא א חוב צו געבן א ענטפער וויאזוי מקרא מגילה איז לעגיטים.
4. „אלה המצות” vs. „לא תוסיף”
„אלה המצות” מאכט עס נישט קיין לאו, אבער מען לערנט ארויס אז מען זאל נישט צולייגן — ס’איז מער א כללות’דיגע הגבלה. דער אייבערשטער האט געגעבן א געוויסע מאס פון מצוות, און מער קען נישט זיין. דאס איז א פשוט’ע סברא — מען דארף נישט אנקומען צו קיין ספעציפישע „עשה”.
5. צוויי הויפט תירוצים וויאזוי מ’האט געקענט מאכן פורים
תירוץ א’ — „קיימו וקיבלו”: פון דעם פסוק לערנט מען ארויס אז די קבלה פון די אידן (אדער די הסכמה פון בית דין של מעלה) גיט לעגיטימאציע.
תירוץ ב’ — „הדר קבלוה באהבה”: „לא תוסיף” מיינט אז ביי מתן תורה איז געווען א הייליגע צייט ווען מען האט אוועקגעשטעלט מצוות, און נאכדעם קען מען נישט מער. אבער אויב „הדר קבלוה באהבה” מיינט אז ביי פורים איז געווען א נייע מתן תורה — נאכאמאל די זעלבע עת רצון — ממילא איז שוין נישט קיין פראבלעם פון צולייגן א נייע יום טוב.
6. תשובות הגאונים: מי שנשבע להתענות ביום פורים
דער יסוד פון דער שאלה: לויט’ן כלל „אין נשבעין לעבור על המצוות” — א שבועה איז נישט חל אויף א מצוה, ווייל מען איז שוין „מושבע ועומד מהר סיני”. אבער מקרא מגילה איז דאך דרבנן — איז מען דען „מושבע ועומד מהר סיני” אויף א דרבנן?
דער גאון’ס תשובה: מקרא מגילה איז נישט דאורייתא, ווייל עס איז נישט מושבע ועומד מהר סיני. אבער א לשון שני: מען קען טאקע זאגן אז מקרא מגילה איז מושבע ועומד מהר סיני — ווייל די גמרא אין שבועות זאגט אז ביי מתן תורה האבן די אידן „קיבלו עליהם בשבועה” די מצוות שעתידין לחדש — שמע מינה מקרא מגילה.
—
ג. דער ספרי (רב המנונא) — מקרא מגילה אלס „דברי סופרים”
דער ספרי אויף „ועליהם כל הדברים אשר דבר ה’ עמכם בהר… ביום הקהל” דרשנ’ט: „מלמד שהראה הקב”ה למשה דקדוקי תורה, דקדוקי סופרים, ומה שהסופרים עתידין לחדש — מנין? מקרא מגילה.”
חידושים:
– מקרא מגילה ווערט דא אנגערופן אלס דער פאראדיגמאטישער ביישפיל פון „מה שהסופרים עתידין לחדש” — א גאנצע נייע הלכה וואס די סופרים האבן באשאפן.
– דער פסוק זאגט „ביום הקהל”, און אין מגילת אסתר שטייט „נקהלו היהודים” — א לשון-פארבינדונג וואס פארשטארקט דעם צוזאמענהאנג צווישן מתן תורה און מקרא מגילה.
– „מצוה להודיעם” — דאס קען זיין א מקור אז גרים זענען אויך חייב אין מקרא מגילה, אזוי ווי „כל הנלוים עליהם.”
—
ד. הלכה: „הכל חייבים בקריאתה — אנשים ונשים וגרים ועבדים משוחררים”
דער רמב”ם: „הכל חייבים בקריאתה — אנשים ונשים וגרים ועבדים משוחררים.”
פשט: אלע זענען חייב אין מקרא מגילה. דער מקור: „קיימו וקיבלו היהודים עליהם ועל זרעם ועל כל הנלוים עליהם” (אסתר ט:כז).
חידושים:
1. פארוואס וואלט מען געמיינט אז גרים ועבדים משוחררים זענען פטור?
א מענטש וואלט געקענט טראכטן אז גרים ועבדים משוחררים זענען פטור ווייל מקרא מגילה איז אפשר א קבלה וואס די זיידעס האבן זיך אונטערגענומען — און זייערע זיידעס זענען נישט געווען דארטן ביי דער נס. דער ענטפער: ווען די זיידעס האבן זיך אונטערגענומען, איז עס געווארן א חיוב אויף דער אומה, אויף דעם כלל. ממילא איז יעדער וואס ווערט א חלק פון כלל ישראל — אויך גרים — מחויב. דאס איז דער פשט פון „ועל כל הנלוים עליהם”.
2. צוויי מהלכים אין דעם חיוב
מהלך א’ (אפגעוויזן): דער חיוב איז ווייל דיין זיידע איז געראטעוועט געווארן — לויט דעם וואלטן גרים טאקע פטור געווען.
מהלך ב’ (דער ריכטיגער): עס איז א חיוב אויף דעם כלל — א מצוה מדברי סופרים אויף כלל ישראל. ממילא איז יעדער וואס איז א חלק פון כלל ישראל מחויב.
3. נשים — „אף הן היו באותו הנס”
נשים זענען חייב ווייל „אף הן היו באותו הנס.” נשים זענען בדרך כלל פטור פון מצוות עשה שהזמן גרמא, אבער דא איז א נייע חיוב וואס די חכמים האבן זיי מצרף געווען.
צוויי פירושים אין „אף הן היו באותו הנס”:
פירוש א: זיי זענען אויך געראטעוועט געווארן — „אף הן היו בספק להשמיד להרוג.” ווי היטלער: „היטלער האט געוואלט הרג’ענען אלע אידן — נאכדעם גייסטו זאגן אז זיי זענען נישט אריינגעלאזט?”
פירוש ב (רש”י אין סוכה, לחם משנה): „על ידי אשה נעשה הנס” — ביי פורים דורך אסתר, ביי חנוכה דורך יהודית.
4. נפקא מינה פאר גיורות
לויט פירוש א (זיי זענען אויך געראטעוועט געווארן): א גיורת איז פטור — אירע זיידעס זענען נישט געווען אין סכנה, און ווייל מקרא מגילה איז מצות עשה שהזמן גרמא, איז נאר דער טעם פון „אף הן” וואס מחייב נשים — און דער טעם טרעפט נישט ביי א גיורת.
לויט פירוש ב (דער נס איז געשען דורך א פרוי): א גיורת איז חייב — דער חיוב איז נישט באזירט אויף יחוס, נאר אויף דעם פאקט אז דער נס באלאנגט צום „מחנה פון פרויען” — און א גיורת איז אויך אן אידישע פרוי.
דער פראבלעם מיט „אבותינו” ביי גרים: אפילו אויב א גר קען זאגן „אבותינו” לגבי אברהם אבינו (ווי דער רמב”ם פסק’נט ביי ביכורים) — אברהם אבינו אליין איז דאך נישט געווען „באותו הנס”!
„גר כקטן שנולד” — נולד פון וועם? ער איז נולד פון דעם אידישן פאלק — דאס פאלק אליין איז דער „הורה”. אבער דאס איז א שווערע סברא.
5. עבד שאינו משוחרר — א קלארערער פאל פון פטור
אן עבד שאינו משוחרר איז לכאורה קלאר פטור: (1) ער איז פטור פון מצוות ווי א פרוי, (2) מען קען נישט זאגן „אף הן היו באותו הנס” — ער שטאמט נישט פון אידן.
6. עבד משוחרר — דער לחם משנה און בית יוסף
ביי נשים שטייט „אלא איש ואשה” — דער חיוב פון נשים איז באזירט אויף „אף הן היו באותו הנס.” אבער ביי אן עבד משוחרר שטייט דאס נישט. דער טעם פארוואס א פרוי איז מחויב איז א פאקט-באזירטער טעם, נישט א הלכה-קאטעגאריע — „ס’גייט מיר נישט אן די דזשענדער, ס’גייט מיר אן די פאקט.” דערפאר קען מען נישט אויטאמאטיש איבערטראגן דעם חיוב צו אן עבד משוחרר.
7. דער יסוד פון „ברכה שעשה לי נס” — און דער פארבינדונג צו מקרא מגילה
מקרא מגילה איז א גרעסערע ווערסיע פון „ברכת הנס” — א מענטש דארף דאנקען נישט נאר פאר ניסים וואס זענען געשען צו אים, נאר פאר יעדער נס וואס איז געשען צו יעדער איינעם פון זיינע זיידעס אייביג. אבער מען קען דאך נישט דאנקען פאר אלע ניסים — דערפאר האבן חכמים אויסגעקליבן א פאר ספעציפישע ניסים (יציאת מצרים, פורים, חנוכה) און אויף זיי קובע געווען א תקנה פון הודאה.
יציאת מצרים איז מער א „ענין לאומה” — א פאלק-זאך. אבער ביי פורים און חנוכה קוקט מען עס מער אן אויף דעם וועג פון „אלע זענען געראטעוועט געווארן.”
—
ה. הלכה: „הכל כשרין לקרות את המגילה חוץ מחרש שוטה וקטן. רבי יהודה מכשיר בקטן”
דער רמב”ם / משנה (מגילה י”ט ע”ב): „הכל כשרין לקרות את המגילה חוץ מחרש שוטה וקטן. רבי יהודה מכשיר בקטן.”
פשט: אלע זענען כשר צו ליינען די מגילה פאר אנדערע, אויסער א חרש (טויבער), שוטה, און קטן. רבי יהודה איז מכשיר א קטן. די משנה רעדט נישט פון חיוב, נאר פון כשרות — ווער קען מוציא זיין אנדערע.
חידושים:
1. „מני מתניתין” — רבי יוסי
די גמרא פרעגט: ווער איז דער תנא? ענטפערט רב מתנא: דאס איז רבי יוסי, ווי מ’זעט פון דער משנה אין קריאת שמע — „הקורא את שמע ולא השמיע לאזנו, יצא; רבי יוסי אומר לא יצא.” רבי יוסי האלט אז מ’מוז הערן וואס מ’זאגט, און אויב דער חרש קען אליין נישט הערן, איז ער נישט יוצא.
2. חרש — בדיעבד אויך נישט
די גמרא פרעגט: אפשר איז חרש נאר לכתחילה נישט כשר? ענטפערט: חרש שטייט צוזאמען מיט שוטה וקטן — „מה שוטה וקטן אפילו בדיעבד נמי לא, אף חרש בדיעבד נמי לא.” דאס איז אן אינטערעסאנטע הקישא — ביי שוטה וקטן איז דער טעם אז זיי זענען פטור (נישט בני חיובא), בעת ביי חרש איז דער טעם אז ער קען נישט הערן — צוויי פארשידענע סיבות, אבער די גמרא קישט זיי צוזאמען.
3. רבי יהודה מכשיר בקטן — תרי דרבנן
תוספות’ס קשיא: אויב דער קטן איז „הגיע לחינוך” — איז ער דאך מחויב מדרבנן (ווייל מקרא מגילה איז אליין דרבנן), פארוואס זאל ער נישט קענען מוציא זיין?
תירוץ — „תרי דרבנן”: ביי מקרא מגילה מיט א קטן איז עס צוויי דרבנן — (1) מקרא מגילה איז אליין דרבנן, (2) דער קטן’ס חיוב איז נאר פון חינוך, וואס איז אויך דרבנן. צוויי דרבנן צוזאמען איז צו שוואך. ביי ברכת המזון ארבעט עס ווייל דער קטן האט דארט געגעסן א שיעור שביעה (חייב מדאורייתא, נאר וואס ער איז א קטן — איין דרבנן).
4. פארוואס זענען קטנים נישט חייב אלס „אף הן היו באותו הנס”?
„אף הן היו באותו הנס” איז נאר א סברא וואס נעמט אוועק דעם פטור פון מצוות עשה שהזמן גרמא ביי נשים. קטנים זענען פטור פון א גאנץ אנדער סיבה — זיי האבן נישט קיין דעת, זיי זענען נישט בני חיובא כלל. „אף הן” קען נישט מחייב זיין עמיצן וואס איז גארנישט א בר חיובא.
[Digression: סומא (בלינדער) — אויב איינער איז געווען א בר חיובא און איז נאכדעם געווארן בלינד, איז דער חיוב נישט אוועקגעגאנגען. מ’קען נישט זאגן אז ווען א מענטש ווערט ניינציג און ווערט בלינד, איז ער פטור פון דער גאנצער תורה.]
—
ו. הלכה: חינוך קטנים במקרא מגילה
דער רמב”ם: „וכן קטן שהגיע לחינוך” — מ’איז מחויב מחנך זיין די קטנים אין מקרא מגילה.
פשט: מ’דארף מחנך זיין קינדער אין מקרא מגילה.
חידושים:
– דער מגיד משנה זאגט אז דער חינוך איז מפורש אין דער סוגיא.
– „טף ונשים” שטייט אין דער מגילה ביי „להשמיד להרוג ולאבד” — אבער ביי „לך כנוס את כל היהודים” שטייט נישט קיין details.
[Digression: דער גראגער — וואס איז א „קטן שהגיע לחינוך”? אזוי ווי „היודע לנענע” — יעדע מאל מ’זאגט „המן,” אויב דער קינד כאפט אויף און מאכט א סימן (דער גראגער!), ווייסט מען אז ער איז שוין „הגיע לחינוך.”]
—
ז. הלכה: „אפילו כהנים בעבודתם מבטלין עבודתם ובאים לשמוע מקרא מגילה”
דער רמב”ם: מבטלין תלמוד תורה לשמוע מקרא מגילה, קל וחומר לשאר מצוות של תורה, שכולן נדחין מפני מקרא מגילה. ואין לך דבר שנדחה מקרא מגילה מפניו, חוץ ממת מצוה שאין לו קוברים.
פשט: מקרא מגילה איז דוחה אלע מצוות, אפילו תלמוד תורה. דער איינציגער אויסנאם איז מת מצוה שאין לו קוברים.
חידושים:
1. „דחיה” מיינט „הקדמה”, נישט פטור גמור
דאס וואס מקרא מגילה איז דוחה אנדערע מצוות מיינט א סדר הקדמה — קודם ליינט מען מגילה, נאכדעם טוט מען די אנדערע מצוות. אויך ביי מת מצוה: מען קוברט קודם און ליינט נאכדעם.
2. מת מצוה — דער הלכה’שער באגריף
„מת מצוה” איז א ספעציפישער באגריף — א מת וואס ליגט בהפקר און האט קיינעם וואס זאל אים באגראבן (ווי אין בבא קמא דף פ”א). אויב עס איז שוין דא אנדערע מענטשן וואס נעמען קעיר, גייט מען ליינען מגילה. דער ישועות חן לייגט צו: „שאין לו קוברים כדי צרכו” — אויב נישט דא גענוג מענטשן, איז דאס אויך אריינגערעכנט.
3. כבוד הבריות איז גרעסער ווי פרסומי ניסא
דער יסוד פון דעם אויסנאם פון מת מצוה איז פארבונדן מיט כבוד הבריות. פרסומי ניסא (מקרא מגילה) שטופט אפ אלע מצוות — אבער כבוד הבריות איז נאך וויכטיגער.
4. דער גר”א’ס שטיקל
דער גר”א זאגט אז דער דין איז דווקא בהתחילו — אויב מען האט שוין אנגעהויבן זיך מתעסק זיין מיט דער קבורה, גייט מען נישט אוועק. אבער אויב מען האט נאך נישט אנגעהויבן, זאל מען קודם ליינען מקרא מגילה.
5. פארוואס שטייט דער דין פון „דוחה” גלייך אין אנפאנג?
ביי חנוכה שטייט דער דין פון „דוחה” ביים סוף. אבער ביי מגילה שטייט עס גלייך אין אנפאנג. דאס איז קאנעקטעד צו דער יסוד’דיגער שאלה צי מקרא מגילה איז בכלל לעגיטים — דער רמב”ם שטעלט דעם דין גלייך אין אנפאנג ווייל עס איז א חלק פון דער תשובה אויף דער פונדאמענטאלע שאלה פון בל תוסיף.
6. דער פאראדאקס — מגילה איז „נישט תורה” אבער דוחה תורה
די זעלבע חכמים וואס האבן א פראבלעם מיט דעם אז מגילה זאל זיין א חלק פון תורה, זאגן אבער אז מגילה איז דוחה תלמוד תורה! דאס ווייזט אז נאכדעם וואס מען האט אנגענומען מגילה, איז עס אזוי שטארק געווארן א חלק פון תורה (דורך „לא תסור”, „ושמרתם לעשות ככל אשר יורוך”), אז עס שטופט אפ אפילו תלמוד תורה גופא.
—
ח. הלכה: „אחד הקורא ואחד השומע מן הקורא יצא ידי חובתו, והוא ששמע ממי שהוא חייב בקריאתה”
דער רמב”ם: אחד הקורא ואחד השומע מן הקורא יצא ידי חובתו, והוא ששמע ממי שהוא חייב בקריאתה.
פשט: סיי דער וואס ליינט אליין, סיי דער וואס הערט פון דעם וואס ליינט, איז יוצא — אבער נאר אויב ער הערט פון עמיצן וואס איז אליין חייב.
חידושים:
1. „קריאה” אין לשון הקודש מיינט נישט ליינען מיט די אויגן
אין לשון הקודש מיינט „קריאה” זאגן בקול, רעדן. ליינען מיט די אויגן הייסט „עיון” (פון לשון „עין”). ווען מ’רעדט פון „קרא ולא השמיע לאזנו”, מיינט מען אז ער האט געזאגט בקול אבער נישט לויט גענוג אז זיינע אויערן זאלן הערן — נישט אז ער האט געליינט מיט די אויגן. ליינען מיט די אויגן איז מען זיכער נישט יוצא לויט קיין שום שיטה.
2. פארבינדונג צו שמחה
דאס שטימט מיט דעם יסוד אז מקרא מגילה איז א חלק פון שמחה — מ’ליינט די מעשה און מ’פארציילט די מעשה מיט שמחה, בקול. ס’איז אן עבודה וואס מ’רופט אן „אגודה” מער ווי סתם א שטילע קריאה.
3. „לפיכך אם היה הקורא קטן או שוטה — שומע ממנו לא יצא”
ווייל מ’דארף הערן פון „מי שחייב בדבר”, און א קטן אדער שוטה איז נישט חייב, קען מען נישט יוצא זיין דורך הערן פון זיי. א קטן איז דאך חייב מצד חינוך — אבער חינוך איז א חיוב אויפ’ן טאטע, נישט אויפ’ן קינד גופא.
—
ט. הלכה: „מצוה לקרותה כולה”
דער רמב”ם: מצוה לקרותה כולה.
פשט: מ’דארף ליינען די גאנצע מגילה. אויב איינער האט געליינט נאר א חלק, איז מען נישט יוצא.
חידושים:
דער מגן אברהם פרעגט פון דער משנה (י”ט ע”א): „קורין אותה כולה.” מ’האט געקענט מיינען אז ס’איז גענוג צו ליינען אפאר פסוקים וואס דערמאנען דעם נס — ווייל דער עיקר איז דאך צו דערמאנען דעם נס. דער חידוש איז אז מ’דארף ליינען די גאנצע מגילה.
—
י. הלכה: „חייב אדם לקרות את המגילה בלילה ולשנותה ביום”
דער רמב”ם: מצוה לקרותה בלילה וביום.
פשט: מ’דארף ליינען די מגילה צוויי מאל — איינמאל ביינאכט און איינמאל בייטאג.
חידושים:
1. דער מקור אין גמרא (מגילה ד’ ע”א)
רבי יהושע בן לוי זאגט: „חייב אדם לקרות את המגילה בלילה ולשנותה ביום, שנאמר ‘אלקי אקרא יומם ולא תענה ולילה ולא דומיה לי'” — א תפילה וואס די אידן האבן געבעטן בימי אסתר, יומם ולילה.
2. רבי ירמיה’ס הוה אמינא
מ’האט געקענט מיינען אז „ולשנותה ביום” מיינט צו לערנען משניות מסכת מגילה בייטאג. רבי ירמיה ווייזט אפ דעם פשט — „ולשנותה” מיינט טאקע ליינען די מגילה אליין נאכאמאל.
3. רש”י’ס אייגענער פשט
רש”י איז נישט צופרידן מיט דעם אז מ’לערנט עס נאר ארויס פון דעם פסוק, און ער גיט זיין אייגענע סיבה: „זכר לנס שהיו צועקים מצרתם יומם ולילה” — מ’ליינט צוויי מאל צו דערמאנען אז די אידן האבן געוויינט און געשריגן בייטאג און ביינאכט. דאס איז א „פלא” — רש”י האט געהאלטן אז ס’מוז זיין נאך א סיבה אויסער דעם פסוק.
4. דערמאנען די צרה אלס בילד-אפ צו די שמחה
א רוב פון דער מגילה איז טרויעריג — די ישועה הייבט זיך אן בערך אינמיטן. אבער דער צער איז א „בילד-אפ” פאר די שמחה — „יעדע גוטע פרייליכע סטארי, ווי לענגער דו מאכסט די שרעקעדיגע חלק, איז די ענד מער שמחה.” דאס פארבינדט זיך מיט תענית אסתר.
5. א ווירדע זאך — צוויי מאל די זעלבע מצוה
ביי נר חנוכה איז נאר איינמאל א טאג (ביינאכט). מקרא מגילה איז פראקטיש די איינציגע מצוה וואו מ’טוט די זעלבע זאך צוויי מאל. ביי פורים מאכט מען נישט קיין סעודה ביינאכט — נאר מגילה ליינען.
—
יא. הלכה: ברכות קודם קריאת המגילה — שלש ברכות בלילה, שתים ביום
דער רמב”ם: בלילה מברך שלש ברכות קודם קריאתה: (א) „אשר קדשנו במצותיו וצונו על מקרא מגילה”, (ב) „שעשה נסים לאבותינו בימים ההם בזמן הזה”, (ג) „שהחיינו”. וביום אינו חוזר ומברך שהחיינו.
פשט: ביינאכט דריי ברכות, ביום נאר צוויי — מ’זאגט נישט שהחיינו ביום ווייל מ’האט שוין געזאגט ביינאכט.
חידושים:
1. דער רמב”ם’ס לשון „אינו חוזר ומברך”
ער זאגט נישט „ביום אינו מברך” סתם, נאר „אינו חוזר ומברך” — דער גרונט איז ווייל מ’האט שוין געזאגט ביינאכט. דאס לאזט אפן: וואס איז אויב איינער האט פארגעסן צו ליינען ביינאכט — צי זאגט ער דעמאלט שהחיינו ביום? לויט דעם לשון „אינו חוזר” משמע אז נאר ווען מ’האט שוין געזאגט ביינאכט זאגט מען נישט נאכאמאל.
2. רבנו תם’ס שיטה (הגהות מיימוניות)
רבנו תם קריגט אויפן רמב”ם און האלט אז מ’זאל יא זאגן שהחיינו צוויי מאל — סיי ביינאכט סיי ביום. זיין סברא: די עיקר מצוה איז ביום, „דאפילו אם קראו בלילה לא יצא” — די ביום-קריאה איז א באזונדערע מצוה וואס פארדינט איר אייגענע שהחיינו. דער מהר”ם מרוטנבורג און דער בעל הרוקח האבן אזוי גע’פסק’נט.
3. דער מהר”ם’ס הנהגה — „בלחש שלא יתבייש מהקהל”
דער מהר”ם מרוטנבורג האט זיך גע’פירט ווי רבנו תם און געזאגט שהחיינו אויך ביום, אבער ער האט עס געזאגט שטילערהייט ווייל ד
ער עולם האט זיך גע’פירט „כדעת המחבר” (דער רמב”ם) אז מ’זאגט נאר איינמאל שהחיינו, און ער האט נישט געוואלט זיך שעמען פארן קהל. דאס ווייזט ווי דער מנהג העם איז געווען שטארק ווי דער רמב”ם, אפילו אין אשכנז.
—
יב. הלכה: ברכה שלאחר קריאת המגילה — „הרב את ריבנו”
דער רמב”ם: מקום שנהגו לברך אחריה מברך: „ברוך אתה ה’ אלקינו מלך העולם, הרב את ריבנו, והדן את דיננו, והנוקם את נקמתנו, והנפרע לנו מצרינו, והמשלם גמול לכל אויבי נפשנו… ברוך אתה ה’ הנפרע לעמו ישראל מכל צריהם, האל המושיע.”
פשט: א ברכה וואס מ’זאגט נאך דער מגילה, אין ערטער וואו מ’האט דעם מנהג.
חידושים:
1. דער אויפאלנדער פאקוס אויף נקמה אנשטאט הצלה
פארוואס רעדט די גאנצע ברכה פון נקמה, עונש, און משפט אויף די רשעים — אנשטאט פון הצלה און גאולה פאר כלל ישראל? מ’זאגט נישט „הגואל המושיע לנו” אדער „שהוציאנו” — נאר „רב את ריבנו, דן את דיננו, נוקם את נקמתנו, נפרע מצרינו, משלם גמול לאויבי נפשנו, הורג צרינו.” דאס איז א קאנטראסט צו פסח, וואו דער פאקוס איז „שהוציאנו ממצרים” — די הצלה, נישט דער עונש אויף מצרים.
2. פינף לשונות פון נקמה
דא זענען פינף באזונדערע אויסדרוקן פאר דער זעלבער אידעע: רב, דן, נוקם, נפרע, משלם גמול. „דא איז עפעס א סוד, דא איז עפעס א געוויסע מצב רוח וואס מ’זאל זיין.”
3. „רב את ריבנו” — לשון משפט, נישט מלחמה
„רב את ריבנו” איז לשון פון א משפט — „כי יריב בין אנשים” — דער אייבערשטער האט גע’פסק’נט צווישן אונז און אונזערע שונאים, ער האט אנגענומען אונזער זייט. „נוקם” און „נפרע” זענען מער לשון מלחמה. „משלם גמול” איז אן ענין פון פארגעלטונג.
4. קאנטראסט מיט „על הנסים” פון חנוכה
ביי חנוכה’ס „על הנסים” איז דער לשון „שמסרת גיבורים ביד חלשים, ורבים ביד מעטים” — דארט רעדט מען פון דער ישועה, ווי דער אייבערשטער האט איבערגעדרייט דעם מצב. אבער ביי פורים’ס ברכה אחרונה רעדט מען ספעציפיש פון דער נקמה — „ותלו אותו ואת בניו על העץ.”
5. „נקמה נתון בין שתי שמות”
דער מאמר חז”ל: נקמה איז אייביג „נתון בין שתי שמות” — „קל נקמות ה'” — דער נאמען פון הקב”ה שטייט פון ביידע זייטן פון דעם ווארט נקמה. דאס ווייזט אז נקמה איז א ג-טלעכע זאך, א חלק פון צדק.
6. צוויי דימענשאנס אין דער ברכה — ליבשאפט און צדק
מ’קען זען צוויי ענינים: (1) דער אייבערשטער האט ליב כלל ישראל — ער ראטעוועט זיין פאלק; (2) דער אייבערשטער מאכט צדק אין דער וועלט — „די וועלט איז נישט קיין הפקר.” דער סוף פון דער ברכה („האל המושיע”) רעדט פון ישועה, אבער דער עיקר גוף פון דער ברכה רעדט פון משפט צדק און נקמה.
—
יג. הלכה: מקרא מגילה אלס „דברי סופרים” — דער סטאטוס און דער נוסח „וציוונו”
דער רמב”ם: „שתי מצוות מדברי סופרים” — מקרא מגילה און נר חנוכה.
חידושים:
1. דער רמב”ם vs. חזון איש
דער רמב”ם רעכנט מקרא מגילה אלס „דברי סופרים” — אויף דעם זעלבן לעוועל ווי אנדערע מצוות דרבנן. דער חזון איש האלט אז מקרא מגילה האט א העכערן סטאטוס.
2. דער פראבלעם פון „וציוונו”
ביי נר חנוכה האט מען געהאט דעם פראבלעם פון „אשר קדשנו במצוותיו וציוונו” — וויאזוי זאגט מען „וציוונו” אויף א דרבנן? ביי מקרא מגילה איז דער פראבלעם אפשר שטארקער, ווייל פון אלע גמרות זעט אויס אז מקרא מגילה איז „עפעס א ריעל טינג” — עס האט א באזונדערן כובד, מ’ליינט עס ווי א ספר תורה.
3. „נתנה למשה מסיני” — צי מגילת אסתר איז געגעבן געווארן ביי סיני
דער פראבלעם פון „דבר שלא בא לעולם”: ביי מתן תורה איז נאך נישט געווען קיין מגילת אסתר — קיין אחשורוש, קיין המן, קיין אסתר. וויאזוי קען דער אייבערשטער געבן א מצוה אויף עפעס וואס איז נאך נישט בא לעולם?
