סיכום השיעור 📋
הלכות מגילה וחנוכה – הקדמת הרמב”ם און הלכה א׳: פולשטענדיגער סיכום
—
הקדמת הרמב”ם – סטרוקטור, מנין המצוות, און דער יסוד פון „מדברי סופרים”
דברי הרמב”ם
הלכות מגילה וחנוכה – יכללו שתי מצוות עשה מדברי סופרים, ואלו הן: (א) מקרא מגילה בזמנה, (ב) הדלקת נר חנוכה. דער רמב”ם שטעלט צוזאמען הלכות מגילה (צוויי פרקים) און הלכות חנוכה (צוויי פרקים) אונטער איין קעפל פון פיר פרקים.
פשט
דער רמב”ם פאראייניגט צוויי באזונדערע הלכות – מגילה און חנוכה – אין איין באנד, און ער דערקלערט אז דא ווערן אריינגענומען צוויי מצוות עשה פון דברי סופרים: (1) קריאת המגילה, (2) הדלקת נר חנוכה.
חידושים און ביאורים
1) צי איז עס איין הלכה אדער צוויי?
מגילה און חנוכה זענען צוויי גאר באזונדערע תקופות, צוויי באזונדערע מיני מעשים, מיט קיין שייכות צווישן זיי. פארוואס האט דער רמב”ם זיי צוזאמענגעשטעלט? עס איז בעצם *צוויי* באזונדערע הלכות אין *איין* באנד – אזוי ווי א ספר וואס טראגט דעם נאמען „הלכות מגילה וחנוכה” אבער אינעווייניג זענען עס צוויי באזונדערע אפטיילונגען. דער רמב”ם אליין אבער שרייבט „יכללו שתי מצוות עשה”, וואס ווייזט אז ער האט זיי בכוונה צוזאמענגעלייגט אין איין כלל.
2) פארגלייך מיט הלכות עירובין – „מצוה אחת מדברי סופרים”
ביי הלכות עירובין שרייבט דער רמב”ם „והיא מצוה אחת מדברי סופרים”, כאטש עירובין אנטהאלט פארשידענע תקנות (עירוב חצרות, עירוב תחומין). דער מגיד משנה דערקלערט דארט אז בעצם זענען עס צוויי באזונדערע תקנות, נאר דער רמב”ם רופט עס „מצוה אחת” ווייל ביידע ווערן געלייזט דורך איין מעשה (מערב בפס), און ווייל ביי מצוות דרבנן איז נישט אזוי נוגע דער גענויער מנין.
3) פארוואס דא „שתי מצוות” און דארט „מצוה אחת”?
דער חילוק: הלכות עירובין איז *איין* הלכה – אלע דינים באלאנגען צו איין טעמע, דעריבער קען מען עס רופן „מצוה אחת”. אבער הלכות מגילה וחנוכה זענען *צוויי באזונדערע הלכות* וואס האבן נישט קיין שייכות צו איינאנדער, נאר זיי זענען צוזאמענגעלייגט אין איין באנד. דעריבער מוז ער זאגן „שתי מצוות עשה”.
4) וואס מאחד מגילה און חנוכה?
וואס פאראייניגט ביידע מצוות איז: ביידע זענען ענינים פון *שבח והודאה* אדער *פרסומי ניסא*. דער רמב”ם אליין ברענגט זיי צוזאמען אין ספר המצוות. אויך אין הלכות חנוכה (סוף הלכה ג׳) שרייבט דער רמב”ם: „כל מצוות עשה של דברי סופרים כגון מקרא מגילה ונר חנוכה וקידוש היום ועירוב” – ער שטעלט מגילה און חנוכה צוזאמען אלס ביישפילן פון מצוות עשה מדברי סופרים. אויך ביידע האבן דעם דין פון אסור בהספד ותענית.
5) פארוואס ציילט ער נאר צוויי מצוות – וואס מיט משלוח מנות, מתנות לאביונים?
פארוואס זאגט דער רמב”ם נאר „שתי מצוות עשה” – איינע פאר מגילה, איינע פאר חנוכה – און ער רעכנט נישט אריין משלוח מנות, מתנות לאביונים, סעודת פורים? דער רמב”ם מיינט אז דאס זענען נאר *צוויי* הויפט-מצוות בפועל (קריאת המגילה און הדלקת נר חנוכה), און די אנדערע זאכן זענען נישט באזונדערע מצוות אין דעם זין ווי דער רמב”ם שטרוקטורירט זיין ספר.
6) די סטרוקטור פון דער משנה תורה – יעדע הלכה הייבט זיך אן מיט א מצוה
דער יסוד פון דער משנה תורה איז: יעדע הלכה איז ארגאנייזד ארום א מצוה, און דער רמב”ם הייבט אן יעדע הלכה מיט דעם מנין המצוות וואס באלאנגען צו איר. דא איז א *יוצא מן הכלל*: הלכות מגילה וחנוכה (צוזאמען מיט הלכות עירובין) זענען די *איינציגסטע* הלכות אין דער גאנצער משנה תורה וואס זענען געבויט אויף *מצוות דרבנן*. אלע אנדערע הלכות – אפילו הלכות שכנים, הלכות קנין, הלכות שותפות – זענען נישט געבויט אויף מצוות דרבנן; זיי זענען דינים אדער הלכות וואס שטאמען פון דאורייתא.
7) „מאיזה מנין” – דער רמב”ם׳ס טשעקליסט
דער רמב”ם שרייבט ביי יעדע הלכה „מאיזה מנין” – דאס מיינט: פון וועלכער מנין אין ספר המצוות שטאמט די מצוה. דאס איז א *טשעקליסט* פאר דעם רמב”ם אליין, צו מאכן זיכער אז ער האט אריינגענומען אלע תרי”ג מצוות אין זיין ספר. ער האט געמאכט א ליסט פון 613 מצוות אין ספר המצוות, און יעדע מאל ווען ער שרייבט א הלכה, טשעקט ער אפ וועלכע מצוות ער האט שוין באהאנדלט. עס איז מסתבר אז דער רמב”ם האט אמאל אנגעקומען צום סוף פון א חלק, געטשעקט זיין מנין, און געזען אז ער האט א מצוה פארגעסן – און דאן האט ער עס „אריינגעשטופט” וואו עס פאסט. דא, ביי הלכות מגילה וחנוכה, זאגט ער דעם לערנער: זאלסט זיך נישט צעמישן אז עס פעלן צוויי מצוות פון דיין חשבון – דאס זענען נישט פון די תרי”ג, דאס זענען עקסטערע דרבנן׳ס.
8) דער רמב”ם האט א טשעק פאר תרי”ג מצוות, אבער נישט פאר אלע מאמרי חז״ל
א וויכטיגער חידוש: דער רמב”ם האט א טשעקליסט נאר פאר די תרי”ג מצוות, אבער *נישט* פאר יעדע משנה אדער גמרא. דעריבער קען מען פרעגן „השמטת הרמב”ם” (פארוואס האט דער רמב”ם אויסגעלאזט א באשטימטע גמרא) – אבער דאס איז נישט אזא שטארקע קשיא, ווייל ער האט נישט געהאט א ליסט פון יעדע מאמר חז״ל צו טשעקן. א השמטה קען מען נאר שטארק פרעגן אויף וואס ער אליין האט אוועקגעשטעלט אלס זיין ליסט – ד.ה. אויף די תרי”ג מצוות.
9) דער סדר פון דער משנה תורה – הלכות לויט סדר, נישט לויט דאורייתא/דרבנן
דער רמב”ם האט נישט ערשט אלע תרי”ג מצוות דאורייתא באהאנדלט און דערנאך זיך גענומען צו דרבנן׳ס. ער האט אריינגעשטעלט די דרבנן׳ס *וואו עס באלאנגט* לויט דעם סדר הלכות, ווייל דער ספר איז אויסגעשטעלט לויט סדר הלכות, נישט לויט מנין המצוות.
—
הלכה א׳ – קריאת המגילה בזמנה
דברי הרמב”ם
„קריאת המגילה בזמנה – מצות עשה מדברי סופרים. והדברים ידועים שהתקינום הנביאים.”
פשט
ליינען די מגילה אין איר צייט (די טעג פון פורים) איז א מצות עשה מדברי סופרים. און דאס זענען באקאנטע זאכן וואס די נביאים האבן מתקן געווען.
חידושים און ביאורים
—
א. „בזמנה”
דער רמב”ם שרייבט „בזמנה” – אין איר צייט. ער גייט שפעטער מרחיב זיין וועגן די פארשידענע זמנים (זמן כפרים, זמן כרכים, א.א.וו.). דער חתם סופר רעדט אויך וועגן דעם ענין פון זמנים.
—
ב. „דברים ידועים” – וואס מיינט דער רמב”ם?
צוויי פירושים ווערן פארגעלייגט:
– (א) „ידועים” מיינט אז *די נביאים* זענען באקאנט – ד.ה. מרדכי און אסתר, וואס מ׳ווייסט ווער זיי זענען פון מגילת אסתר אליין.
– (ב) „ידועים” מיינט אז *די זאך אליין* איז באקאנט – יעדער ווייסט דעם פסוק, עס שטייט אין דער מגילה אליין אז מ׳דארף עס אנהאלטן.
נאך א לענגערער דיון ווערט מסקנא אז „דברים ידועים” מיינט גאנץ פשוט „יעדער איינער ווייסט אז ס’איז דא אזא זאך” – „common knowledge”. דאס איז נישט א תורה’דיגער מקור, נאר א פאקטישע שטעלונג אז דער ענין איז וועלט-באקאנט.
ראיה פון הלכות שכירות: דער רמב”ם נוצט דעם זעלבן לשון „דברים ידועים” אין הלכות שכירות/מתנה, וואו ער זאגט אז „דברים ידועים שלא שלח זה אלא” וכו’ – מיינענדיג אז יעדער ווייסט אז דער שולח וועט עס צוריקבאקומען. דארטן איז עס ענליך צו „אנן סהדי” – א באקאנטע זאך וואס מ’דארף נישט באווייזן. דער לשון „דברים ידועים” אין דעם זין קומט פאר נאר איין מאל ביים רמב”ם (חוץ פון הלכות שכירות).
פירוש פון „דברים ידועים” לויט’ן אור החיים: אין דער הקדמה פון דער אור החיים שטייט אז „דברים ידועים” איז מרמז אויף „קביעה לדורות” – דאס מיינט אז די נביאים האבן מודיע געווען פאר אלע דורות אז דאס איז פאר אייביג.
ענליכקייט צו „ופשטו בכל ישראל” אין דער הקדמה צו משנה תורה: דער רמב”ם שרייבט דארט: „ויש מצוות אחרות שתיקנו אחריהם נביאים ובית דין, ופשטו בכל ישראל כגון מקרא מגילה.” דער לשון „ופשטו בכל ישראל” איז ענליך צו „דברים ידועים” – ביידע דריקן אויס אז מקרא מגילה איז א וועלט-באקאנטע תקנה וואס האט זיך פארשפרייט איבער גאנץ כלל ישראל.
דער רמב”ם’ס מעטאדע – תורה שבכתב ערשט: דער רמב”ם’ס הקדמה זאגט אז מען זאל ערשט לערנען תורה שבכתב און דערנאך דעם ספר. דעריבער, ווען א מענטש קומט צו לערנען רמב”ם, ווייסט ער שוין אלע פסוקים – ער האט שוין געליינט די מגילה. דער רמב”ם קען זיך סמך’ן אויף דעם אז דער לומד ווייסט שוין דעם מקור. אבער דאס העלפט נישט אויב אין דער מגילה אליין שטייט נישט בפירוש צו ליינען די מגילה.
—
ג. ווער זענען „הנביאים” – מרדכי ואסתר אדער אנשי כנסת הגדולה?
ווען דער רמב”ם זאגט „נביאים”, מיינט ער מרדכי און אסתר (וואס ווערן גערעכנט אלס נביאים), אדער מיינט ער אנשי כנסת הגדולה (ווי די גמרא זאגט)? דער מסקנא איז אז לכאורה מיינט ער מרדכי ואסתר, ווייל ווען ער זאגט „דברים ידועים” מיינט ער אז מ׳קען עס זען פון דער מגילה אליין. מ’קען אבער נישט מדייק זיין פון דעם רמב”ם ווער גענוי די נביאים זענען – „דער רמב”ם גיבט נישט די היסטאריע, ער וויל דא נאר מדגיש זיין אז ס’איז א דרבנן.”
—
ד. וואו שטייט אין דער מגילה אז מ׳זאל *ליינען* די מגילה?
א שווערע שאלה: וואו שטייט אין מגילת אסתר גופא אז מ׳דארף ליינען די מגילה? עס שטייט אז אלע אידן האבן עס אנגענומען (קיימו וקבלו), אבער וואו שטייט *קריאת המגילה*?
דער פסוק „והימים האלה נזכרים ונעשים בכל דור ודור” (אסתר ט:כח) – „נזכרים” מיינט מ׳זאל מזכיר זיין, וואס קען מיינען קריאת המגילה. אבער דאס איז נישט פשוט דער פשט אין דער גמרא. דער פשוט’ער פשט פון „נזכרים” קען מיינען סתם געדענקען, אדער דורך סעודה און שמחה, נישט דוקא דורך ליינען דער מגילה. אויך „לזכרם” קען מיינען דורך משלוח מנות און מתנות לאביונים, נישט דוקא מקרא מגילה. דאס בלייבט א „big problem” – דער מקור פאר מקרא מגילה אין דער מגילה אליין איז נישט פשוט.
—
ה. פארוואס איז דער רמב”ם מדגיש „תקנת נביאים”? – דריי פירושים
ערשטער פירוש (הויפט-פירוש): „תקנת נביאים” באווייזט אז ס’איז נישט דאורייתא.
דער רמב”ם דערמאנט „נביאים” נישט כדי צו מאכן עס חשוב’ער, נאר פארקערט – כדי קלאר צו מאכן אז ס’איז *נישט* דאורייתא. דער סברא: ווען חכמים זאגן א דין, קען מען טראכטן אז זיי פארשטייען אזוי אין דער תורה, אדער זיי זענען מקבל געווען אזוי פון משה רבינו – און מען קען מיינען ס’איז דאורייתא. אבער ווען מען ווייסט אז דער מקור איז נביאים, איז קלאר אז ס’איז דרבנן, ווייל נביאים טארן בכלל נישט זאגן הלכות – א נביא וואס זאגט א הלכה בתור נביא איז א נביא שקר. א נביא קען נאר זאגן פשט אין א פסוק בתור חכם, נישט בתור נביא. דעריבער, אלעס וואס מען טרעפט אין נביאים *מוז* זיין א תקנת חכמים.
אזוי אויך ביי חנוכה: דער רמב”ם זאגט אין ספר המצוות: „ס’קען דען זיין אז משה האט געזאגט אז ס’וועט זיין די מעשה פון די יוונים?” וויבאלד מיר ווייסן אז די מעשה איז געשען בזמן מרדכי ואסתר, נישט בזמן משה רבינו, איז קלאר אז ס’איז א תקנת נביאים/חכמים און נישט א הלכה למשה מסיני.
מסקנא: „נביאים זענען נישט בעסער, נביאים זענען נאר ערגער” – אין דעם זין אז נביאים קענען נישט מוסיף זיין און נישט גורע זיין אין הלכה. די מגילה האבן מרדכי ואסתר געשריבן בתור נביאים, אבער די *מצוה* קענען נאר חכמים מאכן.
דער רמב”ם האט א כלל’דיגע שיטה: ווען א דין איז מדברי סופרים, דערמאנט ער גערן דעם אלטן מקור. למשל, ביי עונג שבת זאגט ער „מפי השמועה למדו שזהו עונג שאמרו הנביאים”; ביי הלכות עירובין זאגט ער אז דער מקור איז פון שלמה המלך. דער גדר בלייבט „מצוה מדברי סופרים”, אבער ער וויל אנווייזן אז דער מקור איז אלט – „מוקדם בזמן במעלה”. אין דער מהות פון דער הגדרה איז נישטא קיין חילוק.
[דיגרעסיע: הלכה כבתראי – עס ווערט קורץ אנגערירט דער פרינציפ פון „הלכה כבתראי” – אז שפעטערדיגע פוסקים האבן מער תוקף – אלס קאונטער-ארגומענט צו דער אידעע אז עלטערע תקנות זענען חשוב’ער.]
צווייטער פירוש (רב רבינוביץ): „תקנת נביאים” גייט אויף דער קדושת המגילה, נישט אויף דער מצוה פון ליינען.
הרב רבינוביץ טענה’ט אז „תקנת נביאים” מיינט אז די נביאים (מרדכי ואסתר) האבן אנגעגרייט די *מגילה אליין* – דאס הייסט, זיי האבן געשריבן דעם טעקסט מיט קדושה – אבער די *מצוות עשה* פון ליינען האבן ערשט די חכמים (סופרים) אוועקגעשטעלט. דאס שטימט מיט דעם חילוק צווישן „תקנת נביאים” (דער מגילה-טעקסט) און „מצוות עשה מדברי סופרים” (דער חיוב צו ליינען). דער רמב”ם זאגט נישט „מצוות נביאים” – ער זאגט „תקנת נביאים”. פאר א סעודה אדער אזא זאך זאגט ער „מצוות חכמים” אדער „ציווי חכמים”.
דריטער פירוש: „תקנת נביאים” שטארקט דעם תוקף פון דער תקנה דורך קבלת כלל ישראל.
לויט’ן רמב”ם’ס שיטה אין דער הקדמה צום יד החזקה, וואס גיט תוקף פאר תקנות חז”ל איז אז כלל ישראל האט עס אנגענומען. ווען דער רמב”ם זאגט „תקנת נביאים”, מיינט ער אפשר אז כלל ישראל האט עס שוין אנגענומען – ס’איז שוין מער ווי א דרשה, ס’איז א ידוע’ע זאך וואס כלל ישראל האט מקבל געווען. אבער דאס איז נישט דער הויפט-פשט.
—
ו. „דברי סופרים” – וואס מיינט עס?
„דברי סופרים” מיינט ביים רמב”ם סתם חכמים מדרבנן – אלעס וואס איז נישט משה רבינו. די גמרא אין קידושין דרשנ’ט אז זיי הייסן „סופרים” ווייל „שהיו סופרים את כל האותיות שבתורה” – זיי האבן געציילט אלע אותיות פון דער תורה. אבער דאס איז א מדרש, נישט פשוט’ער פשט. דער פשוט’ער פשט פון „סופרים” קומט פון עזרא הסופר – שרייבערס. „סופר” קען מיינען שרייבן (ספר) אדער ציילן (ספירה) – ביידע קומען פון דעם שורש ס-פ-ר, אבער ס’איז צוויי באדייטונגען. ווען דער רמב”ם זאגט „דברי סופרים”, מיינט ער זיכער סתם חכמים מדרבנן – אלעס וואס איז נישט פון דער תורה שבכתב דורך משה רבינו. נביאים זענען אויך אריינגערעכנט אין „דברי סופרים” אין דעם ברייטן זין.
—
ז. דער רמב”ם’ס יסוד: חנוכה און מגילה זענען דרבנן – נישט דאורייתא
דער רמב”ם זאגט קיינמאל נישט אז ס’איז א מצוה מדאורייתא צו דאנקען אויף נסים. אויב ס’וואלט געווען א דאורייתא, וואלט דער רמב”ם עס געמוזט אריינרעכענען אין מנין המצוות. ער טוט עס נישט. ער זאגט „כדי להזכיר שבחו, כדי להודיע את גבורותיו” – דאס איז דער טעם פאר די תקנה, נישט א דאורייתא-חיוב.
„לחזק את התורה” נישט „להוסיף על התורה”: דער רמב”ם’ס יסוד איז אז „כל מצוה ומצוה שמוסיפין דברי סופרים” איז „כדי לחזק את התורה” – צו מחזק זיין די תורה, נישט צו מוסיף זיין אויף דער תורה. אויב די תורה האט אן איידיע אז מ’זאל דאנקען דעם אייבערשטן אויף נסים, דאן זענען די חכמים מחזק דעם געדאנק דורך תקנות. אבער דאס מאכט נישט די תקנה אליין פאר א דאורייתא.
קעגן דער שיטה אז „ס’איז א דאורייתא ווייל ס’איז דא א מקור אין תורה”: ווען דער רמב”ם ברענגט א מקור פון דער תורה פאר דעם ענין פון פורים, איז דאס נישט כדי צו זאגן אז דער חיוב איז דאורייתא. פארקערט – ס’איז נאר כדי צו באווייזן אז די חכמים זאגן נישט קיין נייע ideas, אז זיי לייגן גארנישט צו אפילו אין תוכן. דאס איז „לגריעותא” – צו באגרענעצן דעם ראלע פון חכמים, נישט „למעליותא” צו העכערן דעם סטאטוס פון דער תקנה.
דער חילוק צווישן „idea” און „מצוה” (געזעץ): „מצוה” מיינט נישט אן idea אדער א concept. Ideas – ווי דאנקבארקייט צום אייבערשטן, אדער געדענקען וואס ס’איז פאסירט – זענען געווען פאר מתן תורה, פאר די לוחות. „תורה” אין דעם sense פון תרי”ג מצוות מיינט געזעצן – קאנקרעטע מעשים וואס מען איז מחויב צו טון. א „מצוה” איז נישט אן idea אז „ס’איז גוט אזוי צו טון” – ס’איז א פארמעלער חיוב פון א מעשה.
„ס’איז נישטא קיין נייע idea, אבער ס’איז דא א נייע מעשה”: דאס איז דער שליסל-זאץ. די idea פון דאנקען דעם אייבערשטן פאר א נס איז נישט ניי – ס’איז שוין דא אין דער תורה. אבער דער מעשה – ליינען א מגילה – איז א נייער מעשה וואס חכמים האבן מתקן געווען, און דעריבער איז עס דרבנן.
משל פון מצה: פסח עסט מען מצה – דאס איז מדאורייתא, ווייל דער מעשה שטייט אין דער תורה. ביי מגילה – דער מעשה פון ליינען א מגילה אויף באשטימטע טעג – שטייט נישט אין דער תורה, דעריבער איז עס מדברי סופרים.
—
די גמרא מגילה ז’ ע”א – „שלחה להם אסתר לחכמים: קבעוני לדורות”
דברי הגמרא
רבי שמואל בר יהודה זאגט: „תחילה קבעוה בשושן ולבסוף קבעוה בכל העולם כולו.” שלחה להם אסתר לחכמים: „קבעוני לדורות.” שלחו לה: „קנאה אתם מעוררים עלינו בין האומות.” שלחה להם: „כבר כתובה אני על דברי הימים למלכי מדי ופרס.”
פשט
דאס ווארט „בשנים” ווערט אויסגעטייטשט נישט אויף צוויי אדר’ס, נאר אויף צוויי שלבים פון קביעות – ערשט אין שושן, דערנאך אין דער גאנצער וועלט. פורים האט זיך צוערשט עטאבלירט אין שושן און דערנאך פארשפרייט צו כלל ישראל. רש”י לערנט אז „קבעוני” מיינט „ליו”ט ולקריאה” – מאך פורים פאר א יום טוב מיט מגילה-ליינען.
חידושים און ביאורים
1) „מהלך פון התפשטות”: פורים איז נישט אויף איינמאל געווארן א אוניווערסאלע תקנה, נאר עס האט זיך אנטוויקלט אין שלבים. ווער עס קוקט אין די פסוקים אין מגילת אסתר קען לכאורה זען אז עס זענען דא צוויי באזונדערע קביעות – איינע פאר שושן און איינע פאר דער גאנצער וועלט.
2) „אסתר איז פורים”: אסתר זאגט „קבעוני” – „זעצט *מיך* קבוע”. זי זאגט כביכול: „איך וויל זיין פעימעס.” ס’הייסט „מגילת אסתר” – דאס איז נישט קיין צופאל. אסתר *איז* די מגילה, אסתר *איז* פורים. דאס איז א כינוי וואס די חכמים האבן איר גערופן, פונקט ווי מ’רופט ספר שמואל און ספר מלכים נאך זייערע צענטראלע פיגורן. זי איז דער צענטער פון דער סטארי – „ותכתוב אסתר”. ס’שטייט נישט מרדכי, ס’שטייט אסתר.
3) דער ענטפער פון די חכמים – „קנאה בין האומות” – א פראקטישע זארג, נישט א הלכה’דיגע: די חכמים האבן *נישט* געענטפערט אז מ’טאר נישט צולייגן א יום טוב ווייל „אלע ארבעים ושמונה נביאים האבן נישט צוגעלייגט.” זייער ענטפער איז געווען א *פראקטישע* זארג – קנאה ביי די גוים. דאס איז נישט א הלכה’דיגער ענין, נאר א פאליטישע/סטראטעגישע שאלה. דאס ווערט פארגליכן מיט „אכתי עבדי דאחשורוש אנן” – מיר קענען נאך נישט מאכן א פולע סעודה/פייערונג, ווייל מיר זענען נאך אלץ „סטאק” צווישן די גוים.
4) אסתר’ס ענטפער – „כבר כתבוני על דברי הימים למלכי מדי ופרס”:
– פשוט’ער פשט: די גוים ווייסן שוין סיי ווי סיי וואס עס איז פאסירט – עס איז שוין אריינגעשריבן אין זייערע אייגענע ביכער. וואס איז דער פוינט פון עס באהאלטן? דו גייסט גארנישט אויפטון מיט באהאלטן. די גוים וועלן אונז סיי ווי סיי פיינט האבן – עכ”פ זאלן זיי אונז פיינט האבן ווייל מיר געווינען, נישט ווייל מיר פארלירן.
– אנדער פשט: „כבר כתבוני” – „אני” מיינט מגילת אסתר, מיין מגילה. זי רעדט פון זיך אלס דער צענטער פון דער סטארי.
5) דאס איז נישט א תירוץ אויף דער הלכה’דיגע שאלה: אסתר’ס ענטפער איז נישט א הלכה’דיגע ענטפער (צו מ’*טאר* מאכן א תקנה), נאר א סטראטעגישע ענטפער (צו עס *לוינט זיך*). ווען אסתר האט זיך געווענדט צו די חכמים, האט זי נישט געפרעגט וועגן אנטיסעמיטיזם – „צו אנטיסעמיטיזם האט זי בעסער פארשטאנען, זי איז דער משנה למלך, זי איז דער וואס עס שטייט און קאכט זיך אין דעם.” זי האט געפרעגט וועגן דער הלכה’דיגע צד – צו מ’קען מוסיף זיין א מצוה, א יום טוב (ווי עס שטייט אין דף י”ד).
6) „לדורות” – דער שליסל-ווארט: דער דור אליין האט דאך נישט געהאט קיין פראבלעם – אחשורוש’ס קנאה איז שוין איינגעשטילט געווארן. דער ווארט „לדורות” איז דער שליסל – אסתר בעט נישט נאר פאר איר דור, נאר פאר אלע דורות. און דאס איז וואו די חכמים זאגן: אויב מ’מאכט עס לדורות, קען עס גורם זיין פראבלעמס „דאון די ראוד.”
7) דער מהרש”א: דער מהרש”א לערנט אז דער דיאלאג צווישן אסתר און די חכמים איז מדויק אין די פסוקים – עס זענען געווען צוויי אגרות (בריוו), איינע פון אסתר צו די חכמים און איינע צוריק. „אגרת השנית” מיינט אז מ’האט געשיקט צו די חכמים, זיי האבן געזאגט ניין, דערנאך האט אסתר צוריקגעענטפערט. דאס איז ממש פשט אין די פסוקים.
[דיגרעסיע: דער „סאטמארער” שמועס – דער דיאלאג צווישן אסתר און די חכמים האט א רעזאנאנץ מיט מאדערנע דעבאטן. די חכמים’ס ענטפער – מ’זאל זיך מורא האבן פון קנאה ביי די גוים – איז ענליך צום סאטמארער רבי’ס שיטה אז מ’זאל נישט פראוואצירן. אבער אסתר ענטפערט: עס איז שוין צו שפעט, דער גלות איז שוין „אויף טערעס,” מ’קען נישט צוריקדרייען. דאס וואס דער סאטמארער רבי זאגט – „עס איז נישט קיין מצוה, דאס איז אן עצה טובה.” א פאראלעל צו מרדכי’ס אויפפירונג: „ער גייט זיך נישט בוקן” פאר המן – ווען זיי האבן עס שוין אנגעהויבן, איז נישטא קיין וועג צוריק.]
—
די גמרא מגילה ז’ ע”א – „כתבוני לדורות” – דער מקור פון שרייבן מגילת אסתר
דברי הגמרא
שלחו להם: „כתבוני לדורות.” שלחו לה: „הלא כתבתי לך שלישים במועצות ודעת” – שלישים ולא רבעים. עד שמצאו לו מקרא כתוב בתורה: „כתוב זאת זכרון בספר.”
פשט
אסתר האט געבעטן אז מען זאל איר מגילה אריינשרייבן אין די הייליגע כתבים. די חכמים האבן געענטפערט מיט א רמז פון משלי (כ”ב, כ): „שלישים” – מחיית עמלק שטייט שוין דריי מאל, א פערטע מאל וואלט געווען „מוסיף על התורה”. צום סוף האבן זיי געטראפן א מקרא כתוב בתורה (שמות י”ז, י”ד): „כתוב זאת זכרון בספר ושים באזני יהושע כי מחה אמחה את זכר עמלק.”
חידושים און ביאורים
1) „כתבוני” – וואס האט אסתר געבעטן? דאס איז נישט בלויז „קבעוני לדורות” (מאכט א יום טוב), ווי רש”י האט פריער געלערנט, נאר ממש „כתבוני” – שרייבט אריין מיין מגילה אין די ספרים וואס די שולן האבן. דער גאנצער דיאלאג איז נישט א הלכה-שמועס, נאר א „פאליטישער” שמועס אין דעם גוטן זין – צי מ’זאל מאכן די תקנה, צי עס איז א התגרות באומות.
2) אן אלטערנאטיווער פשט אין „שלישים”: שלמה המלך זאגט אין משלי: „איך האב באקומען רשות פון הימל צו שרייבן דריי ספרים” (משלי, קהלת, שיר השירים) – „במועצות ודעת”. פארוואס האט שלמה נישט געשריבן מער ספרים? ווייל ער האט נישט באקומען רשות אויף מער. ממילא, אסתר האט אויך נישט קיין רעכט צו שרייבן א גאנצע נייע ספר. דאס איז א גאר אנדער פשט ווי רש”י – נישט וועגן מחיית עמלק ספעציפיש, נאר וועגן דער כללות’דיגער רשות צו שרייבן נייע הייליגע ספרים.
קשיא אויף רש”י’ס פשט: וואס איז די שייכות פון דעם פסוק אין משלי צו מחיית עמלק? דער פסוק רעדט דאך גארנישט וועגן עמלק! דער אלטערנאטיווער פשט לייזט דאס. אבער רש”י’ס פשט שטימט בעסער מיט דעם המשך פון דער גמרא.
3) „כתוב זאת זכרון בספר” – דער פסוק ווערט צעטיילט: דער פסוק איז א נבואה אז עס גייט נאך זיין עמלק’ס אין דער צוקונפט. די שאלה איז נאר וויפיל מאל.
4) מחלוקת תנאים – רבי יהושע און רבי אלעזר המודעי:
– רבי יהושע זאגט: „כתב זאת” – וואס שטייט דא (בשלח); „זכרון” – וואס שטייט אין משנה תורה; „ושים” – וואס שטייט אין נביאים. (נאר דריי – קיין מגילה.)
– רבי אלעזר המודעי זאגט: „כתב זאת” – וואס שטייט דא און אין משנה תורה; „זכרון” – וואס שטייט אין נביאים; „ושים” – וואס שטייט אין מגילה. (פיר – מיט מגילה.)
5) וואס איז תלוי אין דער מחלוקת? די מחלוקת איז תלוי צי משנה תורה (ספר דברים) איז א באזונדערער חלק פון תורה אדער נישט. רבי יהושע האלט אז משנה תורה איז א באזונדערער חלק (באקומט זיין אייגענעם ווארט „זכרון”), און דעריבער בלייבט נישט איבער קיין ווארט פאר מגילה. רבי אלעזר המודעי האלט אז משנה תורה איז ווי שאר התורה (גייט צוזאמען מיט „כתב זאת”), און דעריבער בלייבט איבער „ושים” פאר מגילה. תוספות איז מסביר דעם צוזאמענהאנג: אויב משנה תורה איז א חלק פון דער תורה (נישט קיין באזונדערע קדושה), דעמאלט איז אסתר שוין דערמאנט אין תורה, און מ’קען זי שרייבן. אבער אויב משנה תורה האט אן אייגענע באזונדערע קדושה, דעמאלט טאר מען נישט שרייבן אסתר.
6) דער ריטב”א’ס שיטה: דער ריטב”א לערנט אז „שלישים ולא רבעים” און „כתוב זאת זכרון בספר” זענען צוויי באזונדערע ענינים. „שלישים” איז דער ערשטער טענה פון די חכמים (מ’קען נישט שרייבן מער), און „כתוב זאת זכרון בספר” איז דער תירוץ (מ’האט געטראפן א מקור אז מ’קען יא). לויט רש”י איז אלעס איין ענין.
7) צוויי באזונדערע נושאים אין דער סוגיא: דער ערשטער שטיקל פון „קבעוני” רעדט פון דער מועד – דער יום טוב פורים גופא. דער צווייטער שטיקל רעדט פון כתיבת המגילה – צו די מגילה האט א קדושת כתבי הקודש. לכאורה איז נישט קיין מחלוקת אז ס’איז דא א מועד פורים.
[הערה: „רב ורב חנינא ורבי יוחנן ורב חביבא מתנו” – אין סדר מועד, ווען מ’זעט דעם „זוג” פון פיר חכמים, זאל מען פארבייטן רבי יוחנן מיט רבי יונתן. נאר פיר מאל קומט דאס פאר: שבת, עירובין, סוכה, און נאך איינס.]
—
די גמרא מגילה ז’ ע”ב – „אסתר ברוח הקודש נאמרה”, טומאת ידים, און שיטת שמואל
דברי הגמרא
שמואל זאגט: „אסתר ברוח הקודש נאמרה.” שמואל זאגט אויך: „אסתר אינו מטמא את הידים.” תירוץ: „נאמרה ברוח הקודש אבל לא ליכתוב – נאמרה לקרות, לא נאמרה ליכתוב.”
פשט
שמואל האלט אז אסתר איז ברוח הקודש געזאגט געווארן, אבער דאס מיינט נישט אז דער כתב האט קדושת כתבי הקודש. „נאמרה לקרות ולא נאמרה ליכתוב.”
חידושים און ביאורים
1) דער חילוק צווישן רוח הקודש און קדושת כתבי הקודש:
– „ברוח הקודש נאמרה” מיינט אז דער אינהאלט, די סטארי, איז געזאגט געווארן דורך רוח הקודש.
– „מטמא את הידים” איז א הלכתישער דין פון קדושת כתבי הקודש – אז מ’קען עס מציל זיין מפני הדליקה, א.א.וו.