תירוצים: (1) ביי סיני איז עס געגעבן געווארן „מיט אנדערע צירופי אותיות” — דער תוכן איז געווען דא, אבער נישט אין דער זעלבער פארם. (2) „מקרא מגילה” וואס איז געגעבן געווארן ביי סיני מיינט נישט דעם ממש’דיגן טעקסט, נאר דעם געדאנק — אז איינטאג וועט קומען א מגילה, און דעמאלטס וועט זיין א מצוה צו ליינען עס.
4. רבי יוחנן און רבי יונתן — צוויי שיטות
רבי יוחנן זאגט אויף איין פלאץ אז מקרא מגילה איז „נתנה למשה מסיני”, און אויף אן אנדער פלאץ (אין ירושלמי) אז מגילת אסתר גייט בטל ווערן. דער תירוץ: ביי איינעם פון די מימרות שטייט „ואיכא דאמרי רבי יונתן” — אויב איינע פון די מימרות איז רבי יונתן (נישט רבי יוחנן), פאלט אוועק דער סתירה.
[Digression: ריש לקיש’ס היסטארישע שטעלונג — ער ווערט דערמאנט אין דער משנה, וואס מאכט אויס אז ער קען זיין א תנא, אבער ער איז בפשטות געווען איינער פון די ערשטע אמוראים פון ארץ ישראל, בערך אין דער תקופה פון רב ושמואל. ס’איז דא א מיינונג אז ס’איז געווען צוויי מיט דעם נאמען.]
[Digression: ר’ יהושע בן לוי — „געגאנגען אין הימל” — ס’איז דא מדרשים אז בשעת צדיקים שטארבן, זאגן זיי וואס גייט געשען צו זיי. דאס ווערט פארבונדן מיט דער שאלה וויאזוי מ’קען וויסן וואס טוט זיך אין בית דין של מעלה.]
[Digression: דער יוסף אומץ וועגן קטן — דער וועג צו טעסטן אויב א קטן איז שייך צו מקרא מגילה איז אויב ער קען לערנען א פרשה, ד.ה. אויב ער כאפט אויף גענוג ווערטער. דאס איז א פראקטישע מאס פאר חינוך.]
תמלול מלא 📝
מכות כ”ג ע”ב: הסכמת בית דין של מעלה, און מקרא מגילה אלס “פראבלעמאטישע תקנה”
הקדמה — א פארגעסענע גמרא וועגן מקרא מגילה
Speaker 1:
לאמיר גיין ווייטער אין הלכות מגילה, קריאת מגילה. איין גמרא האב איך געזען, איך האב פארגעסן נעכטן, איין אינטערעסאנטע גמרא. די גמרא מיט סלמון האט מיר דאס צוגעברענגט. די גמרא אין מכות כ”ג עמוד ב’, שטייט… האסט געזען?
Speaker 2:
ניין.
Speaker 1:
ס’איז זייער אינטערעסאנט. מ’דארף זען צו ס’שטייט אין נאך מקורות. איין גמרא האב איך פארגעסן נעכטן, מיר האבן גערעדט וועגן די תקנה פון מקרא מגילה. דא איז נאך א גמרא וואס זאגט קלאר אז מקרא מגילה איז א פראבלעמאטישע זאך, וואס האט אויך אן ענליכע… קען זיין. ס’איז מיר צומאכט… ברענג א קאמפיוטער מיט אדער… איך גיי ברענגען אזא סקרין דא.
Speaker 2:
אקעי, איך קען קויפן מיר א סקרין וואס דו גייסט זען וואס איך זע.
Speaker 1:
וואס איז געשען מיט די לייטס דא? ס’איז אביסל העציג. מ’קען נישט. מ’דארף מען קויפן אזא סקרין. מכות כ”ג עמוד ב’ שטייט אזוי… איך קען טאקע קויפן אזא סקרין. אבער ס’איז אויך גוט צו ניצן ביי דיינע שיעורים, אזוי ווי ווען דו ווילסט ווייזן עניטינג, א שטיקל פאוערפוינט. איך האב נאר פארגעסן צו ברענגען ארויספרינטן ר’ חיים וויטאל.
Speaker 2:
קענסט ארויסברענגען די סקרין?
Speaker 1:
אקעי, אבער מינוט, איך האב נישט קיין פלאץ פאר דעם אויך נישט. גוט, שטייט אזוי, הערסט?
גמרא מכות כ”ג ע”ב — ר’ חנניא בן גמליאל, כריתות, און “מאן סליק לעילא?”
די סוגיא: כל חייבי כריתות שלקו
Speaker 1:
די גמרא אין מכות כ”ג עמוד ב’, דארט איז די סוגיא וואס איך בין דיר שולדיג, די סוגיא וואס מיר דארפן לערנען. דאס איז נישט די סוגיא וואס מיר דארפן לערנען. די שלוש עבירות מוותרת על ממונך, וואס קומט פון “ונשמרתם מאד לנפשותיכם”. די משנה פון “כל חייבי כריתות שלקו”, האסטו געדענקט?
Speaker 2:
קוק, ס’שטייט אזוי, יא?
Speaker 1:
ניין, איך וועל דיר זאגן וויאזוי ס’גייט. יא, ר’ חנניא בן גמליאל… ווער האט געזאגט?
Speaker 2:
ר’ חנניא בן גמליאל.
Speaker 1:
ר’ חנניא בן גמליאל האט געזאגט, “כל חייבי כריתות שלקו נפטרו מידי כריתתן”. יא? זאגט… אמר רב אדא בר אהבה, אמר רב אדא בר אהבה אמר רב, הלכה כר’ חנניא בן גמליאל. אקעי? רב אדא בר אהבה איז געקומען געזאגט, די הלכה איז ווי ר’ חנניא בן גמליאל, אז ווער ס’איז נתחייב כרת און מ’האט אים געגעבן מלקות, איז ער פטור פון די כרת.
קשיית רב יוסף: “מאן סליק ליה?”
Speaker 1:
אמר ר’ יוסף, יא? אמר ר’ יוסף, “מאן סליק ליה?” ווי איינער איז ארויפגעגאנגען אין הימל און אראפגעברענגט די ענטפער.
דיון: דער מקור פון רבינו יונה — ס’איז נישט שייך א פסק אין אמונה
Speaker 1:
און דו זאגסט דאס איז ביתו של רמב”ם. וואס זאל איך טון אז דער רמב”ם אויף די משנה זאגט אז מ’קען נישט פסק’ענען אין הלכות אמונה? ס’איז נישט שייך.
ס’איז אנדערש ווי “תורה לא בשמים היא”. “תורה לא בשמים היא” זאגט אז דער הימל קען נישט אראפקומען. דאס זאגט פארקערט. ער זאגט א פשוט’ע זאך, ער זאגט אז די בחירה איז דאך בידי שמים. ס’איז א פשוט’ע זאך וואס איך זאג. ווען דו פסק’נסט א הלכה פון וואס די ברקים זאלן טון, דו קענסט נישט הלכות… דו קענסט נישט שרייבן א הלכה מ’זאל זיך אזוי פירן. דו זאגסט פאר’ן אייבערשטן וואס צו פירן. דארפסטו פרעגן אין הימל צו זיי זענען מסכים מיט דיר. אזוי זאגט דער מהרש”ל, פירש למשל, אפשר אין הימל וועט מען נישט פאלגן דיין הלכה.
ס’איז נישט אזוי מאדנע. רב יוסף איז געזעסן אין בית המדרש, און ער קען פרעגן די שאלה אפאר הונדערט מאל. ער קען פרעגן אויף אלע מדרשים וואס מ’דרש’נט אז אברהם אבינו האט געזאגט, און וואס יוסף האט געזאגט. העלא, העלא, יעצט רעדט מען פון די הלכה. די הלכה איז אנדערש ווי אגדתא. אגדתא איז נישט דא א סאך מאל. אפשר וועט ער זיך מאכן צוויי דרכים, וועלן מיר גיין זען. אביי גייט צושטעלן טאקע אנדערע מאל וואס זיי זאגן דארט. אבער באופן כללי גייט ער דיר נישט זאגן. קענסט?
סאו, ס’איז א מורא’דיגע קשיא דארט. דער רבינו יונה… דאס איז דער מקור פון רבינו יונה, וואס זאגט אז ס’איז נישט שייך א פסק אין אמונה. ווייל אמונה איז וואס דער אייבערשטער טוט. וואס איז שייך? ער פאלגט אונז נישט, ער פרעגט אונז נישט. דארפסט אים פרעגן.
תירוץ פון אביי — ריש לקיש: “שלשה דברים עשו בית דין של מטה והסכים בית דין של מעלה על ידם”
די מימרא פון ריש לקיש
Speaker 1:
אמר ליה אביי, “אידא מאי אטעם?” ס’איז קלאר אז דאס איז וואס רבא האט געוואלט אויספיגערן ווען ער האט גע’שחט’ן רב זירא. אקעי. אמר ליה אביי… רב יוסף איז חולה. אקעי. אמר ליה אביי, אז דער תלמיד אביי האט געזאגט, “אי לאו דאמר רבי שמעון בן לקיש”. רבי שמעון בן לקיש האט געזאגט, “שלשה דברים עשו בית דין של מטה, והסכים בית דין של מעלה על ידם”. קענסט די מימרא? א מימרא פון רבי שמעון בן לקיש. “שלשה דברים עשו בית דין של מטה, והסכים בית דין של מעלה על ידם”.
זאגט רש”י דארט, “אף על פי שאינם כנגד התורה”. דאס איז א חידוש. אבער באופן כללי, דאס אז דער אייבערשטער איז נסמך על בית דין של מטה, דאס איז נישט קיין חידוש פון רבי שמעון בן לקיש. אלעמאל טוט ער בית דין של מטה, אפילו ווען ס’איז נישט פשוט אזוי. די פשט איז אז ער זאל טון עפעס א חידוש. אפילו וואס ס’טויגט נישט. לכאורה טויגט עס נישט, אבער למעשה הסכימו בית דין של מטה.
די דריי זאכן: מקרא מגילה, שאלת שלום בשם, הפרשת מעשרות
Speaker 1:
די מקרא מגילה… דאס זענען די דריי זאכן, מקרא מגילה, ושואל שלום בשם, והפרשת מעשרות. דריי זאכן וואס זענען לכאורה נישט אויסגעהאלטן. יא, דריי זאכן וואס זענען לכאורה נישט אויסגעהאלטן, האבן נאר דריי זאכן. אבער אגעין, דאס איז נישט קיין דבר כללי פון תושבע”פ. תושבע”פ איז א פשוט’ערע זאך לכאורה. תושבע”פ פארקערט, איז נישט געגאנגען קעגן די תורה. דאס איז קלאר געגאנגען קעגן די תורה.
מיט וואס זענען זיי געגאנגען קעגן די תורה? דארף מען זען די מפרשים, יא. מקרא מגילה, לא תרבה על הפלאץ, איז דא רש”י, איז דא רש”י פסחים. מקרא מגילה איז דאך דריב”ל, דריב”ל זאגט חייבין במקרא מגילה, הייסט אז מ’דארף עס טון.
שואל שלום בשם — די משנה אין ברכות
Speaker 1:
שואל שלום בשם איז דאך די משנה אין ברכות, רייט? אז “ממקום שלמדו לשאול בחברו בשם, ואין לך רשות לדבר שם שמים לבטלה”. א צווייטע פשט זאגט אז מ’איז מחויב. על כל פנים, דאס איז א גמרא און א משנה סוף ברכות, יא, אז דאס איז איינס פון די זאכן וואס “לא תשא את שם ה’ אלקיך לשוא”.
Speaker 2:
א וואס? אויף שאלת שלום?
Speaker 1:
דו געדענקסט נישט די לעצטע משנה אין די ענד פון ברכות? יא, משנה. יא, יא, יא, שואלים בשלום. יא, דאס שטייט אין די ענד פון ברכות. דאס איז דאך איינע פון די מקורות אז מ’מעג טון אן עבירה לשמה. אין די ענד פון ברכות שטייט, די לעצטע משנה אין ברכות שטייט, “והתקינו, יא, שיהו שואלין שלום איש את רעהו בשם, שנאמר ‘והנה בועז בא מבית לחם ויאמר לקוצרים ה’ עמכם ויאמרו לו יברכך ה”, ואומר ‘ה’ עמך גבור החיל’, ואומר ‘אל תבוז כי זקנה אמך’, ואומר ‘עת לעשות לה’ הפרו תורתך'”.
אבער ס’שטייט נאכאמאל, די שופטים האבן עס שוין מתיר געווען. “ה’ עמכם” האבן די שופטים שוין מתיר געווען. זיי האבן עס באנייט, זיי האבן באנייט די היתר, אבער בעצם איז עס אסור, יא. “שיהו שואלין שלום איש את רעהו בשם”. ס’איז נישט קלאר וויאזוי זיי האבן גענומען די סתירה. די סתירה איז דאך א פשוט’ע סתירה. על כל פנים, ס’רעדט זיך לכאורה פון יענע נושא, וואס ס’זעט אויס קלאר, די משנה זאגט אז דאס איז “עת לעשות לה’ הפרו תורתך”.
דיון: וואס איז דער איסור ביי שאלת שלום בשם?
Speaker 2:
און מעשרות איז אזוי, אז עזרא הסופר האט קונס געווען די לויים אז מ’זאל זיי נישט געבן מעשרות. וואס איז די הוה אמינא אז דאס הייסט שם שמים לבטלה?
Speaker 1:
מ’זאגט, כולי עלמא זאגט אז יעדע תפילה וואס איז נישט קיין הייליגע תפילה בכוונה, אויך דא לבטלה. ס’איז א שיינע זאך, מ’זאגט השם ימחה, גברא רבא, מ’זאגט אים א גוט ווארט. ווען מ’זאגט עס נישט באופן שבועה אדער באופן גנאי, אקעי, מ’זאגט, איך ווייס נישט וואס דער איסור איז. די משנה האט פארשטאנען אז ס’זאלט גיין נישט.
Speaker 2:
איז דאך פארקערט, “האי שם שמים שגור על פיו”.
Speaker 1:
אה, די ווארט איז אז ער געניצט השם הויה, ער געניצט השם ימחה, ער האט נישט געזאגט רחמנא אדער איך ווייס נישט וואס. אקעי.
Speaker 2:
און מ’זאגט אז אזא איינער זאל נישט גיין מיט אים?
Speaker 1:
איך ווייס נישט, אבער ס’איז שטארק. ס’האט א ווערטשאפט.
מעשרות
Speaker 2:
אקעי, מעשרות. און וואס איז די מעשרות וואס…
Speaker 1:
אה, מ’געבט מעשרות למי שאינן הוגנין. מעשר איז שטארק אז עזרא הסופר האט געטוישט די מעשר, אז מ’האט עס נישט געגעבן פאר די כהנים, נאר פאר די לוויים. אדער חזקיה האט געטוישט אז די לוויים זאלן נישט באקומען די מעשר. מעשר איז באמת געווען פאר כהנים, נישט פאר לוויים. ער האט געטוישט, געווען אן ענין אזוי.
צוריק צו דער קשיא: “מאן סליק לעילא?” — אויך אויף ריש לקיש!
די זעלבע קשיא קען מען פרעגן אויף ריש לקיש
Speaker 1:
אקעי, איז אזוי. סאו ווי זעט מען אז ס’איז טאקע מן השמים מסכימין לכאורה? יא? וואס גייט די גמרא דארט זאגן? איז די גמרא דארט זאגט אז דו זאגסט אן אייבערשטן. פרעגט די גמרא, ס’זאגט אייבערשטן ווייטער, “מאן סליק לעילא ועביד הכי?” ווען רבי שמעון בן לקיש זאגט אז “הסכימו בית דין של מטה על ידו”, ווערט אים דאס געזאגט? סאו קען מען פרעגן די זעלבע קשיא. יא, דער רבי יוסף זאגט דארט א תירוץ. ווען רבי יוסף וואונדערט זיך וויאזוי מ’קען פסק’ענען ווי רבי אליעזר בן הורקנוס, ווערט געווען אין הימל, פרעגט אים אביי, ס’איז די איינציגסטע מאל וואס מ’זאגט וואס ס’איז געווען אין הימל? איך האב פאר דיר א מימרא פון רבי שמעון בן לקיש, אז בית דין של מעלה הסכימו על ידו, ווערט אונז פארציילט. אה, דאס איז וואס ער וויל ברענגען דער רבי שמעון בן לקיש. יא, יא, ווייטער.
אויף דעם קענסטו אויך פרעגן “מאן סליק לעילא ועביד הכי?”
דער תירוץ: “קראי קדושין” — מ’ווייסט פון פסוקים
Speaker 1:
אלא קראי קדושין. אה, מ’זאגט נישט אז… אבער מ’זאגט סתם… ווען אונז זאגן, זאגן אונז נישט אז אזוי ווייסן אונז וואס שטייט אין הימל, נאר אזוי זעען מיר אין די פסוקים. קודם וואס זאגט ער… קראי קדושין. יא. אבער וואס ער זאגט איז… קראו קדושים, און איך האב דאך דעם קראו קדושים. וואס איז די פשט? וואס איז די דרשה פון די פסוק?
ווען אונז זאגן אז מ’איז פטור פון כריתה, זאג איך נישט וואס ס’טוט זיך אין הימל. ער האט דאך געזאגט וואס ס’שטייט אין די פסוקים. ער האט געפרעגט א קשיא, וויאזוי ווייסט מען ווער ס’איז געווען אין הימל? די תורה זאגט, איך ווייס דורך די פסוק. די פסוק זאגט מיר וואס ס’איז געשען אין הימל. דאס איז לכאורה די פשוט’ע פשט. איך ווייס פון די פסוק. דו זאגסט מיר, מ’ווייסט נישט וואס ס’געשעט אין הימל? לכאורה ווייסט מען יא. וויאזוי ווייסט מען? די פסוק זאגט אונז וואס ס’געשעט אין הימל.
דיון: דער חילוק צווישן פסוק און פסק
Speaker 1:
ס’איז די זעלבע זאך ווען ער פסק’נט ווי רבן גמליאל. רבן גמליאל האט א ראיה פון די פסוק, “לא יכלה חטא ממנו”. יא? ער האט פשט אין די פסוק, אזוי זאגט ער. וואס איז די פראבלעם? וואס איז די פראבלעם? וואס איז די פראבלעם? ס’איז דאך א פסוק.
אזוי ווי basically, מ’קען זאגן מער, און מ’דארף נישט. דארף מען זאגן מער? מ’קען עס טרייען בעסער צו ארויסהאבן, באט יא, מ’קען גיין ווייטער אויף דעם.
Speaker 2:
ניין, וואס איז שלעכט אז די תורה איז די תורה? וויאזוי ווייסט מען?
Speaker 1:
ניין, ווייל זיין קשיא, מקור איז געווען אזויווי, די תורה איז א זאך וואס געשעט יעצט. פארוואס זאגט ער יעצט? ס’גייט נישט אן וואס ס’געשעט היינט אין הימל. ס’איז דא עפעס א פרינציפ, ס’איז דא עפעס א כלל צו וואס די הימל איז מחויב, וואס ס’שטייט אין די פסוקים.
Speaker 2:
ניין, ווייל די פסוק זאגט נישט וואס ס’שפילט זיך אפ אין הימל.
Speaker 1:
נאר ער קומט אן מיט א נייע תורה, אז די הימל איז אויך משועבד צו וואס ס’שטייט אין די תורה, צו וואס ס’שטייט אין די פסוקים. איך זע דא א קשיא, איך וויל נישט זאגן אז מ’קען נישט זאגן ווי דיר.
ס’איז דרשות פון די פסוקים. ער זאגט, איך ווייס פון די פסוק. וואס איז די פראבלעם? די פסוק קומט פון הימל, איי מין, די פסוק איז נישט קיין ליגנט. ס’קען זיין אז מ’האט צוויי כוחות, מיר פשט אין פסוק. אבער דו זעסט דא אז ר’ אלעזר בן עזריה, ווען ער זאגט א הלכה ווי רבן גמליאל, מאכט ער געבן זיין פשט אין פסוק. אויב האט ער א גוטע פשט אין פסוק, ס’איז דא אז ווער ס’זאגט אז ס’איז א חילוקי דעות, ס’איז דא אנדערע וואס לערנען אנדערש. פארוואס לערנען זיי אנדערש? נישט ווייל זיי זענען אין הימל, נאר ווייל זיי האבן אן אנדערע פשט אין פסוק.
אבער אונז, ווען אונז זאגן א הלכה, קען מען זאגן אזוי, ס’איז דא צוויי… די שאלה איז נאך געווען אויף דעם וואס האט געזאגט הלכה. יא? אויף רבן גמליאל אליין איז נאך געווען די זעלבע קשיא? לכאורה. און פרעגט עס נישט אויף דעם וואס האט געזאגט הלכה. ניין.
חידוש: די קשיא איז אויף דעם וואס זאגט “הלכה”
Speaker 1:
סאו וואס איז די פשט? אה, ס’קען זיין די ווארט איז טאקע אויף די ווארט הלכה. די ערשטע צוויי מענטשן האבן זיך געקריגט
הלכה, הסכמת בית דין של מעלה, חרם של יריחו, ושאילת שלום בשם
פשט אין “הלכה” — נישט וואס טוט זיך אין הימל, נאר וואס שטימט מיט די פסוקים
Speaker 1:
אבער ווען דו זאגסט הלכה, געווענליך הלכה מיינט וואס? אז דער עולם פירט זיך אזוי, אז אזוי איז אנגענומען געווארן. אבער דאס איז דאך א זאך וואס מ’טרייט צו וויסן וואס ס’טוט זיך אין הימל, דאס איז געווען די קשיא אזויווי. און וואס איז די תירוץ? ווייל דו קענסט נישט זאגן די ווארט הלכה.
און וואס איז די תירוץ? די תירוץ איז געווען אז ער האט געזאגט אז ס’שטייט אין די פסוקים אז דאס איז די הלכה. ניין, דאס לכתחילה איז דאס געווען, ניין? דאס איז דאך געווען לכתחילה, אז מ’האט פארשטאנען פון די פסוקים.
סאו ווען ער זאגט אז איך האב געזאגט הלכה, מיין איך צו זאגן אז אזוי פירט מען זיך אין הימל, נאר אז אזוי מוזן אונז אנעמען אז אזוי שטימט די פסוקים. אה, איך וויל אז מ’זאל זאגן אז אזוי איז אין הימל? איך ווייס נישט, אפשר איז דאס טאקע די קשיא אויך אויף רבי אליעזר. און די תירוץ איז אז מ’ווייסט פון די פסוקים.
דאס איז פשט אז ער זאגט הלכה, פשט אז ער איז מכריע, ער זעט אויס אז די פסוק האט ריכטיג פשט אין פסוק. דאס זאגט דער ירושלמי אין ברכות.
ירושלמי ברכות — שלשה דברים גזרו בית דין של מטה והסכימו בית דין של מעלה
Speaker 1:
אה, ס’איז דא אזא גוט שטיקל ביי רבי שמעון בר יוחאי, ס’זאגט דער ירושלמי אין ברכות, און יענע פלאץ דארט טאקע אויף יענע משנה פון… אה… האבן מיר רבי יהושע? יהושע דער רמאי שטייט דא. יהושע דער רמאי שטייט דא די זעלבע ווי רבי שמעון בר יוחאי? איך ווייס נישט.
שלשה דברים גזרו בית דין של מטה, איך זאג דיר נאר נאך די הסכימו בית דין של מעלה, און מ’האט געזאגט עליהן, ער זאגט דארט אנדערע זאכן, ביי די וועי. חרם של יריחו.
Speaker 2:
אז ס’איז א חרם פון ארץ ישראל?
Speaker 1:
ניין, ניין, מ’האט געמאכט א חרם פון יריחו.
Speaker 2:
אה, חרם, חרם פון יריחו.
Speaker 1:
מ’האט געמאכט א חרם אויף יריחו. רבי שמעון בר יוחאי זאגט, איך מאך א חרם אויף יריחו אז ווער ס’וועט בויען די אייבערשטער זאל אים אפטון, ער זאל אפטון די חרם. אה, הסכימו בית דין של מעלה, אקעי. מגילת אסתר, און שלש שלומים של מטה.
די צוויי דוגמאות — אנדערע מינים זאכן
Speaker 1:
לפי זה, לענייננו, די צוויי דוגמאות, דאס איז זייער אן אנדערע מין זאך. מגילת אסתר מיינט דאס אז ס’איז אויך די זעלבע זאך ווי דא, אז ס’איז געווארן א יום טוב, א נגד התורה? דארט איז אויך דא די פשט פון נגד התורה? כאילו יהושע האט געטון עפעס קעגן א תורה מיט מאכן די חרם? וואס זאגן דארט די מפרשים? איך ווייס נישט.
Speaker 2:
אה, חרם של יריחו, ער מיינט יא, דאס וואס עכן האט גענומען, נישט זיכער.
Speaker 1:
די מפרשים, וואס זענען די מפרשים? וואס מ’זעט דא קלאר איז, אז די מעשה איז אן הקדמה צו יאשיהו’ס שאלה. וויאזוי קען זיין אז בית דין של מטה טוט עפעס קעגן וואס ער וואלט נישט געהאט קיין רעכט לכאורה?
און די משל פון יהושע, וואס האט ער געטון ראנג? די חידוש איז נישט אז ער האט געטון ראנג, די חידוש איז אז ער האט געטון, און די אייבערשטער האט נישט געזאגט אז ער האט געטון ראנג.
Speaker 2:
אבער דאס קענסטו ברענגען, אויך אלישע האט מחיה געווען די קינד, מ’איז געקומען מן השמים, ווייל יא, דו האסט צוריקגעגעבן לעבן פאר א…
Speaker 1:
אה, ס’איז געווארן א הלכה. אז מ’האט געשטראפט אויף א חרם.
Speaker 2:
מ’האט גערעדט פון הלכות חרם.
Speaker 1:
ניין, די נעקסטע פרק, אין די נעקסטע מעשה, אין מלחמת עי, האט ער גערעדט פון הלכות חרם, אז מ’זאל געשטראפט ווערן אויף א זאך וואס יהושע בן נון האט געמאכט. הלמאי? ער האט זיך געבעטן מאכן. ס’איז נישט עפעס די גרויסע קשיא.
Speaker 2:
ס’איז אן עבירה לכאורה, ניין? אדער נישט קיין עבירה?
Speaker 1:
ניין, יהושע האט נישט געטון קיין עבירה.
קשיא: וויאזוי קען א חרם מחייב זיין?
Speaker 1:
איך וועל דיר זאגן אן אנדערע קשיא אויף דעם, ווייל דו קענסט פרעגן, וואס איז די יא, א חרם איז א זאך וואס רבנים קענען מאכן.
Speaker 2:
נישט נאר רבנים, א מענטש מאכט א נדר, א קהילה קען מאכן א חרם.
Speaker 1:
א קהילה, א מענטש. איך מאך א נדר, קען זיין אז א נדר פון א חרם איז א סארט נדר. איך מאך א נדר, “שלא אוכל”, איך באקום אן עונש פון שמים?
Speaker 2:
פרוביר צו זאגן אז א חרם איז אנדערש.
Speaker 1:
אבער אויף א פאלק איז דאך זייער אנדערש ווי א מענטש מאכט. א מענטש קען מאכן א נדר, ער זאגט אז ער איז אסור, דאס איז דאך די הלכה פון נדרים ציבור, ער זאגט דער רמב”ן אין משפט החרם, דו געדענקסט?
רמב”ן — משפט החרם: הסכמת כלל ישראל מאכט תורה שבעל פה
Speaker 1:
דער רמב”ן טענה’ט אז דאס איז די יסוד, אז א ציבור קען מאכן א… פון די פסוקים, מען קען מאכן א חרם, מען קען מאכן א… דו קענסט צונעמען יענעמ’ס געלט, רייט? ניין, איך רעד יעצט פון א נדר, מען קען מאכן אזויווי א איסור, און דאס איז מחייב.
וואס איז די עיקר זאך וואס ער וויל ארויסברענגען אין משפט החרם? דאס. פארוואס נעמט זיך א גאנצע ספר, פעלט זיך אויס פאר דעם? א גאנצע קונטרס.
אה, דאס איז די הסכמת כלל ישראל וואס מאכט תורה שבעל פה.
Speaker 2:
אה, דאס איז די משפט החרם?