מ’קען זאגן אז עפעס איז ברוח הקודש געזאגט געווארן, אבער דאס מיינט נאך נישט אז דער כתב האט קדושת כתבי הקודש. משל: „קענסטו זאגן אז דער צאנזער רבי גייט ברוח הקודש – מיינט דאס אז זיינע כתבים זענען מטמא את הידים? ניין!” שמואל האט נישט געמיינט אז מ’מאכט נישט פורים אדער מ’ליינט נישט די מגילה – ער האט נאר געמיינט אז ס’האט נישט קיין דין כתבי הקודש.
2) די משנה אין ידים (פ”ג מ”ה): רבי שמעון האלט אז אסתר איז יא מטמא את הידים – דאס הייסט, זי האט קדושת כתבי הקודש. דאס איז א קשיא אויף שמואל. רבי מאיר און רבי יוסי רעדן נאר פון קהלת און שיר השירים, אבער דערמאנען נישט אסתר בפירוש – נאר רבי שמעון זאגט עס בפירוש.
3) שמואל’ס חידוש – „קיימו למעלה מה שקיבלו למטה”: שמואל זאגט: „אי הוה התם” – אילו איך וואלט געווען דארט (ביי די תנאים), וואלט איך געזאגט אז איך האב א בעסערע ראיה פון זיי אלע: „קימו וקיבלו היהודים” – „קימו למעלה מה שקיבלו למטה” – מ’האט עס אנגענומען אין הימל. רבה שטימט צו: „לכולי עלמא לא פליגי, דאורייתא דשמואל עדיפא.”
4) אמוראים קענען זיך דינגען אויף תנאים: דא זעט מען קלאר אז אמוראים האבן זיך געקענט דינגען אויף תנאים. שמואל האט געזאגט אז ער האט א בעסערע מקור ווי אלע תנאים.
5) תוספות’ס קשיא אויף שמואל: שמואל קריטיקירט אלע תנאים’ס דרשות, אבער שמואל’ס אייגענער פשט איז נאך שווערער פון אלע! דער פסוק „קיימו וקיבלו” – אז אידן האבן מקבל געווען ברצון – דאס דארף מען נישט רוח הקודש צו וויסן! דאס איז א פאקט וואס יעדער האט געזען. תוספות פרעגט אויך אז מ’דארף יא די פסוקים פאר אנדערע לימודים.
6) ריטב”א’ס פירוש אויף „קיימו למעלה”: דער ריטב”א לערנט אז „קיימו למעלה” מיינט אז אין הימל האט מען אנגענומען דעם ספר – און דאס אליין איז א ראיה אז אסתר איז ברוח הקודש, ווייל וויאזוי האט מען געוואוסט וואס מ’האט אנגענומען אין הימל? דאס מוז זיין דורך רוח הקודש. קשיא (פירכא): דאס איז א צירקולערער ארגומענט – מ’ווייסט אז ס’איז אנגענומען אין הימל ווייל ס’שטייט אין פסוק, אבער דער פסוק אליין איז דאך דער ספר וואס מ’וויל באווייזן אז ער איז הייליג!
[דיגרעסיע: ר’ מיכל’ע זלאטשובער און דער בעל שם טוב – דער בעל שם טוב האט געזאגט אויף ר’ מיכל’ע זלאטשובער אז „ווען נישט וואלט ער געווען אן אפיקורס אויף אין עוד מלבדו” – ער האט געלעבט מיט צוויי עולמות. דאס איז נישט אפיקורסות – ער האט נישט געזאגט אנדערש ווי די גמרא, וואס זאגט אז מ’ווייסט נאר וואס שטייט אין פסוק.]
7) סיכום פון דער סוגיא – דריי נושאים: די גמרא דא האט גערעדט פון דריי נושאים: (א) „כ
תבוני לדורות” – די פאליטישע/הלכתישע שאלה פון אריינשרייבן די מגילה אין כתבי הקודש; (ב) די שאלה צו אסתר איז מטמא את הידים – צו זי האט קדושת כתבי הקודש; (ג) „אסתר ברוח הקודש נאמרה” – דער עיקר אריכות פון דער גמרא איז געווען וועגן דעם דריטן נושא, מיט כמה שיטות פון תנאים און אמוראים. דער מסקנא: קיינער האלט נישט אז אסתר איז נישט ברוח הקודש – די מחלוקת איז בלויז צו אסתר איז נתנה להיכתב.
—
די גמרא מגילה י”ד ע”א – „ארבעים ושמונה נביאים… לא פחתו ולא הוסיפו חוץ ממקרא מגילה”
דברי הגמרא
תנו רבנן: ארבעים ושמונה נביאים ושבע נביאות נתנבאו להם לישראל, ולא פחתו ולא הוסיפו על מה שכתוב בתורה, חוץ ממקרא מגילה. מאי דרוש? – ומה מעבדות לחירות אמרינן שירה, ממיתה לחיים לא כל שכן?
פשט
די ברייתא זאגט אז 48 נביאים און 7 נביאות האבן נישט צוגעלייגט און נישט אפגענומען פון וואס שטייט אין דער תורה – חוץ פון מקרא מגילה, וואס זיי האבן יא מוסיף געווען. די גמרא פרעגט: וואס איז זייער דרשה געווען? ענטפערט ר’ חייא בר אבין אמר ר’ יהושע בן קרחה: א קל וחומר – אויב פון עבדות צו חירות (יציאת מצרים) זאגט מען שירה, פון מיתה צו חיים (פורים) איז דאך כל שכן!
חידושים און ביאורים
1) די ברייתא אליין משמע אז מקרא מגילה איז א הוספה: די פשטות פון דער ברייתא איז אז מקרא מגילה איז טאקע א הוספה – „חוץ ממקרא מגילה” – וואס מיינט אז די נביאים האבן דא יא מוסיף געווען אויף וואס שטייט אין דער תורה. דאס איז לכאורה א קשיא אויף דעם רמב”ם, וואס זאגט אז חכמים לייגן גארנישט צו.
2) דער חילוק צווישן די ברייתא (תנאים) און די אמוראים: נאך דער ברייתא קומען די אמוראים און דרש’ענען אז מקרא מגילה איז אריינגעלערנט אין דער תורה דורך א קל וחומר. לויט די אמוראים איז מקרא מגילה אויך נישט „הוסיפו” – ס’איז נאר אריינגעלערנט אין דער תורה. אבער לויט דער ברייתא אליין זעט עס אויס אז ס’איז יא א הוספה.
3) „מאי דרוש” – וואס פרעגט די גמרא? די גמרא’ס שאלה „מאי דרוש” מיינט: וויאזוי האבן די נביאים/חכמים גע’דרש’נט אז מקרא מגילה מעג מען יא מאכן, בשעת זיי האבן זיך איינגעהאלטן פון מוסיף זיין אויף אלע אנדערע זאכן? דאס אליין ווייזט אז ס’איז געווען א פראבלעם מיט דער לעגיטימיטעט פון צולייגן א נייע מצוה – וואס שטימט מיט דעם רמב”ם’ס שיטה אז חכמים קענען נישט סתם מחייב זיין כלל ישראל.
4) רש”י’ס באמערקונג וועגן מרדכי: רש”י אויף מגילה י”ד ע”א זאגט אז „חגי זכריה ומלאכי” זענען געווען נביאים, אבער ער זאגט נישט אז מרדכי איז געווען א נביא. דאס האט א נפקא מינה צו דער שאלה צו מקרא מגילה איז א „תקנת נביאים” אדער א תקנת חכמים.
5) „גדולה הסרת הטבעת”: די גמרא ברענגט דעם מדרש אין דעם זעלבן קאנטעקסט: „גדולה הסרת הטבעת יותר ממ”ח נביאים ושבע נביאות שנתנבאו להם לישראל, שכולן לא החזירום למוטב, ואילו הסרת הטבעת החזירתם למוטב.” דער חשבון פון מ”ח נביאים שטימט נאר ביז מ”ו, ווייל מרדכי, אסתר, חגי, זכריה, און מלאכי זענען שוין פון דער צייט פון דער מגילה אליין.
—
„אי הכי הלל נמי נימא” – פארוואס זאגט מען נישט הלל אויף פורים?
דברי הגמרא
נאכדעם וואס די גמרא ברענגט דעם קל וחומר פון מעבדות לחירות, פרעגט זי: „אי הכי, הלל נמי נימא?” – אויב אזוי, זאל מען אויך זאגן הלל! דריי תירוצים: (1) אין אומרים הלל על נס שבחוץ לארץ; (2) רב נחמן – „קריאתה זו היא הלילא”; (3) רבא – „אכתי עבדי אחשורוש אנן”.
חידושים און ביאורים
1) דער ערשטער תירוץ – נס שבחוץ לארץ: מ’זאגט נישט הלל אויף א נס וואס איז געשען אין חוץ לארץ. די גמרא פרעגט: וואס איז מיט יציאת מצרים? ענטפערט: „עד שלא נכנסו ישראל לארץ הוכשרו כל הארצות לומר שירה” – ביז אידן זענען אריין אין ארץ ישראל האבן אלע לענדער געהאט דעם סטאטוס אז מ’קען דארט זאגן שירה. נאכדעם וואס מ’איז אריין, קען מען נאר זאגן הלל אויף נסים אין ארץ ישראל.
2) רב נחמן – „קריאתה זו היא הלילא”: דאס ליינען פון דער מגילה איז אליין א סארט הלל. מ’זאגט טאקע הלל, נאר אין א פארם פון קריאת המגילה.
3) רבא – „אכתי עבדי אחשורוש אנן”: מ’קען נישט זאגן הלל ווייל מיר זענען נאך אלץ אונטער דער הערשאפט פון אחשורוש – מיר זענען נישט פולשטענדיג ארויס פון שעבוד.
4) א שארפע קשיא אויף רבא פון „מעבדות לחירות”: אויב לויט רבא איז דער טעם פארוואס מ’זאגט נישט הלל ווייל „אכתי עבדי אחשורוש אנן” – מיר זענען נישט פולשטענדיג ארויס פון עבדות צו חירות – קומט מען צוריק צו דער אורשפרינגלעכער קשיא: דער גאנצער מקור פאר מקרא מגילה איז דאך „מעבדות לחירות”! אויב מיר זענען נישט באמת ארויס פון עבדות צו חירות, פארוואס זאל מען בכלל ליינען די מגילה? רבא ווענדט לכאורה אפ דעם גאנצן יסוד פון דעם קל וחומר!
5) א מעגלעכער תירוץ – חילוק צווישן „הלל” און „הודאה”: „הללו עבדי ה'” מיינט „ולא עבדי פרעה” – מ’איז פולשטענדיג עבדי ה’ און נישט מער קנעכט פון קיינעם. ביי פורים קען מען דאס נישט זאגן, ווייל מיר זענען נאך „עבדי אחשורוש” – מיר זענען נישט „ולא עבדי אחשורוש”. אבער דאנקען דעם אייבערשטן פאר דער הצלה – דאס יא, ווייל מ’איז נאכאלץ ארויס פון דער סכנה פון המן. מ’איז נישט „עבדי המן”, כאטש מ’איז נאך „עבדי אחשורוש”. דער חילוק איז צווישן דער ספעציפישער לשון פון הלל (וואס פאדערט פולשטענדיגע חירות) און דער אלגעמיינער חיוב פון הודאה/מקרא מגילה (וואס פאדערט נאר אז מ’איז ארויס פון דער אקוטער סכנה).
6) קשיא אויף דעם חילוק – פסח: אויב „אכתי עבדי אחשורוש אנן” איז א פראבלעם פאר הלל, פארוואס איז עס נישט א פראבלעם פאר הלל פון פסח? מיר זענען דאך אויך היינט „עבדי אחשורוש” (אונטער פרעמדע הערשאפט)! דער תירוץ: ביי פסח רעדט מען פון דער ספעציפישער גאולה פון מצרים – דארט איז מען טאקע ארויס פון עבדי פרעה. דער הלל פון פסח איז אויף יענע גאולה, וואס איז געווען א פולשטענדיגע חירות פון פרעה. ביי פורים אבער, וואו מ’וואלט געדארפט זאגן הלל אויף דער ספעציפישער גאולה פון אחשורוש’ס צייט, קען מען נישט – ווייל פון אחשורוש איז מען נישט ארויס.
[הערה: „כי לי בני ישראל עבדים, ולא עבדים לעבדים” – דאס איז אן אנדערע זאך, א דין אין הלכות עבדים, נישט דער זעלבער ענין ווי „הללו עבדי ה’ ולא עבדי אחשורוש.”]
—
„אין פוחתין ואין מוסיפין” – צוויי אופנים אין פארשטיין מקרא מגילה
חידושים און ביאורים
1) פסקי תוספות (אדער פסקי רי”ד) – „אין מוסיפין” גייט אויף קריאה ברבים: „אין מוסיפין על מקרא מגילה” מיינט נישט אז מ’האט נישט מוסיף געווען קיין מצוות – נביאים האבן דאך יא געמאכט תקנות (ווי ירמיה’ס תקנות וכדומה). דער חידוש איז ספעציפיש אז מ’האט נישט מוסיף געווען אויף דער קריאה – אויף דעם וואס מ’ליינט ברבים. ביז פורים האט מען נאר געליינט די חומש (קריאת התורה). יעצט האט מען מוסיף געווען נאך א ספר וואס מ’ליינט ברבים – מגילת אסתר.
2) מגילה איז א „שטיקל חומש”: דער חידוש פון מקרא מגילה איז נישט סתם א נייע מצוה, נאר אז מ’האט געמאכט א נייע קריאה – כעין קריאת התורה. די מגילה איז בעצם א „שטיקל חומש” – א ספר וואס ווערט געליינט מיט דעם זעלבן סטאטוס ווי קריאת התורה. דאס שטימט זייער שטארק מיט דעם רמב”ם וואס זאגט אז אלע ספרי נביאים וועלן בטל ווערן לעתיד לבוא חוץ פון מגילת אסתר – ווייל מגילת אסתר האט א ספעציעלן סטאטוס ווי א שטיקל חומש.
3) פארוואס האט חנוכה נישט געהאט דעם זעלבן פראבלעם: חנוכה האט נישט געבאדערט, ווייל דארט צינדט מען לעכט – עס איז נישט קיין קריאה ברבים. דער חידוש פון מגילה איז ספעציפיש אז מ’ליינט עס „אזויווי מען ליינט די תורה” – דאס איז דער „מוסיף” וואס די ברייתא רעדט דערפון.
4) צוויי אופנים אין פארשטיין מקרא מגילה – קריאת התורה אדער הלל?
– אופן א’ – מגילה איז כעין קריאת התורה: מ’ליינט די מגילה פאר דער ציבור, מ’איז „מודיע” דעם סיפור – אזויווי מ’ליינט די תורה ברבים. דאס איז דער „קשיא” אין דער גמרא – וויאזוי קען מען מוסיף זיין אויף קריאת התורה?
– אופן ב’ – מגילה איז כעין הלל/שירה: דער תירוץ פון דער גמרא „מה מעבדות לחיים אמרינן שירה” טוישט דעם אופן – מגילה איז נישט קריאת התורה, נאר א מין שירה/הלל. מ’ליינט עס נישט כדי צו זיין מודיע דעם סיפור פאר דער עולם, נאר כדי צו דאנקען דעם אייבערשטן.
5) צו וועם ליינט מען די מגילה? א פונדאמענטאלע שאלה: צו מ’ליינט די מגילה פאר דער עולם/ציבור (ווי קריאת התורה – מ’איז מודיע דעם סיפור), אדער מ’ליינט עס פאר דעם אייבערשטן (ווי הלל – מ’דאנקט און מ’לויבט). דאס איז דער חילוק צווישן דער קשיא (וואס האט אנגענומען אז מגילה איז קריאת התורה) און דעם תירוץ (וואס זאגט אז מגילה איז שירה/הלל).
—
ירושלמי מגילה פ”א ה”ה – דער דיאלאג צווישן מרדכי/אסתר און די חכמים
דברי הירושלמי
רבי ירמיה בשם רבי שמואל בר יצחק: „מה עשו מרדכי ואסתר? כזו היא גדולה שחייבו רבותינו שיהיו אומרים להם: גבה עליכם… לא דיינו צרות שבאו עלינו, אלא שאתם רוצים להוסיף עלינו עוד צרותיו של המן?”
רבי שמואל בר נחמני בשם רבי יונתן: 85 זקנים, מהם כמה נביאים, האבן זיך מצטער געווען. זייער טענה: „אין אנו רשאין לחדש דבר מעתה” – ביז מ’האט געפונען א מקור אין תורה, נביאים, און כתובים.
פשט
די חכמים האבן זיך באקלאגט: מיר האבן גענוג צרות, און איר ווילט נאך צולייגן דורך אריינשרייבן המן’ס מעשה? דאס איז פאראלעל צום בבלי’ס „קינאה אתם מעוררים עלינו.” ביז מ’האט געפונען א מקור אין תורה, נביאים, און כתובים.
חידושים און ביאורים
1) אור לישרים: דער אור לישרים לערנט דעם ירושלמי ווי דעם בבלי – „קינאה אתם מעוררים עלינו”, איר מאכט אונז צרות מיט די אומות העולם.
2) ר’ שאול ליבערמאן – מדרש רות: דער מדרש רות האט די זעלבע לשון: „לא דיינו צרות של עולם, אלא שאתם מטריחים עלינו לכתוב את השנים והימים” – מיר האבן גענוג צרות אין דער וועלט, דארפן מיר נאך אריינשרייבן אין דער מגילה? דאס גיט א נאך קלארערע פארשטאנד: דער טענה איז נישט בלויז פאליטיש (קינאה ביי גויים), נאר אויך א פראקטישע באלאסטונג.
3) דער ירושלמי’ס מקור – „כתוב בתורה ובנביאים ובכתובים”: דער ירושלמי ברענגט דריי פסוקים אלס מקור: תורה – „כתוב זאת זכרון בספר” (שמות יז:יד); נביאים – א פסוק פון נביאים; כתובים – „הלא כתבתי לך… ולהשיב אמרים אמת.”
4) דער ירושלמי איז מער פיוטי ווי דער בבלי: ער באשרייבט ווי די זקנים האבן געשטאנען און געוויינט און זיך געמאטערט, ביז זיי האבן געפונען דעם מקור.
5) חילוק צווישן בבלי און ירושלמי: אין בבלי שטייט אז מ”ח נביאים האבן נישט צוגעלייגט קיין מצוה. אין ירושלמי שטייט 85 זקנים, פון זיי כמה נביאים – דאס רעפערירט צו אנשי כנסת הגדולה, נישט צו אלע נביאים אין אלע דורות. דאס „מהם” מיינט אז די 30 נביאים זענען צווישן די 85 זקנים, נישט נאך צו זיי.
6) כלל אין פשטות של מקרא – „דיאלאג אן ענטפער”: אסאך מאל שטייט אין פסוק אז איינער זאגט עפעס, נאכדעם שטייט נאך א זאך, און מ’פארשטייט מכלל אז דאס איז א תשובה – כאטש דער פסוק שרייבט נישט אויסדריקלעך אז איינער האט צוריקגעענטפערט. „וישלח ספרים אל כל היהודים” – דאס איז דער ערשטער בריוו, און „קיימו וקיבלו היהודים עליהם” – דאס איז דער ענטפער, דער צווייטער בריוו.
7) „עילת המצוה” איז דער אמת’ער פראבלעם: פון ביידע סוגיות (בבלי און ירושלמי) צוזאמען ווערט קלאר אז דער עיקר פראבלעם וואס די חכמים האבן געהאט מיט מגילת אסתר איז עילת המצוה – דער יסוד און גרונט פאר דער מצוה. צוויי סארטן פראבלעמען: עקסטערנעלע (אנטיסעמיטיזם) און אינטערנעלע (דער הלכה’שער יסוד – צו מ’מעג בכלל מוסיף זיין א מצוה).
—
ירושלמי מגילה – „מגילה זו הלכה למשה מסיני” און „אינן עתידים לבטל”
דברי הירושלמי
רב חנינא, רבי יונתן, בר קפרא, רבי יהושע בן לוי זאגן: „מגילה זו נאמרה (הלכה) למשה מסיני.”
ר’ יוחנן בשם ריש לקיש: „נביאים וכתובים עתידים לבטל, וחמשה חומשי תורה אינם עתידים לבטל. מה טעמא? קול גדול ולא יסף.” און דערנאך: „אף מגילת אסתר והלכות אינן עתידים לבטל. נאמר כאן קול גדול ולא יסף, ונאמר להלן וזכרם לא יסוף מזרעם.”
חידושים און ביאורים
1) „מגילה זו הלכה למשה מסיני” לייזט דעם רמב”ם’ס פראבלעם: דאס איז ממש דער רמב”ם’ס פראבלעם פון „שאין נביא רשאי לחדש דבר מעתה” – ווי קען מען מוסיף זיין א מצוה נאך מתן תורה? דער ירושלמי’ס ענטפער איז אז מגילת אסתר איז שוין געווען כלול אין מתן תורה גופא – „הלכה למשה מסיני”.
2) „אין מוקדם ומאוחר בתורה” אויף מגילת אסתר: הגם אז מגילת אסתר איז היסטאריש געשען שפעטער, איז עס א חלק פון תורה. די תורה איז נישט קראנאלאגיש – עפעס קען שטיין שפעטער אבער זיין געשען פריער.
3) „אף הלכות אינן עתידים לבטל”: דער ירושלמי שטעלט תורה שבעל פה (הלכות) אין דער זעלבער קאטעגאריע ווי מגילת אסתר – ביידע וועלן נישט בטל ווערן. דער מקור איז „הליכות עולם לו” – הלכות איז א „הליכות עולם”, עס בלייבט אויף אייביג. דאס איז remarkable אז הלכות ווערט געשטעלט העכער פון נביאים וכתובים.
4) „לא עתידים לבטל” פארבינדט מיט „הלכה למשה מסיני”: דאס וואס מגילת אסתר איז „לא עתידה לבטל” איז ווייל עס איז א חלק פון תורה – „הלכה למשה מסיני”. דאס איז דער יסוד פאר דעם רמב”ם’ס הלכה אז מגילת אסתר בלייבט אויף אייביג.
—
גמרא שבועות ל”ט ע”א – „מצוה עתידה להתחדש” און „קיימו וקבלו”
דברי הגמרא
די גמרא רעדט וועגן דער שבועה ביי מתן תורה. משה רבינו האט משביע געווען די אידן „על דעת המקום ועל דעת חכמי ישראל”. „מצוה עתידה להתחדש” – אז אין דער קבלה ביי סיני איז שוין כלול געווען מצוות וואס וועלן זיך חידוש’ן אין דער צוקונפט. און די ראיה איז „קיימו וקבלו” – „קיימו אשר קבלו כבר”.
חידושים און ביאורים
1) א נייער פשט אין „קיימו וקבלו”: דאס איז נאך א פשט אין „קיימו וקבלו”:
– פשט א’ (מסכת שבת): „קיימו מה שקבלו כבר” – פורים האט מחזק געווען קבלת התורה. ריכטונג: פורים → מחזק → סיני. די מגילה איז מחזק משה רבינו’ס תורה.
– פשט ב’ (שבועות): „קיימו אשר קבלו כבר” – פארקערט: ריכטונג: סיני → מחזק → פורים. אין קבלת התורה ביי סיני איז שוין כלול געווען „מצוות עתידות להתחדש”, אזוי אז משה רבינו האט שוין משביע געווען אויף פורים.
2) צו דאס איז א דין מיוחד אדער א כללי’דיגער דין: איז „מצוה עתידה להתחדש” א ספעציפישער דין (אז ביי סיני האט מען ספעציפיש אנגענומען צוקונפטיגע מצוות ווי פורים), אדער איז דאס בלויז דער כללי’דיגער דין פון „לא תסור מן הדבר” (אז מ’האט זיך אונטערגענומען צו פאלגן חכמים בכלל)? דא שטייט נישט „לא תסור” – דא שטייט ספעציפיש אויף „מצוות שעתידין להתחדש”, וואס איז א באזונדערער ענין.
3) צריך עיון גדול: דער פשט אין דער גמרא שבועות איז זייער שווער. „די אלע היינטיגע מפרשים ווייסן נישט וואס איז פשט, און די פריערדיגע מפרשים האבן בכלל נישט גערעדט וועגן דעם.” דער ענין פון דער „נדר” (שבועה/קבלה) ביי סיני אויף צוקונפטיגע מצוות בלייבט אומקלאר.
—
סיום דער הקדמה-דיון: דער רמב”ם קעגן די גמרות – א מסקנא
דער רמב”ם’ס שיטה קעגן די מקורות
1) דער רמב”ם’ס פאזיציע אז פורים איז א תקנת חכמים/נביאים איז נישט א סתירה מיט די מערסטע מקורות. אבער עס איז א סתירה מיט ספעציפישע גמרות: דער ירושלמי מגילה, די גמרא מגילה י”ד, און די גמרא שבועות ל”ט.
2) דער עיקר פראבלעם: לויט דעם רמב”ם, איז פורים בעצם נישט אנדערש פון הלל, נטילת ידים, נר חנוכה, און טויזנטער אנדערע תקנות חכמים. חכמים קענען מאכן תקנות – ס’איז נישטא קיין פראבלעם בעקרון. אבער – אלע פיר גמרות ווייזן אז ס’איז דא עפעס א באזונדערע פראבלעם ספעציפיש ביי פורים. מ’דארף טרעפן א פסוק, מ’דארף ארויסדערהערן פון א פסוק, מ’דארף א ספעציעלע הכשר. דאס שטימט נישט מיט דעם רמב”ם, ביי וועם פורים איז סתם נאך א תקנה.
3) דער חילוק צווישן דעם רמב”ם’ס פראבלעם און דער גמרא’ס פראבלעם: דער רמב”ם’ס הויפט-זארג (שורש א’ אין ספר המצוות) איז אז מ’זאל נישט פארמישן דאורייתא מיט דרבנן. דער איסור פון „אין נביא רשאי לחדש” מיינט: א נביא טאר נישט זאגן אז א נייע זאך איז דאורייתא. אבער מאכן א תקנה דרבנן – דאס איז קיין פראבלעם. די גמרא זעט אויס אז ס’איז דא אן ערנסטערע פראבלעם – נישט בלויז פארמישונג, נאר אז מ’מאכט א גאנצע נייע יום טוב, א נייע שטיקל תורה.
4) „קיימו וקיבלו” – דער פסוק’ס פשט: דער פשט אין מקרא פון „קיימו וקיבלו היהודים עליהם” (אסתר ט:כז) איז אז עס איז א ספאנטאנע זאך פון די אידן אליין – נישט א מצוה וואס דער אייבערשטער האט זיי געהייסן. דאס איז פארקערט פון דער גאנצער תורה, וואו מ’איז מחויב ווייל דער אייבערשטער האט געהייסן. אבער ס’איז דא א חילוק צווישן זיך אונטערנעמען עפעס צו טון און מאכן עס פאר א מצוה.
5) „כל ספרי הנביאים וכל הכתובים עתידין לבטל חוץ ממגילת אסתר”: דער רמב”ם ברענגט (סוף פרק י”ב) אז מגילת אסתר איז „קיימת כתורה וכהלכות תורה שבעל פה”. „הלכות תורה שבעל פה” ביים רמב”ם מיינט נישט תקנות חכמים – עס מיינט די אמת’ע תורה שבעל פה, די פירושי המצוות. דאס הייסט אז אפילו ביים רמב”ם האט מגילת אסתר עפעס מער אנדערש – א סטאטוס וואס איז העכער פון א רגיל’ע תקנה.
6) סופי מסקנא: אלע פיר גמרות (בבלי מגילה ז’ ע”א-ע”ב, בבלי מגילה י”ד, ירושלמי מגילה א’, גמרא שבועות ל”ט) זענען אין דער זעלבער שכונה, אין דער זעלבער געגנט פון טראכטן. זיי אלע זעען א ספעציעלע פראבלעם ביי פורים וואס גייט ווייטער פון א רגיל’ע תקנת חכמים. קיין איינער פון זיי שטימט נישט מיט דעם רמב”ם. דער רמב”ם’ס גאנצער חילוק – אז דער פראבלעם איז בלויז פארמישונג צווישן דאורייתא און דרבנן – איז נישט דער וועג ווי די גמרא טראכט. די גמרא האט אן אנדערע וועג פון טראכטן וועגן דעם, וואס בלייבט נאך נישט אינגאנצן אויסגעקלערט. מ’דארף צוריקגיין און נאכאמאל לערנען דעם גאנצן רמב”ם אין שורש א’ פון ספר המצוות.
תמלול מלא 📝
הלכות מגילה וחנוכה – הקדמה און הלכה א׳
הקדמת הרמב”ם: סטרוקטור און מנין המצוות
Speaker 1:
דאס האבן געווען לערנען הלכות מגילה וחנוכה, אבער עצם, דו כאפסט, ווען עס שטייט הלכות מגילה וחנוכה אין קעפל, דארף מען עס שפאלטן אויף צוויי. ס’איז דא הלכות מגילה און הלכות חנוכה. ער האט עס געמאכט אונטער איין נאמען. ס’איז פיר פרקים, וואלט ער געקענט מאכן צוויי און צוויי.
ס’איז נאר אין איין ליין, אבער ס’איז נישט אונטער איין נאמען. ס’מיינט נישט צו זאגן הלכות מגילה וחנוכה, ניין. ס’מיינט צו זאגן, דו ווייסט, הלכות מגילה, און נאכדעם איז דא חנוכה. ס’איז א קליינע… ער האט געמאכט הלכות מגילה צוויי פרקים, הלכות חנוכה צוויי פרקים, עקסטער. ער האט עס שוין געמאכט אין איין פייל.
Speaker 2:
ניין, אבער דאס האט יא, ווייל ער שרייבט דא אונטן, “יכללו שתי מצוות עשה”. אז ביידע צוזאמען זענען שתי מצוות עשה. אקעי, ס’איז זייער גוט.
דיסקוסיע: פארגלייך צו הלכות עירובין – “מצוה אחת” קעגן “שתי מצוות”
Speaker 1:
אין מדברי סופרים, ביי עירובין האבן מיר גערעדט וועגן דעם. ס’איז אינטערעסאנט, ווייל ביי עירובין איז געשטאנען “והיא מצוה אחת מדברי סופרים”. און זיי האבן געטרייט צו פארשטיין, און דער מגיד משנה האט געזאגט אז בעצם איז עס צוויי אנדערע תקנות. נאר וואס הייסט מצוה אחת מדברי סופרים? אז ביידע איז מערב בפס, אז ביידע קומען צו חידוש. און דער רמב”ם זאגט צו פארשטיין אז דער עצם איז דאך אלעס דער עיקר חכמים הייבט זיך אן די איסורים, איסור צו ארויסגיין חוץ לתחום, וואס זיי האבן קובע געווען, וואס איז בעצם נישט קיין שטיקל דאורייתא, און איסור ארויסגיין פון די חצר אדער פון די מבוי. און די מצות דרבנן איז דאס, אז מיט איין פס פארלעכט מען די אלע זאכן. אבער בעצם איז עס א פאר אנדערע… די סיבה פארוואס דער רמב”ם זאגט מצוה אחת איז ווייל ס’איז דאך נישט בעצם נוגע, וואס איז נוגע וויפיל מצוות דרבנן.
איז בעצם דא וואלט ער אויך נישט געזאגט אז ס’איז דא צוויי מצוות עשה. איז וואס איז דא די פשט צו זאגן אויף חנוכה און פורים אז ס’איז איין מצוה? ס’איז צוויי אנדערע תקופות, ס’האט נישט קיין שייכות, צוויי אנדערע מיני מעשים.
אבער מ’קען בעסער זאגן מיין תירוץ, אז דאס איז בעצם צוויי הלכות. אזוי ווי ס’שטייט הלכות מגילה וחנוכה. רייט, ס’האט נישט קיין שייכות. אבער ער האט געזאגט, “אני כולל כאן שתי מצוות”.
Speaker 2:
אה, אויב אזוי איז ער מודה אז ס’איז מילא נישט געגאנגען אין צוויי אנדערע מצוות.
Speaker 1:
ניין, ניין, מיין תירוץ איז אז דאס איז בעצם, ס’איז דא אנדערע צוויי וועגן פון מאכן הלכות. יא, דו קענסט מאכן איין באנד וואס האט צוויי הלכות. למשל, א מענטש זאגט א ספר, ס’שטייט אויף דעם הלכות מגילה וחנוכה. מיינט ער צו זאגן אז ס’איז דא… קיינער פרעגט נישט מיין תירוץ, פארוואס האט ער געמאכט ביידע טענות פון מגילה אין איין באנד? ווייל ער זעט אין ביידע זאכן… ווען ער זעט אין ביידע טענות, ער זעט אויף מגילה, ער זעט אין טענות.
די ריזן פארוואס ער שרייבט בכלל א מנין המצוות איז ווייל זיינע הלכות זענען ארגאנייזד אזוי אז יעדע הלכה גייט אויף א מצוה, און ס’איז אים שווער געווען צו שרייבן א הלכה. א הלכה קומט מיט א קעפל, “יבואו מצוותיה”.
Speaker 2:
ניין, אבער איך זאג דיר יא די חילוק פארוואס ביי הלכות עירובין גייט ער… ער האט געגעבן א לאנגע הקדמה. פארוואס דא האט ער עפעס אנדערש געמאכט.
Speaker 1:
ניין, דאס איז נישט די ריעל ריזן. די ריעל ריזן איז ווייל הלכות עירובין איז איין הלכה. אלע הלכות זענען איין הלכה. אפילו איך לערן מיט דיר זענטס? איז אסאך דא הלכות עירובין, און ס’איז דא איינס פון זיי. ס’איז נישטא איין ספר וואס הייסט הלכות חנוכה ומגילה. ס’איז דא איין ספר, איין באנד, אבער ס’איז נישטא איין הלכה. אזויווי דו זאגסט, אז ס’האט נישט קיין שייכות. ס’איז נישט סתם געלייגט. הלכות עירובין, לאמיר זאגן אזוי, הלכות עירובין וואלט געקענט הייסן הלכות עירוב בחצרות, עירוב תחומין. ס’הייסט נישט אזוי, ס’הייסט הלכות עירובין. מילא איז איין מצוה עירובין. דא וואלט אויך געקענט הייסן הלכות… איך ווייס נישט, הלכות קליינע ימים טובים. איך ווייס נישט, הלכות מאי דאורייתא, מאי דרבנן.
דיסקוסיע: וואס מאחד מגילה און חנוכה?
Speaker 2:
וואס בעצם קען מען דאך טראכטן, וואס איז מאחד די צוויי מצוות? וואס מאחד די צוויי מצוות איז ביידע שבח והודאה אדער פרסומי ניסא. וואס דער רמב”ם אליין צייכנט מאחד ביידע אין ספר המצוות, רייט?
Speaker 1:
ניין, אבער וויאזוי דער רמב”ם אליין צייכנט מאחד ביידע אין די אנהייב פון הלכות חנוכה, סוף הלכה ג’? “ויהיו מועיל לו ענין הקריאה, וכן נשים חייבות במקרא מגילה, וכן להדליק נר חנוכה, וכל מצוות עשה שהזמן גרמא וכו’, וכן מצוות עשה של דבריהם, כגון מקרא מגילה, ונר חנוכה, וקידוש היום, ועירוב.”
Speaker 2:
ניין, סוף הלכה ג’, “וכל מצוות עשה של דברי סופרים, כגון מקרא מגילה”.