Speaker 1:
דאס איז די מהלך פון די חרם, אז די עולם איז מקבל אז דאס איז… אז דאס איז קיינעם, ניין, אשר יחרים איש, וואס טייטש אפ פון דעם אז א מקנה?
Speaker 2:
אה, דו רעדסט פון די עצם קנין, איך רעד פון די איידיע פון חרם.
Speaker 1:
אה, פון די חרם אז עס איז באופן שבועה ונדר, אז עס איז מחייב. חרם דרבינו גרשום, יא?
Speaker 2:
אה, אזויווי חרם מ’גייט נישט וואוינען אין שפאניע, א קבלה אויפ’ן ציבור, חרם דרבינו גרשום.
Speaker 1:
אה, ער זאגט, און די ירושלמי זאגט ער, ר’ אבהו ור’ שמואל בר נחמני, יאמרו איפה המעשרות? דאס איז זייער אינטערעסאנט, און די בבלי ברענגט שוין אז ר’ שמואל בר נחמני האט ארויסגענומען די חרם של ריחים. אפשר טאקע וועגן דעם קשר, ווייל חרם של ריחים איז נישט אזא קשר, עס איז א פשוט’ע…
שאילת שלום בשם — משנה ברכות, “ה’ עמכם”, און דער ענין פון הזכרת שם שמים
וואו לערנט מען ארויס שאילת שלום?
Speaker 1:
לאמיך דיר פרעגן, שאלת שלום לערנט די משנה ארויס פון מה סוטה, וואס די תורה לאזט משום איבה שלום… מעביר זיין שמו, מ’לערנט עס ארויס דארטן פון סוטה? איך ווייס נישט. איז דאס נישט וואס שטייט אין די משנה אין ברכות?
Speaker 2:
ניין, די משנה אין ברכות זאגט נישט דאס. וואו שטייט? שטייט נישט אין די…
Speaker 1:
איך געדענק פון א גמרא אז א קל וחומר, אה, פון דוד, אה, פון די תהום. אבער די גמרא זאגט עס נישט אויף דעם לגבי יעדער שלום, אז גדול השלום וואס ס’ווערט…
Speaker 2:
ניין, אבער דו קענסט זאגן אזוי, אבער ניין.
קעגן די מינים — “ה’ עמכם” אלס אידענטיפיקאציע
Speaker 1:
ס’איז משמע אפילו אין די משנה אז ס’האט עפעס צו טון מיט צו באקעמפן די מינים, אז בועז איז געווען ספק רע, דאס שטימט נישט. הייסט נישט. וויאזוי די מינים און די רשעים דארף מען וויסן. אקעי, זאגט דער… זאגט דער… איך האב נישט קיין צייט צו טראכטן. זאגט דער…
הערט, זאגט די גמרא, דרך אגב, דאס איז אן הערה. ס’איז דא אן הערה, סארי אז איך סטאפ נאך א רגע. איך טראכט צו “השם עמכם” איז אפשר נישט אזוי ווי א ברכה אזוי ווי איך האב געטראכט.
אויב וואלט עס געווען געווען באופן ברכה אדער תפילה, לכאורה וואלט נישט געווען קיין חשש וואס זאל זיין מזכיר שם שמים לבטלה, ווייל וואס איז די גאנצע צייט? א איד זאגט אייביג “ברוך השם”. די גאנצע תנ”ך איז פול מיט “ברוך השם”.
נאר ווען ס’זאגט נעגען א מין, קען זיין אז ס’איז געווען אזוי ווי אן אידענטיפיקעישאן. “השם עמכם” – דו ביסט פון גאט’ס מענטשן, “יברכך השם”. דאס איז די פשט.
Speaker 2:
פשוט, ס’איז זיכער א ברכה. “שאילת שלום” איז א סארט ברכה.
Speaker 1:
“לשאול”, נישט “שאלה בשלום”. קען זיין דאס איז א נייע פשט. “שאלה” איז א לשון פון פרעגן. “שאלה בשלום” מיינט אזויווי ס’איז א טעסט. גלייבסטו אז דער אייבערשטער וועט דיר געבן א ברכה? קענסטו נאטורליך אריינזינגען, “חיק סם איינער אין מיין השתתפות”?
Speaker 2:
ניין, ס’איז לכאורה נישט די אמת’ע פשט.
Speaker 1:
ניין, אבער איך טראכט וואס דאס האט קעגן די מינים.
Speaker 2:
אה, קעגן די מינים מיינט בכלל, מען זאל נישט וויליג דערמאנען דעם אייבערשטנ’ס נאמען. קעגן די מינים וואס זענען משכיח שם שמים.
Speaker 1:
ניין, אבער איך זע יא מפרשים זאגן אז פארוואס מ’האט יא מתיר געווען למעשה, איז וועגן שלא ישכח שם שמים. אקעי.
קשיא: וואס איז דער חשש פון הזכרת שם שמים?
Speaker 1:
איך וועל דיר זאגן, דו פרעגסט א גוטע קשיא, נישט אויף א תלית. אדער צו ס’איז דא אן הוה אמינא, אדער אפשר דער עיקר דין איז אז מזכיר שם שמים, אזויווי ס’שטייט “בכל המקום אשר אזכיר את שמי”, טוט מען נאר לשם שמים, ווען ס’איז פאר’ן אייבערשטנ’ס תועלת. אפשר טאקע טאר מען נישט מברך זיין. איך מיין, דו פרעגסט גוטע קשיות.
ווייסט, ווען איז מען מזכיר את השם? אין ברכת כהנים, “ושמו את שמי על בני ישראל”, אז דו זאלסט ממש לברך את חברך בשם. איך ווייס נישט. ס’איז נישט קלאר וואס זאל זיין די פראבלעם.
איך מיין אז דער מאור עינים זאגט אזוי, אז מ’האט עס מתיר געווען ווייל ס’איז געווען מענטשן האבן בכלל נישט דערמאנט מער דעם אייבערשטנ’ס נאמען. כדי אז דער אייבערשטנ’ס נאמען זאל נישט ווערן פארגעסן.
אבער דאס איז נישט אונזער נושא. אקעי, אונזער נושא איז עפעס אנדערש.
גמרא’ס מהלך: מצוה אדער רשות?
Speaker 1:
אונזער נושא איז אז דא איז דא א ממרא, יא, און פירטן, לאמיר אויספירן אביסל די גמרא שנעל. און ער ברענגט דא אז מ’קען מיין אין בקורא. און אידי זאגט אז אפשר איז א מצוה, אויב ער וועגטסער דא מיינען השם עמכם בדרשת שלום, אלמלא נשבעת.
אידי ברענגט אזא שיטה, אז יעדע מאל א איד טרעפט איינעם זאל זיין א מצוה. זאגט ער גוט, איז דאך די שאלה צו די גדוד סקירה, רשות או זכות. לכאורה מוז זיין אז ס’איז א מצוה, ווייל אויב נישט, וויאזוי קען מען מבטל זיין אן איסור, אויב ס’איז א חשש איסור, נאר ווייל ס’איז א מצוה, ממילא קען מען מבטל זיין נאך א חשש איסור.
זאגט די גמרא, טו אויס די גמרא אין מקראות וואס ווערן עס איז אויך פאר די ירושה על מבטל זיין נאך. זאגט די גמרא, אלא קראי קדושין. וועלכע פסוקים? גופא, וויאזוי האט מען געלערנט דעם פסוקים?
בית דין של מטה vs. בית דין של מעלה — דער טיפערער ענין
ר’ יוסף’ס צוגאנג: בית דין של מעלה דארף פאלגן
Speaker 1:
יא, עס איז בקיצור, האט ר’ יוסף’לער געזאגט אז אלא מאיר, מען קען יא זאגן וואס איז בעת ווערן של מטה. דרך אגב, ער טראכט אריין, אבער עס איז דאך דא א פאסטעלע טיפערע זאך, רייט? ס’איז נישט נאר עס ווי א רייע, אז אמאל זאגן אונז וואס דער אייבושטער טוט. ס’איז גאר גל-גאר, רייט? כאפסט?
ווייל דער איידיע, אז דא איז אזא זאך אז עס איז עס איז די בעת ווערן של מטה, דארט קענסט אונז זאגן אנדערש. דאס איז די מחלוקת וואס איר האבן מיט דיר. רייט? אויב אונז האבן אונז פרעגט… ר’ יוסף פרעגט א כשר, ווי ער זאגט אונז, הלכת כרת, ס’איז א זאך וואס דער אייבושטער טוט. עס האט געזאגן, פרעגט דער אייבושטער, ער דארף דיר פאלגן. קען מען זאגן, יא?
ר’ ישער בן לייבי האט געזאגט, און עס איז דא אסאך מיט די רשום עדכי וואניאל. יא, עס איז דא מיט זכטת רשו השנה, שטייט אז די בעדה של מעלה איז דאן די, און ווען דער בעדה של מטה מאכט די חודש, ואוד ואוד ואוד ואוד ענינים. עס קען מען זאגן יא, און נישט טשארט אונז ווייז. איז ר’ מחייב.
אונז דארפן מיטאמאל טשעקן, אונז טראסטן אז זיי פאלגן. זיי דארפן פאלגן, זיי פאלגן נישט. מיין אזעל וועשה. וואס די טראסטעסט ער נישט, דער מיינסטער אייבערשטער גייט דער חשו ארגיין קעגן די תורה אונז הייסן. העה, אינטערסאנט. רעיט, דאס איז איין תורס.
ר’ מאיר’ס צוגאנג: מען ווייסט פון די פסוקים
Speaker 1:
אבער רבי מאיר זאגט עס דזשעי תורס. אבער רבי מאיר זאגט א נעקסטע תורס. אבער וויאזו ער ווייסט אינזער בעדת של מעלה איז קומען? ווייל עס שטייט אין די פסוק?
אבער אין דעם אליין ליגט זיך א געוואלדיגע זאך אז אז דער בית שמואל גייט קיינמאל נישט פוסל’ן פון דעם, ווייל עס קען ווערן, עס שטייט אין פסוק. ביי דער בית שמואל איז עס “live and kicking”, עס קומט יעצט ארויף, וויינער זענען משעבד. אבער דעמאלטס איז נישט קיין פראבלעם, אויב עס זאגט אין פסוק.
חידוש: דער בית שמואל’ס שיטה
Speaker 1:
און איך האב געוואלט זאגן דעם חידוש אז מ’קען זאגן פון דעם בית שמואל וואס ער דינגט, ווייל ער איז גערעכט אז די אלע מקורות און אסאך פון די זאכן וואס שטייט אין חמדת דניאל איז דאך פון די פסוק, אז דער בית שמואל איז מסכים.
המשך: פשט אין “הסכמת בית דין של מעלה”, קיימו וקיבלו, און ריש לקיש/שמואל
ווייטערדיגע קלערונג: וויאזוי ווייסן מיר וואס בית דין של מעלה טוט — און וואס איז דער חידוש?
Speaker 1: אבער וויאזוי ווייסן מיר אז די בית דין של מעלה איז מסכים? ווייל ס’שטייט אין פסוק. און דאס איז נישט געווען גערעכט.
אבער אין דעם אליין ליגט א געוואלדיגע זאך, אז די בית דין של מעלה גייט קיינמאל נישט טוישן פון דעם. דו וועסט קענען ברענגען, ס’שטייט אין פסוק! ביי די בית דין של מעלה איז נישטא קיין לאבינג און קיקינג. ס’קומט יעצט ארויף איינער, זיי זענען משועבד צו… דאס איז נישט קיין פראבלעם.
אויב ס’שטייט אין פסוק, האבן מיר דאך נישט קיין חידוש אז מ’קען זאגן פון די בית דין של מעלה וואס ער טוט. ווייל דו ביסט גערעכט, די אלע מקורות איז סך הכל זאכן וואס שטייט אין פסוק. וואס איז די חידוש אז די בית דין של מעלה איז מסכים?
סאו האט מען מקורות וואס שטעלט די… פון די פסוקים לערנט מען ארויס אז מקורות האט געדארפט זיין אזוי. דו האסט געמיינט אז ס’איז געווען געגאנגען קעגן די תורה? ניין. וואטעווער. פון די פסוקים סך הכל וואס ער ברענגט פון דעם איז אז מ’קען טרעפן אז ס’איז דא אמאל וואס… ניין, מ’דארף נישט אנפילן דעם… מ’קען מדייק זיין פון די פסוק וואס טוט זיך אין יענעם דור. דעטס אלל.
ניין, ניין, ניין. מ’דארף פארשטיין אזוי. די אלע זאכן איז דאך די איסור געווען פאר די היתר. ס’איז בל תוסיף וואס די תורה האט געשריבן. מקרא מגילה איז… ביי מגילת אסתר האט מען געוואלט צולייגן א נייע מצוה. דא האט מען זיך געפלאנטערט. זיי האבן געזאגט, נאר בל תוסיף איז עלטער ווי די נייע תקנה פון זאגן אז ס’איז מלחמה. קען זיין.
פון דעם האבן זיי געזאגט אז וויאזוי האט מען דאס געמעגט אנהייבן טון. אבער איינמאל מ’האט געזאגט מקרא דורשי, זעט מען אז ס’שטייט שוין אין פסוק די מקום היתר. ממילא איז נישט קיין חידוש פון די חכמים. ס’איז אלעמאל אזוי געווען. בל תוסיף איז אמת. ס’איז אנדערש. ס’איז נישט קיין קעיס פון הסכימה בית דין של מעלה.
נאכאמאל, ס’איז נישט געשען יעדן טאג נס פורים. אבער אין די הלכה איז שוין דא מקרא דורשי. אה, ניין, מקרא דורשי דארטן איז הסכימו וקיבלו.
דאס וואס אונז רעדן יעצט פון די מסכת מכות רעדט פון חייבי כריתות שלקו, איז נישט קיין זאך וואס איז געשען. ס’איז נישט קיין זאך וואס די בית דין של מעלה האט גע’פסק’נט. ס’איז נאר אזוי איז די הלכה מעיקרא.
סאו די פשטות, מ’קען גיין טיף, אבער די פשטות פון די משא ומתן אין די גמרא איז נאר אז פון דעם זעט מען פון די בת קול אז ס’איז דא א נארמאלע זאך. ס’איז נישט קיין זאך פון פסוק וואס דער אייבערשטער טוט.
צוויי לעוועלס פון פארשטיין “עונשים אין בית דין של מעלה”
Speaker 1: ביי די וועי, מ’קען יעצט טראכטן, בכלל, ווען מ’לערנט וועגן די ענין פון עונשים אין בית דין של מעלה, וואס מיינען אונז ווען מיר זאגן עס?
צו מיר מיינען צו זאגן, אונז פסק’ענען און וועגן דעם גייט מען דאס טון אין הימל? אדער מיר זאגן פארקערט, אונז טרייען אויסצופיגערן וויאזוי מיר פירן זיך אין הימל, based on וואס שטייט אין די פסוקים?
די נארמאלע וועג איז אז אונז טרייען אויסצופיגערן וואס טוט זיך דארטן אפ, נישט ווייל אונז הייסן. אה, אונז טרייען אויסצופיגערן וואס דארטן טוט זיך.
די אנדערע וועג איז ניין, אונז טרייען אויסצופיגערן וואס די הלכה איז, און אין הימל האט מען שוין געטון. אזויווי עס גייט קומען משיח, וועט מען טשעקן לויט די רבים צו ער איז משיח. שטעלט זיך ארויס אז לויט די רבים שטימט עס נישט, איז ער נישט משיח, איז משיח נישט געקומען.
Speaker 2: וואס?
Speaker 1: דער פשוט’ער פשט איז ענדערש. דו קענסט זאגן טיפערע פשטים, אבער די פשוט’ע פשט אין די גמרא, מיר דארפן אלעמאל האלטן קאפ מיט די פשוט’ע חשבון. די פשוט’ע חשבון פון די גמרא איז, ער זאגט אונז וואס איז געשען אין הימל.
דער אמת איז, איך האב געזאגט פארוואס דער פשוט’ער פשט האט אים נישט גענוגט, ווייל פונקט פון דער רבי שמעון לוי, וואס האט ער מיט טויזנטער מדרשים וואס ער זאגט פון די נושא פון, איך ווייס, פון וואס? דאס איז אז א צדיק גוזר… דאס איז אן אנדערע מין זאך. רייט, רייט, רייט, רייט.
סאו וואו נאך זעסטו אזויפיל מאל אז עס האט זיך געטוישט קעגן די הלכה? אבער אז די הלכה פסוקה האט געזאגט אז מען קען נישט גיין מאכן מקרא מגילה, האט ער געמיינט אז דאס איז רבי שמעון בן לקיש’ס מאמר? אדער איז עס דער מאמר פון רבי חנינא פון קריסוס? אקעי.
אבער דא דארף מען נישט אנקומען צו דעם. קען זיין פון דעם וואס רבי אדא בר אהבה פסק’נט, כאילו ער פסק’נט. אבער פון די מימרא דארף מען נישט אנקומען, פון די גאנצע משנה זעסטו עס.
אזויווי דו זאגסט, זעט אויס אז ניין, אז לכאורה די גאנצע פשט פון די שאלתות איז נישט. אזוי דארף מען זיכער טראכטן אז א ואידך מיינט צו זאגן אז מיר קענען יא פסק’ענען הלכה אזויווי מיר זען פון די דריי פלעצער. און וויאזוי ווייסן מיר דאס? ס’איז אן ענין פון די פסוקים דארט. אבער דאס איז נישט מיין זאך וואס איז מתרץ די גמרא.
דער ענין פון “רילעישאנשיפ” צווישן בית דין של מטה און של מעלה ביי כריתות
Speaker 2: ס’קען זיין אז די פראבלעם דא ספעציפיש איז אביסל אנדערש, ווייל דא זאגט מען אזוי: דער מענטש איז מחויב כרת. וועלן מיר זאגן אז ווען בית דין של מעלה גיט אים מלקות, פלוצלינג לופט מען אפ אין בית דין של מעלה זיין כרת. דאס איז אן אנדערע זאך, ווייל דא איז פשט אז כאילו ס’איז דא א רילעישאנשיפ א גאנצע צייט. בית דין של מעלה טשעקט, אה, ער האט באקומען מלקות? ער איז פטור. איינמאל דו זאגסט שוין מקרא דרשת… עס איז not really א problem, right? עס איז not really א problem, right?
Speaker 1: איך מיין, אזוי ווי יעדער זאגט, די גאנצע וועלט שמאל איז עס וואס קומט אין די וועלט. מען קען זאגן אז עס איז אויטאמאטיש, פארשטייסט? אבער עס לייגט דאך צו א נייע layer, ווייל…
Speaker 2: איך בין מסכים, איך בין מסכים, עס איז נאך א layer, אבער עס איז נאך א טיפערע layer וואס איז נאך א גלגול. אפשר איז דאס דווקא וויכטיג, יא. אקעי.
“קיימו וקיבלו” — שמואל’ס דרשה און ריש לקיש’ס פשט
Speaker 1: די קורצע איז, דאס איז די ראיות, אזוי. ער זאגט, דער אוצר המפרשים אדער וואטעווער, ער זאגט אז דער חילוק פארוואס דער בבלי ברענגט נישט ישועות איז ווייל מ’האט טאקע נישט געהאלטן פון ישועות. אין די גמרא’ס פון ארץ ישראל שטייט אז די ישועות זאלן קומען לייכט, די ישועות זאלן נישט זיין שולדיג. איך ווייס נישט, איך גיי נישט אריין אין די חילוקים. עס איז נישט ממש קיין סתירה אדער א מעשה, ווייל נאכדעם וואס ער האט געמאכט האט עס געארבעט, אזוי מיינט עס.
אקעי, זאגט די גמרא, וואס איז די ראיה? יא, אדרבה, איך האב א בעסערע פשט אין די זאך פון רב יוסף. רב יוסף זאגט, “מן סלק לעילא ועשה” מיינט פארקערט, ווער איז יענץ וואס די בני שמאללא פארציילן אז דער איד האט געכאפט מכות?
Speaker 2: דאס איז א גוטע שאלה.
Speaker 1: פארוואס איז דאס א גוטע פשט?
Speaker 2: א גוטע פשט, מיין גאט, דו ווערסט מודה אז מ’האט אים איבערגעגעבן פאר חיובא דקריסה?
Speaker 1: איך פארשטיי נישט די זאך.
Speaker 2: אז דו ווערסט מודה אז די מעשה איז נישט די שאלה וויאזוי די מעשה האט זיך אפגעטוהן אויף די וועלט. דו ביסט נישט מודה אז ס’איז געווען א שופר? די שאלה איז וויאזוי…
Speaker 1: ניין, ווייל דאס וואלט אויך געווען א גוטע ענטפער אז די בני שמאללא…
Speaker 2: איך מיין נישט אזוי. אבער די בני שמאללא זענען מסכים אז וואס איז געשען דא, אז קודם האט אונז געקענט אראפנעמען אן עצם קדושה וואס דארף צו זיין מכות דא. דאס איז נישט די נושא, דאס איז אן אנדערע לעוועל. אקעי, צוריק.
Speaker 1: מיר האבן גערעדט פון די חכמה, דאס איז דאס וואס דו האסט געוואלט ארויפברענגען, יא. אקעי, זייער גוט.
די ערשטע לעוועל איז אז טאקע דארפן מיר נישט וויסן, אונז קענען זאגן. די צווייטע לעוועל איז וואס דו זאגסט אז די גלח הגופה איז א סארט אז די בני שמאללא גייען נאך די בני שמאללא. די אלע זאכן זענען אמת, זיי שטייען אין אנדערע פלעצער, איך האב זיי געזען.
אבער קוק, די נעקסטע גמרא זאגט די פיר יחידי קודש בבית דינו של שם, אפשר יעצט רעדט מען פון דעם. אקעי, וואס איז די ראיה? וואס איז די מקרא? וואס איז די קרא קדושים? אזוי, אויף יעדע זאך איז דא א פסוק.
אויף מקראי מועד איז דא א פסוק, “קיבלו עליהם ועל זרעם”. “קימו למעלה מה שקיבלו למטה”. אה, וואו. מען האט אנגענומען אין הימל אז מען מעג גיין מאכן א יום טוב. פורים, א גאנצע סך סך מן התורה.
Speaker 2: איך מיין, די ווערטער זענען מיר באקאנט, אבער איך האב עס נישט געלערנט אינעווייניג דא.
Speaker 1: איך מיין ס’איז די דריטע פשט, די “קיימו וקיבלו” וואס אונז האבן געלערנט אין די לעצטע פאר טעג.
Speaker 2: ניין, ווייל “קיימו וקיבלו” מיינט אז די אידן האבן מקבל געווען נאכאמאל די תורה. דאס איז איין פשט. און וואס האט שמואל געזאגט?
Speaker 1: אמר שמואל…
Speaker 2: אה, אה, שמואל האט געזאגט אז “קיימו וקיבלו” איז אויך אז ס’איז געווארן אנגענומען. אה, אה, אה, רייט. און כולי, וויאזוי ווייסט מען מגילת אסתר? וויאזוי ווייסט מען אין די שטעט און בתי כנסיות? וויאזוי ווייסט מען די מגילה? ווייל “קיימו למעלה מה שקיבלו למטה”. איך האב געזאגט אז דאס איז שפאנענד.
אבער על כל פנים, דאס איז שמואל’ס מדרש. “קיימו למעלה” מיינט כפשוטו, דער אייבערשטער רעדט זיך ווייטער פון די פראבלעם, וויאזוי זענען מיר מקיים פורים? ווייל ער זאגט אז “קיימו למעלה”, דאס וואס למעלה האט מסכים געווען. דאס איז רבי שמעון בן לקיש מפרש, שמואל האט אים געפרעגט מאי נפקא מינה.
ריש לקיש’ס היסטארישע שטעלונג — תנא אדער אמורא?
Speaker 2: רייט. אמת? רבי שמעון בן לקיש איז געווען א תנא?
Speaker 1: ניין, נישט קיין תנא. ער איז געווען א תנא.
Speaker 2: רבי שמעון בן לקיש איז געווען אן אמורא. יש מחשיבים אותו כתנא, ווייל ער שטייט אמאל אין די משנה, אבער ס’איז נישט, ס’שטימט נישט. רבי שמעון בן לקיש איז געווען איינער פון די ערשטע אמוראים פון ארץ ישראל. ער איז געווען בערך אין די תקופה פון שמואל, רב ושמואל.
Speaker 1: אה, לכאורה, איך ווייס נישט. ער איז געווען אין ארץ ישראל, שמואל איז געווען אין בבל. ער שטייט אמאל אין די משנה, נישט פשט אז ער איז געווען א תנא בפשטות.
Speaker 2: ער איז געווען, אה, רבי שמעון, ביי די וועי, סתם אזוי, רבי שמעון בן לקיש איז געווען דער וואס איז געגאנגען אין ארץ ישראל. ער איז געווען דער מיסטיק, יא. סאו א קשיא אויף אים וויאזוי ער ווייסט…
Speaker 1: אה, ער איז געווען דער וואס האט געזאגט “הלואי סתם”. איך בין געווען דער וואס האט געזאגט “הלואי סתם”.
Speaker 2: ער איז געווען אליהו הנביא, ער איז געווען אליהו הנביא. ער האט גערעדט מיט אים, ער האט גערעדט מיט אים מיט זאכן.
Speaker 1: וואס איז די קשיא אויף אזא איינער?
Speaker 2: אה, איך זע אז די היסטאריקערס, סתם אין וויקיפעדיע ברענגען זיי שוין אז ס’איז א מחלוקת צווישן די היסטאריקערס. זיי ווערן דערמאנט אלס א סאך שפעטערדיגע. ער ווערט דערמאנט אין די משנה, אבער ער ווערט דערמאנט אלס דער רבי פון ר’ אבא בר כהנא און דער תלמיד פון ר’ אליעזר הקפר. ווי קען זיין אז ער איז א חבר מיט ר’ חנינא, וואס ר’ חנינא איז… אקעי, איך זע נישט אז ס’איז אזא גרויסע קשיא. ניין, זיי זאגן אז ס’איז געווען צוויי. אקעי, ס’איז נישט אזא גרויסע קשיא. דאס איז די תורה פון ר’ בנציון דער צדיק וואס ער ברענגט.
קרי וכתיב אין “וקיבל/וקיבלו” — רב’ס דרשה אין ירושלמי
Speaker 2: על כל פנים, ר’ יהושע בן לוי איז געגאנגען אין הימל. ס’איז אינטערעסאנט, ס’איז דא אן אנדערע מדרש אויף ר’ יהושע בן לוי, אז בשעת ווען צדיקים שטארבן, זאגן זיי וואס גייט געשען צו זיי. און אין אן אנדערע מדרש שטייט עס אין אביסל אן אנדערע וועג, אז זיי זאגן געוויסע פסוקים בשעת פטירתם מן העולם. קען עס אויך זיין אן ענטפער פאר די שאלה פון מיין עוזר וואס ער האט געפרעגט.
אקעי, און בקיצור, ביי די וועי, ס’איז דא אויך א מחלוקת וואס איז דער פשט פון די דרשה “קימו וקבלו”. אין די בבלי שטייט א גאנצע צייט “קימו למעלה מה שקבלו למטה”, “קימו מה שקבלו”. אבער אין די ירושלמי, נישט אין די ירושלמי, לאמיר זען די ירושלמי. אין די ירושלמי שטייט, “קימו וקבלו”, רב אמר, זאגט ער, ס’איז רב מסביר די דרשה, נישט ר’ שמעון בן לקיש, נאר רב איז מסביר, אמר “וקיבל” כתיב. ס’שטייט אן א ו’ אין דעם? קען זיין. מ’דארף נאכקוקן. מלמד שהסכימו בית דין של מעלה עמהן. דאס איז די לשון וואס שטייט בעסער אין די… ער ברענגט דא די לשון.
Speaker 1: סאו “וקיבל” מיינט די בית דין של מעלה? איז די בית דין של מעלה א לשון יחיד?
Speaker 2: רב ברענגט דאך די לשון, “וקיבלו היהודים עליהם ועל זרעם”, “וקיבל היהודים”. דארט שטייט “וקיבלו”. יא, “קימו וקבלו” איז א קרי וכתיב. אין די כתיב שטייט “וקבל היהודים”, און אין די קרי שטייט “וקבלו”. מ’דארף דאס נאכקוקן ווען מ’ליינט די מגילה.
סאו, זאגט רב, “וקיבל היהודים” — רבון של היהודים קיבל. נישט די אייניקלעך. רבון של היהודים מיינט די בית דין של מעלה.
Speaker 1: די סתרא דשמאלא איז הקדוש ברוך הוא?
Speaker 2: בזמן הזה מיינט אלעמאל הקדוש ברוך הוא, עניוועי.