Speaker 1:
ניין, דאס איז די כ”ח.
Speaker 2:
אז זיי ביידע זענען אסור בהספד ותענית, און ביידע האבן א מצוה מדבריהם. נישט מיט די למ”ד מצוות. ביידע האבן א מצוה מדבריהם, וואס ביידע איז פרסומי ניסא.
Speaker 1:
ניין, ער זאגט עס אבער נישט. ער זאגט נישט ארויס אז ביידע זענען א מצוה מדברי סופרים. דא צו צינדן חנוכה לעכט, און דא צו ליינען די מגילה. דאס זענען די צוויי מצוות וואס ער רעדט דא אין די הקדמה.
דיסקוסיע: פארוואס נאר צוויי מצוות? וואס מיט משלוח מנות און מתנות לאביונים?
Speaker 2:
ס’איז א ביסל טאקע אינטערעסאנט. פארוואס איז עס… ס’איז דא נאך. ס’איז דא למשל אויף… פארוואס זאגט ער נישט קריאת המגילה, משלוח מנות, מתנות לאביונים?
Speaker 1:
ניין, ניין, ס’איז נישטא.
Speaker 2:
אפשר מיינט ער יא די ביידע, ווייל די מגיד משנה זאגט א תירוץ אז…
Speaker 1:
ס’איז דא מער ווי איין מצוה מדבריהם.
אבער ער זאגט עס ארויס, “שתי מצוות עשה”. נאר איין מצוה בפועל. די אנדערע זאכן זענען סתם. אזוי ווי יעדע זאך, עס שטערט זיך בפועל מיט זיין א מצוה.
Speaker 2:
סאו וואס מיינט ער יא מיט די ווערטער “מצוה מדברי סופרים קריאת המגילה”? מיינט נישט עפעס מער?
Speaker 1:
ניין, עס וואלט דאך געווען… ער מיינט צו זאגן אז עס איז נאר א מצוה מדברי סופרים, און מער נישט. אבער אפשר גייט ער ארויף אויף דעם, ער זאגט פארדעם עשרים ואחד בתנאי. די עצם יום, וואס מאכט א זאך פאר א יום טוב, פאר א יום מיט די פאראגראף פון די רבנים? די יום טוב ווערט דא עשרים ואחד בתנאי. דא, די מצוה איז מיוחדת. Your reading and everything איז אן ענין מיוחד. אקעי.
די סטרוקטור פון דער משנה תורה – יעדע הלכה הייבט זיך אן מיט א מצוה
Speaker 1:
און די עיקר תשובה איז, איך מיין איך האב עס געזאגט פארן רמב”ם, יעדע הלכה אזוי איז דאס די סטרוקטור פון זיין ספר. די סטרוקטור פון זיין ספר איז אז יעדע זאך הייבט זיך אן מיט א מצוה, און דערנאך קומט די הלכה. און דא הייבט זיך עס אן מיט א מצוה דרבנן, וואס איז א יוצא מן הכלל. דאס איז די איינציגסטע, איך מיין, די איינציגסטע, חוץ פון הלכות עירובין, איז דאס די איינציגסטע הלכות וואס איז געבויט אויף מצוות דרבנן. אלע אנדערע הלכות, אפילו משכן מצוות, זענען זיי נישט געבויט אויף מצוות דרבנן. זיי זענען אזוי ווי דינים, אזוי ווי הלכות שכנים, הלכות קנין, הלכות שותפות, הלכות זאכן.
אבער וועגן דעם, אין די אנהייב זאגט ער וועלכעס איז די מצוות, און דאס זענען די צוויי מצוות דרבנן. אבער דעטס אלל.
“מאיזה מנין” – דער רמב”ם׳ס טשעקליסט
Speaker 1:
און פון איין מאל מנין איז פשוט א הערה. ס’איז אויך נישט קיין דין, ס’איז א הערה, ווייל ער האט דאך געמאכט א ספר. פארוואס שרייבט ער אין די אנהייב “הלכות המצוות”? און ער ציילט יעדע מאל, “איינס, איך האב פארפאסט א מצוה”, און אמאל… “מאיזה מנין” מיינט אז ס’שטימט מיט די מנין וואס איך האב אויסגערעכנט אין ספר המצוות. סאו ער ווייזט פון יענע מנין. דאס איז א הערה פאר זיך אליין. איך שרייב דיר דא א ספר, און די וועג וויאזוי איך שרייב די ספר איז, איך האב געמאכט א ליסט פון 613, און איך גיי מארקן יעדע איינס. סאו איך גיי טשעקן יעדע מאל. ס’איז גוט וואס איר האט געטון, איר דארפט טשעקן. מאיזה מנין מיינט “מאיזה מנין”, אדער מיינט עס “מנין”? אבער ס’מיינט אז מ’דארף עס טשעקן. מ’דארף עס טשעקן.
און ווען ער גייט טשעקן, און איך בין כמעט זיכער אז סאמטיים איז ער אנגעקומען אין ענד פון עפעס א חלק, און ער האט געזען, און ער האט געטשעקט נאכאמאל די מנין, “איי, איך האב פארגעסן עפעס.” ס’איז צו שנעל אריינגעשריבן געווארן, און די מצוה באלאנגט אין די ראנג פלאץ. ווייל ער האט עס געגעבן א שנעלע שטיפ אריין, “איי, איך האב פארגעסן מצוות השבתת עבודה” – איך ווייס נישט, ס’איז נישט קיין גוטע עקזעמפל – “איך האב פארגעסן מצוות עירוב.” אקעי, לאמיר עס געבן א שטיפ אריין דא. דא זאגט ער, זאלסט זיך נישט צעמישן, ווייל עס זענען מיסינג צוויי מצוות. ניין, דאס איז נישט קיין מנין, דאס איז די דרבנן׳ס, דאס איז עקסטערע חשבונות. ביי די וועי, דאס איז די מעין יוז פון מנין, אז מ’זאל וויסן אז מ’האט נישט פארגעסן קיין איינס. אבער ס’איז אויך א סימן אז למעשה האט ער נישט מער ווערט געלייגט אויף דעם אז דער ספר זאל קאווערן אלע הלכות, ער האט נישט געמאכט קודם רעכענען ארויס אלע תרי”ג מצוות, נאר מ’גייט אריין מאכן אפאר דרבנן׳ס ביי די ענד פון די ספר, ווייל ער וויל אז ס’זאל זיין א ספר אין הלכה, רייט. ס’איז דאך א חכמה אז ס’זאל זיין א חיבור פון ספר המצוות, אבער ס’זאל אויך קאווערן אלע וויכטיגע הלכות און דערמאנען אלע וויכטיגע זאכן וואס שטייען אין די גמרא. יא, ס’איז אינטערעסאנט.
דיסקוסיע: די סדר פון דער משנה תורה – הלכות לויט סדר, נישט לויט דאורייתא/דרבנן
Speaker 2:
אדער וועי אראונד. אדער וועי אראונד. דו מיינסט פארקערט, אז צווישן אלע הלכות זאל ארויסקומען די תרי”ג מצוות?
Speaker 1:
ער וויל זאגן אלע תרי”ג מצוות. איך וויל זאגן אלע תרי”ג מצוות, אבער איך זאג, ער האט נישט געמאכט די ספר אז ווען ער ענדיגט די אלע תרי”ג מצוות גייט ער זיך נעמען צו די פאר דרבנן׳ס. ער האט אריינגעשטעלט די דרבנן׳ס וואו ס’באלאנגט, ווייל אלע מצוות גייען אריין ווייל די ספר איז אויסגעשטעלט לויט סדר הלכות.
אבער דזשאסט צו בי קליער, ער האט נישט, זיי זאגן אז ער האט א טשעק, רייט? ער האט א טשעק צו מאכן זיכער אז ער לייגט אריין אלע תרי”ג מצוות. ער האט נישט קיין טשעק צו מאכן זיכער אז ער לייגט אריין אלע משניות און אלע גמרא׳ס. פון דעם איז דא אסאך השמטות הרמב”ם. אויב דער רמב”ם וואלט געהאט א ליסט פון יעדע מאמר חז”ל און נאכדעם געטשעקט, וואלט מען געקענט פרעגן א קשיא אויף השמטת הרמב”ם. אבער ער האט נישט אזא קשיא, ווייל ער האט נישט אזא ליסט. א השמטה קען מען נאר פרעגן אויף וואס ער אליין האט געבויט, אויף וואס ער אליין האט אוועקגעשטעלט אז דאס איז די ליסט. אבער ווייטער, אז ער וואלט געדענקט און ס’וואלט ארויסגעקומען קלאר עפעס, אבער באופן כללי איז דאך געווען א בשר ודם, ער האט געדארפט רעכענען. דא זאגט ער, תרי”ג מצוות איז א טשעקליסט פון די רמב”ם צו מאכן זיכער אז ער שרייבט אלעס.
און ער איז גערעכט אז מ’גייט טאקע דא רעדן אסאך מער ווי תרי”ג מצוות, ווייל ער האט עפעס געטראפן א וועג אריינצושטופן אלעס, כמעט אלעס, אין די תרי”ג מצוות.
הלכה א׳ – קריאת המגילה בזמנה
Speaker 1:
אקעי, שוין. איז ביאור מצוות א’, איז דא די פרקים, דאס איז די… ס’איז א מצות עשה מדברי סופרים. ער זאגט אז דאס זענען דברים ידועים שהם תקנות נביאים. דאס איז די… ווי ווייט וואו ס’איז געפאלן. אקעי, קריאת המגילה בזמנה… ער שרייבט שפעטער… אה, אה, סארי. קריאת המגילה בזמנה איז מצות עשה מדברי סופרים.
הלכה א’. קריאת המגילה בזמנה, ליינען די מגילה אין איר צייט, און מיר גייען באלד זאגן וואס די זמן איז, די טעג פון פורים, איז א מצות עשה מדברי סופרים. דאס איז נישט קיין מצות עשה, דאס איז סתם א מצוה פון לערנען תורה, אדער דברים ש…
Speaker 2:
ניין, א מינוט, ס’איז דא, ווייל ער גייט דאך זען אז די חתם סופר איז מען… יא, ווייל ער גייט מרחיב זיין אויף די זמנים, זמן כפרים און זמן… אקעי.
דיסקוסיע: “דברים ידועים” – וואס מיינט דאס?
Speaker 1:
“והדברים ידועים שהתקינום הנביאים”. וואס מיינט ער “דברים ידועים”? וואס איז “ידועים”? די גמרא מיינט ער צו זאגן? ניין, “ידועים” די נביאים. וואס איז “ידועים” די נביאים? לכאורה אין מגילת אסתר אליין.
נביאים מיינט ער מיט מגילת אסתר סתם. אבער נביאים מיינט ער מיט מרדכי און אסתר, אדער ער מיינט דאס וואס די גמרא זאגט אז אנשי כנסת הגדולה, וואס זאגט די גמרא?
לכאורה מיינט ער מרדכי ואסתר, יא. ווייל ווען ער זאגט “דברים ידועים”, מיינט ער לכאורה די מגילה. ער מיינט צו זאגן אז יעדער איינער קען די פסוק, ס’שטייט אין פסוק אז מ’דארף ליינען די מגילה. עקשעלי ס’שטייט נישט, דאס איז א ביג פראבלעם.
Speaker 2:
ניין, אבער “דברים ידועים”, ווייל אין די מגילה אליין שטייט אז אלע אידן האבן עס אנגענומען.
דיסקוסיע: וואו שטייט אין דער מגילה אז מ’זאל ליינען די מגילה?
Speaker 1:
וואו שטייט אז מ’זאל ליינען די מגילה אין די מגילה? אין מקרא מגילה, איינע פון די מצוות… אין די ברכה. ס’איז אריינגעדרוקט אין די מגילה, די ברכה על מקרא מגילה. אבער וואו שטייט צו ליינען די מגילה אין די מגילה? ס’שטייט נישט. איך מיין אז ס’שטייט יא, ביי די סוף פון די מגילה, “והימים האלה נזכרים ונעשים”. “נזכרים” מיינט דאס, מ’זאל מזכיר זיין, “ונעשים” בכל דור ודור. אזוי לערנט די הייליגע גמרא. אדער איז דאס נישט די הייליגע גמרא? ניין, דאס איז נישט די הייליגע גמרא. דאס איז נישט די פשט לכאורה.
אבער ער וויל עפעס אנדערש מדייק זיין. ווען דער רמב”ם זאגט אין הלכות מגילה, מיט א געוויסע רואיגקייט, מיט א געוויסע ישוב הדעת, אן דעם וואס ער זאל דארפן אנהייבן טראכטן וואס גייט דא זיין, וואס גייט דארט זיין.
הלכות מגילה וחנוכה – המשך הקדמה: „תקנת נביאים” און „דברים ידועים”
וואו שטייט אין דער מגילה אז מען זאל ליינען די מגילה?
Speaker 1: אבער ווען ער זאגט „דברי הימים”, מיינט ער לכאורה די מגילה. און ער מיינט צו זאגן אז יעדער איינער קען דעם פסוק, עס שטייט אין פסוק אז מען האט אנגענומען טאקע צו ליינען די מגילה. Actually, עס שטייט נישט, דאס איז א big problem.
Speaker 2: עס שטייט דאך אבער „דברי הימים”, ווייל אין די מגילה אליין שטייט אז אלע אידן האבן עס אנגענומען. עס שטייט אז מען זאל ליינען די מגילה, נישט אזוי?
Speaker 1: אין מקרא מגילה, איינע פון די מצוות.
Speaker 2: אין די ברכה, ס’איז אריינגעדריקט אין די מגילה שוין דעם ברכה על מקרא מגילה. אבער וואו שטייט צו ליינען די מגילה אין די מגילה?
Speaker 1: עס שטייט נישט. איך מיין אז עס שטייט יא, ביי די סוף פון די מגילה, „והימים האלה נזכרים ונעשים”. „נזכרים” מיינט דאס, מען זאל מזכיר זיין, „ונעשים” בכל דור ודור. אזוי לערנט די הייליגע גמרא. אבער דאס איז נישט פשוט פשט לכאורה.
פארוואס איז דער רמב”ם מדגיש „תקנת נביאים”?
Theme ביים רמב”ם – ער האט ליב צו דערמאנען דעם אלטן מקור
Speaker 1: ער וויל עפעס אנדערש מדגיש זיין. ווען דער רמב”ם זאגט למשל, מ’איז נישט מותר מיט דברי סופרים עונג שבת, זאגט ער גלייך, „מפי השמועה למדו שזהו עונג שאמרו הנביאים”. אויך אין הלכות עירובין זאגט ער, וואס איז מותר מדברי סופרים, זאגט ער גלייך אז דאס איז פון שלמה המלך.
סאו, דו זעסט אז ס’איז דא עפעס א theme אין דעם, אז ער האט ליב צו זאגן אז דער גדר דערפון איז א מצוה מדברי סופרים, אבער די דברי סופרים אליין קען זיין א מצוה וואס רב אשי האט געמאכט אדער וואס שם בן נח האט געמאכט. וואס אין די מהות איז נישט קיין חילוק אין די הגדרה, אבער ס’איז דאך פריער, ס’איז מוקדם בזמן במעלה.
Speaker 2: וואס? וועלכע חילוק איז דא?
Speaker 1: וואס, דארף מען טראכטן. איך ווייס נישט צו ס’איז דא א חילוק הלכה דא. אבער ביידע איז נישט קיין דאורייתא, ס’איז נישטאמאל קיין איסור אפילו צו זאגן אז ס’איז א דאורייתא. ס’איז חשוב, ווייל ס’איז אלט און… Maybe it just makes it very obvious that it’s…
פירוש: קבלת כלל ישראל גיט תוקף
Speaker 2: מען קען אויך לערנען לויט’ן רמב”ם. דער רמב”ם זאגט אז דאס וואס געבט תוקף פאר תקנות חז”ל איז אז כלל ישראל האט עס אנגענומען. און אין דעם זאגט ער אז די גמרא האט א גרויסע תוקף.
Speaker 1: דאס איז נישט פון חז”ל סייווי.
Speaker 2: ער זאגט אז ס’איז נישטא קיין חילוק צווישן די תורה… ער זאגט אויך נישט אז דאס איז וואס געבט תוקף. דאס לייגט ער צו.
Speaker 1: ניין, ניין, איך האב געזאגט אז די גמרא גיבט תוקף, וואס דאס איז ווי ס’וואלט געווען געשריבן פון סנהדרין, אבער ער זאגט נישט אז די אידן האבן עס אנגענומען, ער דערמאנט נישט בתענוג?
Speaker 2: ניין, איך טראכט אפשר די ווארט וואס ער זאגט „ואין דברים ידועים של תקנות הנביאים”, ער מיינט צו זאגן אז די ווארט איז דאס אז כלל ישראל האט עס אנגענומען, אקעי, דו ווייסט כלל ישראל האט עס אנגענומען, ס’איז שוין מער ווי א דרשה, נישט ממש א דרשה.
הויפט-פירוש: „נביאים” באווייזט אז ס’איז נישט דאורייתא
Speaker 1: ער מיינט צו זאגן, ער מיינט צו מדגיש זיין אז ס’איז א תקנת חכמים, און ס’איז נאר א תקנת חכמים. ווייל דאס זענען דאך צוויי זאכן וואס זענען וויכטיג אלעמאל. מצד שני איז עס נאר א תקנת חכמים, אבער ס’איז זייער אן אלטע תקנת חכמים.
I think אז נביאים מאכט עס חשוב’ער. ניין, נישט עס מאכט עס חשוב’ער, פארקערט, אפשר מאכט עס קלארער אז ס’איז נישט מדאורייתא. ווייל יעדער איינער ווייסט אז א נביא איז נישט די תורה. ווען ס’וואלט געווען די חכמים, דו כאפסט זיך צו זאגן…
Speaker 2: אונז מיינען אז די נביאים זענען בעסער ווי די חכמים, באט ס’איז נישט אמת.