Speaker 1: וואס איז די פשט אז הקדוש ברוך הוא בזדינא, עפעס, איך ווייס נישט, צדיק הדור?
Speaker 2: דאס שטייט שוין…
Speaker 1: בזמן הזה איז א וועג פון זאגן דרייצן מדות הרחמים.
“וקיבל היהודים” — רבא’ס דרשה, הסכמת בית דין של מעלה ביי מקרא מגילה, און דער פראבלעם פון “לא תוסיף”
רבא’ס דרשה: “רבן של יהודים קיבלו”
Speaker 1: און “וקיבל היהודים” שטייט “וקיבלו”.
און איך האב געטראכט ווען מ’לערנט די מגילה. סאו, ער זאגט רבא, “וקיבל היהודים”, “רבן של יהודים קיבלו”. נישט די אידן.
רבן של יהודים מיינט ער בית דין של מעלה? די שר של היהודים? אדער הקדוש ברוך הוא?
Speaker 2: בית דין של מעלה, ביידע מיינט אמאל הקדוש ברוך הוא. וואס איז די פשט פון בית דין של מעלה? הקדוש ברוך הוא ווייסט דאך נישט עפעס חוץ… ס’איז דאך א דעת עליון. ס’איז דאך נישט… דאס שטייט שוין. בית דין של מעלה איז א וועג וויאזוי מ’זאגט די רבונו של עולם מיט די מידת הדין, אדער וואטעווער.
בכלל, בפשטות, ס’איז דא מלאכים וואס העלפן, וואטעווער, וואס מ’איז נישט פארמישט אין די ענינים. על כל פנים, דאס איז דאך אן אנדערע ווערסיע פון די דרשה “קיימו מה שקיבלו”. אינטערעסאנט. אין מדרש שטייט דאס? בקיצור, דאס איז אן אנדערע לשונות פון די מדרש.
אקעי, דאס איז די מקור, זייער אינטערעסאנט. דאס איז די מקור אז וואס? אז די אייבערשטער האט מסכים געווען צו די קבלה פון די חידוש פון פורים. און ווען נאך?
שאילת שלום בשם — בועז, גדעון, און די קשיא פון כראנאלאגיע
Speaker 2: וואס איז די מקור פאר די אנדערע צוויי זאכן? זעען מיר דא אין מסכת מכות, “שאילת שלום בשם” שטייט ביי בועז “ה’ עמכם”, און נאכדעם “ואומר ה’ עמך גבור החיל”. ס’שטייט שפעטער ביי גדעון זאגט דער מלאך “ה’ עמך גבור החיל”. זעט מען אז דער מלאך רעדט שוין די זעלבע שפראך וואס בועז האט מחדש געווען. כאילו אויב ס’וואלט געווען אן איסור וואלט נישט דער מלאך עס געטון. זעט מען אז דער אייבערשטער פירט זיך מיט די זעלבע סדר פון “מודה על האמת”, אזוי ווי… אזוי ווי גדעון, אזוי ווי בועז.
Speaker 1: פארשטיי איך נישט, ס’איז דאך גדעון קודם בועז, אבער.
Speaker 2: ווער פרעגט דאס? תוספות?
Speaker 1: יא, תוספות.
Speaker 2: תוספות’ס תירוץ איז אז… זאגט תוספות אז בועז האט זיך געפירט אזוי, און נאכדעם האט זיך די גאנצע וועלט געפירט אזוי. אהא. די אידן האבן זיך אנגעהויבן צו פירן, און נאכדעם האט די אייבערשטער אויך געפירט אזוי.
וואו. ס’איז א מנהג העולם וואס איז געווען. דאס איז א ראיה אז אסאך מאל מ’זעט עפעס, בית דין של מעלה האט מתקן געווען, איז נישט דוקא, ס’איז געווען א מנהג. מ’זעט אז ס’איז אן אלטער מנהג.
Speaker 1: וואס זאגט תוספות? דער תוספות איז כשר? ער איז אים גערעכט, און די פשט איז אזוי, אז ס’איז דא א כשר מלך. אקעי, בקיצור, וואס איז די ראיה?
די ראיה פון מעשרות — עזרא און די נביא מלאכי
Speaker 2: לאמיר שרייען אז ס’איז טאקע דין, ומה יעשה הבן, וכו’. תשמע, ברענגט די גמרא נישט צוריק, נאר א ראיה פון מעשה וואס ס’שטייט, ווי איז כל המעשה? מ’זעט אז וואס? אז דער אייבערשטער האט טאקע געגעבן די ברכה פון די מעשרות. די מעשרות וואס עזרא האט מתקן געווען שלא כדין, האט דער אייבערשטער געזאגט בנביא אז ער גייט געבן, אז ער גייט געבן, האו דא יו קאל איט, יא, אז ער גייט געבן ברכות פאר דעם. איז דאך א סימן אז ס’האט געארבעט. ומכאן דלא כהאיך, אז נישט, וואס טענה’ט אז וויבאלד די שמיטה איז דרבנן, איז נישטא די ברכה פון תעבירו? יא, ס’איז משמע אז אויב דער בית דין שלמטה זאל מבטל זיין די מעשרות, איז פשט אז מ’דארף עס נישט טון אויך נישט.
Speaker 1: קען מען דן זיין מיט דעם. נו, נו.
דער אונטערשייד צווישן מקרא מגילה און די אנדערע דריי זאכן
Speaker 2: ס’איז אינטערעסאנט וואס קומט דא אריין, דער מהר”י איז דאך דא ברענגט דאס אז “לא תתבטל קריאתה לעולם”. וואס האט דאס צו טון? ער האט דאס נישט פארשטאנען פון קיימו וקיבלו. איך פארשטיי אז די גמרא מיינט נישט אז די קיום פון בית שמאי איז אז ס’איז דא אזא מצוה, נאר אז די קיום פון בית שמאי איז אז ס’גייט אלעמאל בלייבן. איך ווייס נישט קלאר וואס דאס מיינט. די פשוט’ערע פשט איז מער אזוי ווי די רבנן און די ריטב”א וואס זאגן אז ס’איז געווארן אן אנגענומענע תקנה, די סטייל פון קיימו וקיבלו.
איי דאונט נאו, טראכט אריין. ס’איז דא עפעס פאני דא, רייט? וואס איז פאני? נאר איך פארשטיי וואס איז דא פאני. וואס איז פאני איז אז צוויי זאכן. קודם כל, מקרא מגילה איז נישט דומה צו די אנדערע דריי זאכן וואס מיר האבן דא פון דברים שנתקיימו בבית שמאי לעולם. אין צוויי וועגן איז עס נישט דומה.
אין איין וועג, די אנדערע דריי זענען עפעס געשען, רבונו של עולם. ס’איז עפעס געשען. עט ליעסט ביי די צוויי זעט מען אז ס’איז דא א ברכה. אז יהושע בן נון האט געזאגט א חרם, און ס’איז טאקע געלאנגען די חרם, פשט אז דער אייבערשטער וויל אזוי. אז בועז, וואטעווער, לאמיר זאגן, מאכט א ברכה, און דער אייבערשטער געט טאקע די ברכה. שטייט אז וואס די אנדערע האבן געלערנט אז די, אז די, יא, מעשרות, שירת הים, און די אנדערע דריי. ס’איז דאך די זעלבע זאך, די מסכים, די חרם, די זאכן זענען עכט געשען.
מקרא מגילה, וויאזוי ווייסטו אז דער אייבערשטער איז מסכים מיט די מקרא מגילה? פון וואס באשטייט עס? פון וואס באשטייט די הסכמה פון באשעפער? ס’איז דאך נישט פון גארנישט. די ווארט פון בועז איז ווייל מ’זעט אז ער איז געהאלפן געווארן, נישט סתם דאס וואס ער האט זיך אזוי געפירט. ער איז געווען אן ערליכער איד און ער האט זיך אזוי געפירט. אבער מנוח איז נישט געווען אליין, ס’איז געווען א גדולה, א צדיק, און דער אייבערשטער האט אים געזאגט די זעלבע לשון. פשט אז ס’איז נישט געבליבן דא בעולם הזה די סדר, די סדר איז געגאנגען אויך אין הימל. אין הימל פירט מען זיך אזוי.
יא, די זעלבע זאך ביי כרת. אויב אונז פסק’ענען אז איינער איז חייב כרת, איז די פשט אז ס’געשעט עפעס אין די וועלט. צי מ’ווייסט אז ס’געשעט אזוי אדער נישט, אבער די איידיע איז אז ס’געשעט עפעס, און דער מענטש שטארבט פריער. און ביי מקרא מגילה, וואס איז בעיקר געשען? ס’איז געשען אז יעדע יאר איז דא די זעלבע קדושה וואס איז געשען אין די יאר פון פורים. אה, הייסט אז אויב ס’איז דאס די פשט, איז דאס די ענין.
די אנדערע זאכן האבן מיר כאטש א מקור פון א גוטן דיוק פון די פסוק. איך מיין, דער אייבערשטער האט טאקע געבעטן א ברכה, דער אייבערשטער האט טאקע געמאכט א חרם. דא האבן מיר כאטש עפעס א דרשה וואס אונז טייטשן שוין אריין אין פסוקים וואס זיי האבן אליינס געשריבן.
Speaker 1: ס’שטימט נישט, ווייל א תענית ציבור מעג מען יא מאכן, ס’איז מיט א דין דאורייתא פון די מקרא מגילה, און אונז האבן נישט קיין פארקערטע ראיה. ס’איז דא א מדרש “קיימו וקיבלו”, און וואס איז די מקבל געווען? ס’איז זייער פאני.
Speaker 2: נאכאמאל, און דאס וואס די חבר קריאת נפטרים לערנט מען דאך אויך ארויס פון א פסוק.
Speaker 1: אבער ס’איז געשען עפעס. די דיסקאשן איז א ריעל טינג, רייט? די שאלה איז צו די חבר קריאת איז געשטארבן אדער נישט. קורא איז עפעס געשען.
דיסקוסיע: וואס באשטייט די הסכמה ביי פורים?
Speaker 2: דא איז אויך, דער אייבערשטער האט אנגענומען דאס פאר א יום טוב, וועלכעס דאס ווייסן מיר נישט, רייט? אבער וואס וואלט דען עווען מין? מען טאר נישט מאכן קיין יום טוב?
ס’שטייט “לא תוסיפו”, כ’מיין, אויב וואלסטו געווען… לא תוסיפו וואלט געווען עבודה. אלע אנדערע זאכן, כ’מיין, וואלט עס געווען שיכור, וואלט עס געווען קיין פרייליכע טאג, וואלט עס געווען קיין אסיפה, וואלט עס געווען קיין סעודה? הונדערט פראצענט. פארגעס פון די שבועה. די פשוט’ע פשט מוז זיין אז ס’איז געלונגען אז ס’איז געווארן א יום טוב. ס’וואלט נישט געלונגען אנדערש. דאס איז פשוט א סיעתא דשמיא, כביכול. אז זיי האבן געמאכט א יום טוב, ווי טוסטו געוואוסט אז ס’איז געלונגען? אויך א תקנה פון בית דין של מעלה. א י”ט כסלו, וואטעווער.
Speaker 1: אבער דאס איז א גרויסע פראבלעם, ווייל דאס קען מען זאגן אויף יעדע גרויסע תופעה, היות ס’איז אנגעקומען צו אזויפיל אידן, זעסטו. סאו קענסטו אויך זאגן אז ציונות איז געווען א סוקסעס, אדער רעפארם איז געווען א סוקסעס.
Speaker 2: אבער דא, יא, דאס איז שוין אן אנדערע זאך. דאס איז שוין א חלק, כביכול, כלומר, א חלק פון די היסטאריע.
Speaker 1: איך הער, איך הער, איך הער. איך ווייס נישט. איך ווייס נישט. איי דאונט נאו. ס’איז אפשר אן אינטערעסאנטע זאך. איך ווייס נישט.
מסקנא: מגילת תענית איז א פראבלעמאטישע זאך
Speaker 2: על כל פנים, וואס מען זעט דא פון די אלע מדרשים, סך הכל, אלל אוו דעם טוגעדער, זעט מען אז מגילת תענית איז אפשר א פראבלעמאטישע זאך. ס’איז א זאך וואס אידן האבן געטון שלא ברשות, און דער אייבערשטער איז דאך מסכים געווען צו די ענד.
Speaker 1: יא. דאס איז נאך א גרויסע מקור, סך הכל, פון די די די מדרשים. און על פי חסידות, על פי וואס אונז לערנען געווענליך, ס’איז דאך דא א געדאנק אז דאס איז די… אז מענטשן האבן אויך געטון זאכן, פארשטייסט? אמאל הייבט זיך עס אן. הערסט, ס’שטייט, איך האב געמאכט א סורטש אויף בית דין של מעלה, איך האב געוואלט זען וואס די חכמים האבן געזאגט אויף בית דין של מעלה.
דער פראבלעם פון “לא תוסיף” ביי מקרא מגילה
Speaker 2: וואס איז די ענין פון לא תוסיף? די ענין פון לא תוסיף האט צו טון מיט מצוות התורה. און די אלע גמרות, אבער געוויסע מפרשים האבן מסביר געווען דעם פראבלעם פון פורים. ניין, אבער פשטות אין די גמרא, וואס זאל זיין די פראבלעם צו מאכן פורים? וואס זאל זיין די פראבלעם? יא, ס’איז קיין פראבלעם. פארוואס זאל זיין א פראבלעם? ביי די אלע אחרונים האסטו געהאט דריי מפרשים וואס זאלן מסביר זיין וואס דער פראבלעם זאל זיין, שואל ומשיב, בשמים ראש, מען איז מסביר וואס זאל זיין א פראבלעם. “לא תוסיפו על הדבר אשר…” וויאזוי שטייט די לשון הפסוק? “על הדבר אשר…” איך ווייס נישט. וואס איז די פולע פסוק?
“אלה המצות” — דער פסוק וואס די גמרא ברענגט
Speaker 2: אקעי, דזשאסט צו זיין קלאר, לאמיר טרייען צו זאגן די זאכן וואס שטייט. איין גמרא אין מסכת… אין די ירושלמי אין די גמרא, און נישט די גמרא עקשולי, די ירושלמי, די בבלי אין די ירושלמי ברענגט קיין פסוק פאר די פראבלעם. הער אויס א רגע וואס ס’שטייט, אקעי? פאלגסטו? יא, יא. די בבלי אין די ירושלמי ברענגט, אויב איך געדענק, קיין פסוק פאר די פראבלעם. דער איינציגסטער וואס האט געברענגט א פסוק פאר די פראבלעם איז געווען… רבי, ווער האט געברענגט א פסוק פאר די פראבלעם? אין וועלכע פסוק? רבי, וועלכע פסוק? אין וואס? נו, נו, נו, דו געדענקסט, מיר האבן עס געלערנט. איך האב עס דיר אוועקגעשיקט. אין וועלכע פסוק? וואס האבן מיר געלערנט נעכטן, איז געשטאנען “בל תוסיף”? ניין, נישט בל תוסיף. קיינמאל נישט געברענגט בל תוסיף אויף דעם. סאו וואס איז געשטאנען? וועלכע פסוק? נו? נו?
Speaker 1: איך טראכט דא פון עפעס אן אנדערע… נישט וויטאין די ענין. אקעי, לאמיר זען וואס ס’שטייט. לאמיר טרייען צו לערנען וואס ס’שטייט. נו, ס’איז דא איין פסוק וואס די גמרא האט געברענגט, א פסוק “אלה המצות”. אה, “אלה המצות”. “אלה המצות”, אז דאס זענען די מצוות און ס’איז נישט דא מער מצוות, קענסט נישט צולייגן.
פארוואס נישט “לא תוסיפו”?
Speaker 2: פארוואס ברענגט ער טאקע נישט “לא תוסיפו”, וואס איז לכאורה א קלארערע לאו? ווייל די גמרא האט געלערנט אז “לא תוסיף” מיינט נאר ווען מ’זאגט אז ס’איז מצווה מן התורה.
וואס האט די גמרא געזאגט? וואס איז די נארמאלע פשט ווער ס’לערנט פסחים? אה, לאו שאתה מוסיף, אז מען לייגט דריי פון פינף פאר ציצית אדער אזא זאך. עס מיינט נישט מאכן מער מער.
אזוי, נאר די רשב”א האט דא געזאגט, מסתמא נישט פון די רמב”ם. דער רמב”ם איז דער ערשטער וואס האט געזאגט בל תוסיף. אהא. אבער ואלה מאכט עס אבער נישט קיין לאו אדער וואס, אבער מען לערנט ארויס פון די פסוק אז מען זאל נישט צולייגן.
לא תוסיף — דער רמב”ם’ס פשט קעגן דער גמרא’ס פשט, תשובות הגאונים וועגן שבועה אויף פורים, און “הכל חייבים במקרא מגילה”
“לא תוסיף” — וואס מיינט עס לויט דער גמרא, און וואס מיינט עס לויט דעם רמב”ם?
Speaker 1:
איז נאר ווען מען זאגט אז דער רמב”ם, און נאר ווען מען זאגט אז עס איז א מצוה דאורייתא… ניין! וואס האט די גמרא געזאגט?! וואס איז די נארמאלע פשט ווער עס לערנט מסכת… אה! “לא תוסף” מיינט אז מען לייגט פינף פאדעם ציצית און אזעלכע זאכן.
אזוי נאר די ריטב”א וואס דו האסט דא געזאגט, מסתמא נישט פונעם רמב”ם. דער רמב”ם איז דער ערשטער וואס האט געזאגט “לא תוסף” פשוט פשט… אבער וויילע מאכט עס אבער נישט קיין לאו אדער וואס. אבער מען לערנט ארויס פונעם פסוק אז מען זאל נישט צולייגן. “שאין נביא רשאי לחדש”, עס שטייט דער לשון רייט. וואס דו מאכסט פונעם רמב”ם אויף דעם נושא, “שאין נביא רשאי” איז געמיינט געווארן אין די גמרא… אבער עס איז א “עשה” אדער וואס? עס איז א מצוות עשה דאורייתא? אקעי.
איך וויל דיר זאגן אן אינטערסאנטע זאך. איך טראכט אן אינטערסאנטע זאך. “אלה המצוות אשר צוה ה’ אל משה”, די לשון פונעם ירושלמי. דער אייבערשטער גיט א מצוה, עס קען נישט זיין נאך מצוות. דאס איז לכאורה פשוט’ע פשט! דארפסט נישט אנקומען צו קיין “עשה”. דער אייבערשטער גיט א געוויסע מאס פון מצוות, און נישט מער, וואס דו מאכסט נאך מצוות? וואס גייט פאר מיט דיר? דאס איז דיר נישט גענוג גוט? מען ווייסט נישט! עס איז נישט דער פשט. אהם… זייער גוט.
סאו… דער חג”ב, דארפסט נישט אנקומען צום דיוק פון “אלה המצוות”. סאו שטייט זיך אליין אז עס איז א שוואכער דיוק. סאו מיינט, עס איז נאך די איידיע. אונז האבן מצוות. וואס מאכט ער נאך? מען דארף נישט א פאזיטיווע דיוק. עס איז נאר א שיינע מליצה. עס איז א פראטאטייפ. עס איז א פראטאטייפ. מאכט ער נאך און נאך. עס איז געזאגט שטארק. דאס קען מען נאך דעם אנדערש דרוקן פון “אלה המצוות” אויך.
דו זאגסט א פארקערטע סברה. די סברה וואס די גמרא האט פארשטאנען אין די אלע פלעצער איז אז עס גייט נישט אזוי. עס זענען דא מצוות און עס זענען נישט דא מצוות. מען קען נישט מאכן נייע. דו ווילסט זאגן אז מען קען מאכן חלילה נייע. דו ווילסט ער זאל נאך איינע מער קענען. דו ווילסט אן אנדערע סברה. דאס איז דא אין די סברה.
און די ספירה איז נישט אפי’ אין דער לשון פון רב’ס הפסק. רייט? און די וויאזוי הייסט עס? און די אלע מקורות האבן געהאט אז עס זאגט אזוי עפעס א פראבלעם, אבער בדרך נס איז געלונגען די מגילה. אזוי ווי עזרא’ס מעשר און אזוי ווי… איך ווייס נישט וואס עס שטייט דארט ביי די פשט. אבער זיי ווילן דאס זאגן אז “קיימו וקבלו”, פון די פסוק “קיימו וקבלו” איז ווי מען געט לעגיטימעסי פאר די יום טוב, אדער ווייל אז מ’האט עס אנגענומען אין הימל.
צוויי תירוצים וויאזוי מען האט געקענט מאכן פורים
Speaker 1:
אבער איך טראכט אז מיט די פשט פון “הדר קבלוה באהבה” איז אויך נישט מעג קיין פראבלעם, ווייל “לא תוסיף” על הדברים זאגט אזוי ווי אז יעצט איז א מורא’דיגע הייליגע צייט, ס’איז מתן תורה, ס’איז מעמד הר סיני, יעצט איז א צייט ווען מ’קען אוועקשטעלן מצוות און מ’קען נישט נאכדעם. אבער אויב ס’איז א נייע מתן תורה, אז “הדר קבלוה באהבה”, די פשט איז נאכאמאל געווען די זעלבע התעוררות, נאכאמאל געווען די זעלבע עת רצון, ממילא איז שוין נישט קיין פראבלעם פון צולייגן א נייע יום טוב. סאו פון ביידע פשטים, פון “קיימו וקבלו” איז מען מסביר וויאזוי מען האט געקענט מאכן פורים.
Speaker 2:
די צווייטע פשט איז אבער נישט יונתן, ס’איז נישט איבערגעקלערט. יונתן האט א דריטע פשט, און יענער האט א צווייטע פשט פון צולייגן. רייט, רייט, רייט. די אידן האבן געווען פטור שוין פון די תורה און זיי האבן געמאכט א נייע. נישט זיי זענען געווען פטור, זיי זענען אייביג געווען מחויב, נאר בקביעה.
Speaker 1:
אקעי, סאו איך גיי דאך מיט די רמב”ן אז דאס איז נאר נאכן גלות געווארן די פטור, אבער פארדעם איז געווען א תנאי אויף די ארץ ישראל.
Speaker 2:
אהא. און ער זאגט אז ס’איז כפשוטו עלמא. און ער זאגט אז איך זאל קוקן דא, און די אוצר איז דא איינער. אינטערעסאנט. הער? נו? ס’איז געווען א שאלה אין תשובות הגאונים זצ”ל, מי שנשבע להתענות ביום פורים.
תשובות הגאונים: מי שנשבע להתענות ביום פורים
Speaker 2:
האט ער א מקור אין תשובות הגאונים לויט ווי די רמ”א האט געזאגט.
Speaker 1:
ניין, די רמ”א האט נישט געזאגט אז ער האט א מקור.
Speaker 2:
די איינער האט געשוואוירן צו פאסטן פורים, צי ער דארף מקיים זיין זיין שבועה. לויט’ן כלל אז שבועה איז נישט חל על המצוות, ווייל נישט נשבעין לעבור על המצוות. די שאלה איז, דאס איז דאך א מצוה דרבנן, שטייט דאס אין די גמרא? דאס איז די שאלה דא.
Speaker 1:
דאס איז א גאר א ריכטיגע שאלה. רייט.
Speaker 2:
ער זאגט דא, דער גאון זאגט, ס’איז נישט דאורייתא. פארוואס? ווייל ס’איז נישט מושבע ועומד מהר סיני. מצוות וואס זענען מהר סיני איז דאורייתא. אבער ער זאגט, פון וואו נעמט ער עס? ווייל די משנה זאגט, “בוודאי אם נשבע שלא יקרא מגילה ושלא יקרא תהלים וכו’ כלל, הרי אנו רואים שאינו שבועת חנם, שכבר נשבע עליהם משה בסיני, מה שסופרים עתידים לחדש, שמע מינה מקרא מגילה”. און ער ברענגט די גמרא אין דף ז’ אז דא איז דא די פסוק “קימו וקיבלו”, און די גמרא פון ר’ יהושע בן לוי וואס זאגט אז “קימו וקיבלו” – די צוויי גמרות פון “קיימו מה שקיבלו כבר”.
די תירוץ איז אז ער זאגט אז נחזור, דאס איז נאר וויבאלד ס’איז מקיימים די מגילה משלוח מנות, נאר די משתה קען ער מאכן ביינאכט. אה, איך מוז זיין שמח, אבער ס’איז מיט די עבודה. בקיצור, וויבאלד מ’קען יוצא זיין מיט די עבודה די משתה ביינאכט, ממילא איז עס פארקערט. דער גאון זאגט, ס’איז דא א לשון שני אין די מיינונג פון די גאונים, טענה, אז מקרא מגילה הייסט נישט מושבע ועומד מהר סיני. ווייל פון וואו נעמט ער עס? פון די גמרא אין שבועות וואס מיר האבן געזען, אז “קיבלו עליהם בשבועה” די מצוות שעתידין לחדש, שמע מינה מקרא מגילה. ער קוואוט יענע גמרא, יא? דו געדענקסט? אז “הרי הוא נשבע ועומד מהר סיני”.
און וואס זעט מען פון דעם?
Speaker 1:
אינטערעסאנט.
דיסקוסיע: שבועה אויף נישט לערנען א ספר — איז דאס מושבע ועומד מהר סיני?
Speaker 2:
ווען איינער מאכט א שבועה אז ער גייט נישט לערנען א געוויסע ספר, קען מען נישט זאגן אז ער איז מושבע ועומד מהר סיני צו לערנען כל התורה כולה, אין דין הלכות תלמוד תורה?
Speaker 1:
ניין, איך טראכט די גאנצע צייט, ווייל די מגילה האט דאך אויך תלמוד תורה. אדרבה, די מצוה פון עס ליינען יעדן ביינאכט איז נאר… סא פארוואס איז דער איד לכאורה סתם אזוי מושבע ועומד מהר סיני צו לערנען? ער קען נישט מאכן א שבועה אז ער גייט נישט לערנען א געוויסע ספר פון די תורה. מיט דער בחינה איז עס א דאורייתא, ניין? ער קען נישט מאכן א שבועה…
Speaker 2:
ניין, ניין, ניין, ער האט עס געזאגט, ער האט געמאכט א שבועה אז ער גייט נישט ליינען. איך ווייס נישט אויב מ’קען נישט מאכן. איך ווייס נישט די ענטפער צו דיין קשיא אין דזשענעראל. אבער ער רעדט דא יעצט פון די מצוה פון מקרא מגילה. רייט. נישט פון די תלמוד תורה.
צוזאמענפאסונג: מקרא מגילה איז א פראבלעם, און ס’איז נישט אזוי גרינג ווי דער רמב”ם’ס פשט
Speaker 1:
סאו וואס בלייבט פון די אלע פטשעווקעס? רייט, אבער וויאזוי נעמט מען עס אריין אין איין קלארקייט? אדער ליהודה? איך ווייס נישט. אבער מ’זעט פון די אלע פלעצער אז מקרא מגילה איז א פראבלעם, און ס’איז נישט די איינציגסטע אזא פראבלעם, ס’איז דא אנדערע דינים וואס זענען א פראבלעם, אבער ס’איז א פראבלעם. און ס’איז נישט אזוי סימפל ווי דער רמב”ם איז עס מיישב געווען אזוי ווי אויפ’ן פשט, אז איינער אמרים, די גאנצע שטיקל תורה וואס ער זאגט דארט אין די אנהייב פון די ענד פון די מנין המצוות, דער רמב”ם איז… די גמרא זעט אויס אז ס’איז דא אן אנדערע תירוץ אויף די קשיא, אדער אז ס’איז דא א פסוק, ווי אזוי ער ארבעט דארט מיט די פסוקים, ס’איז דא מקרא אני דורש, ס’איז דא מאי דרוש וואס די גמרא זאגט מ’דארף זיין, ס’איז די זעלבע איידיע פון רבי שמעון בן לקיש, א דרוש שהסכימו עליו יודעים, ס’איז סתם דא א חוב. ס’איז דא אסאך וועגן וויאזוי צו לערנען, אבער מ’זעט אז ס’איז נישט אזוי גרינג אריינצולערנען אין דעם רמב”ם’ס פשט, און וועסטו פרובירן א בעסערע פשט וואס דער רמב”ם זאגט אין די אנדערע פלעצער און פארשטיין. אקעי, דאס איז וואס איך האב געזאגט.
“הכל חייבים בקריאתה” — ווער איז חייב אין מקרא מגילה?