Speaker 1: לויט’ן רמב”ם, די נביאים מאכט עס נאר קלארער אז ס’איז די חכמים. ווייל ווען ס’איז די חכמים זאגן עפעס א דין, קען מען זיך זאגן זיי פארשטייען אזוי אין די תורה, זיי זענען מקבל געווען אזוי פון די תורה. אבער נביאים טארן נישט בכלל זאגן הלכות. די נביאים טארן נישט בכלל זאגן, אויב דו וועסט אין די גאנצע נביאים כתובים, ווען די תורה קען שטיין הלכות.
ווען די חכמים וואלט מען ווען נישט געזאגט פון וואו זיי נעמען עס, וואלט מען געקענט טראכטן אז ס’איז פון חכמים. אבער איינמאל דו ווייסט אז ס’איז דאורייתא, אליין דו לערנסט עס ארויס פון עפעס. אבער איינמאל דו ווייסט אז די חכמים נעמען עס פון די מגילה, וואס די מגילה איז דאך דברי הנביאים.
אויב ס’איז אליין די מגילה, עקזעקטלי, ס’מוז דאך זיין אז ס’איז א תקנת חכמים. ווייל עניטינג, just to be clear, עניטינג וואס דו טרעפסט אין נביאים מוז זיין אז ס’איז א תקנת חכמים, אנדערש וואלט ער געווען א נביא שקר. ס’קען אפילו נישט זיין פשט אין די פסוק, ווייל א נביא האט נישט קיין רעכט צו זאגן פשט אין פסוק, נאר בתור חכם, אבער נישט בתור נביא. א חכם קען זאגן פשט אין פסוק, אבער נישט א נביא.
Speaker 2: לכאורה, די הקדמה ווער איז א נביא איז דאך מדברי סופרים.
Speaker 1: יא, די חכמים האבן מתקן געווען אסתר צו ליינען אלס נביא. אלזא לכאורה, איך טראכט יעצט אז דאס וואס ער מיינט ווען ער איז מדגיש אז ס’איז נביאים, ער מיינט דארט פשוט אז ס’איז נישט קיין דאורייתא.
און אזוי ווי ער האט געזאגט אין ספר המצוות, געדענקסט? ביי חנוכה, רייט? ער האט געזאגט, ס’קען דען זיין אז משה האט געזאגט אז ס’וועט זיין די מעשה פון די יוונים? דאס הייסט, וויבאלד אונז ווייסן דאך די סטארי, דאס שטייט דאך אפילו אין חומש, אונז ווייסן דאך, ס’שטייט דאך קלאר אז ס’איז געשען בזמן מרדכי ואסתר, ס’איז נישט געשען בזמן משה רבינו. איז דאך קלאר אז דאס איז א תקנת נביאים און נישט קיין הלכה פון משה רבינו.
Speaker 2: רייט. מאכט סענס?
Speaker 1: יא.
אנדערע מעגלעכקייט: דער רמב”ם’ס מעטאדע – תורה שבכתב ערשט
Speaker 1: רייט. קען אויך זיין, דאס איז איין זאך וואס איך האב געטראכט, אבער דאס מיין איך אז דאס וואס דו האסט געזאגט איז די אמת’דיגע פשט. אבער נאך א זאך קען זיין אז מ’האט דאך געלערנט אין די רמב”ם’ס הקדמה אז דער רמב”ם האט געמאכט צו לערנען תורה שבכתב און נאכדעם דעם ספר, אמת?
Speaker 2: רייט.
Speaker 1: סאו וואס ווייסט א מענטש פאר ער לערנט רמב”ם? ער ווייסט אלע פסוקים. סאו איז ברור אז דו מיינסט אז ער האט עס שוין געליינט אין די מגילה. די פראבלעם מיט דעם איז נאר אז ס’שטייט נישט אין די מגילה צו ליינען די מגילה. ס’וואלט געשטאנען וואלט דאס געשטימט.
Speaker 2: ס’שטייט דאך „לזכרם”. „לזכרם” קען מיינען…
Speaker 1: יא, אפילו דאס. „לזכרם” קען מיינען דורך משלוח מנות און מתנות לאביונים, אבער…
Speaker 2: אזוי ווי „זכר עמלק”.
Speaker 1: ניין, אזוי ווי פשוט… ניין, אזוי ווי פשוט „זכר” צו מאכן פורים. אזוי ווי פשוט, אזוי ווי פשטות המקרא איז די עיקר נישט די ליינען, די עיקר איז די סעודה, די שמחה.
פירוש פון הרב רבינוביץ: „תקנת נביאים” גייט אויף קדושת המגילה
Speaker 2: ס’איז דא א חילוק צווישן די אויסדרוק „תקנת נביאים” און „מצוות נביאים”. ער וויל נישט זאגן די ווארט „מצוות נביאים”. ער זאגט נישט „מצוות נביאים” פאר א סעודה אדער אזא זאך. ער האט אפילו א נאמען פאר דעם, „מצוות חכמים”, „ציווי חכמים”.
Speaker 1: יא, „מצוות אסתר ומרדכי ובית דינם” ממש די ווארט.
Speaker 2: איך מיין אז נישט. הרב רבינוביץ וויל טענה’ן אז „תקנת נביאים” מיינט די תקנה פון די קדושת המגילה, די תקנה פון מגילת אסתר, נישט די תקנה פון ליינען.
Speaker 1: אה, אז די מגילה האבן די נביאים אנגעגרייט, און די חכמים האבן עס געמאכט פאר א מצוות עשה.
Speaker 2: יא. אזוי וויל ער טענה’ן. דארפסט אביסל פארשטיין, ווייל די אפאר מאל ווען ס’האט א גאר אלטע מקור, כאילו וואס איז געשען פון ווען שלמה האט עס מסכים געווען ביז די חכמים האבן עס געמאכט? איז דאס שוין אויך געווען א מצוה מדברי סופרים, אדער איז דאס געווען פאר די גמרא? למשל, אין בעלזא וואס שטייט שלמה, אדער דא? די פסוק געפינען מיר אין דברי סופרים, איז נאכנישט געווען מצות עשה מדברי סופרים? ס’איז געווען די נביאים האבן עס געזאגט, אבער ס’איז נאכנישט געווען די הקדמה וואס די סופרים זאלן אוועקשטעלן. סופרים מיינט די גמרא.
וואס מיינט „דברי סופרים”?
Speaker 1: ניין, ס’איז פשוט, סופרים מיינט עניוואן נאט משה רבינו. עניוואן נאט נביאים מיינט עס. וואס איז די פראבלעם? ס’איז אינטערעסאנט, די גמרא…
Speaker 2: איך האב געוואלט זאגן אז דברי סופרים מיינט די חכמי המשנה והגמרא, און אסאך מאל זאגט ער אז ס’איז טאקע פון די סופרים, אבער ס’איז נאך פאר שלמה המלך, אזוי ווי די דין של השם.
Speaker 1: ניין, ניין, ניין, איך האב דיר געזאגט, איך טיין היינט פונקט פארקערט, אז די סיבה פארוואס מ’ברענגט נביאים איז צו פרואוון אז ס’איז מדרבנן, נישט צו פרואוון אז ס’איז פרי. א זאך וואס, ביי די וועי, איך וויל דיר איינרעדן א זאך וואס איז אלטער איז חשוב’ער. זאכן וואס זענען נייער זענען נאך געווען… ס’איז דא אזא זאך ווי הלכה כבתראי.
Speaker 2: אבער וואס איז די ענין? שוין, שוין. סופרים רופט די גמרא די וואס זענען ביזי לערנען די י”ג מידות שהתורה נדרשת בהן, און ציילן די ווערטער פון די תורה. די גמרא רופט עס איין זאך, און וואס אונז היינט רופן מיר עס א צווייטע זאך. איך בין מסכים אז סופרים, די לשון סופרים איז דאך… „סופרים עוקר של תורה”. דאס איז א דרשה. סופרים מיינט שרייבערס. שרייבערס פון וואס? שרייבערס פון משנה לכאורה, ניין? פון די תורה?
Speaker 1: „דברי סופרים”, ס’איז נישט די תורה דאך, די תורה אליין. דברי סופרים מיינט עזרא הסופר, אדער אידן וואס האבן געשריבן די תורה. די לשון סופרים קומט פון עזרא הסופר, און וואס דו מיינסט פארוואס האבן זיי גערופן סופרים איז „שהיו סופרים את כל האותיות שבתורה”. די גמרא אין קידושין זאגט די דרשה אז דאס איז פארוואס זיי הייסן סופרים, וועגן דעם, ווייל ס’איז א מדרש, נישט די פשוט’ע פשט. די פשוט’ע פשט איז סאמטינג דיפרענט, איי דאונט נאו וואט.
Speaker 2: ס’איז אן אנדערע מין סופר. סופר איז שרייבן, און סופר איז ציילן. איז דאס די זעלבע שורש? קען זיין. ספר, ביידע איז די שורש ספר? אקעי. אבער ס’איז א מדרש, איך גלייב נישט אז ס’איז פשוט’ע פשט. אבער ווען דער רמב”ם זאגט דברי סופרים, דאס איז אין די גמרא. ווען דער רמב”ם זאגט דברי סופרים, זיכער מיינט ער סתם חכמים מדרבנן. און נביאים זענען נישט בעסער, נביאים זענען נאר ערגער. נביאים האבן נאר… איך מיין, נביאים טוט דאך גארנישט, נישט מוסיף און נישט גורע.
Speaker 1: מיט אנדערע ווערטער, נביאים האבן זיי געמאכט א חידוש? חס ושלום, זיי האבן נישט געמאכט די חידוש, די תקנה. די מגילה אסתר האט געמאכט מרדכי ואסתר, זיי האבן געשריבן נביאים, אבער די מצוה קענען זיי נישט מאכן, נאר די חכמים.
וואס מיינט „דברים ידועים”?
Speaker 2: אפשר, איך טראכט אן אנדערע זאך, וואס דער רמב”ם, אפשר וואס ס’ליגט דא א חידוש אין די ווארט, ווייל וואס איז מער ידיעה? ס’איז דא א פראבלעם אין אנרופן עפעס א מצוות עשה, וויאזוי מעג ער זאגן בכלל די ווארט מצוות עשה און עפעס „דברים ידועים”? זאג! ווייל יעדער ווייסט דאך אז ס’הייבט זיך אן פון די תקופה פון די נביאים, קען מען שוין יעצט מאכן מצוות?
Speaker 1: מען דארף שרייבן נאוטס, מען דארף טעקן ווי נאך ער האט געזאגט די לשון „דברים ידועים” ווייל די ידועים איז אזוי ווי דער מקשה אויף די עולם, ווער איז ווער ידוע?
Speaker 2: די לשון זענען אין די הקדמה, אזוי איך געדענק ס’איז א לשון אין די הקדמה, ס’איז אין די אור החיים געשריבן אז עפעס די דברים ידועים איז מרמז אויף עפעס וואס שטייט „קביעה לדורות”. „קביעה לדורות” מיינט מודיע געווען פאר די דורות אז ס’איז פאר אייביג, בשעת די נביאים האבן מודיע געווען.
Speaker 1: „קביעה לדורות” שטייט אויף וועמען? אויף אנשי כנסת הגדולה, אז אסתר און מרדכי „קביעה לדורות”, רייט? „קביעה לדורות” אזוי שטייט, זיי האבן געבעטן די חכמים „קביעה לדורות”. אה, מ’דארף אריינזוכען יענע מאמר חז”ל, ווי איז דער מאמר חז”ל? אמרה אסתר „קביעה לדורות”, דארט האסטו טאקע א קאנווערסעישאן צווישן נביאים און סופרים, כאילו די נביאים דאס זענען מרדכי ואסתר זאגן „קביעה לדורות”.
Speaker 2: אבער דער רמב”ם זאגט נישט אזוי, דער רמב”ם זאגט „תקנת נביאים”, דאס איז א קשיא אויפן רמב”ם, איך ווייס נישט, דער רמב”ם זאגט דא א שטימע, כאילו „תקנת נביאים” מיינט אז מרדכי ואסתר זענען די וואס האבן מתקן געווען, אבער „דברים ידועים” מיינט אז די סופרים האבן דאס אוועקגעשטעלט מיט נאך תקנות, אבער ס’איז נישט אזוי געזאגט געווארן פאר דריי.
Speaker 1: איך ווייס נישט, ס’שטייט נישט אזוי, „דברים ידועים” מיינט צו זאגן, מיינט צו זאגן וויאזוי הייסט עס, אז יעדער איינער ווייסט, דעטס וואט איט מינס, מ’האט נישט געוויסט דעם פון די תקנה, איך ווייס, דו זאגסט שוין צוויי וועגן וויאזוי מען קען זאגן אזוי, באט לולי דמי, אלעס קען מען זאגן.
דער מאמר חז”ל „שלחה להם אסתר לחכמים קביעה לדורות”
Speaker 1: לאמיר טראכטן, „שלחה להם אסתר לחכמים קביעה לדורות, שלחו לה כלום את מעוררת עלינו שנאה בין האומות, שלחה להם כבר כתובה אני על דברי מלכי מדי ופרס”, שלחה להם… יא, אנדערע מאמר, דאס איז איין פלאץ, „שלחה להם אסתר לחכמים קביעה לדורות, שלחה להם הלא כתבתי לך שלישים שלישים ולא רבעים”, וואס מיינט דאס? וואס מיינט דאס?
המשך הקדמה להלכות מגילה וחנוכה: דיון אין דער גמרא מגילה ז’ ע”א, „דברים ידועים”, און דער רמב”ם’ס שיטה וועגן דרבנן
די גמרא מגילה ז’ ע”א – „כתבוני לדורות” און די צוויי מאן דאמרים
Speaker 1: שלחו להם: כבר כתובה אני על דברי הימים למלכי מדי ופרס. שלחו להם: התם מאי? התם מאי? אה, אנדערע מאמר, דאס איז איין פלאץ. שלחו להם: ועשית להם כזאת לדורות. שלחו להם: הלא כתבתי לך שלישים ולא רביעים. וואס מיינט דאס? שלחו להם: הלא כתבתי לך שלישים ולא רביעים. וואס מיינען די ווערטער?
ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך. דו ווייסט, גיי מיר קוקן די גמרא אין מגילה ז’ ע”א אין די גמרא. יעצט, זאג מיר וואס דו געדענקסט פון די גמרא. דער ערשטער מאן דאמר אין די גמרא, רבי יהושע בן לוי, זאגט אז אסתר האט געבעטן כתבוני לדורות, האבן די חכמים געזאגט א פראקטישע זאך: קנאת סופרים תרבה חכמה, אז ס’איז נישט א פראקטישע זאך. שלחו להם, ווייטער א פראקטישע ענטפער, אז ס’שטייט שוין עניוועי אין דברי הימים למלכי מדי ופרס.
אבער דער צווייטער מאן דאמר, רבי חנינא ברבי יוחנן, רש”י זאגט אזוי, אז אסתר האט געזאגט כתבוני לדורות, שלחו לה: הלא כתבתי לך שלישים ולא רביעים. זיי ברענגען עפעס א פסוק אין משלי כתבתי לך שלישים, און רש”י טייטשט אז אונז זענען מיר שוין מקיים דריי מאל די מצוה פון מחיית עמלק, ס’שטייט שוין דריי מאל אין די תורה. ס’איז נישטא קיין זאך אזויווי ווען מ’ליינט די תורה אז מ’לערנט איז מען נישט מקיים מיט דעם. מ’איז נישט מקיים. מ’איז נאר… ס’איז מ’איז נאר שטייט אה, נאר דריי מאל, בשלושים ושלשים ולא רבים און מ’לאזט.
די גמרא רעדט וועגן וואס? די פסוק אין משלי רעדט וועגן דעם וועגן שלשים נלוהב? ניין. די מדרש רעדט וועגן וואס, רבי? וועגן די מגילת אסתר? ניין. שלך אלם אסתר לחם קאסטאוויני לדורות… קאסטאוויני, רייט? וואס מיינט קאסטאוויני? אה, קאסטאוויני איז געשטאנען… קאוויני, מיינט מען זאל יעדער יאר ליינען די מגילה. קאסטאוויני מיינט וואס? אז די מגילה זאל ווערן געשריבן? אדער אז…
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: מיכרית בתורה כתב זאת זכרון, בספר? כתב זאת, מאשר חתוב spin, oh! ומשנה תורה זכרה מובדשן… כתב זאת זכרון, בספר. אזוי ווי פריער אנדערע כתב זאת… ומשנה תורה איז משה כתב, א משנה תורה. זכרון איז באשריכים קיין אין סעקרין רבי. און ביי ספר, און מאשר חתוב, אין מגילה. סאווואס דער צווייטער געאכסטער אין די גמרא קוקט אן אז דער עיקר פון מגילת אסתר איז דער מחילות פלק וואס האכט אין זיך? סאווי צוויי אנדערע מעשיות! קוקן רבי דראבינאוועסט ברענגען די אלע געמראות וואס רעדן וועגן דער נוסד! ס’איז נישט קלאר צו מיך צו ס’איז דא די מחדוקות וועגן דער נוסד! דער מיט איז געוואלן אריינג פאראווענסן אין די אלע נוסד פארט יעס פון אויס אן נושא. צווייט דער פון ערמנערט ווער שפירט זיך ווער אין שטארק, נו, סאו וואס איז די מגילה געווען דאן?
Speaker 2: נו, וואס איז? יא. שטימט. העלפט אונז עפעס די גמרא?
Speaker 1: לכאורה די דיון מיינט צו זאגן ידיעה, יעדער איינער ווייסט אז ס’איז געווען א מעשה. נו, שפעטער. ממילא מוז זיין אז ס’איז שפעטער, אז ס’איז נישט קיין דאורייתא. לכאורה וואלט איך אזוי פארשטאנען. איך קען זאגן ידיעה וואס שטייט אין די גמרא, אבער דעמאלטס וואס איז ידיעה?
„דברים ידועים” – וואס מיינט דער רמב”ם מיט דעם לשון?
Speaker 1: איך האב געוואלט מאכן א סוירטש און זען וואו נאך שטייט די לשון „דברים ידועים”, אפשר איז מען דאס קלוגער געווארן. אפשר מיינט „דברים ידועים” דא אז אין די מגילה אליין שטייט אז ס’איז אנגעקומען צו אלע לענדער און איבעראל, און אידן האבן זיך געפרייט?
Speaker 2: ניין, ניין, צדיק. „דברים ידועים” מיינט… לאמיר זען די הויז ענטפערס. „דברים ידועים” מיינט יעדער איינער ווייסט אז ס’איז דא אזא לשון. אמת. That’s what it means. It doesn’t mean all די אנדערע תורה’לעך, א נייע תורה’לעך, but it’s not what it means, לפי עניות דעתי.
אקעי. די „דברים ידועים” איז די איינציגסטע מאל וואס עס שטייט.
איך מיין, עס איז דא נאך איין מאל וואס דער רמב”ם נוצט דעם לשון „דברים ידועים” אין א קאנטעקסט וואס עס מאכט סענס, אין הלכות שכירות מתנה שטייט אז שכירות איז אן ענין מתנה גמורה, און דברים ידועים שלא שלח זה אלא וכו’, ווייל ער גייט אים צוריקשיקן. דברים ידועים מיינט, ער וויל זאגן “common knowledge”.
Speaker 1: דארטן איז מער אזוי ווי די גמרא וואלט געזאגט „אנן סהדי”.
Speaker 2: ניין, איך וואלט דאס געזאגט אויף ענגליש “common knowledge”. דו ווייסט וואס איז “common knowledge”? יעדער איינער ווייסט. אין אידיש זאגט מען „ס’איז באקאנט”, און אין לשון הקודש זאגט מען „דברים ידועים”.
„ופשטו בכל ישראל כגון מקרא מגילה” – דער רמב”ם אין דער הקדמה צו משנה תורה
Speaker 1: איך וויל נאכאמאל פארשטיין, ווען מרדכי ואסתר האבן געשריבן די מגילה, מיט דעם אליין האבן זיי געמאכט די תקנות נביאים, אדער האט נאך אויסגעפעלט נאך עפעס א סטעפ?
Speaker 2: דאס זאגט נישט דער רמב”ם דא, דאס איז וואס דו דארפסט מדייק זיין אין די גמרא דארט. ער גיבט נישט די היסטאריע, ער וויל דא נאר מדגיש זיין אז ס’איז א דרבנן. ער זאגט נישט. ס’איז אינטערעסאנט, ווייל אזוי ווי דו פרעגסט.
און בכלל, ווער זענען די נביאים וואס האבן מתקן געווען? איך גלייב נישט אז מ’קען מדייק זיין. דו מיינסט מרדכי ואסתר?
Speaker 1: אין די הקדמה צו משנה תורה זאגט ער, ער זאגט דארט „ופשטו בכל ישראל כגון מקרא מגילה”.
Speaker 2: ויש מצוות אחרות שתיקנו אחריהם נביאים ובית דין, ופשטו בכל ישראל כגון מקרא מגילה. ס’איז ענליך צו די „דברים ידועים”.
Speaker 1: ניין, ניין, לאמיר עס לאזן. „דברים ידועים” מיינט נישט דאס, פליז, פליז, מ’דארף קענען ליינען א סענטענס. ס’איז א גוטע מדרש, אבער ס’איז נישט פשט. דברים ידועים מיינט יעדער איינער ווייסט אז ס’איז דא אזא זאך. און וויאזוי ווייסט ער? אפשר ווייסט ער ווייל מ’האט געלערנט שוין אין די הקדמה. איך גלייב נישט אז דאס מיינט ער.
די גמרא’ס דיון – ראיה אז מקרא מגילה איז נישט דאורייתא
Speaker 2: ס’איז אינטערעסאנט. די גמרא און אויך די ירושלמי האבן זיי געטראפן, די חכמים האבן געהאט א פראבלעם, זיי זענען געקומען מחדש זיין א נייע מצוה. האבן זיי געזאגט, געטראפן, אדער אזויווי די גמרא זאגט „לקבוע יום טוב למלכות”, און אין ירושלמי האט מען געזאגט „אייעא”, די גמרא פרעגט, „אה, כתוב בספר”.
ס’איז אינטערעסאנט, ווייל ס’איז אביסל ענליך צו וואס דער רמב”ם זאגט. דער עיקר מצוה איז אז מ’דארף דאנקען דעם אייבערשטן אויף נסים. דער רמב”ם זאגט דאס קיינמאל נישט. ער זאגט, איך ווייס נישט צו ס’איז דא אזאך, ס’איז דא די סטעיטמענט אין משנה תורה? ער זאגט אים כדי להזכיר שבחו, כדי להודיע את גבורותיו. ער זאגט זייער שיין, אבער ער זאגט נישט אז דאס איז א מצוה מדאורייתא. ער זאגט נישט אז ס’איז א מצוה מדאורייתא, אבער מ’זעט דעם געדאנק אין די תורה אז ווען ס’געשעט א נס גיבט מען הודאות.
דער רמב”ם’ס שיטה: חנוכה און מגילה זענען דרבנן – נישט דאורייתא
„לחזק את התורה” נישט „להוסיף על התורה”
Speaker 2: דער רמב”ם זאגט, תדע לך, פון הלכות כלאים, איך ווייס אז דו האסט ליב דאס צו זאגן, און דיין הייליגער רבי האט אסאך מאל דאס געזאגט, אבער איך וויל נאר פרובירן צו פארשטיין דעם רמב”ם. ס’איז נישט טייטש אין רמב”ם קיינמאל נישט די זאך. ער זאגט פארוואס די חכמים האבן געמאכט די תקנות, פאר א ריזן. ער זאגט נישט דאס אז ס’איז א דאורייתא. וואס איז די ריזן? די ריזן איז מחזק צו זיין די תורה. איך האב דיר שוין געזאגט א פאר מאל, דער רמב”ם איז אייביג מחזק צו זיין די תורה.
וואס איז דאס וואס ער ענדיגט? ווייל ער זאגט כל מצוה ומצוה שמוסיפין דברי סופרים, וואס איז דאס? כדי לחזק את התורה. מ’דארף אויך מחזק זיין די תורה וואס זאגט אז מ’זאל דאנקען דעם אייבערשטן אויף נסים. זייער גוט, אבער נישט „ולא להוסיף על התורה”. ניין, נישט ווייל די תורה וויל אז מ’זאל עס לייגן. ביי די וועי, דער רמב”ם זאגט קיינמאל נישט „להוסיף על התורה”. וואס זאגט דער רמב”ם? לברך להלל להודיע את גבורותיו. וואס די רבנן האבן געזאגט איז די ריזן. ער איז זייער ברוגז קעגן דעם, און וועגן דעם איז ער… און די חכמים זענען גארנישט מוסיף.
קעגן דער שיטה אז „ס’איז א דאורייתא ווייל ס’איז דא א מקור אין תורה”
Speaker 2: יעצט, דאס אז ס’איז דא א מקור אין די תורה פאר די איידיע, דאס איז נישט מעלה און נישט מוריד. פארקערט, אויב דער רמב”ם ברענגט עס, איז עס נאר צו זאגן אז די חכמים לייגן גארנישט צו, אפילו נישט קיין טעם. און פאר דעם קומט אים זייער געצונדן ווען ער זאגט וואס די חכמים האבן מתקן געווען, און ער זאגט אז די חכמים האבן גענומען די איידיע פון די תורה.
Speaker 1: ניין! ניין! פליז! דו די אפאזיט! קאז דען יו אר סעיאינג אז ס’איז א דאורייתא!
Speaker 2: ניין! אויב דער רמב”ם ברענגט עס, איז עס נאר צו זאגן אז די חכמים לייגן גארנישט צו – אפילו נישט קיין טעם.
המשך הקדמה להלכות מגילה וחנוכה: דער רמב”ם’ס שיטה וועגן „מצוה” און „דרבנן”, און די גמרא מגילה י”ד
דער רמב”ם’ס יסוד: „מצוה” מיינט א געזעץ, נישט אן idea
Speaker 1:
זיין פראבלעם איז נישט צו טרעפן וואו ס’איז יא דא א מקור. זיין פראבלעם איז, ער האט א פראבלעם for some reason צו זאגן זאכן וואס זענען מדרבנן און זענען מדאורייתא. ער איז זייער ברוגז קעגן דעם. און וועגן דעם איז ער… און די חכמים זענען גארנישט מוסיף.
יעצט, דאס וואס ס’איז דא א מקור אין די תורה פאר די idea, דאס איז נישט מעלה און נישט מוריד. פארקערט, אויב דער רמב”ם ברענגט עס, איז עס נאר צו זאגן אז די חכמים לייגן גארנישט צו, אפילו נישט קיין תוכן. פארשטייסט?
פאר דעם קומט אים זייער געצונדן ווען ער זאגט וואס די חכמים האבן מתקן געווען, און ער זאגט אז די חכמים האבן גענומען די idea… ניין, ניין, ניין! Please don’t! You’re doing the opposite! ווייל דו זאגסט אז ס’איז דא אן ענין פון דאורייתא, און די חכמים האבן עס געקענט… זאגסט אז ס’איז דא אן ענין פון דאורייתא, זאגסטו נישט אז ס’איז דרבנן.
אבער דרבנן קען נישט מאכן זאכן out of thin air. ניין, ניין, ניין. זיי גייען אויך נעמען תורה’דיגע themes. זיי גייען נעמען עפעס אן ערליכע, צו קריכן אין די האלדז, און זיי גייען עס צולייגן צו איר. Wrong, wrong, wrong, wrong, wrong, wrong, wrong. דו האסט עס געזאגט אסאך מאל. ס’איז wrong.
פארוואס איז עס wrong? ווייל דאס וואס זיי נעמען זאכן פון די תורה איז נאר כדי להודיע, ווען ער זאגט דאס, איז עס נאר כדי צו זאגן אז זיי זאגן נישט קיין נייע זאכן, נישט צו זאגן די חיוב. דו ווילסט לגריעותא, הער אויס א סעקונדע, לגריעותא ולא למעליותא. אלעמאל צו גריעותא. זיי האבן נישט די רעכט. ממילא, ווען זיי ווילן יא מאכן א תקנה, קענען זיי אויך נישט… ניין, ניין, ניין, ניין.
Speaker 2:
קום נעמען מיר אפיר א שורה.
Speaker 1:
אקעי, אקעי, אקעי. יעצט טו מיר א טובה און הער מיך אויס א סעקונדע. דו דארפסט פארשטיין א וויכטיגע זאך, אקעי? איך האב עס שוין געזאגט אסאך מאל, אפשר נישט, איך ווייס נישט.
דער רמב”ם פארשטייט די זעלבע זאך וואס איך זאג אין מיינע לעצטע שיעורים וועגן די ווארט „מצוה” און לגבי מידות. אקעי? ווען דער רמב”ם לערנט און זאגט די ווארט „מצוה”, מיינט ער נישט ideas. ווייל ביים רמב”ם, מצוות מיינען נישט ideas. Ideas זענען געווען פאר די תורה, פאר מתן תורה, פאר די לוחות. די ideas האבן גארנישט מיט די תורה איינגעלייגט.
די תורה איז א ספר פון… די תורה אין די sense פון געזעצן, אקעי? אויף אידיש גערעדט, אקעי? געזעצן. וואס מיינט א געזעץ? נישט אן idea, נישט אן ענין אז ס’איז גוט אזוי צו טון. די זאכן זענען אלעמאל געווען, זיי קענען אלעמאל זיין. דאס איז באמת די עיקר, אוודאי, אבער נישט דאס איז די טייטש פון די ווארט „מצוה”, די טייטש פון די ווארט „תורה” אין די sense פון תרי”ג מצוות.
די טייטש פון די ווארט „מצוה” איז א געזעץ. און וואס מיינט א געזעץ? נישט אז ס’איז דא אן idea פון א געוויסע ענין צו דאנקען דעם אייבערשטן. דאס איז נישט די זאך. דאס קען נישט זיין קיין געזעץ. א געזעץ מיינט וואס מ’זאל טון, די מצוה אז מ’זאל י”ג, י”ד, ט”ו ליינען א מגילה, דאס איז הונדערט פראצענט מדברי סופרים. פארוואס? מ’רעדט יעצט פון די געזעץ, די זאך וואס מ’טוט.
פון די זאך וואס מ’טוט, די זאך וואס דו טראפסט, די זאך וואס שטייט אז פסח זאל מען עסן מצה, דאס איז מדאורייתא. פארוואס? אייז, די זעלבע איידיע. ביידע דארפן אן עסק. איך קער נישט וועגן די איידיעס, איך קער יעצט וועגן די זאך וואס מ’טוט. זייער גוט.
און ס’איז דא מענטשן וואס וועלן זיך טועה זיין, זיי וועלן זאגן ניין, די חכמים סך הכל זאגן דאך וואס איז מדאורייתא צו מאכן פורים. און די רבים וועלן זאגן ניין, ס’איז נישט דאורייתא. פארוואס? ווייל דאס האט מען געמאכט שפעטער. איינס איז די זעלבע איידיע, זאל זיין אזוי. דאס איז די זעלבע איידיע, דאס איז נאר מגרע און נישט מוסיף. ס’קען זיך טאקע ווייזן אזוי.
ווייל אונז ווייסן אז די חכמים האבן נישט די רעכט צו מחייב זיין כלל ישראל. ממילא, מ’דארף זאגן אז פון דעם איז אן ראיה אז די חכמים ענדערש קוקן אדער וואס שטייט שוין אין די תורה, אדער וואס נביאים האבן געזאגט. באט זיי זאלן וועלן טון סימילער צו וואס ס’שטייט אין די תורה? יא, לאו דווקא. זיי זענען אונז נישט מחייב. ניין. ווייל די תפילין איז נישט סימילער. ניין. איך וויל נאר זאגן אז ס’איז אפילו נישטא קיין נייע איידיע אין דעם. אבער למעשה קען זיין יא א נייע, ס’איז נאר נישטא קיין נייע איידיע. למעשה איז דא א נייע מעשה.
די גמרא מגילה י”ד ע”א – „ארבעים ושמונה נביאים… לא פחתו ולא הוסיפו חוץ ממקרא מגילה”
Speaker 1:
יעצט, לאמיר קלערן, די אלע גמרא’ס וואס דו האסט געברענגט דא, ס’איז דא א גמרא אין בבלי, אין ירושלמי, אין מדרשים, איך ווייס נישט וואס, וואס רעדן וועגן די שאלה וויאזוי אסתר האט געמעגט מאכן א מצוה. ס’איז נישט קלאר אז זיי אלע גייען מיט די שיטת הרמב”ם. ס’איז דא א חלק וואס די משמעות איז יא, און די לשון… די גמרא פרעגט פון די לעגיטימעסי, ווייסטו דאך שוין עפעס אויף די רמב”ם, ווייל די גמרא פרעגט וויאזוי זעט מען אין די פסוקים אז מ’קען שפעטער צולייגן.
די אלע גמרא’ס און די מדרש וואס זאגן אז ס’איז דאורייתא, דאס איז א קשיא אויף די רמב”ם. ס’מוז נישט זיין א קשיא, ס’איז נישט קלאר אז די אלע מקורות זענען ממש שטימען מיט די רמב”ם. ווייל די רמב”ם וואלט געזאגט, וואס הייסט, חכמים קענען מאכן? אויב חכמים קענען נישט מאכן, חכמים קענען מאכן וואס זיי ווילן? ביי די גמרא זעט עס אויס יא. ס’איז א חילוק צו ס’איז א נביאים, אדער די נביאים האבן א מקור…
און די כוונה לדורות, אז חכמים קענען נאר מאכן א זאך לזמן און נישט לדורות. דאס איז די ווארט „קבעום לדורות”. אז חכמים קענען יא מאכן לדורות, די מצוות דרבנן זענען דאך לדורות. די גמרא רעדט זיך צו זאל מען מאכן די תקנה. דאס איז נישט קיין שווערע זאך. ס’איז געווען א דן ודברים צו זאל מען מאכן די תקנה. נישט א פרינציפ שאלה, נאר א לאקאלע שאלה.
Speaker 2:
דו מיינסט צו זאגן, רייט, ס’איז א שאלה צו מ’זאל מאכן די תקנה. אבער די אנדערע גמרות רעדן יא. די גמרא זאגט אז מ’האט שאלת חכם געווען אויף אלע מצוות. אין ירושלמי, נישט אין די בבלי. אין די בבלי… אבער די בבלי זאגט יא זייער ענליך צו דיר. די בבלי איז דאך די זאך. פון וואו ווייסן מיר אז מ’דארף דערמאנען מחיית עמלק דריי מאל?
Speaker 1:
נו, ווייט, ווייט. ס’איז דא אפאר אנדערע גמרות, צדיק. דריי שטיקלעך בבלי, אדער פיר, און איינס ירושלמי. מ’דארף לערנען אלע עקסעלס. נישט אלע די זעלבע זאך. ער ברענגט נאר איינס פון זיי. אבער דעמאלטס איז דאך דא די גמרא אין מגילה דף זיין וואס דו האסט געברענגט.
Speaker 2:
יא. און… און… צורך עיון.