Speaker 1:
סאו יעצט קען איך זען ווער עס איז חייב אין די מגילה. אקעי, הכל חייבים בקריאתה, ווער איז יעדער איינער? אזוי ווי מיר האבן פארט געזאגט, “קימו וקבלו היהודים עליהם ועל זרעם ועל כל הנלוים עליהם”. אקעי, אנשים ונשים וגרים, אנשים ונשים. יא, לכאורה, אף הן היו באותו הנס. ניין, נישט דאס איז אייביג די כלל. יא. די משנה אין ערכין, “הכל חייבין במגילה”, וואס איז יא אנשים? אזוי ווי רבי שמעון בן לקיש, וואס מיר האבן יעצט געלערנט, האט ער געזאגט, “אנשים חייבים שהיו באותו הנס”. יא. און גרים ועבדים משוחררים? כאילו אפילו זייערע זיידעס זענען נישט געווען דארטן, אבער זיי זענען מחויב אין אלע מצוות.
חידוש: פארוואס וואלט מען געמיינט אז גרים זענען פטור?
Speaker 1:
וואלט מען שוין געמיינט אז… אה, די ווערטער זענען גאנץ אינטערסאנט, מ’קען גאנץ גוט אריינלערנען דא. א מענטש וואלט ווען געקענט טראכטן אזוי, אז אסאך מצוות אין די תורה איז אודאי מחייב א גר און אן עבד, אבער דאס איז דאך אפשר א קבלה וואס די זיידעס האבן זיך אונטערגענומען. זייערע אלע אייניקלעך. זאגט ער מיר ניין, די זיידעס האבן זיך אונטערגענומען, איז געווארן א חיוב אויף די אומה, ס’איז געווארן א חיוב אויף די פאלק. ווייל “קיימו וקיבלו היהודים עליהם”. אבער וואס איך האב געזאגט איז נישט א שלעכטע תורה, וואס האט ער געזאגט.
אה, אז דו ווילסט אזוי זאגן, אז אלע מצוות זענען גרים ועבדים משוחררים מחויב, ווייל זיי זענען מחויב מיט די גאנצע תורה, מיט כל התורה כולה שניתנה למשה מסיני. אבער פארוואס זענען אידן מחויב מיט מקרא מגילה? ווייל זייערע זיידעס האבן זיך אונטערגענומען. ס’איז א קבלה, א נדר פון די זיידעס, אן אונטערנעמונג פון די זיידעס. אבער די זיידעס האבן זיך אונטערגענומען, קיימו וקיבלו היהודים עליהם. אה, די ענטפער אויף דעם איז אז ניין, די זיידעס האבן זיך אונטערגענומען, ממילא איז געווארן א דין דרבנן. ס’איז נישט אזוי ווי דו האסט געלערנט אין רמב”ם א מצוה נישט מן המנין. ס’איז זייער אנדערש ווי אלע אנדערע זאכן.
ווייל וואס ווען דו זאגסט, ס’איז זייער א פשוט’ע, סימפל זאך. פארוואס מאך איך א יום טוב? ווייל מיין זיידע איז געראטעוועט געווארן. סאו ווען נישט דעם טאג וואלט איך נישט עקזיסטירט. דארף איך דאנקען דעם אייבערשטן? טאקע, לאו דוקא די שיטה וואס זאגט אז ס’איז א סברא, א פונקט ווי פסח. זיי זענען באפרייט געווארן, זיי זענען געראטעוועט געווארן. די גמרא זאגט עס. אבער וואס זאגט די גמרא? אז פון די חיוב הלל פון פסח נעמט מען ארויס אז יעדע מאל ווען מען ווערט ניצול ממות לחיים. אבער וואס זאגט עס?
אזוי, לאמיר גיין ווייטער. איך זאג, פארוואס א מענטש וואלט געטראכט, פארוואס מען וואלט ווען געקענט הערן אז גרים ועבדים משוחררים זענען פטור? אקעי, ביסט גערעכט, ס’איז “כל הנלוים עליהם”, א פסוק. אבער אויך האט עס צו טון מיט וויאזוי מען קוקט אן די חיוב. ווייל די חיוב איז נישט פשט ווייל דיין זיידע איז געראטעוועט געווארן, דערפאר ווייל דו לעבסט דארפסטו דאנקען דעם אייבערשטן. מען קען הערן אזא סברא. די ענטפער אויף דעם איז אז ס’איז א חיוב אויף די כלל, ס’איז געווארן א חיוב אויף כלל ישראל. ממילא ביסטו אויך מחויב, ס’איז געווארן א מצוה מדברי סופרים.
נשים — “אף הן היו באותו הנס”
Speaker 1:
דער זעלבער ענין… אה, ווייל נשים זענען דאך נאר “אף הן היו באותו הנס”. אלזא איז דאך גלייך צווישן די נשים און די אנשים.
Speaker 2:
די אנשים זענען מחוייב ווייל ס’איז א מצוה, אבער די נשים זענען זיך פוטר ווייל ס’איז א מצוה שהזמן גרמא. און נאר וואס דען, ס’איז א ענין פון א סברא, ס’איז קען זיין אז גירות זאלן זיין פטור, גירות דאס לויט די חשבון.
Speaker 1:
ווייל ס’איז נישט קיין אפי’ אהן די נס, קענסט זאגן ס’הייסט יא אפי’, ווייל זיי זענען א חלק פון די פאלק.
דיון אין “אף הן היו באותו הנס” — גיורות, עבדים משוחררים, און דער יסוד פון חיוב מקרא מגילה
דער חילוק צווישן אנשים און נשים אין מקור החיוב
Speaker 1:
אה, ווייל נשים מתחייבות “אף הן היו באותו הנס”. אז דאס איז דאך כולל צווישן די נשים און די אנשים. די אנשים זענען מחויב ווייל ס’איז א מצווה, אבער די נשים זענען דאך פטור ווייל ס’איז א מצוות עשה שהזמן גרמא, נאר וואס דען? ס’איז אן ענין פון א סברא.
שאלת גיורות — צו זיי זענען “אף הן היו באותו הנס”?
Speaker 1:
סאו ס’קען זיין אז גיורות זענען פטור, גיורות לויט דעם חשבון. פארוואס נישט? זיי זענען נישט “אף הן היו באותו הנס”. דו קענסט זאגן אז ס’הייסט יא “אף הן”, ווייל זיי זענען א חלק פון די פאלק. יא.
דער פאל פון עבד שאינו משוחרר
Speaker 1:
וואס איז מיט עבד שאינו משוחרר? אן עבד שאינו משוחרר איז דאך א פטור פון די מצוות, ווייל זיי זענען אזוי ווי א פרוי. אבער ער איז נישט געווען אין די נס, ווייל ער איז א גוי, ער שטאמט נישט פון מענטשן וואס זענען געווען אין יענע נס.
מ’דארף וויסן אפשר א גיורת איז די זעלבע זאך, און מ’קען מאכן א חילוק צווישן א גיורת און אן עבד שאינו משוחרר. די חידוש איז אז די גיורת איז אויך “אף הן”. מ’קען נישט זאגן אויף איר אליין אז זי איז געווען באותו הנס, ווייל אירע זיידעס זענען נישט דארטן געווען. אבער מ’דינגט תנוק שנולד, זאגט מען זי שטאמט פון כלל ישראל. פון וועם שטאמט זי ספעציפיש? איך ווייס נישט. אבער מ’זאגט דאך שרה אמנו אדער אברהם אבינו זענען נישט געווען “אף הן לא היו באותו הנס”. יא?
דער פראבלעם מיט “אבותינו” ביי גרים
Speaker 1:
מ’זאגט אויף א גר זאגט מען געווענליך אז וויאזוי שטאמען זיי פון כלל ישראל? זיי זענען קינדער פון אברהם אבינו און שרה אמנו, זיי זענען דאך נישט “אף הן היו באותו הנס”. איך פארשטיי, מ’דארף וויסן די מקור דערפון. אויף א גר צו וואס זיי האבן, צו זיי שטאמען שוין… צו זיי קענען זיין “אף הן היו באותו הנס”.
פארקערט, מ’גייט אקעגן די תנאים און מ’פרעגט נישט קיין שאלה? דאס איז די ווארט דא. אן עבד שאינו משוחרר איז לכאורה דארף זיין פטור ווייל מ’קען נישט זאגן “אף הן היו באותו הנס”. די שאלה איז א גיורת, אויף א גיורת. א גיורת קען מען דאך אויך זאגן אז זי איז נישט “אף הן היו באותו הנס”. די גר איז מחויב אזויווי אלע מצוות. די גיורת איז דאך פטור ווייל ס’איז א מצוות עשה שהזמן גרמא. א שזמן גרמא, און ס’איז נישט… מ’קען נישט זאגן א פיין עובדות הנס. קען מיר זאגן, ס’איז שטעה מיט די אבותינו, אויב זאגט מען אבותינו… אקעי, זאגט א שיינע פילקל פאר א… אז וואס? איך פארשטיי נישט. ווילסט איך זאל אריינלייגן א גר קען נישט, אדער נישט? די הערסט מיך נישט אויס, די ביסט אויף די אנדערע פלעצערס.
Speaker 2:
ניין, אבער איך קען נישט גיין אזוי שנעל ווי דיר. איך קען אבער נישט גיין שטאט. מיין קאפ לויפט. דאס וויאזוי איך… דעמאלטס ווייס איך גארנישט, און די ענדער קומט מען ארויס.
Speaker 1:
אבער עס איז גארנישט! מען האט זיך נישט א שיין געווען מיט די פאפילע הרעסט.
Speaker 2:
ניין, איך בין נישט אזוי שטארק אין די אריחא ושמירא. אלעס דארף ווערן נישט שמער.
Speaker 1:
ס’איז עס זייער גוט. די בעלאנס צווישן אונז ביידע קומט ארויס א גוטע תורה.
Speaker 2:
איך בין נישט מסכים ביי דעם שטיקל תורה, אבער עס איז א שיינע תורה.
סיכום די שאלה: גיורות און עבד שאינו משוחרר
Speaker 1:
גיורות. שרייבט גיורות און עבד שאינו משוחרר. ביידע זאכן.
Speaker 2:
אבער עבד איז א נס.
Speaker 1:
ועבד לא הויבט נישט א מוס.
Speaker 2:
אויב די עבד איז… מיינסטוואס אמאל מען האט נישט געיינקענט קיין די שבות אדים.
Speaker 1:
יא, אבער עס איז נישט דיין זיידע.
Speaker 2:
וואס עס איז א עובד. נאר, וואס עס איז א עובד, דאס מ’האט דזשאסט געברענגט פון אפריקע.
Speaker 1:
און אויכעט איך בין נישט דער…
Speaker 2:
ניין, זי ביז זיין עלייניקל! דו שטאמסט מיט אידן, פון יענער דאר.
Speaker 1:
עס ווי לאזט זערן אויך א גאורז.
Speaker 2:
די שאלה איז אויף א גאורז. דא דארטמען ש די שאלה איז א גאורז, האט ס’לכאורה צו טון מיט די סיגע פון אבותינו.
Speaker 1:
צום מען קען זאגן אבותינו.
Speaker 2:
ווייז יענער משנה?
Speaker 1:
ווייל מען קען נישט מצבונעם אז עס האיז א טון מיט יענער סיגע.
Speaker 2:
מ’קען עס נישט מקשרי זיין מיט יענער סיגע.
Speaker 1:
פארוואס? ווייל אויב קען זי נישט זאגן אבותינו, איז פשט אז זי שטאמט נישט פון דעם מענטשן, אפילו אז זי איז געווארן א גיורת.
“גר כתינוק שנולד” — נולד פון וועם?
Speaker 2:
די שאלה איז א גרות אזוי ווי קטן איז א נולד. נולד פון וועם? געוואלד! מען קען זיך נישט געבוירן ווערן, נאר די קריסטן גלייבן אז מ’קען ווערן נולד אן א טאטע, אן עלטערן. סאו נולד פון וועם? זאגט איר נולד פון די אידישע פאלק. די אידישע פאלק האט געבוירן א קינד.
Speaker 1:
ווי איז דער סוגער, א גר קענסט זאגן אבותינו און גר… ווי איז דער משנה? עס איז א מחלוקת און מיכורים, און דארט איז דאך א שיעור פון די רמב”ם צו די פאריגע אדריין.
Speaker 2:
אהא. אקעי. אמממ… איך הער… איך ווייס נישט. איך הער וואס דו זאגסט, איך הער… איך ווייס נישט. איך האב געמיינט אז עט ליעסט יעצט, עס האט ער לאזט מיר גיין מער אזוי מיר זאגן תורות, בבחינת פורים תורות. אביסל עט ליעסט. פורים, איך מ’קען צוגרייטן… ניין, איך האב געזאגט וואס מ’טוט נישט. גרייט צו די עכטע תורות פאר די, ווי מ’קען זאגן פורים תורות. נאך דעם, אויף דעם פורים מוז ער זאגן תורות. ווייל דו ווייסט שוין וואס עס שטייט אז די פורים תורות איז שוין געבויט פול איינס אויף פורים תורות. ער האט דאך אזוי גיומא וכיבור תורה ער איז גיידעם אייסט מען אז עס איז גיום וכבור וואלט זאגן די תורות. ער קען נישט זאגן.
דער רמב”ם’ס שיטה אין “אבותינו” ביי גרים
Speaker 2:
דער גמרא זאגט, כ’אב עמונות גוים מסתכלים זענען אזויווי אלע קינדער פון אברהם. נישט לגבי הלכה ציילן. נישט לגבי הלכה ציילן. ליב ושאברהם, אוהב לכל עולם. רפיאו שאולבן דער ממונה. פאר די רמב”ם לינטן, שמונה פרקים יא. איך מיין, אין פירוש המשניות. אממ… אבערמבן כסן שאין הלכה קיין משנה זי. אילא גרמאי, וביקורא. און… קען מ’דארף וויסן. מ’קען נאך אלץ קלערן דא צו א גיורת דארף ער אין קרית המגילה. עס איז זייער א גוטע שאלה, און דער שווערסטער טאג צו האבן מיין וואלונטירער אינעם האספערעל איז פורים.
דיגרעסיע: מעשה מיט האספיטאל אויף פורים
Speaker 2:
איך האב געדארפט אויפפיקן צוויי יאר צוריק פורים, און איך פארט מיין משפחה אנפאנג פורים אנפאנג טאג צו די היספילא מיט א גרויסע מלכע אויפפיקן מיין ווייב. און למעשה האט געדויערט בערך זעקס שעה די דיסטשארדזש, און מיינע קינדער האבן געספענדט די גאנצע פורים אין די לאביס. זיי האבן אויך נישט געלאזט ארויפקומען קינדער אונטער צען, אדערוואס. עס איז געווען א די זעסטע טאג. יעצט ווייס איך, אז מען קען מפרשן זיין אז גיורי’ס זענען פטר פון מקרא ומגילה, און זיי היינען יענע טאג האט מען זיי קענען ניצן… אקעי, אקעי, זאג אויב פסק’ן מען אז גיורי’ס איז פטר… אה, גערעכט, גערעכט. איך זיך ווי ס’נען נפקי מנהל למעשה אז גיורי’ס איז פטר. דאס איז דאך א פיינע שיטה אז די נשים זענען נאך חייב לשמוע, קענען זיי מוציא זיין. קענסטו די שיטה?
צוויי פירושים אין “אף הן היו באותו הנס”
Speaker 1:
אויב איז דא אן “אף הן היו באותו הנס” איז עס שוואכער ווי…
אבער וואס איז די פשט אז נאר נישט שכורים? וואס טוט זיך מיט וואס עס זאגט די לחם משנה?
פירוש א: די נס איז געשען דורך נשים
Speaker 2:
“אף הן היו באותו הנס” מיינט נישט אז זיי זענען אויך געראטעוועט געווארן. איך מיין, עס האט צוטון ווען מען זאגט אז זיי זענען אויך געראטעוועט געווארן, אבער “אף הן היו באותו הנס” איז אסאך מאל מיינט מען אז די נס איז געשען דורך נשים. ווען זאגט מען דאס און ווען זאגט מען דאס?
Speaker 1:
און די פוסקים ברענגען דאס.
אבער וואס איז די פשט אז נאר נישט שכורים? וואס טוט זיך מיט וואס עס זאגט די לחם משנה? קודם כל, וואס איז די פשט? איך האב עס נאכנישט מברר געווען, אבער איך האב עס נאכנישט געזען.
Speaker 2:
“על ידי אשה נעשה נס”.
אבער “אף הן היו באותו הנס” מיינט נישט אז זיי זענען אויך געראטעוועט געווארן. איך מיין, עס האט צוטון ווען מען זאגט אז זיי זענען אויך געראטעוועט געווארן, אבער “אף הן היו באותו הנס” איז אסאך מאל מיינט מען אז די נס איז געשען דורך נשים. ווען זאגט מען דאס און ווען זאגט מען דאס?
דער לחם משנה’ס שיטה ביי חנוכה און פורים
Speaker 2:
ניין, איך וועל דיר זאגן פארוואס. דאס איז א סתירה פון די תורה. געוויסע ראשונים ביי חנוכה… עס ווענדט זיך. אזויווי די לחם משנה דא אויפן פלאץ זאגט ער “על ידי אשה נעשה נס”. דא ביי חנוכה, וואס די מעשה פון יהודית…
Speaker 1:
עס ווענדט זיך אין אסתר.
Speaker 2:
אסתר, אה. אבער עס ווענדט זיך אויך… זיי זענען אלע געראטעוועט געווארן.
פירוש ב: זיי זענען אויך געראטעוועט געווארן
Speaker 2:
די שו”ת מהר”ם ברענגט די רבי יואל לייב, “אף הן היו בספק להשמיד להרוג”. די גזירה איז געווען אויף די נשים. עס איז אזויווי היטלער האט געוואלט הרג’ענען אלע אידן, אפילו די וואס זענען נישט פרום, נאכדעם גייסטו זאגן אז זיי זענען נישט אריינגעלאזט אין די מדינה. עס איז די זעלבע איידיע. עס קען נישט זיין אז הרג’ענען האט מען זיי געקענט הרג’ענען.
נפקא מינה פאר גיורות
Speaker 2:
אבער איך וויל צוריקקומען צו מיין שאלה פון גיורת. אויב די ווארט איז “שעל ידי אשה נעשה נס”, איז עס נישט שייך ווייל דו ביסט אן אייניקל פון א געראטעוועטער. כאפסט? נאר ווייל די פאלק נשים זענען א חלק.
Speaker 1:
ניין, אזוי פשט איך. די אייניקל קומט נישט דא אריין. ווייסטו וואס? עס איז נישט אן אייניקל, סאו וואט? עס איז נישט אמת, ווייל דו האסט סורווייווד.
דער יסוד פון הודאה אויף ניסים — פאר זיך און פאר די זיידעס
Speaker 1:
מען דארף דאנקען נישט נאר פאר יעדע שטיקל ברויט וואס איך האב, נאר פאר יעדע שטיקל ברויט וואס יעדע זיידע פון מיינע אלע זיידעס און באבעס האבן אייביג געהאט. ווייל אויב נישט יעדע פון די שטיקלעך ברויט, וואלט איך נישט געווען, חס ושלום. אבער אפילו די זעסט מיר גענוג… וואס מען זאגט מודה מנחם לך, אויף אלע גוטס, מען זאגט אויף אלע גוטס פון עולם ועד עולם אטו אל.
סאו נאך א שארפע פוינט, סאו זאג אז ווען איך טראכט הויך, ס’איז דא אזא זאך ווי מען מאכט א ברכה אויף א נס שנעשה לאבותיו. ס’קען זיין אז מגילת אסתר אדער די אלע זאכן איז די prototype פון דעם גרעסערן, נישט נאר מיין טאטע, נאר אויך זיין טאטע און זיין טאטע, איי יעדן טאג דארף מען דאנקען ווייל ס’איז געשען טויזנטער ניסים במשך אלע דורות.
מען דארף פארשטיין אז ווען נישט איין מיין זיידע איז געראטעוועט, לאמיר זאגן יעדער איינער פון מיינע זיידעס האט א סך מאל ווען ער איז געווארן געראטעוועט, איז פשט ווען נישט each פון די אינצידענטן וואלט איך נישט געווען דא, יא? איך בין דאך א combination פון די אלע זיידעס. סאו מיין existence דארף דאנקען נישט נאר אויף אלעס וואס איז געשען צו מיר, נאר אויף אלעס וואס איז געשען צו יעדער איינער פון די מענטשן אייביג. מען קען דאך עס נישט טון, ס’איז דאך אן א שיעור, ס’איז דאך אן א שיעור.
פארוואס די חכמים האבן אויסגעקליבן ספעציפישע ניסים
Speaker 1:
סאו מען נעמט אבער יא א פאָר אזעלכע זאכן, און דאס איז די שיטה וואס מען לערנט ארויס, ווי ס’שטייט די זאך מען לערנט ארויס א פינגווין ווען די אידן זענען ניצול געווארן ביים ים דארף מען לערנען עכט, אבער דאס דארף מען זאגן עכט, ניין ווי ס’שטייט די ווארט ווען מ’איז ניצול געווארן פון מוחץ ומכה יעדער מאל אויף האלב, דאס איז די גאנצע זאך וואס מען האט ארויסגעלערנט מאי דורש? מאי דורש? אבער דאס איז דאך א ריזן פארוואס די חכמים האבן געמאכט א תקנה, דאס איז נישט קיין צפיר א חיוב עצמי, right? אה, זייער גוט, זייער גוט, סאו זייער גוט.
דער חילוק צווישן יציאת מצרים און פורים
Speaker 1:
סאו דו קענסט זאגן אז בעצם האט מען טאקע, איך מייין מען קען דאך נישט א פאָר מאל ווען די אידן זענען געראטעוועט געווארן, א פאָר מאל האט מען יא קובע געווען אז מען זאל אייביג דאנקען אויף עפעס א נס וואס איז אמאל געשען. ניין ס’איז נישט אזוי, יציאת מצרים האט מער, איז מער א פאלק זאך, ס’איז נישט אז איך exist, ווען נישט דאמאלס וואלט איך קיינמאל נישט געבוירן געווארן ווייל מיינע זיידעס וואלטן דאמאלס געשטארבן. ס’איז נישט דאס די ווארט, ס’האט א סך מער א ענין לאומה, א ענין אז דאס פאלק איז געראטעוועט געווארן און די תורה איז געגעבן געווארן, די תורה איז א סך מער פון דעם.
אבער ווען מען זאגט אויף איינער וואס איז א נס אדער דאס, קוקט מען עס יא מער אן אויף דעם וועג, זענען אלע געראטעוועט געווארן. ס’איז א גרעסערע version אזוי ווי א מענטש מאכט א ברכה שעשה לי נס.
דער רמב”ם’ס טעם פאר חיוב נשים אין מקרא מגילה
Speaker 1:
ווייל אונז זעען פשוט אין הלכה, נישט דרוש, דער רמב”ם אין הלכות מגילה איז א טעם פארוואס די חכמים האבן מתקן געווען מגילה אויך פאר נשים, תירוץ? ווייל די נשים האבן אויך געהאט די צער און דארפן ניצול ווערן, זייער פשוט. אבער ס’שטימט מיט די יסוד וואס מיר האבן נעכטן געלערנט.
זיכרון פון דעם שיעור — המשך: “אף הן היו באותו הנס” — גיורות, עבד משוחרר, ספרי רב המנונא, און דער ספרי וועגן מקרא מגילה אלס “דברי סופרים”
—
“אף הן היו באותו הנס” — צוויי פירושים און דער נפקא מינה פאר גיורות
Speaker 1:
אבער ווען מען זאגט “אף הן היו באותו הנס”, קוקט מען עס יא מער אן אויף די וועג אז אלע זענען געראטעוועט געווארן. ס’איז א גרעסערע ווערסיע פון אזויווי א מענטש מאכט א ברכה “שעשה לי נס”, ווייל “אף הן היו באותו הנס”.
ווייל אונז זעען אין שולחן ערוך, נישט דריקט. אבער ס’איז א טעם פארוואס די חכמים האבן מתקן געווען מגילה פאר נשים צו ליינען, ווייל די נשים האבן אויך געהאט די צרה און זיי האבן געדארפט ניצול ווערן. ס’איז זייער פשוט.
אבער ס’שטימט מיט דעם וואס מיר האבן נעכטן געלערנט אז ס’איז א חיוב גמור, ווייל מ’לערנט עס אראפ פון ווען מ’ווערט נתחייב מיתה לחיים. ס’איז נישט קיין חיוב… ניין, ס’איז נישט קיין דאורייתא, אבער דארטן זעט מען אז ס’איז א חיוב. ניין, מיר זאגן שוין אז די פרויען זענען אויך מחויב “אף הן היו באותו הנס”. די חכמים מעגן טון אזא זאך. דאס איז פשט פון די גמרא, נישט מער פון דעם.
איך ווייס אז ס’איז דא א חתם סופר, איך ווייס אויך אז ס’איז דא א מהר”ץ חיות און א שפת אמת וואס ווילן זאגן מער פון דעם. איך ווייס נישט פון וואס דו רעדסט. אונז דארפן צוריקגיין צו די דורות פאר וואס ס’איז אויפגעקומען די אפיקורסים. פארשטאנען? פארשטאנען. זיי זענען געבוירן געווארן נאך יענע צייטן. אונז זענען מיר פארט פון די… וואס איז נישט וואס איז טייטש?
רש”י אין מסכת סוכה זאגט דאס, דער נס על ידי אסתר, וואטעווער. אה, דאס פעלט שטארק אויס. דאס פעלט שטארק אויס. די שאלה איז צו א גיורת איז חייב אדער נישט. איך קום צו צו מיין שאלה. איך וויל זאגן אז גיורות קענען זיין פטור אויב זיי ווילן. פארוואס זענען זיי פטור? ווייל מ’קען נישט זאגן “אף הן היו באותו הנס”, ווייל זי איז נישט קיין אייניקל פון די מענטשן. און ס’איז א מצות עשה שהזמן גרמא.
אבער אויב זאגט מען אז דער נס איז געווען על ידי אסתר, איז נישט די ווארט ווייל דיין באבע איז געראטעוועט געווארן, נאר די ווארט איז ווייל דער נס איז געשען דורך א פרוי. ס’איז אן ענין פון די מחנה פון פרויען. ס’איז נישט אז דיין באבע איז געווארן געראטעוועט.
Speaker 2:
וואס איז די נפקא מינה? סתם אן אידישע פרוי?
Speaker 1:
יא, אבער ס’איז א שמחה ביי אידישע פרויען, זאל די גיורת איז אויך אן אידישע פרוי. ס’איז נישט דיין באבע איז געראטעוועט געווארן, נישט יעדער איד שטאמט פון אסתר. I am real, העלאו? נאר ווען דו ווילסט מאכן חידושי תורה מעגסטו… איך טריי צו מאכן די תורה וואס שטייט. ס’איז נישט קיין… אפילו אף הן היו באותו הנס זאגט אז פרויען זענען פטור, אז מצוות שהזמן גרמא זענען זיי פטור, דאס איז א נייע חידוש וואס איז זיי מחייב, אז מען האט זיי מצרף געווען צו די יום טוב ווייל זייער באבע איז געווען די נס.
Speaker 2:
פורים תורה, ווייל דו זאגסט עס נישט, דו זאגסט איז קבלת התורה, שבועות תורה, און דו זאגסט נישט פורים תורה.
Speaker 1:
די אמת איז אז כמעט אלע ימים טובים טוען זיי זיך די עבודה. ס’קען נישט זיין אז דו מאכסט א יום טוב נאר פאר די מענער וואס זענען נישט געווען אין די גזירה. אה, סתם דיין סענס, דו ווייסט נישט וואס די תורה זאגט, וואס שטייט אין די גמרא. דו ביסט גערעכט, דו זאגסט סתם א מעשה.
אקעי, אבער ס’האט שיינע פתפותי דאורייתא, אפשר האב איך א קלארקייט.
—
דיסקוסיע: אויב א גיורת רופט מיט א שאלה וועגן מקרא מגילה
Speaker 2:
וואס איז א גוטע שאלה, אויב די פאון הערט נישט אויף קלינגען מיט שאלות, אויב פונקט רופט מיך א גיורת פרעגן צו זי דארף ליינען מגילה.
Speaker 1:
ס’איז דא א בית יוסף וועגן אן עבד משוחרר.
Speaker 2:
יא, דא, דער לחם משנה ברענגט עס, איך האב עס דיר נאכגעזאגט, און דו האסט געשריגן.
Speaker 1:
ווייל ביי נשים שטייט “אלא איש ואשה”, ביי אן עבד משוחרר שטייט נישט, ווייל ער איז נישט פון די מחנה נשים. דאס איז וואס איך האב דיר געזאגט, דו האסט נישט געוואלט הערן.
ס’איז נישט קיין סתירה מיט לקוטין, ווייל דו קענסט ווייטער פרעגן, אויב זיי זענען מחויב מיט אלעס וואס א פרוי איז מחויב, איז דאך אויך א פרוי מחויב. זאגט ער די סיבה פארוואס א פרוי איז מחויב, ווייל א פרוי איז געווען דורך א נס. ס’גייט מיר נישט אן די דזשענדער, ס’גייט מיר אן די פאקט, נישט די הלכה פון וואס אן עבד משוחרר איז.
אז דו זאגסט אז דער בית יוסף זאגט, דו זאגסט אז רש”י זאגט אזוי, שטייסטו מיט דיין גרויס חוצפה און זאגסט ער לאכט זיך אויס. איך וועל דיר זאגן, ס’איז נישט די טייטש. אף הן היו באותו הנס, אויב דו וואלסט געוואלט זאגן אז זיי האבן געמאכט די נס, וואלסטו געקענט זאגן אז איינע האלט זיך יעצט א נס. ניין, אף הן היו באותו הנס איז טייטש נישט אז זיי זענען ניצול געווארן אין די נס, זיי זענען געווען פארט פון די נס, פארט פון די עקספיריענס דורך אסתר.
Speaker 2:
אקעי.
Speaker 1:
אבער דו ביסט גערעכט אז יעדע יום טוב למעשה זענען פרויען מיט אן אנדערע סיבה חלק, אבער זיי זענען פטור פון שכינה לילה און אזעלכע זאכן.
א פסוק איז נישט מחייב.
אפילו הסבר האט מען זיי שוין מחבר געווען צו מאכן וואס זענען די משום חשיבות.
—
עבדים ושפחות — דער רמב”ם און די גמרא
Speaker 2:
אקעי, זאלן מיר יעצט די אפענע שמועס וועגן עבדים ושפחות, וואס איז די הלכה מיט עבדים ושפחות, און פארוואס. אביעסלי האלט דער רב אז עבדים ושפחות זענען חייב, ער זאגט דאך עס, “מחנכים את הקטנים לקרותה”. וואס איז די גמרא?
Speaker 1:
“ומחנכים את הקטנים”, ער זאגט אז ס’איז דא א משנה וועגן די כותים, און ער איז מברר אז כותים זענען חייב. איך זע דו האסט אנגעצייכנט אז די ספרת רב המנונא אומר “מצוה להודיעם”, און “כנחל פתאים”. סאו אויף דעם זאל אויך זיין א מקור פאר א גרים, אזוי ווי “כל הנלוים עליהם”.
Speaker 2:
איך האב געזאגט, אבער וואס איז די מקור אבער? וואס איז די ראיה אבער?
Speaker 1:
עפעס האט א ספרת, איך זע דא אין די נאוטס וואס דו האסט אנגעצייכנט עפעס האט א ספרת רב המנונא אומר “מצוה להודיעם”. ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך, כאילו אז מער ווי סתם, נישט נאר סתם א חיוב אזוי ווי אלע גרים, נאר ס’האט עפעס ספעשל, ס’האט עפעס א יום טוב אין גרים, ס’האט עפעס א קאנעקשאן דורך די רב המנונא אומר “מצוה להודיעם”.
—
דיסקוסיע: זוכן די משנה וועגן כותים
Speaker 2:
איך וויל קוקן וועגן די כותים, ס’שטייט אזוי, ס’שטייט תבע מאיר על משה וואס דער קראטן איז מכירה בשבולה. ס’שטייט אויף ווי? ס’שטייט דעיסט בעל הגבה אויף מינע נייע זיין. אויף וואסער הלכה ס’שטייט דעיסט אין די משנה? ס’שטייט נגמרא אזוי… ס’שטייט דא א משנה, אקעי? דער חגה, ס’איז דא אויך נאך א גמרא. וואאוי, ס’איז דאך א גמרא. זיי מיר קלער, נאך פרעגן נאך א גמרא, און יו טעסט מיט בייז שטייט… קוק איבער ווי טעסט מיט בייז. וואס איז א גמרא?
Speaker 1:
איך האב נישט קיין גמרא. מגילה?
Speaker 2:
יא. איך האב יו טעסט מיט בייז שטייט אמער ר’ חיבור, אבער ר’ יוחנן? מען איינשטו וואס קומט דא אריין. ס’קומט נישט דא אריין בכלל. ר’ חיבור, ר’ אבער ר’ יוחנן? אה, מיידעך ציפה, אליין. עס איז קיין גמרא, מגילה?
Speaker 1:
איך האב יא. איך האב גמרא, פון אלע גמרא וואס האבן חכן. איך זעה נישט קיין גמרא, מגילה. אבער ר’ יוחנן?
Speaker 2:
איך האב אויך א גרויסע מגילה? א קנויע פון א גרויסער שווארץ אויף דו דארפסט. נאר נאר, איך האב גוט ווייטער?
Speaker 1:
אקעי אקעי אבער עס איז גוט.
Speaker 2:
חזש שלום נא. ס’איז גוט, ס’איז גוט, ס’גוט, ס’גוט. נא דארף די דארף? יו’ טעסט עמוד א’ פֿאדא משנה כח אייב בר אבא ר’ יוחנן, מיידעך סופר אליהם כ’ כול היט דברים השי’ נחום באהר, בלמן שער עיר דשבחר, יא דאס שטייט א פסוק אין פרשת יו טסט א מיט אי’ זאגסטו?
Speaker 1:
פארשוי יוסחנים, יו טסט א מיט אי’ פֿדא משנה שטייט פאר ערב חייבור אבר מרוב יוחנן, יא וואס שטייט דארט?
Speaker 2:
פֿדא משנה? דאך, פֿדא משנה, וואס דו הערסט, יו טס א מיט אי’ מיט דראן פלאץ, יו טס א מיט ב’ סארי, אקעי, אמער רבי חייבור אבר מרוב יוחמדקסטא ועליים כול הדברים השדברה השם ומחם בהר עליים, וואו שטייט דאס, א פסוק אין די דברות חנה?
Speaker 1:
ועליים כול הדברים השדברה השם ומחם בהר אויף די הליכות, יא?
Speaker 2:
נא, וואס זאגט ער?
—
דער ספרי רב המנונא — “ועליהם כל הדברים” און מקרא מגילה אלס “דברי סופרים”
Speaker 1:
אינטערסאנט, עס שטימט צו ווי מיט דער פסדיקא און דער רשיא מלמד שריי הקודש ברכי למשה דער רשיא, שטייט דאס קלאר? “מלמד שהראה הקודש ברוך הוא למשה דקדוקי תורה, דקדוקי סופרים, ומה שהסופרים עתידין לחדש, מנין? מקרא מגילה.” וואו. זיי האבן ממש געטראגן א דאנקעט מיט דעם מקרא מגילה ענין.
רבי יוחנן. נעכטן האבן מיר געהאט אויך רבי יוחנן אדער רבי יונתן? א פלא. וואס איז דא געווען דא פאר? ס’איז עפעס זייער סוספישעס מיט דעם מקרא מגילה. און אויך איז דא אז כולי עלמא דער מקרא מגילה איז נישט גענוג אונטערווארפן די גזירת סופרים. וואטעווער די גזירת סופרים מיינט. אז די גזירת סופרים מיינט לכאורה אז מ’ליינט תורה אויסגעמישט מיט אנדערע זאכן. אדער אז די גזירת סופרים איז רבינו אסתר.
די גזירת סופרים איז דאך א חידוש גמור. זיי האבן געמאכט א חידוש. פשוטו כמשמעו. מעשה סופר ומעשה חילון חדש. זיי האבן געמאכט א גאנצע נייע הלכה. ער ברענגט שוין אין מנחת חינוך די שאלה וואס מיר האבן געלערנט. תורת תורת מעשה סופרים.
ס’איז נאך א ראיה אז דא רעדט זיך פון מקרא מגילה, ווייל ס’שטייט “ביום הקהל”, און ווען ס’איז דא א מגילה שטייט “נקהלו היהודים”. אז דאס איז די המשך פון די זעלבע פסוק, “אשר דברי השם אלוקיכם באהבתכם”, “ביום הקהל”. וואו. “ביום הקהל” איז מען מקריב א קרבן. ס’איז אינטערעסאנט. זייער אינטערעסאנט. ס’איז שווער צו פארשטיין וואס גייט דא פאר. אמת. ער זאגט אז מ’זאל קוקן אין מורה נבוכים.
קיצור המעשה איז, זייער אינטערעסאנט. יא. קיצור, ס’איז דא אסאך אסאך. דאס איז געווען די זעקסטע שטיקל.
זענען אסאך ארום די מגילה. עניוועיס, און די משנה נאכדעם שטייט אזוי, “הכל כשרין לקרות את המגילה”. האבן מיר געלערנט א וויכטיגע משנה. “הכל כשרין לקרות את המגילה, חוץ מחרש שוטה וקטן”. ס’איז אינטערעסאנט, אויף חנוכה האבן מיר נישט געהאט אפילו איינער וואס האט געהאט אזא פראבלעם. מ’האט געהאט איינס, עט ליעסט. אבער אויף די נקודה פון מאכן א מצוה, דא איז די סוגיא פון “וחיכו ציוונו”. וואס הייסט “וחיכו ציוונו”?
מקרא מגילה — משנה “הכל כשרין לקרות את המגילה”, חרש שוטה וקטן, ומעמדה של מקרא מגילה כמצוות דרבנן
—
המשנה: “הכל כשרין לקרות את המגילה חוץ מחרש שוטה וקטן”
Speaker 1:
יא, יעצט, ס’זענען דא אסאך אסאך, ס’איז דא א זעקסטע שטיקל גמרא וואס זאגט אז ס’איז דא א פראבלעם מיט די מגילה. עניוועיס, אין די משנה נאכדעם שטייט אזוי: “הכל כשרין לקרות את המגילה”, ס’איז א וויכטיגע משנה. “הכל כשרין לקרות את המגילה חוץ מחרש שוטה וקטן”.
ס’איז אינטערעסאנט, אויף חנוכה האבן מיר נישט געהאט אפילו איינער וואס האט געהאט אזא פראבלעם. מ’האט געהאט איינס, עס ליינט. אבער אויף די נקודה פון מאכן א מצוה, דאס איז די סוגיא פון “וציוונו”.
יא, “וציוונו”. נישט ביי אופן, ביז ווי ווייט מעג מען. דא גייט מען אייביג צו די מצוה. ער איז דאך א בר חיובא, ער איז דאך א בר מצוה. ער קען נישט קיין ספק.
אבער די רמב”ם זאגט אז ס’איז צוויי מצוות מדברי סופרים. ס’איז גערעכנט אין רמב”ם די זעלבע. נאך א חילוק פון די רמב”ם מיט די חזון איש. אין די רמב”ם איז עס די זעלבע לעוועל. ווייל ער זאגט אז ס’איז צוויי מצוות מדברי סופרים. ווייל דו זעסט, פון די אלע גמרות זעט אויס אז מקרא מגילה איז עפעס א ריעל טינג. ס’איז א מצוה, אבער ס’איז דא מצוות און ס’איז דא מצוות. רייט. און דארטן איז עס נאר גענוג כשר אויפצופרעגן אויף די נוסח פון “וציוונו”.
—
וואס מיינט “מקרא מגילה” — די מגילה אליין אדער די גאנצע סעט?
Speaker 1:
וואס ארט זיי דאס? קענען זיי ענטפערן ווייל מ’מאכט עס מער ביי אופן אזויווי… אפשר די ווארט “מקרא מגילה” מער ווי די אנדערע זאכן. “מקרא מגילה” מיינט מען די גאנצע זאך, די גאנצע סעט? אדער ס’איז דא אן עקסטערע ארדער אויף די מגילה, נישט די משלוח מנות, די מצוות היום, נאר די מגילה ספעציפיקלי אז מ’ליינט עס ווי א תורה, ווייל מ’ליינט עס ווי א ספר תורה, אזא זאך. מ’זעט א גאנצע סארט אז די מקרא מגילה איז עפעס א פראנטפיל. איי דאונט נאו וואט עקזעקטלי.
—
דער פראבלעם פון “דבר שלא בא לעולם” — צי מגילת אסתר איז געגעבן געווארן ביי סיני
Speaker 1:
און מוסיף וואס ער שטייט, ער מיינט נישט מקרא מגילה. ער זאגט נישט אז די אייבערשטער האט אים געגעבן די מגילה, מגילת אסתר כאילו. אפשר יא. אבער דאס לויט ווי איך פארשטיי גייט שוין אריין אפשר אין… איך בין נישט זיכער. אין די כתבי ספרים. קען מען מדייק זיין, איך ווייס נישט. א פעלעדיגע זאך, יא.
אבער מקרא מגילה איז, ס’גייט איינטאג געגעבן ווערן א מגילה, און יענע מגילה גייט זיין א מצוה. ס’איז נאך נישט געווען די מגילה. ס’שטייט נישט אז ער וועט אים געבן די מגילה. ער וועט אים געבן די מצוה אז איינטאג גייט קומען און ס’גייט זיין א מגילה, און דעמאלטס גייט זיין א מצוה.
רייט. וויאזוי ארבעט אזא זאך? וואס מיינט ער צו זאגן? אז די אייבערשטער… וואס איז א דבר שלא בא לעולם? נאך נישט געווען די מגילה, ס’איז דא אן אנדערע צירופי אותיות צו וואס מ’דארף וויסן, אבער פשוט איז א גרויסע פראבלעם.
Speaker 2:
אבער די אייבערשטער האט געגעבן פאר משה רבינו א סטארי אז אחשורוש זאגט פאר המן די אלע זאכן?
Speaker 1:
אה, ווייל דער אייבערשטער איז נישט מוגבל אין זמן וכו’, דער אייבערשטער קען. אבער מ’מוז זאגן אז ס’איז געגעבן… איך ווייס לויט ווי אנדערע ספרים זאגן אויף אנדערע זאכן, מיט אנדערע צירופי אותיות, איך ווייס נישט וואס. ווייל ס’איז נאך נישט געווען קיין אחשורוש, ס’איז געווען ליגן, ווייל דעמאלט האט מען נאך נישט געטון שירושי חדשים ושמען המור. ס’איז א קשיא, אבער מ’מוז דאך זאגן אז ס’איז נישט כדי געווען זיי חדשים.
דא קען מען זאגן, פשט, מקרא מגילה מיינט אז ס’איז נאך נישט געווען קיין מגילה, אבער ס’איז דא א מצוה, די מצוה איז דער געדאנק דערפון.
דו פרעגסט אן אמת’ע קשיא, דו פרעגסט אן אמת’ע קשיא, דו ביסט א גוטע קשיא, אבער דער מדרש גייט נישט מיט די לאדזשיק, און דער רבי ענטפערט אז ס’איז א מדרש, ס’גייט נישט אזוי. זייער גוט.
—
רבי יוחנן און רבי יונתן — צוויי שיטות און דער שייכות צו “מגילה בטלה”
Speaker 2:
סאו, א מינוט, וואס האבן מיר נעכטן געלערנט אויך פון רבי יוחנן? די צוויי רבי יוחנן’ס זאלן שטימען? נעכטן האט מען עס געלערנט… וואס נאך האט רבי יוחנן געזאגט? נעכטן, ווען ס’האט מען געלערנט אויך… איך האב פאסט גערעכט, אז איך לערן נישט אינווייניג, נאר אזוי איך מיש אין מיין פאון, ס’איז די זעלבע זאך. רבי יוחנן האט געזאגט אז… רבי יוחנן, ואיכא דאמרי רבי יונתן, ואיכא דאמרי רבי יוחנן.
Speaker 1:
יענע, קען האבן שייכות מיט דעם, לויט דעם מ’פארשטייט פארוואס איז ער אדער… מחלוקת?
Speaker 2:
נא, דער וועלכע מחלוקת איז דער מן מחלוקת?
Speaker 1:
שריכע למעגלי חכמה.
Speaker 2:
אה, אה. ס’איז דא איז דער רבי יוחנן ורבי יוחנן’ן, און דער שריכער מיט דער מחלוקת… א מינוט… אבער איז א שאלה… אויב ס’איז א רבי יוחנן, ווי קען רבי יוחנן זאגן אז די חכמים זאגן אז מ’קען נישט?! ס’איז דער מקורי מגילה, האט דער חשים ווי אים… אז רבי יוחנן אליין זאגט אז משה רבינו איז געווען מקורי מגילה. סאו וועגן דעם איז דא דער וואס אייל רבי יוחנן ואייל רבי יונתן?
Speaker 1:
נא נא. רבי יוחנן דער רשעה’למי זאגט אז דער מקורי מגילה גייט דער בטול ווערן, אויב מען פארשטייט אז ס’איז א מחלוקת. יא רבי יוחנן, איבער דער שלקה’טש, רבי יוחנן זאל פאסירן דער ביטול, נאר תורה נישט. און דער של”ה הקדוש זאגט אויך, מגילת אסתר איז א דבר זכרון ליוסף. און איך מיין ס’מיינט וואס? אז רבי יוחנן האט נישט געהאלטן פון דעם. ער האט נישט געהאלטן אזוי שטארק פון די מגילה אזוי ווי ס’איז דא, איי, ס’איז נתנה משה, ווייל וואס איז די נושא? קענסטו שעירן מיט מיר?
—
טעכנישע דיסקוסיע — שעירן דעם סקרין
Speaker 2:
אזא געוואלדיגע… איך דארף יא, איך מוז יעצט שוין, ווען איך קום צוריק, איך מוז אנהייבן אויפסעטן, ברענגען מיין קאמפיוטער, און איך מוז זיך מאכן באקוועם. איך קען דאך שעירן צו דיין קאמפיוטער, דעמאלטס דארף איך נישט נאך א סקרין. איך וויל נישט אז א געוויסע מענטש זאל עס זען.
Speaker 1:
ניין, אשר לבינה עט דזשימעיל. אזוי?
Speaker 2:
יא, עט דזשימעיל.
Speaker 1:
דו דארפסט קוקן די נושא, אפשר דארפסטו חידושים נאך אריינלייגן דא. די נושא איז נישט קיין נושא. אזוי קענען מיר אויך זיין אויף זום, ווייל דעמאלטס קענסטו שעירן די סקרין אויף זום.
Speaker 2:
אקעי.
—
חזרה צו די סוגיא — רבי יוחנן און רבי יונתן
Speaker 1:
ניין, אבער ס’איז דאך זייער א גוטע תורה וואס איך זאג, אז לויט די שיטה קען מען פארשטיין פארוואס איי רבי יונתן אנשטאט רבי יוחנן. אבער לויט די רבי יוחנן דא, וואלט דאך המן נישט געקענט פרעגן די קשיא פון אסתר. וואס איז די תירוץ? נאך די תירוץ, נאך די תירוץ, נאך די תירוץ איז נתגלה געווארן אז ס’איז שוין געווען ככל הדברים.
איך מיין אז ס’שטייט, מ’קען נישט דאס נוצן מיט א ראיה. ס’שטייט דאך אזוי. אויב ס’איז איינער וואס זאגט מ’קען נישט, ס’שטייט א ככל הדברים. איך וואלט געזאגט, ווען נישט אז ס’איז דא די שטיקל רבי יונתן, וואלט איך געפרעגט א קשיא צווישן די צוויי רבי יוחנן’ס. מ’זעט אז ס’איז נישט קיין קשיא.
ווייל ער זאגט אז נאכדעם וואס מ’האט געטראפן די פסוק “היה רע”, קען מען עס אריינלערנען אין דעם דין “ככל הדברים”. אבער פארדעם קען מען דאך נישט.
Speaker 2:
ניין, ס’מאכט סענס. נישט מסכים מיט מיר?
Speaker 1:
אקעי, נישט מסכים, ווייל אויב איז רבי יוחנן געווען איינער פון די ממשיכים, דער רמב”ם רעכנט די מוסר נישט די מוסר התורה, האט ער דאך אויך באקומען די גאנצע מעמא.
Speaker 2:
אקעי. ער איז שוין געווען לאנג נאך די מגילה. מ’רעדט דאך יעצט א מעשה וואס ער פארציילט. רבי יוחנן און רבי יונתן זענען געווען צוויי אזעלכע ארץ ישראל’דיגע אמוראים וואס זענען אויסגעווען.
Speaker 1:
אבער ביידע זענען געקומען פון ארץ ישראל קיין בבל?
Speaker 2:
זיי זענען געקומען? איך מיין נישט. איך מיין אז זיי זענען געקומען. רבי יוחנן איז געווען אין טבריה אבער. יא. און אויך רבי יונתן. אבער רבי יוחנן איז אויך געווען אין בבל, ניין? כדאיתא, ניין? כדאיתא רובין, נישט רבי יוחנן?
Speaker 1:
ניין, נישט רבי יוחנן.
Speaker 2:
אקעי.
—
פארוואס קטנים זענען נישט חייב אלס “אף הן היו באותו הנס”
Speaker 1:
איך זע אין אונזערע נאוטס אז מ’האט געפרעגט פארוואס קטנים זענען נישט חייב אלס “אף הן היו באותו הנס”. אבער איך מיין אז ס’איז א נאר’ישע קשיא, ווייל “אף הן היו באותו הנס” איז נישט מחייב א חיוב. פרויען זענען דאך בדרך כלל חייב, נאר ס’איז דא אפשר אן ענין פון מצוות עשה שהזמן גרמא, און “אף הן היו באותו הנס” זאגט אז זיי באלאנגען יא אין די מצוה. אבער קינדער זענען פטור ווייל זיי האבן נישט קיין דעת, שטימט וואס איך זאג?
Speaker 2:
יא, ס’איז אמת. מ’קען נישט זאגן “אף הן היו באותו הנס” אויף קטנים. קטנים זענען נישט חייב מן הדין. און מ’דארף מחנך זיין קינדער אויך אויף דרבנן? איז דאס א חידוש אז מ’דארף מחנך זיין קינדער אויך אויף דרבנן?
Speaker 1:
מ’דארף מחנך זיין קטנים לקריאתה. איך האב דיר געזאגט, קוק אין די משנה. ס’איז דא א משנה אין דף י”ט עמוד ב’. ס’שטייט אזוי: “הכל כשרין לקרות את המגילה”. האסטו דארט די משנה? וואו, אין די דאקומענט וואס דו האסט מיר געשיקט?
Speaker 2:
אין די משנה! דו האסט מיר געשיקט די משנה. דו האסט געזאגט אז דו גייסט מיר טעסטן ביי די משנה.
Speaker 1:
אקעי, אקעי, אקעי, נו, נו, נו, יא, די נעקסטע משנה. איך האב עס דא. אה, איך האב געברענגט די גמרא. איך האב בעסער ליב די גמרא. איך האב גלייך די מפרשים, די על התורה.
Speaker 2:
נו, אבער נאכדעם פארגעסט מען ווי עס איז געווען.
Speaker 1:
נו, נו, חס וחלילה. דו קענסט מיר?
Speaker 2:
יא, איך קען דיר.
—
די משנה און גמרא — “הכל כשרין לקרות את המגילה חוץ מחרש שוטה וקטן”
Speaker 1:
“הכל כשרין לקרות את המגילה חוץ מחרש שוטה וקטן. רבי יהודה מכשיר בקטן.” דו הערסט? אבער דא רעדט מען נישט פון מחיוב, דא רעדט מען פון כשר לקרות, רייט? “רבי יהודה מכשיר בקטן.”
Speaker 2:
יא.
Speaker 1:
זאגט די גמרא אזוי, אין די מיטן שטייט אזוי אין די גמרא, אקעי? איך וויל לערנען די גאנצע שטיקל גמרא. ס’שטערט דיר? איך בין אין די האנט לערנען. איך וויל לערנען די גאנצע שטיקל גמרא.
Speaker 2:
איך וועל לערנען מיט דיר גמרא.
Speaker 1:
זאגט די גמרא אזוי, די משנה שטייט, “הכל כשרין לקרות את המגילה חוץ מחרש שוטה וקטן. רבי יהודה מכשיר בקטן.” אקעי? דאס איז די משנה.
זאגט די הייליגע גמרא, איך האב דא א שיינע גמרא וואס איך האב ליב צו לערנען מיט דעם. מני מתניתין דאמר חרש אפילו בדיעבד לא יקרא? אמר רב מתנא, רבי יוסי היא. דתנן, הקורא את שמע ולא השמיע לאזנו – יצא. רבי יוסי אומר, לא יצא. רבי יוסי טענה’ט אז מען מוז הערן, ס’טייטש מען איז נישט יוצא מיט יענעם. מאי טעמא דרבי יוסי?
Speaker 2:
אויב אזוי, אויב ער אליין קען נישט הערן, ממילא איז ער נישט יוצא, ממילא קען ער אויך נישט יענעם מוציא זיין.
Speaker 1:
אזוי, אזוי, אזוי. דאס וואס שטייט אז חרש איז אפילו בדיעבד נישט, ער קען נישט מוציא זיין קיינעם נישט, דאס איז רבי יוסי.
זאגט די גמרא, וויאזוי ווייסטו? אפשר מיינט עס נאר לכתחילה? זאג מיר, רבי יהודה היא, לכתחילה הוא דלא, הא בדיעבד שפיר דמי.
און ליין, ס’קען נישט זיין, ווייל עס שטייט צוזאמען מיט שוטה וקטן. יא. מה שוטה וקטן בדיעבד נמי לא, אף חרש בדיעבד נמי לא.
הא, הקדוש ברוך הוא. מ’כאפט נאר די זעלבע לשון, ווייל איינער איז פטור און איינער קען נישט. האט ער נאך א תירוץ. “כדתניא בספרא דרבי יהודה מחשבה בקטן בכלל דרושה, למה לי רבי יהודה?” רבי יהודה, ווייל ער איז דער וואס זאגט אז וואס? אז חרש. וואס קומט אריין רבי יהודה? ווייל אין די משנה איז דא א מחלוקת צווישן רבי יוסי און רבי יהודה. “די קורע שמע ולא השמיע לאזנו”…
רבי יהודה מכשיר בקטן, תרי דרבנן, חינוך קטנים במקרא מגילה, און כהנים מבטלין עבודתם
רבי יהודה מכשיר בקטן — די גמרא’ס סוגיא
Speaker 1: רבי יהודה, ווייל ער איז דער וואס זאגט אז וואס, אז חרש… וואס קומט דא אריין רבי יהודה? ווייל די משנה איז דאך א מחלוקת צווישן רבי יוסי און רבי יהודה, די קולות שמביא עזרא אז נאי יצאו, און די בנות שמביא עזרא אז נאי יצאו, שטייט נישט קיין רבי יהודה דארט.
Speaker 2: יא, וואו שטייט רבי יהודה? ס’ברענגט נישט קיין שום רבי יהודה.
Speaker 1: רבי יהודה פון די משנה, רבי יהודה מכשיר בקטן. נו, און וואס איז מיט חרש? וואס האט רבי יהודה געזאגט וועגן א חרש? קיצור, מ’מוז נישט זאגן אז ס’איז רבי יוסי, ס’איז דער זעלבער רבי יהודה. איך כאפ נישט ווי ס’קומט אריין רבי יהודה.
ענטפערט די גמרא, “רבי יהודה מכשיר בקטן, ומכשיר בחרש”. דאס איז וואס ער פרובירט עפעס צו זאגן אן ענטפער אויף דיין שאלה. “ואמר רבי יהודה, מאי טעמא דרבי יהודה? דכתיב ‘כתם כרבי יהודה’, דאמר ‘הנגלות והנסתרות לה’ אלקינו'”. אוקיי.
איך פארשטיי נישט די גאנצע שטיקל גמרא, ס’איז דאך פלא פלאים. וואס איז די דיוק? ווייל די סיפא איז רבי יהודה, רבי יהודה דינגט זיך נאר אויף א קטן, ער דינגט זיך נישט אויף א חרש. “מידי דהוה ארישא דפסולה וסיפא דכשירה”. הייסט דאס איז נישט גארנישט די תירוץ, זאגט ער.
נאכדעם זאגט די גמרא נאך אן אפציע, די שטיקל איז “אפילו תימא כולה רבי יהודה, ואינו מדבר בשני קטנים, כגון זה. הא קטן שהגיע לחינוך, והא קטן שלא הגיע לחינוך”. אפילו שהגיע לחינוך, אפילו לכתחילה, שרי רבי יהודה מכשיר בקטן.
זאגט די גמרא, דאס קען נישט זיין, ווייל רבי יהודה רעדט דאך פון א פערזענליכע זאך, “חרש דלאו בר דעת הוא, קטן לכתחילה”. די דיוק פון רבי יהודה איז עס נאר מיט דעם. “אלא מאי, דאמרינן אמרינן”.
איך פארשטיי נישט אזוי, פארוואס קען נישט די גמרא זאגן קלאר? פארוואס דארף מען אלעס זאגן אזוי פארדרייט? “הוא דאמר כהאי תנא, והוא דאמר כהאי תנא”.
חרש — איז ער ווי א קטן אדער א גדר פאר זיך?
Speaker 1: איי, באט לאמיר נישט קוקן אויף די געדרייטקייט, לאמיר זען וואס שטייט דא עני חידוש. אז ער זאגט אז אפשר דער חרש האט אן עקסטערע פראבלעם מיט השמעת אוזן איז נחמה שאתה מוציא מפיו. ער איז די זעלבע גדר ווי א קטן, אדער ער איז א גדר פאר זיך?
איך האב נאר געוואלט זען צו מען קען זען פון די גמרא אז משום חינוך ליינט א קטן יא. אבער דא ליגט מיר איבער ווי די מחשבה לקטן. וואס קומט אריין אין גילוי לחינוך? רבי יהודה מחשב לקטן, א רבי יהודה קטן יישר ילמי רבי… וואס איז די גילוי פון עפעך לאנד? וואס איז די קוט דאס. וואס איז די קוט?
די מעשה מיט קטן — Circular Reasoning
Speaker 1: די נעקסטע שטיגע גמרא, רבי יהודה פארציילט בן מלחמים. יא, פיינע מעסים. קטן יישר זאגט ר’ מי וירי מרקטון. דאס איז אויך דער circular reasoning, אזוי ווי דו האסט פריער געזאגט. אויב דו ביזט עקותן, קען מען זיך נישט טראסן. פארקערט דאס געליינט פון זיי, קען איך דיר אויך נישט טראסן מיט דעם מעשה, דאס איז יעצט פארצייט.
ווייל דיר געווערינג, ווען עס זאגט דאס פאר א מענט, וואלט אזוי איז די הלפא. איך דער בערינג זאגט אז דער ביזט געווען א קטון. אי, מיר ווי מען ראיבן א קטון. דייט, א קטון האט נישט די גאנצע פיקטשר. אפשר האבן זיי נאך געוואלט מאכן פילן גוט, און אז מען ניצט שפעטער מיט זיך נאכן. און דו ווייט, וויס א קטון געווען? אקטון נישט נעמען.
איז יא דא א גמרא נעמען א קטון אין לומר בגדלית המשל… ווייט… אהא, א געוויסער ערפאנען. אוקיי. אוקיי, איך ווייס נישט.
קטן איז כשר — אבער איז ער מחויב מדרבנן?
Speaker 1: דא זעט מען אז א קטון איז כשר, און ר’ יהודה האט געזאגט אז א קטון איז כשר. אמער ס’שטייט נישט דא וועגן צו א קטון איז מחויב מיט דעם חינוך. סאו עקסטערע סוגע.
יעצט איז די שאלה צו א קטון איז מחויב מיט דעם חינוך. ווייל אפילו ווי זענען מחויב מיט דעם חינוך קען זיין נאך אלץ נישט מוציא זיין, אדער זענען נאך אלץ נישט קיין ברך חייבה.
ס’איז אמיסל אינטערעסאנט, ווייל עס איז די רעתה איז א שאלה צו זענען עכט חייוו צו זענען נישט עכט חייוו. אבער גאנעסט די גאנצע זאך איז די רבנים, וואס עס קענט זאגן אז עס איז נישט דא קיין חילוק, ווייל די קינדער זענען נאך ענערווער מיט חייבה מיט די רבנים.
עס שטייסט, קענסט זאגן אז ביי די אוריית איז דא א חילוק צווישן א ברך חייבה און א נישט ברך חייבה. אבער ענק די רבנים זאגן דיך אז מ’זאל טו מיט קינדער מצוות. ס’איז נישט אזוי?
Speaker 2: נו, נו, ס’פשטייט זיך, תרי דרבנן.
Speaker 1: דו קענסט זאגן פארקערט, דו קענסט זאגן דאס מאכט עס שוואכער, ווייל אפשר די גאנצע חיוב איז נאר חינוך און נאר אויף דאורייתא’ס. ס’איז דאך דא א גמרא אין ברכות אז תרי דרבנן.
Speaker 2: אה, דאס איז אזוי ווי תרי דרבנן.
Speaker 1: אה, אזוי ווי “כהלל יושב בסתר דרבנן”, אזא מין געדאנק.
Speaker 2: אה, לאו תרי דרבנן. אזוי רופט עס די גמרא אין ברכות.
Speaker 1: אבער אז גאנץ חינוך איז א דרבנן, תרי דרבנן, זייער גוט.
תוספות’ס קשיא און תירוץ — תרי דרבנן
תוספות פרעגט ביידעוועי
Speaker 1: “וכן קטן שהגיע לחינוך”, דאס מאכט שווערער. אויב רעדט זיך אז איינער איז לא הגיע לחינוך, וויאזוי קען ער זיין מוציא א חיוב? אויב איז ער הגיע לחינוך, איז ער דאך מחויב מדרבנן אזוי ווי אלע אנדערע, פארוואס קען ער נישט מוציא זיין? אזוי פרעגט תוספות.
תוספות פרעגט די קשיא, ביידעוועי. תוספות, די הייליגע תוספות. האסט דא א תוספות?
Speaker 2: א תוספות זאגט מען ווערטער. אבער קוק אין תוספות. תוספות איז רבנו תם, מחשב. יא, יא. חדר, חדר, חדר. נו, גיי מיר זען. דאס האט די גמרא. דא האבן מיר חדר, קוק אין תוספות, און אזויפיל אנדערע סאך זאכן.
Speaker 1: דו האסט א גרויסע גמרא, ס’איז א תוספות. וואו, אונז האבן דא ממש אין די א קליינע הויז, און ליגט אלעס וואס דו דארפסט. ס’איז א מגילה. אוקיי. יא, דא איז דאך א… וויאזוי הייסט עס נאך? ווייס איך נאך נסתרים אויף מגילה? יצחק האט ער געמאלט לשון מצחק, עקסעס.
תוספות’ס תירוץ — תרי דרבנן
Speaker 1: דער תוספות פרעגט, אויב איז ער לא הגיע לחינוך, איז ער דאך פטור. אויב איז ער הגיע לחינוך, איז ער דאך מחויב מדרבנן אזוי ווי אלע אנדערע, פארוואס קען ער נישט מוציא זיין? אזוי פרעגט תוספות.
אה, פארקערט, די גמרא אין ברכות זאגט אז א בן מברך לאביו, והוא קטן, ווייל דער טאטע האט געגעסן א שיעור דרבנן, קען דער דרבנן מוציא זיין זיין דרבנן. אה. און אזוי אויך שטייט אין פרק לולב הגזול אז א קטן איז נישט מוציא בהלל, און אין מאנשי ברכת המזון, נישט שלעכט.
יש לומר, אזוי, אז תוספות זאגט אז דאס איז תרי דרבנן. ביי א שאנקע ברכת המזון, איז דער קטן חייב מדאורייתא, נאר ער האט א חיוב פון חינוך. זייער פאני דער חשבון, כאפסט?
די גמרא איז, ביי ברכת המזון, אז ס’איז דא א שיעור, אויב מ’האט נישט געגעסן קיין שיעור שביעה, איז עס נאר דרבנן די גאנצע ברכת המזון. אונזער דרבנן מאכט די דרבנן דעם קטן. אבער דער קטן זאגט תוספות, ביז דערווייל האט ער געגעסן א שיעור שביעה, ווייל נישט וואלט ער געווען תרי דרבנן, כאפסט? אה, וואלט געווען צוויי דרבנן. דער קטן איז נאר איין דרבנן. ער איז איין… צוויי דרבנן איז א פראבלעם.
למעשה — שו”ת ר’ יוסף
Speaker 1: קומט אויס למעשה, אז ס’שטייט אין שו”ת ר’ יוסף אז א גדול איז מוציא, ווייל מ’האט געהאלטן אז מצה איז דרבנן, און זיי זענען געווען אנוסים, האבן זיי געהאלטן אז מצה איז אזוי ווי… ווערט נישט קיין מוציא זיין, ווייל ער איז נישט קיין בר חיובא.
דיגרעסיע — סומא
Speaker 1: אבער וואס איז מיט א סומא? וואס איז מיט איינער וואס איז געווען א בר חיובא, און ער איז געווארן א סומא? איז דער חיוב נישט אוועקגעגאנגען.
די אחרונים זוכן שוין סברות אויף די סומא זאך. די תוספות פרעגט דאך א קשיא, און תוספות האט דאך די תירוץ אויף די זאך. ס’איז נישט אז די גמרא מיינט תוספות, פארקערט, די גמרא שטייט די היתר פון דרבנן מוסר דרבנן. און תוספות האט געזאגט אז דאס איז נאר אויף איין דרבנן, אויף צוויי דרבנן ארבעט עס נישט.
פארוואס זאל מען זאגן מצוות וואס ווענדט זיך אין דרבנן וואס איז נישטא קיין… ווען ס’איז נאר וועסטו דאך קומען פסח צו וואס דארפסטו האבן א לימוד? אהא. די ספרים זאגן דערויף א שטארקע ענין, אז ער איז חייב געווארן מיט די ראיה, איז ער שוין געבליבן אזוי.
איך מיין, קיינער ווערט נישט צוריק לעזערדיג. א קטן איז דאך נאר א דורכגאנג. איך מיין צו זאגן, א סומא… א קטן איז דאך יעצט אויף די וועג אריין, א סומא איז אויף די וועג ארויס.
Speaker 2: יא, וואס איז א סומא? א סומא איז אן אלטער, געווענליך, אפילו אבער א סומא מאכט זיך אויך אמאל א מחלה. אבער געווענליך איז עס א בלינדקייט, דאס איז א זאך וואס געשעט ביי גאר אלטע זקנים. ער איז שוין אויף די וועג ארויס, גייט מען אים יעצט…
Speaker 1: איך פארשטיי, אבער ער גייט נישט יעצט סטאפן. שטעל דיך פאר מ’זאגט פאר א מענטש, ווען דו ביסט ניינציג, יעצט קענסטו ווערן א סומא, קען זיין נישט, ביסטו פטור פון די גאנצע תורה? ער גייט ווייטער.
בעצם, דו זאגסט פאר א איד נאך א certain age, מ’איז געוואויר געווארן אז דו שטאמסט פון גוים, ער גייט יעצט טאפן אונטער אן עריש וואלקן? איך מיין, וואס איז די חילוק? ער איז שוין די זעלבע איד שוין. אוקיי.
צוריק צו די סוגיא — חינוך קטנים במקרא מגילה
Speaker 1: אוקיי, צוריק צו די סוגיא. אוקיי, צוריק צו די רמב”ם. מ’איז מחויב מיט דעם חינוך, ליינען די מגילה מיט די קינדער.
“לך כנוס את כל היהודים” — קינדער אין דער מגילה
Speaker 1: ווען אסתר זאגט דארטן פאר מרדכי אז די אידן זאלן פאסטן, זאגט זי “אנשים ונשים וטף”, יא? וואו שטייט אין פסוק? “לך כנוס את כל היהודים”. ווען אסתר זאגט פאר מרדכי “לך כנוס את כל היהודים”, זאגט זי אויך די קינדער, “אנשים ונשים וטף”?
Speaker 2: יא, אויך קינדער זענען דארטן? וואס שטייט די לשון אין פסוק? “להשמיד להרוג את כל היהודים” שטייט יא “נשים ונשים וטף”, right? “טף ונשים”. “טף ונשים ביום אחד”. אבער “לך כנוס את כל היהודים” שטייט נישט קיין details.
דער רמב”ם — מחנכין את הקטנים
Speaker 1: אוקיי, דער רמב”ם זאגט מ’דארף מחנך זיין די קטנים. ער זאגט אז ס’שטייט אין דברי שלום. ווי גייט מען יא אן עסק פאר די קינדער? אה, מיט יענע אינטערעסאנטע מדרש אז די פסוק “לפסיקח” און “קנוג שואלת הרב”. ווייל איך טראכט ווי די קינדער קומען אריין אין די picture.
אוקיי. יא. ער זאגט אז דער חינוך איז מפורש בסוגיא, ער מיינט דער מגיד משנה זאגט אז דער חינוך איז וועגן די גמרא וואס איך האב דיר געזאגט. אזוי זעט אויס אז ס’איז א זאך וואס איז ראוי לחינוך. ס’שטייט נישט געהעריג קלאר, אבער אזוי זאגט דער מגיד משנה. ער רעדט פון די קטנים. אוקיי.
די גראגער — א שיינע תורה’לע
Speaker 1: פאר יאר האבן מיר געהאט א שיינע תורה’לע וועגן די גראגער, געדענקסט? אז דאס איז די ענין פון די גראגער, ווייל וואס איז א קטן שהגיע לחינוך? אזוי ווי ס’שטייט “היודע לנענע”. פון וואו ווייסט מען? מ’ווייסט אויב ער קען הערן. האט מען געמאכט א סימן, יעדע מאל מ’זאגט די ווארט המן, אויב ער כאפט אויף יעדע מאל מ’זאגט המן, און וויאזוי זעט מען? מ’זעט ער מאכט א סימן, ווייסט מען אז ער איז שוין א קטן היודע לקרות.
איז א גוטע תורה?
Speaker 2: או, איז א גוטע תורה.
הלכה א — אפילו כהנים בעבודתם מבטלין
Speaker 1: “אפילו כהנים בעבודתם, מבטל עבודתם.” מ’זאל נישט מיינען אז די עבודה אין בית המקדש איז וויכטיגער. “וזמן יום מבטל עבודה באים לשמוע מקרא מגילה.” אוקיי, דאס איז אן איי הלכה בעצם.
וואס זאגט די גמרא? “מבטלין תלמוד תורה אפילו כהנים בעבודתם, כל המצות נדחין.”
מבטלין תלמוד תורה למקרא מגילה — דחיית מצוות, מת מצוה, ו”אחד הקורא ואחד השומע”
הלכה א: מבטלין תלמוד תורה ושאר מצוות למקרא מגילה
Speaker 1: מ’זאל נישט מיינען אז די עבודה אין בית המקדש איז וויכטיגער. אין יום ולילה עבודה באים לשמוע מקרא מגילה.
אוקעי, דאס איז א נייע הלכה בעצם. מבטלין תלמוד תורה. וואס זאגט די גמרא? מבטלין תלמוד תורה לשמוע מקרא מגילה, קל וחומר לשאר מצוות של תורה, שכולן נדחין מפני מקרא מגילה. פון וואו ווייסט מען אז ס’איז א מצוה של תורה? ואין לך דבר שנדחה מקרא מגילה מפניו, חוץ ממת מצוה שאין לו קוברים, שפגע בו, הרי זה קוברו תחילה ואחר כך קורא. אלע אנדערע זאכן, ווען ס’קומט די זמן, איז די מצוה פון קריאת המגילה פשוט אלעס אוועק.
דער פשט פון “דחיה” — הקדמה, נישט פטור גמור
חוץ ממת מצוה, מת שאין לו קוברים, וואס אויך די רמב”ם זאגט אז מ’דארף כאפן אז ס’קומט אויס אז די אלע… פון וואו לערנט מען דאס ארויס? ס’קומט אויס קלאר אז די גאנצע דחיה איז פשט הקדמה. קודם ליינט מען מגילה, און נאכדעם. ס’איז נישט פשט אז מ’טוט עס בכלל נישט. ס’איז נישט אינגאנצן פטור.
דיסקוסיע: וואס איז “מת מצוה שאין לו קוברים”?
Speaker 2: וואס איז אנדערש ווי אנדערע ענדליכע? אנדערש ווי וואס? אנדערש ווי למשל… נדחה… איך ווייס נישט, קריאת שמע. ווי לאנג איז מען פטור פון די מצוה?
Speaker 1: איך מיין אז ס’איז דאך דא, אבער נאכדעם וועט עס צוריקגיין צו די אלטע חיוב. וואס איז די חילוק? פשוט. ביי קריאת שמע איז מען פטור אין היינטיגע צייטן פון א הלוויה אדער עפעס. מ’ווערט פטור ווי לאנג די עסק גייט אן. אבער א מת מצוה איז א גוטע. אבער נאר א מת מצוה שאין לו קוברים. ס’איז טאקע די געווענליכע דין פון עוסק במצוה, מיט אן אייגענע מת. ס’איז דא נאכדעם. ס’איז טאקע א מת מצוה, ווי די רמב”ם זאגט, מת שאין לו קוברים. וואס מיינט ביי יעדע מת נעמט מען קודם קעיר פון די מת?
א מת שאין לו קוברים. אויב ס’איז שוין דא איינער נעמט יענער קעיר.
Speaker 2: נאכאמאל, די שאלה איז יעצט איינער איז סתם אזוי געשטארבן.
Speaker 1: ניין, דו זעסט אז ס’איז דא אן עקסטערע ענין פון א מת מצוה, ווייל ער ליגט בהפקר און דו האסט אים געטראפן, גיי נישט אוועק.
Speaker 2: ס’פאלט דיר אן אז ער קומט קודם?
Speaker 1: ניין, ס’איז סתם אזוי א חשש פון קבורת מת.
Speaker 2: ניין, דאס שטייט… מת מצוה איז נישט סתם אזוי.
Speaker 1: ניין, דו רעדסט פון א געוויסע זאך. וואס הייסט א מת מצוה? ס’איז דא א דין, שוין בגמרא בבא קמא דף פ”א. ס’איז דא א דין קונה מקומו. מת מצוה האט דינים.
Speaker 2: דא שטייט נישט מת מצוה. אין דיין רמב”ם שטייט מת מצוה?
Speaker 1: חוץ ממת מצוה. אזוי שטייט אין מיין.
Speaker 2: אה, שוין, יעצט רעדסטו דאס. נישט סתם קריטיקירן. נעקסט טיים ווען איך זאג עפעס, נעם מיך ערנסט. חוץ ממת מצוה שאין לו קוברים. דו זעסט דאך דאך, חוץ ממת מצוה שאין לו קוברים.
Speaker 1: דאס איז א חילוק, דאס איז די זעלבע זאך. מת מצוה מיינט איינער וואס האט נישט ווער ס’זאל אים קובר זיין.
Speaker 2: און פארוואס רעדסטו אז מת מצוה קען נישט? ווייל דו גייסט גיין ווייטער, ווייל דו ביסט אונטערוועגנס, און דו האסט געטראפן ביי די זייט א פגר, א גוף.
Speaker 1: ס’שטייט גארנישט וועגן אונטערוועגנס.
Speaker 2: דאס שטייט מת מצוה.
Speaker 1: מת מצוה מיינט די מצוה פון קבורת המת.
Speaker 2: די גמרא זאגט אין עירובין, ווען מ’רעדט פון מת מצוה, אז די גמרא…
Speaker 1: די גמרא אין ברכות מיינט אז איינער איז געווארן וועלכע… ווער נעמט קעיר? ס’הייסט אזוי, אויב ס’איז דא איינער וואס נעמט קעיר, איז יענער פטור פון די מגילה. אויב ס’איז נישט דא קיינער, איז דער ערשטער וואס זעט אים חייב. וואס דאס מיינט טאקע, אז אויב איינער… קיינער נעמט נישט קעיר, זאלסטו נעמען קעיר. אבער ס’מיינט אויך נישט אז מ’דארף קודם ווייל זיין די לויה פאר מגילה.
Speaker 2: מ’דארף נעמען קעיר קודם.
Speaker 1: יא, אבער נאכאמאל, איך וואלט געזאגט אז געווענליך גייט אז מ’נעמט די מת און מ’מאכט א צייט. מ’קען מאכן אז ס’זאל זיין פורים נאכמיטאג די לויה. איך וואלט פארשטאנען אז מ’רעדט דא פון א געוויסע ציור: א מענטש גייט צום גמרא ליינען, און ער טרעפט א גוף, און ער גייט ווייטער. דאס איז די פשוט’ע וועג וואס מ’לערנט די ווערטער “חוץ ממת מצוה”. שוין, לאמיר זען וואס דא… ס’מיינט א מת שאין לו קוברים, אדער די וועסט אליינס קומען שפעטער, נאר פראבלעם איז שפעטער. ס’קען זיין אז ס’איז קודם זאלסטו נעמען קעיר פון דעם, אפילו מיט דיין אייגענע מת. מיט דיין מת איז דאך דו ביסט דער קובר.
מחלוקת הראשונים — מת מצוה ממש אדער נישט דווקא
אויף אזוי די גמרא זאגט אז ער מאכט א מחלוקת הראשונים צו מ’רעדט פון מת מצוה ממש אדער נישט. ער זאגט אז די רמב”ם איז משמע אז מ’רעדט נישט דווקא. די ישועות חן לייגט צו “שאין לו קוברים כדי צרכו”. ער האט צוגעלייגט ווערטער. “שאין לו קוברים כדי צרכו”, יא, כלל, איך ווייס נישט וואס, באט ס’קומט מסתמא מחדש זיין די טעות, אז מ’מיינט נישט צו זאגן דווקא ממש ווער ס’איז א מת מצוה, נאר אויב ס’איז נישט דא גענוג מענטשן וואס זאלן זיך אפגעבן, איז עס משמעות לכאורה.
כבוד הבריות איז גרעסער ווי פרסומי ניסא
אנדערע ווערטער, דער אייבערשטער’ס עבודה, אלע אזעלכע זאכן איז וויכטיגער ווי די מגילה. אבער קבורת המת איז וויכטיגער. דאס איז וואס ער האט געוואלט זאגן.
דער גר”א’ס שטיקל — קשיא פון קריאת שמע (ברכות י”ט ע”א)
ער האט דאך געהאט א שיינע… ער ברענגט דאך א שיינע שטיקל פון די גר”א אויף די סוגיא. וואס איך האב נישט פארשטאנען פשט איז, די גמרא זאגט אז אלע מצוות ווערן אפגעשטופט פאר מקרא מגילה. יא, ס’אינקלודעט מצוות פון צדקה, חסד. אויב איז נישט עפעס א ספעציעלע ענין פון מת מצוה, פארוואס זאל מען זאגן אז פונקט די איין מצוה פון… ווייל די גמרא זאגט דאך גדול… אז אלעס ווערט נדחה פאר תלמוד תורה. וואס נאך שטייט? די עבודה. עבודה ותלמוד תורה.
סאו וואס מיינט למשל… די גמרא זאגט אז ס’איז דא כבוד הבריות, עניטינג וואס איז כבוד הבריות. סאו וואס מיינט א כלה, א חופה, א וואטעווער אזא זאך? ניין, ער זאגט זייער גוט אז די ענין פון כבוד הבריות איז אסאך מער דזשענעראל ווי עפעס א ספעציעלע ענין פון מת מצוה. זייער גוט. אבער ער פרעגט אבער א קשיא פון למשל קריאת שמע. ער זאגט ניין, ער זאגט דווקא בהתחילו, אויב מ’האט שוין אנגעהויבן זיך מתעסק זיין מיט די קבורה, דעמאלטס גייט מען נישט אוועק צו מקרא מגילה, אבער אויב נישט זאל מען קודם טון מקרא מגילה. זאגט ער, אזוי ווי מ’זעט ביי לגבי קריאת שמע. ס’איז נישט די זעלבע, ווייל קריאת שמע דויערט א מינוט, גייט ער ליינען קריאת שמע. די גמרא זאגט, ער ציילט צו ברכות י”ט עמוד א’, אז וואס זאל ער קודם ליינען קריאת שמע? לאמיר זיך שטעלן ברכות י”ט עמוד א’.
דער עיקר — כבוד הבריות איז נאך וויכטיגער
די עיקר איז, ס’איז דא א גרויסע מצוה פון די מגילה, אבער ס’איז נישט קיין גרעסערע מצוה פון כבוד הבריות. אקעי? לאמיר וויסן, פרסומי ניסא איז זייער וויכטיג, אבער כבוד הבריות איז נאך וויכטיגער. אקעי?
סאו די קיצור מעשיות איז, יעדער איינער דארף הערן די מגילה. אבער דאס איז א שיינע תורה, אז דאס וואס דו זאגסט אז מקרא מגילה דויערט א גאנצע צייט, דאס איז א שיינע תורה. ס’איז גוט. ניין, ס’שטימט מיט דעם, אז מ’קען זיין ברוגז. עניוועי, פאר דעם ביסטו דא, און פאר דעם בין איך דא.
פארוואס שטייט דער דין פון “דוחה” גלייך אין אנפאנג — דער טיפערער צוזאמענהאנג
עניוועי, דער עיקר איז, ס’איז דא א מצוה צו ליינען די מגילה, ס’איז א זייער גרויסע מצוה, יעדער איינער איז מחויב. ס’איז אויך א זייער גרויסע מצוה, אז ס’איז דוחה אלע אנדערע מצוות. ס’איז זייער אינטערעסאנט אז דאס איז אזוי ווי די ערשטע זאך וואס מ’זאגט וועגן די מגילה. און וואס איז מיט חנוכה? די לעצטע זאך וואס מ’זאגט וועגן חנוכה לעכט איז וועלכע זאכן ס’איז דוחה. ס’איז אינטערעסאנט די וועג וויאזוי מ’איז מרמז זאכן, אז דאס איז די אנהייב.
סאו ס’האט לכאורה צו טון מיט דעם ענין פון צו מקרא מגילה איז בארעכטיגט, ס’איז א חלק פון די תורה. מ’זעט אז חז”ל זענען געווען ביזי מיט דעם. ס’איז אפשר קאנעקטעד אין א וועג.
דיסקוסיע: צי מגילה איז תורה?
Speaker 2: ניין, ס’איז נישט קיין חלק פון די תורה, און ס’איז א חידוש אז ס’איז דוחה אפילו גאר תורה. די חכמים זענען ברוגז, אז וואס איז די שאלה וויאזוי מ’מעג מאכן? מ’וואלט געווען נאך מער. נישט נאר דאס, נאר מ’זאגט אז ס’איז נאך דוחה גאר תורה. מ’דארף תירוצים. אקעי, דאס איז אליין די תורה, “לא תסור מכל אשר יורוך”, “ושמרתם לעשות ככל אשר יורוך”.
Speaker 1: אבער ס’איז אינטערעסאנט, ווייל די אלע ישיבה’שע רעדן האבן אייביג ליב צו פרעגן די שאלה, אז מגילה אליין איז דאך תורה, און נאר ס’פעלט פון די… איכות, יא, די תורה. אבער ניין, אבער ווען אונז טראכטן פון די אלע גמרות וואס אונז האבן געלערנט, מאכט עס שוין אביסל מער סענס. ווייל אונז זעען קלאר אז זיי האבן א פראבלעם צו זאגן אז מגילה איז תורה. אה, עס איז זיכער נישט תורה. איי, עס איז א חלק פון כתובים. אבער מ’לערנט דאך נישט די עיקר המצוה. עס איז געווארן א חלק פון די תורה, דאס איז א מצוה. אבער פארדעם… ווייל די זעלבע מענטשן, זיי זאגן אז מ’זאל האבן תנא קמא קעגן די גאנצע קאנצעפט פון מגילה, האבן זיי א טענה, אפשר דארף מען עס נישט אריינגעבן אין תנ”ך. לכאורה, ניין?
סאו יעצט קען מען הערן, ווען מ’זאגט אז עס איז דוחה תלמוד תורה, מיינט עס צו זאגן, זאלסט וויסן, מ’גייט פאסטן. ס’איז געווען נאר א שרירות’דיגע וועגן דעם. דו געדענקסט, חנוכה האסטו געמאכט זייער א שיינע, אזויווי א סטארי פון וואס דער רב איז אריינגעקומען זאגן. קענסט מאכן אזא סארט זאך דא, וועגן די סתירה. סאו נאכדעם וואס מ’האט געזאגט אז די סתירה האט זיך שוין איינגעשטעלט, זאגט מען אזוי ווייט עס איז געווארן א חלק פון די תורה, אזוי ווייט אז מ’דארף יא אפשטופן די שיעור דף היומי, און פארדעם וועגט אפשטופן די שיעור חומש, ווייל עס איז שוין געווארן א חלק פון די תורה. און וועגן דעם שטייט עס דא אין די אנפאנג. דו האסט דאך געזאגט אז דו האסט געפרעגט א גוטע שאלה, פארוואס ביי חנוכה שטייט עס אזא פסא דיטעיל ביי די ענד פון עפעס א שאלה אין געלט זאכן. דא שטייט עס גלייך אין אנפאנג, ווייל עס איז קאנעקטעד צו די מעין שאלה צו מקרא מגילה איז בכלל לעגיטים, צו פון וואו ס’נעמט די לעגיטימעסי. אדער אלס בל תוסיף, לויט די רמב”ן און די ריטב”א דארטן אויפ’ן פלאץ, אדער די אנדערע מפרשים, אדער עלה דברים. שטימט?
איין מינוט. יא, העלא? אקעי, סאו מ’זאל לאזן זיין פאר די נעקסטע הלכה. אקעי, די חיים באדאנקען דיר, דו האסט אונז גוט איינגענומען. אקעי, דאס איז נישט אונזער זאך יעצט.
הלכה ב: “אחד הקורא ואחד השומע מן הקורא יצא ידי חובתו”
Speaker 1: “אחד הקורא ואחד השומע מן הקורא יצא ידי חובתו”. ס’איז משמע אז די ווארט איז דאך זייער שטארק קריאת המגילה. איך וויל נישט אריינפריען, אבער ביי תקיעת שופר זאגט מען אויך די זעלבע לענגווידזש. די נאמען פון די מצוה הייסט תקיעת שופר, און מענטשן פאלן איין אז די מצוה איז די תקיעה. זאגט מען ניין, די מצוה איז די שמיעה. אויך די תוקע בלאזט כדי ער זאל אליין הערן. די מצוה איז די שמיעה. ס’איז נוגע, אבער ס’טייטש אז ווען א מענטש ליינט און ער זאגט נישט ארויס די ווערטער מיט זיין מויל,
קריאה vs. עיון, לקרותה כולה, וחייב לקרות בלילה ולשנותה ביום
הלכה ב: “אחד הקורא ואחד השומע מן הקורא יצא”
“קריאה” אין לשון הקודש מיינט נישט ליינען מיט די אויגן
Speaker 1: אויב איז די ווארט די שמיעה, “ושישמע ממי שחייב”, אויב איז די ווארט די שמיעה, קען זיין אז אויטאמאטיש שטייט אויך די הלכה אז מ’איז נישט יוצא מיט’ן עס אפליינען מיט די אויגן.
אבער לגבי קריאת שמע שטייט “קרא ולא השמיע לאזנו”. וואס קומט עס דא אריין?
Speaker 2: ס’קומט זייער גוט אריין. א חרש, דו רעדסט פון א חרש.
Speaker 1: נישט א חרש. ווען א מענטש ליינט די מגילה מיט די אויגן, אבער ער זאגט עס נישט צו זיינע אויערן, איז ער קיינמאל נישט יוצא.
Speaker 2: דו זאגסט א גרויסע חידוש יעצט, ווייל לכאורה דאס הייסט ליינען, דאס הייסט קריאה. ווען דו ליינסט א ביכל, דאס איז וואס דאס טוט.
Speaker 1: ניין, דו פארגעסט היברו. “קריאה” מיינט זאגן, נישט ליינען מיט די אויגן.
Speaker 2: אבער למשל ביי קריאת שמע זאגט מען יא, “קרא ולא השמיע לאזנו”, יא?
Speaker 1: ס’מיינט נישט ליינען מיט די אויגן. ס’איז וויכטיג. ליינען מיט די אויגן איז מען זיכער נישט יוצא לויט קיין שום זאך. ס’איז נישט די ווארט “קריאה” אין לשון הקודש. ס’איז נישט קיין לשון איברית.
וויאזוי הייסט עס אין לשון הקודש? “עיון”. “עיון” מיינט קוקן מיט די אויגן, לשון “עין”. אבער “קריאה” מיינט זאגן, רעדן.
אלמלא אין די מלחמה, וואלט מען נישט… מענטשן פלעגן נישט. דאס וואס דו האסט א הרהור, הרהור בליבו…
Speaker 2: אה, דאס הייסט הרהור בליבו לכאורה. קען זיין אז מ’איז יוצא קריאת שמע מיט דעם.
Speaker 1: אבער דאס וואס די תורה רופט אן “קריאה” איז נישט… דאס שפילט נישט גארנישט.
פארבינדונג צו שמחה
Speaker 1: און גראדע שטימט עס אויך זייער גוט מיט וואס דו האסט געזאגט אז ס’איז א חלק פון די שמחה. אוודאי, מ’ליינט די מעשה און מ’פארציילט די מעשה מיט א שמחה. זייער גוט.
דאס איז משמעות לגבי ציבור צו ס’איז אן עבודה וואס מ’רופט אן אגודה מער ווי קריאה.
Speaker 2: אקעי, ווייל דארטן איז כביכול ווי מ’זאגט מיט די אייגענע לשון.
Speaker 1: ס’איז די זעלבע זאך.
“לפיכך אם היה הקורא קטן או שוטה”
Speaker 1: לפיכך, אם היה הקורא קטן או שוטה, איז א שומע ממנו לא יצא. פשוט, ווייל דו הערסט פון מי שאינו חייב, איינער בתורת… ס’איז נישטא איינער וואס איז חייב בדבר. זייער גוט.
Speaker 2: איי, א קטן איז חייב מצד חינוך, און דאס ברענגט תוספות א קשיא, שוין, ער ווייסט נישט.
Speaker 1: אקעי.
Speaker 2: יא, אבער ער איז נישט ממש חייב.
Speaker 1: איי, כתובות ביי די רבנים, זאגט מען נישט אז ס’איז טייטש די שפראך?
Speaker 2: נו, וואס ענטפערט תוספות?
Speaker 1: לאמיר שוין רעדן אין אפאר מינוט צוריק צו דעם.
Speaker 2: אה, אה, אה, יא, יא, יא. אה, זייער גוט.
הלכה ג: “מצוה לקרותה כולה”
וואס מיינט “כולה”?
Speaker 1: מצוה לקרותה כולה. וואס מיינט אז די מצוה איז די גאנצע חטיבה אחת? כביכול אזויווי א סארט זאך ווי מעכב זה את זה? וואס מיינט עס?
Speaker 2: די כולה מיינט כפשוטו, מ’דארף ליינען… מ’איז יוצא ווען מ’ענדיגט די גאנצע. אויב איינער האט געליינט נאר א חלק דערפון, איז מען נישט יוצא גארנישט.
Speaker 1: אה, וואס איז די חידוש?
Speaker 2: קוק אריין אין די מגן אברהם, ער זאגט נישט… ער פרעגט פון די משנה “קורא את כולה”. איז די גמרא דאך דא, וואס זאגט די גמרא אין די משנה?
Speaker 1: י”ט עמוד א’.
Speaker 2: די משנה זאגט אזוי, “מאימתי קורין את המגילה? קורין אותה כולה”. דערפאר איז אסור אין מלאכה דאורייתא, אבער אין מגילה איז נישטא קיין מלאכה דאורייתא.
Speaker 1: אוקעי, זייער גוט.
Speaker 2: שטייט דאך אז ס’איז נישט אזוי פשוט. ס’שטייט אז ס’איז א מצוה ליינען די מגילה, האט מען געקענט זאגן מ’ליינט אפאר פסוקים פון די פרשה. ס’איז דאך די עיקר צו דערמאנען די נס, רייט? סאו מ’קען טשוזן די וויכטיגסטע פון די דעיס. אבער מ’זאגט ניין, מ’דארף ליינען כולו. מ’דארף ליינען די גאנצע. פארוואס?
Speaker 1: אוקעי, ענטפערט ער, ס’איז א מצוה לקרותה בלילה וביום. מ’דארף עס ליינען צוויי מאל.
“מצוה לקרותה בלילה וביום”
Speaker 2: פון וואו לערנט מען ארויס אז מ’זאגט בלילה וביום? חייב אדם לקרות את המגילה בלילה ולשנותה ביום. כל דבר שמצותו בלילה, ניין. פון וואו ווייסט מען די הלכה? פארוואס זאל מען נישט זאגן אז איינמאל איז גענוג? פון וואו לערנט מען עס ארויס?
Speaker 1: נאכאמאל, איינמאל וואס?
Speaker 2: מ’זאל איינמאל ליינען די מגילה. פון וואו ווייסט מען אז מ’דארף צוויי מאל?
Speaker 1: יא, די גמרא האט א ראיה פון דעם.
Speaker 2: די גמרא האט א ראיה. דו געדענקסט נישט?
Speaker 1: ניין.
Speaker 2: אה, דו געדענקסט נישט? קוק אריין אין די גמרא. דו טוסט מיר א טובה, דו געדענקסט נישט איז נישט קיין תירוץ.
Speaker 1: די הלכה איז אין דף ד’.
Speaker 2: שנאמר למען יזמרך כבוד ולא ידום ה’ אלקי לעולם אודך. קענסטו מיר זאגן וואס גייט פאר?
Speaker 1: ס’איז דאך רש”י, ולשנותה ביום.
רש”י’ס אייגענע פשט
Speaker 2: זאגט רש”י זיין אייגענע פשט, זכר לנס שהיו צועקים מצרתם יומם ולילה. רש”י’ס אייגענע פשט, פלא. ווייל רש”י האט נישט געפאלן לכאורה, ס’איז געווען שווער פאר רש”י אז ממש מ’לערנט עס נאר ארויס פון דעם פסוק. ער האט געהאלטן אז ס’מוז זיין נאך עפעס א סיבה.
די גמרא’ס מקורות
Speaker 2: די גמרא ברענגט. וואס?
Speaker 1: וואס פארשטיי איך נישט? וואס זאגסטו?
Speaker 2: פון וואו לערנט מען ארויס אז מ’זאגט עס בלילה וביום? נו? זאגט די גמרא, אמר רבי חלבו אמר רב הונא… אה, I’m sorry, ס’איז נאך דא פארדעם.
אמר רבי יהושע בן לוי, וחייב אדם לקרות את המגילה בלילה ולשנותה ביום, שנאמר “אלקי אקרא יומם ולא תענה ולילה ולא דומיה לי”. און דאס איז א תפילה וואס די אידן האבן געבעטן על ידי אסתר.
דיסקוסיע: וואס מיינט “ולשנותה ביום”?
Speaker 2: זאגט דאך די גמרא אין אן אנדערן פלאץ אז סבי מהלל מיקרא בלילה ולמשנה משניות דיומא. ס’טייטש צו לערנען משניות מגילה בייטאג. פארוואס זאל מען זאגן די מגילה אליין צוויי מאל?
אמר רבי ירמיה, אז ניין, אז מ’מיינט צו זאגן באופן “עבר פרשתא דא ואתנייה”, הייסט לערנען און איבערלערנען. לשנותה מיינט נישט צו זאגן לערנען וועגן דעם.
ער האט געוואלט אפטייטשן די ממרא, ווייל דו זאלסט נישט מיינען אז ער מיינט צו זאגן אז ביינאכט… ס’איז א גאנץ שיינע פשט, ביינאכט זאל מען ליינען מגילה, און צופרי זאל מען לערנען משניות מסכת מגילה. און דערנאך ווען מ’קומט אהיים זאל מען ליינען נאכאמאל די מגילה.
איתמר נמי, אמר רבי חלבו, חייב אדם לקרות את המגילה בלילה ולשנותה ביום, שנאמר “למען יזמרך כבוד ולא ידום, ה’ אלקי לעולם אודך”.
Speaker 1: אן אינטערעסאנטע ענד. דו פארשטייסט נישט די מקור?
Speaker 2: אקעי, נישט.
Speaker 1: ניין, די אנדערע מקור איז א גאנץ שיינע תורה, ווייל ס’שטייט דאך “אלקי אקרא יומם ולא תענה ולילה ולא דומיה לי”. אקעי, די צרה איז געווען… ס’איז נאך אלץ… ווער זאגט אבער אז די ישועה דארף מען אויך טון די זעלבע זאך?
דערמאנען די צרה און די ישועה
Speaker 1: ס’איז אינטערעסאנט, ס’קען זיין אזוי ווי ביי פסח איז דא איין מצוה פון דערמאנען די צרה, אזוי ווי מרור, און איין מצוה דערמאנען די ישועה, אזוי ווי ווייס איך, חרוסת צו וואס. פארשטייסט נאך?
ס’קען זיין אז מיט די עקט פון עס טון צוויי מאל דערמאנט מען די וויינען בייטאג און ביינאכט, די צער. אפשר די צער פון עס איבערזאגן, “אה, איך גיי עס טון נאכאמאל”, די צער איז עפעס א… ווייל די עצם מגילה ליינען איז דאך א חלק פון די שמחה.
Speaker 2: די… אקעי, אויך א תורה, פורים תורה.
Speaker 1: יא, אקעי. יא.
דערפאר אפשר זאגט מען אפאר שטיקלעך מיט די קריאת מגילת איכה, די תענית.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: די תענית איז דאך טאקע פאר דעם. מ’זאל דא געדענקען די תענית אסתר. סאו זעט מען לכאורה, דער מענטש וויינט אזוי ביי די מגילה, איז צו דערמאנען די שטיקל, צו דערמאנען די זאך.
Speaker 2: אקעי, בעצם, איך מיין א שטיקל פראצענט פון די מגילה, קענסט זאגן אז אלעס איז א הכנה צו די שמחה. ס’איז דאך, יעדע גוטע פרייליכע סטארי איז, ווי לענגער דו מאכסט די שרעקעדיגע חלק, איז די ענד, די פיק, מער שמחה. ס’איז געקניפט און געבינדן.
סאו, קענסט זאגן א רוב מגילה, מער פארטס פון די מגילה איז טרויעריג ווי פרייליך, יא? ווייל ס’איז שוין דאך ציילן. ווי הייבט זיך אן די ישועה? מער צו די… וויפיל פראצענט פון די מגילה איז די ישועה און וויפיל איז ביז די ישועה? די ישועה הייבט זיך אן בערך אינמיטן.
Speaker 1: באט דער צער איז א חלק פון די… ס’איז נישט אזוי א מין צער, אן אנדערע מין צער. ס’איז א צער וואס ענדיגט זיך… ס’איז א בילד-אפ פאר די שמחה מיט וואס ס’ענדיגט זיך.
Speaker 2: נישט נו נו, ס’זאגט תענית אסתר, וואטעווער איז דא דעם ענין פון צער איז א בילד-אפ צו די שמחה, ניין?
Speaker 1: יא יא, דאס קען זיין, אבער ער ליינט די מגילה צוויי מאל, ער זאגט אז דאס איז די ענין צו דערמאנען די לאהיקר יומא.
Speaker 2: אקעי, דערווייל האבן מיר נישט געטראפן א בעסערע מקור. דאס איז וואס די גמרא זאגט. אדער איינער טרעפט עפעס אין ירושלמי צו וואס איז דא…
א ווירדע זאך — צוויי מאל די זעלבע מצוה
Speaker 2: וועלכע נאך מצוות, למשל מצוות נר חנוכה, איז דא איינמאל, איינמאל א טאג, ביינאכט. איז דא גארנישט צוויי מאל די זעלבע מצווה. איז דאס די איינציגסטע?
Speaker 1: די רול איז די זעלבע זאך. לייגן מגילה איינמאל, לייגן מגילה נאכאמאל. דו קענסט ליינען איינמאל די זעלבע געזאגטע זאך. אונז זענען מיר צוגעוואוינט. אונז האבן מיר צוויי קדושות מיט זאכן.
Speaker 2: יא, מ’האט צוויי סדרים.
Speaker 1: לכאורה איז עס טאקע א ווירד זאך. מ’האט עס דזשאסט געלערנט. א פאר שבת צוריק האט מען עס געלערנט.
Speaker 2: וואס טוסטו יעצט?
Speaker 1: אקעי, ווי דו זאגסט מאכט עס אביסל מער סענס, ווייל דאס איז די צורת הסעודה ביי ביידע סעודות. באט יא.
קען זיין ס’איז א חלק פון די פורים. מ’מאכט צוויי מאל די פארטי, דאס ווייסט מען.
Speaker 2: שבת האט אויך א סעודה בייטאג און ביינאכט.
Speaker 1: אבער מ’מאכט נישט קיין סעודה ביינאכט, נאר מ’האט געווען די “מי שברך” קודם, “בני על יסלח עמוסו”. און מ’זאגט אז דאס איז נאר איבער די עובד, און וועלכע פנים. סעודה מאכט מען נישט ביינאכט.
Speaker 2: אהא.
ברכות המגילה — שהחיינו ביום, און ברכה אחרונה “הרב את ריבנו”
ברכות קודם קריאת המגילה — שלש ברכות בלילה, שתים ביום
Speaker 1: וואס טוסטו יעצט?
Speaker 2: אקעי, ווי דו זאגסט מאכט עס אביסל מער סענס, ווייל דאס איז די צורת הסעודה ביי ביידע סעודות. אבער… יא. כביכול, ס’איז א חלק פון די פארטי, און מ’מאכט צוויי מאל די פארטי. דאס ווייסט מען. שבת האט אויך א סעודה בייטאג און ביינאכט. אבער מ’מאכט נישט קיין סעודה ביינאכט, אבער מ’גיבט א משתה, “ככל אשר יבואר לפניך וכו'”. איך מיין מ’זאגט אז דא איז עס נאר בדיעבד, אבער לכתחילה מאכט מען נישט קיין סעודה ביינאכט.
אקעי, וכל הלילה כשר לקריאתה, וכל היום כשר לקריאתה. די זמן איז א גאנצן טאג. מ’האט אונז נישט מגביל געווען אין א צייט.
Speaker 1: ווארט א מאל, וועלכע נאך מצוות קען מען טון א גאנצן טאג?
Speaker 2: “כל מצוה שזמנה בלילה כשר כל הלילה”. די גמרא זאגט אזוי. דו ווילסט וויסן נאך און נאך? נישט קריאת שמע, קריאת שמע שטייט קלאר “ובשכבך ובקומך”. זאגט די גמרא, ווייל אזוי איז די כלל, “כל מצוה שזמנה…”. א סעודה, ס’איז זייער אסאך זאכן וואס זענען כשר א גאנצע טאג. נו, פיינעלי קומט די משנה אן צו א כלל: כל הלילה כשר לקצירת העומר ולהקטר חלבים ואברים, זה הכלל, דבר שמצותו ביום כשר כל היום, דבר שמצותו בלילה כשר כל הלילה. פרעגסטו וועגן קריאת שמע, זאגט די גמרא, נו, ס’איז דאך א פסוק, אפשר האבן די רבנן די הגבלה.
על כל פנים, זעט מען אז וואס? אז ס’איז א גאנצע טאג און א גאנצע נאכט. געוואלדיג.
הלכה ג: שלש ברכות בלילה — “על מקרא מגילה”, “שעשה נסים”, “שהחיינו”
אקעי, און פאר מ’מאכט די ברכות קודם קריאתה, בלילה שלש ברכות. עליין, די ברכה אשר קדשנו במצותיו וצונו על מקרא מגילה. די צווייטע איז שעשה נסים לאבותינו בימים ההם בזמן הזה, איז לכאורה עפעס א ברכת השבח. און די דריטע איז שהחיינו וקיימנו והגיענו לזמן הזה. און ביום זאגט מען נישט שהחיינו. שהחיינו זאגט מען אויף דעם וואס מ’האט זוכה געווען צו טון די מצוה.
מען קען אבער זאגן אנדערש, מען קען זאגן אז אויב איינער למשל האט פארגעסן צו ליינען ביינאכט…
Speaker 1: אה, דאס איז לכאורה, יא, לכאורה. ס’איז נישט דא וואס צו טון דערמיט.
Speaker 2: דאס איז די ערשטע ווארט.
Speaker 1: זייער גוט.
דער רמב”ם’ס לשון “אינו חוזר ומברך” — משמעות אז ביום איז נאר אויב מ’האט שוין געזאגט ביינאכט
Speaker 2: זאגט דער רמב”ם… דער רמב”ם זאגט נישט אזוי בפירוש. דער רמב”ם זאגט נישט קלאר, אבער דער רמב”ם רעדט נישט באופן אויב מ’האט נישט געזאגט ביינאכט. ער זאגט אינו חוזר ומברך. ער זאגט נישט “ביום אינו מברך”, ער זאגט ביום אינו חוזר ומברך. דייטש? איז דאס די ווארט. ביום אינו חוזר ומברך, זאגט דער רמב”ם.
רבנו תם’ס שיטה — צוויי מאל שהחיינו, ווייל די עיקר מצוה איז ביום
דער הגהות מיימוניות ברענגט אז רבנו תם קריגט, און ער זאגט אז ער האלט אז די עיקר מצווה איז ביום, דאפילו אם קראו בלילה לא יצא. און ממילא זאגט ער אז מ’זאל יא זאגן שהחיינו, צוויי מאל שהחיינו. און ער זאגט וכן הנהיג מהר”ם, וכן בעל הרוקח.
Speaker 1: איך וואלט גענומען טאקע… יא, שו”ת מהר”ם, דער מהר”ם מרוטנבורג, סתם. יא, שהיה עצמו נוהג בלחש… זייער שיין.
Speaker 2: לאמיר ענדיגן די הלכה, און נאכדעם וועלן מיר זיך געזעגענען פון חבר ר’ שלמה.
דער מהר”ם’ס הנהגה — “בלחש שלא יתבייש מהקהל”
Speaker 1: ניין, פארקערט, נהגו העם כדעת המחבר אז מ’זאגט נאר איינמאל שהחיינו. שפעטער האט דער מהר”ם געזאגט שטילערהייט כדעת רבנו תם.
Speaker 2: אה, אהא.
Speaker 1: בלחש שלא יתבייש מהקהל.
Speaker 2: אהא.
Speaker 1: קען זיין אז ס’איז דא נאוטס פון דעם, לאמיר זען.
Speaker 2: דא?
Speaker 1: ניין, נישט ממש. דאס האבן מיר נישט.
Speaker 2: אקעי, מיר דארפן נעמען עפעס מער מעשי.
דיגרעסיע: דער יוסף אומץ וועגן קטן — טעסט אויב ער קען לערנען א פרשה
Speaker 1: דער יוסף אומץ איז מפרש גוט. ער שטייט דא, וכן תינוק, כלומר, ויראה אם הוא קטן שיודע חינוך, כל שיוכל ללמוד ממנו פרשה.
Speaker 2: ניין, דאס איז וואס מיר האבן געשמועסט.
Speaker 1: אז ס’איז א וועג צו טעסטן אויב ער קען ליינען, אויב ער כאפט אויף גענוג גוטע ווערטער, דעמאלט איז ער א קטן וואס ס’איז שייך ביי אים די מצווה. ס’איז א שיינע וועג פון… אקעי.
ברכה אחרונה — “הרב את ריבנו”
אקעי, פיין. און מ’מאכט ברכות. אקעי, לאמיר זאגן אז מ’לערנט דריי ברכות ביז דא. אקעי, און די נעקסטע. אקעי, און די נעקסטע. ומקום שנהגו לברך אחריו מברך. וואס איז די ברכה וואס מ’פירט זיך צו זאגן אחריו? ברוך אתה ה’ אלקינו מלך העולם, הרב את ריבנו.
Speaker 2: אויך הרב את ריבנו?
נוסח הברכה — פינף לשונות פון נקמה
Speaker 1: אויך הרב את ריבנו, והדן את דיננו, והנוקם את נקמתנו, והנפרע לנו מצרינו, והמשלם גמול לכל אויבי נפשנו, וההורג את כל צרינו במדבר. שיינט זיין, אלע פון זיי, אנשטאט צו רעדן פון די הצלה, רעדן מער פון די עונש אויף די רשעים, פון די נקמה, די עונש. זייער א פלא. פארוואס זאגסטו נישט “הגואל המשיע לנו”?
Speaker 2: נקמה, נקמה.
Speaker 1: ניין, די עיקר איז די נקמה. מ’האט געראטעוועט געווארן. מ’האט געראטעוועט געווארן. נצולנו מידם, והוציאנו לחירות. ביי די… וואס איז די לשון? וואס זאגט מען פסח? זאגט מען אמאל אזא זאך אז מ’האט אויסגעהארגעט די מצריים, אדער מער אז מ’איז ארויסגעגאנגען פון מצרים? “שהוציאנו ממצרים מבית עבדים”.
Speaker 2: דו האסט געלערנט אין חומש, איך האב געזען אז זייער אסאך פון מצרים זענען ארויסגעגאנגען.
Speaker 1: רייט, באט איך וויל זאגן, די ברכה איז דא א גרויסע נטיה אויף מילות שונות, פילע שונות פון די זעלבע זאך. רב, דן, נוקם, נפרע, משלם גמול – פינף. דא איז עפעס א סוד, דא איז עפעס א געוויסע…
Speaker 2: וואס דא איז דא אבער רב…
Speaker 1: …מצב רוח וואס מ’זאל זיין.
דיסקוסיע: “רב את ריבנו” — לשון משפט, נישט מלחמה
Speaker 2: ביי די “רב את ריבנו” איז די לשון פון א משפט, אזויווי “כי יריב בין אנשים”.
Speaker 1: רייט, רייט, רייט.
Speaker 2: “בין כלים פונים”. דער אייבערשטער האט גע’פסק’נט צווישן אונז.
Speaker 1: “בין צורר ובין לוחם עמו”.
Speaker 2: דער אייבערשטער האט געזאגט אז ער איז גערעכט און פערד איז נישט גערעכט, און דער אייבערשטער האט אנגענומען אונזער זייט.
Speaker 1: יא.
Speaker 2: “נוקם” און “נפרע” איז מער אזויווי די ענין פון מלחמה. “משלם גמול” איז אויך אזא ענין.
Speaker 1: ביי די רב את ריבנו, וואס איז די ענין?
Speaker 2: איך מיין צו זאגן, “רב את ריבנו” איז אנדערע נס ווי “על הנסים”. “על הנסים” איז “שמסרת גיבורים ביד חלשים”.
Speaker 1: אבער די “רב את ריבנו” איז דאך די ענין פון “ונקמת נקמתם על צריהם”.
קאנטראסט מיט “על הנסים” פון חנוכה
Speaker 2: אה, יעצט איז דאך חנוכה, “על הנסים” איז דאך “שמסרת גיבורים ביד חלשים, ורבים ביד מעטים, וטמאים ביד טהורים, ורשעים ביד צדיקים, וזדים ביד עוסקי תורתך”. ביי די רב את ריבנו רעדט מען פון דעם הענגען אויפן בוים.
Speaker 1: “ותלו אותו ואת בניו על העץ”.
Speaker 2: און אין “על הנסים” פון חנוכה שטייט יא, “רב את ריבנו”. און דאס איז די נקמה וואס די גמרא זאגט אז נקמה איז אייביג נתון בין שתי שמות. דא איז אויך די נקמה צווישן צוויי שמות פון ביידע זייטן. יא, קל נקמות ה’.
צוויי דימענשאנס אין דער ברכה — ישועה און צדק
Speaker 1: איך האב געטראכט אז מ’זעט דא צוויי סיומים. דאס איז אויך דאס וואס ווען כלל ישראל קאלט צוררים, עולם משועה. עולם משועה, שוין, יא, מ’רעדט משהו פון מושיע זיין די אידן. די ענד.
מ’האט איבערגעלאזט איין ווארט פאר די ליבעראלן, די וואס ווילן נישט נקמה נעמען. ווייסט וואס דער אייבערשטער האט געהאלפן אויך? “כי לא ישכח שועת ענוים”. “תאות ענוים שמעת ה'”. דאס זאגט מען אויך אין “ישיב עונות לגמול על ראשם”. סאו, ס’איז דא דא אן ענין פון משפט צדק. ס’איז צוויי זאכן: דאס איז אז דער אייבערשטער האט ליב די אידן, “עולם משועה”, און נאכאמאל, דער אייבערשטער האט געמאכט צדק, די וועלט איז נישט קיין הפקר. יא, דאס איז וואס דער רמב”ם האט געזאגט.
Speaker 2: יא, אבער דאס האט זיך געוויזן. זייער ספעציפישע זאך איז מער אז ווען די אידן זענען געווען אין אן עת צרה, האט דער אייבערשטער געענטפערט אונזער תפילה, “הוי קרוב לשועינו”. אבער דאס שטייט נישט דא ספעציפיקלי. יא, אמת, באט די פאוקוס איז נישט אויף דער באשעפער וואס איז קרוב לשועינו. זיי זאגן פיוטשער, “איה קרוב לשועינו”, אזוי ווי מ’זאגט דארטן. ניין, רבי, ס’איז נישט קיין סתירה, אבער דאס ווייזט ער נישט.
סיום
Speaker 1: שוין, זאל זיין א נקמה אין די שונאים, און מ’זאל פלאצן אונזערע שונאים פון קנאה. מ’זאל זיין טראכטן, און מ’גייט זיך זען. ס’איז נישט קיין מאכל, מ’גייט געבן א האג, מ’גייט זיך זען פורים, און מ’גייט זיך זען.