Speaker 1:
דארפסט וויסן, די גמרא וואס זאגט… וואס שטעלט עס צו צו די מצוה פון מחיית עמלק, האט געוואלט לערנען אז גאנץ קריאת המגילה איז א סניף פון די מצוה פון מחיית עמלק.
Speaker 2:
וואס איז די מצוה פון מחיית עמלק?
Speaker 1:
מחיית עמלק.
Speaker 2:
וואס איז די מצוה? די גמרא האט דאס געזאגט?
Speaker 1:
זכור.
Speaker 2:
ניין, איך האב געטראכט פון די גמרא. די גמרא האט געלערנט חומש.
Speaker 1:
אקעי, בקיצור, ס’איז באקוועם. ס’איז נישט די פונקטליכע לשון. איך ווייס נישט. ס’איז דא אפאר גמרות וואס מ’דארף דורכגיין. איך וויל סתם לערנען. מ’וואלט געדארפט ווערן קלאר. איך זע איינס, צוויי, כמה וכמה אנדערע מקורות איבער די שאלה וויאזוי מ’האט געקענט מאכן א מצוה פון פורים. לאמיר זען. ס’שטערט דיר?
Speaker 2:
ניין, אדרבה. די מגילה י”ד?
Speaker 1:
אה, קודם כל די מגילה י”ד. יא.
Speaker 2:
רבנן ושמונה נביאים…
Speaker 1:
וואס זאגט די מגילה י”ד? ער ברענגט א ראיה.
דיון: די גמרא מגילה י”ד – „לא פחתו ולא הוסיפו חוץ ממקרא מגילה”
Speaker 1:
בכסף לא יחפצו ובזהב לא ירצוהו. זעט אויס אז דאס האט אויך געבאדערט יענע ברייתא. ס’איז געווען אזויפיל נביאים, און קיינער איז נישט איינגעפאלן צוצולייגן אויף עפעס וואס שטייט אין די תורה, אביסלי טאר מען נישט. ער זאגט נישט אז די רמב”ם האט געווען א הלכה’דיגע ווארט אין וואס עס שטייט לא תוסיף, אבער דאס באדערט אים. דארט זאגט ער א נדבה. א גמרא זאגט נישט די ווערטער, אקעי. אבער ער זאגט, איך רעד, זעסטו, הרבנים שמונים נביאים, מ’קען גארנישט צולייגן.
די גמרא זאגט עס אין מגילה דף י”ד, יא, פון דעם רעד איך. די גמרא זאגט, מאי דרוש? פון וואו האבן זיי עס אויסגעלערנט? וואס איז די פשט? די גמרא זאגט, אזוי האט ער גע’דרש’נט, אז די רבנן איז שמונים נביאים, לא פחות ולא יתר. נו, און וויאזוי איז מקרא מגילה דאך געזען אויס ווי יתר? די רבנן זענען נישט יתר, נאר זיי האבן געמאכט א תקנה.
איין מינוט, איין מינוט, איין מינוט. די ברייתא אין די גמרא דארט זאגט, לא פחות ולא יתר, חוץ, דא איז דא א חוץ, חוץ ממקרא מגילה. די גמרא פרעגט, פארוואס טאקע? איין מינוט, די פשטות פון די גמרא, ר’ חיים ר’ יונה, זענען זאגן א… די ברייתא אליין, זעט אויס אז מקרא מגילה האבן זיי יא מוסיף געווען. עקזעקטלי, זיי האבן מוסיף געווען איין זאך, מקרא מגילה האבן זיי מוסיף געווען.
וואס איז מיט עירובין אדער איך ווייס נישט וואס די גמרא ווייסט נישט. די גמרא זאגט נישט, פאר אלעס וואס טאר נישט מוסיף זיין אדער עניטינג, ער זאגט נאר אז זיי האבן מוסיף געווען. די הלכה פסוקה געווען אז מ’איז נישט מוסיף. זעסטו, אביסלי, מיין איך ריין, איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וואס דו ווילסט צו זאגן. דא שטייט אז זיי האבן יא מוסיף געווען, רייט?
Speaker 2:
רייט.
Speaker 1:
און בכלל, עס איז דא א גמרא, איך זאג דיר, עס איז א גמרא, רייט? לא פחות ולא יתר חוץ ממקרא מגילה. שטימט?
Speaker 2:
יא.
Speaker 1:
איז די ברייתא איז משמע, זאגט, קוק אין רש”י, יא? וביום טוב של חנוכה, קוק אין פסקי נביאים במרדכי. ער זאגט דיר, דא זאגט רש”י אז חגי זכריה ומלאכי, און ער זאגט נישט אז מרדכי איז געווען א נביא. אינטערעסאנט. רש”י דא, אויף די… וועלכע מגילה? רש”י, מגילה י”ד עמוד א’. עס איז געווען אינטערעסאנט. אז די גמרא אליין דארף מען קאמפעירן צו די גמרא אין דף ד’, וואס דארט שטייט שוין זייער ענליכע זאכן. אויך די חכמים גייען טענה’ן.
Speaker 2:
איין מינוט, דו גייסט שנעל, דו גייסט שנעל, דו גייסט זייער שנעל. דא רעדט מען, דא איז א ברייתא, די גמרא קוואוט א ברייתא, רייט? תנו רבנן. און די גמרא נאכדעם זאגט עפעס אנדערש ווי די ברייתא, רייט? די אמוראים, די ברייתא איז דאך לכאורה תנאים, יא? די אמוראים קומען און זיי זאגן, וואס איז די מין דרשה? וואס האבן זיי גע’דרש’נט דאס? פארוואס האבן זיי גע’דרש’נט? וואס שטייט אין די משנה?
Speaker 1:
מילא, כולי עלמא, ס’איז אינטערעסאנט, ווייל נאכדעם פון די אמוראים איז נישט „לא פחתו ולא הוסיפו”, חוץ פון מקרא מגילה, ווייל מקרא מגילה איז אויך נישט הוסיפו, ס’איז נאר אריינגעלערנט אין די תורה. און ס’זעט אויס אז די אלע אנדערע זאכן קענען זיי, ווי מ’האט צוגעלייגט נאך צען טויזנט זאכן, נאר זיי האבן עס געטראפן א רמז אין די תורה, אזוי ווי זיי האבן געטון לגבי מגילת אסתר, אבער ס’זעט נישט אזוי אויס אין די ברייתא.
Speaker 2:
יא, און וואס שטייט דארט? „מאי דרוש”?
Speaker 1:
מאי דרוש, וויאזוי האבן זיי גע’דרש’נט אז וואס? אז מקרא מגילה איז אנדערש ווי אלע אנדערע מצוות וואס זיי האבן זיך איינגעהאלטן פון מאכן פאר מצוות. יא? וויאזוי איז זיי איינגעפאלן אז מקרא מגילה מעגן זיי יא מאכן? די ידיעות האבן זיי זיך דאך זיכער געהאט, זיי האבן זיך דאך איינגעהאלטן.
„אי הכי הלל נמי נימא” – פארוואס זאגט מען נישט הלל אויף פורים?
Speaker 1:
און דאס איז דאך די… איך פארשטיי נישט. נו, מיין איך, דא ענטפערט דיך, פרעגט דיך, קיצור, ר’ שמעון בן לקיש האט געזאגט, ר’ חייא בר אבין אמר רב יהושע בן קרחה, אז זיי האבן געמאכט א קל וחומר: מה מעבדות לחירות אמרינן שירה, ממות לחיים לא כל שכן? דאס איז זייער דרשה.
פרעגט די גמרא, אי הכי הלל נמי נימא? ווייל פונקט ווי מעבדות לחירות זאגט מען הלל, מ’זאגט דאך נישט סתם שירה, מ’זאגט דאך הלל. אפשר האט די גמרא געמיינט, נישט „נמי נימא”, נאר פארוואס… זיי פרעגן, פארוואס האט מען געמאכט א מגילה? דעמאלטס זאל מען מאכן הלל, אזויווי אלע מעבדות לחירות. פארוואס זאגט מען נישט הלל אנשטאט מגילה? יא? און דא זאגט מען „נמי נימא”, פארוואס זאגט מען נישט אויך? ווייל די לשון „נמי” מיינט אויך הלל, נישט אז… ווייל לכאורה דאך קשיא וואלט געדארפט זיין, אויף אלע מעבדות לחירות האט מען דאך געזאגט הלל, זאל מען זאגן הלל.
איז דא דריי תירוצים אין די גמרא פארוואס מ’זאגט נישט הלל. איין תירוץ איז געווען, ווייל מ’זאגט נישט הלל על נס שבחוץ לארץ. דאס איז א לאנגע זאך, מ’דארף פארשטיין מיט די גמרא.
המשך הקדמה להלכות מגילה וחנוכה: דיון אין די גמרא מגילה י”ד ע”א – פארוואס זאגט מען נישט הלל אויף פורים, און די גמרא מגילה ז’ ע”א – „אין פוחתין ואין מוסיפין”
די גמרא מגילה י”ד ע”א – פארוואס קיין הלל אויף פורים?
דער אויפשטעל פון דער קשיא
Speaker 1: פארוואס זאגט מען נישט הלל? אנשטאט מגילה, יא. פארוואס זאגט מען נאר מגילה? פארוואס זאגט מען נישט הלל? אין די לשון נאר מגילה מיינט אז הלל, נישט אז… ווייל לכאורה די קשיא וואלט געדארפט זיין אויף אלע מעבדות לחירות וואלט מען געדארפט מחויב זיין צו זאגן הלל. פארוואס זאגט מען נישט הלל? אויב יעדער מאל האבן זיי נישט די חירות… הלל זאגט מען נישט, אייגענע מגילה ליינט מען, אבער הלל נישט.
דער ערשטער תירוץ – אין אומרים הלל על נס שבחוץ לארץ
Speaker 1: און וואס איז מיט יציאת מצרים, וואס איז אויך געווען א נס שבחוץ לארץ? “עד שלא נכנסו ישראל לארץ הוכשרו כל הארצות לומר שירה”. אה, עס טייטשט ביז אונז זענען אריין אין ארץ ישראל האט מען געקענט זאגן הלל אויך אין מצרים אדער וואטעווער. אבער… עקזעקטלי.
רב נחמן’ס תירוץ – „קריאתה זו היא הלילא”
Speaker 1: רב נחמן’ס תירוץ איז, “קריאתה זו היא הלילא”. דאס איז הלל. קריאת המגילה איז א סארט הלל.
רבא’ס תירוץ – „אכתי עבדי אחשורוש אנן”
Speaker 1: אהם, רבא האט געזאגט אן אנדערע תירוץ. ער האט געזאגט מ’קען נישט זאגן הלל אויף דעם ווייל “אכתי עבדי אחשורוש אנן”. ער האט אראפגעשפילט.
א שארפע קשיא אויף רבא פון „מעבדות לחירות”
Speaker 1: ס’איז דא א קשיא, לכאורה אפשר לויט רבא קען איינער פרעגן, קומט מען צוריק צו די קשיא פון מרדכי, ווייל דו קענסט נאך נישט זאגן ווייל מעבדות לחירות, ווייל מיר זענען נישט פולי ארויס מעבדות לחירות, ווייל דאס איז דאך די סיבה פארוואס דו זאגסט אז מ’זאגט נישט הלל.
נאכאמאל, איך פרעג צו רבא ווענדט אפ די זאך וואס זאגט אז זיי האבן עס ארויסגעלערנט מעבדות לחירות? קענסט זאגן אז יא, רבא ווענדט אפ לכאורה די גאנצע הנחה, ווייל איינמאל ער זאגט אז מ’איז נישט פולי ארויס מעבדות, און מ’איז אכתי עבדי אחשורוש אנן, און מ’זאגט נישט הלל, פארוואס זאל מען זאגן קריאת המגילה אויך נישט? ס’איז נישט קיין היתר יעצט אויף קריאת המגילה.
א מעגלעכער תירוץ – חילוק צווישן „הלל” און „הודאה”
Speaker 1: איך האב נישט קיין תירוץ, איך ווייס נישט. אפשר זאגט ער אז די לשון הלל שטימט עפעס נישט. מ’דארף דאנקען דעם אייבערשטן ווייל מ’איז נאכאלץ ארויס מעבדות לחירות, אבער די לשון הלל קען מען נישט, ווייל אין א געוויסע בחינה איז מען נאך אלץ עבדי אחשורוש. ווייל די לשון הלל עבדי ה’… זייער גוט. הללו עבדי ה’ מיינט שוין צו זאגן “ולא עבדי פרעה”, אבער עקזעקט, די לשון קען מען נישט זאגן אויף די געוויסע נס, ווייל אונז זענען נישט “ולא עבדי אחשורוש”.
א קשיא אויף דעם חילוק – פסח
Speaker 2: יא, נו, ס’שטימט דאך נישט. קודם כל, וויאזוי קען מען נישט יא זאגן פסח? אויב אונז זענען עבדי אחשורוש, איז דאך פסח אויך די פראבלעם אז מ’איז עבדי אחשורוש.
Speaker 1: איין זאך רעדט ער, ער רעדט פון די גאולה. די גאולה פון מצרים איז מען געווארן אויס עבדי פרעה, האט מען געזאגט הלל. משא”כ ביי די אידן, ביי יענץ איז זיי נישט איינגעפאלן צו זאגן די מגילה, ווייל זיי זענען נאך געבליבן עבדי אחשורוש.
Speaker 2: ס’איז פארענטפערט. וואס קען מען זאגן? זיי זענען ברוך השם, זיי זענען נישט עבדי המן. אחשורוש איז א וואוילע קעניג.
Speaker 1: עבדי השם מיינט להפיקע, אזויווי “ולא עבדים לעבדים”, איז דא אזא זאך, יא? “כי לי בני ישראל עבדים ולא עבדים לעבדים”. דאס מיינט אז ס’קען נישט זיין א עבד ישראל. אבער ס’איז אן אנדערע זאך.
ממילא, אויף אחשורוש קען מען נישט זאגן, ווייל זיי זענען נאך ביידע.
די צענטראלע שאלה: וואס טוט „אכתי עבדי אחשורוש” צו דער דין פון מקרא מגילה?
Speaker 1: מ’דארף פארשטיין, יא, וואס איז די געשעפט? פארוואס איז הלל? פארוואס איז די מגילה יא? צו איז דאס עפעס א דין אין די הלל קען מען נישט זאגן, אדער ס’מאכט שוואכער די גאנצע דין פון „מעבדות לחירות”?
איבערגאנג צו די גמרא מגילה ז’ ע”א
Speaker 1: אקעי, בקיצור, דאס איז איין גמרא, אקעי? ס’איז דא נאך גמרות, רייט? וואס זענען נאך גמרות? נאך גמרות, דאס איז… שפעטער זאגט די גמרא אז אסתר איז געווען איינע פון די נביאים. רייט, דאס איז די קאנעקשאן, ווייל מיר האבן פריער אויסגערעכנט אז ס’איז דא שבע נביאות, זאגט מען יעצט וואס זענען די שבע נביאות.
אקעי, יעצט לאמיר גיין צו מגילה דף ד’, רייט? אקעי, ד’ אדער ז’ לכאורה. ז’. דאס איז איין גמרא, די תנו רבנן. אקעי, מ’דארף קוקן וויסן צו דאס איז א ברייתא וואס איז געקומען, וואס מ’ווייסט פון ערגעץ.
Speaker 2: פארוואס איז נישט דא קיין גוטע פירוש אויף די גמרא אדער יענע וועלכע?
Speaker 1: העלא? דו האסט גערעדט יעצט לשון הרע אויף צען טויזנטער מפרשים. איך בין דיר מוחל. אפגעקומען מיט גרינגע מפרשים. דו האסט א תוספות, דו האסט א…
לאמיר צוריקגיין צו די גמרא מגילה י”ד עמוד א’. דאס זאגן די מפרשים אויף די גמרא. אונז רעדן פארוואס מ’זאגט נישט הלל.
די גמרא מגילה ז’ ע”א – „אין פוחתין ואין מוסיפין”
דברי הגמרא – די ברייתא
Speaker 1: אקעי, סאו אויף דעם “מאי דרוש” איז דא מפרשים וואס זענען עוסק אין די שאלה וואס איז די פשט פון דעם. סאו לאמיר קודם לערנען, ווייל ער ברענגט די סתירה פון די פריערדיגע, פון די אנדערע גמרא. לאמיר לערנען די פריערדיגע.
סאו בקיצור, הלכה למעשה, דא אין די גמרא איז דא לכאורה א… לפי דעתי איז דא א סתירה. די ברייתא האט געזאגט אז וואס? אז “לא יפחות ולא יוסיף על מקרא מגילה”. אבער די גמרא האט גע’דרש’נט אז ס’איז דא א דרשה פון “מעבדות לחירות”, און פון דעם איז אריינגעגאנגען אין א נושא צו מ’זאגט הלל לכתחילה, אקעי? אז לכאורה א זייטיגע נושא, ווייל הלל, הלכות הלל.
א מפורש’ע סתירה צום רמב”ם
Speaker 1: אקעי. שוין. און יעצט איז דא נאך א גמרא אין… אקעי, דאס איז איין גמרא, א זייער אינטערעסאנטע גמרא, ווייל דא איז דא א מפורש’ע ברייתא וואס ווערט געברענגט דא וואס זאגט אז וואס? אז די נביאים האבן יא מוסיף געווען מקרא מגילה. ממש צורי חיות אויף די רמב”ם. די רמב”ם זאגט אז די נביאים האבן גארנישט מוסיף געווען, אפילו מקרא מגילה.
א מעגלעכער תירוץ פאר דעם רמב”ם
Speaker 2: ניין, מ’קען ענטפערן די תירוץ. די רמב”ם האלט אז לכאורה איז קיין זאך נישט מוסיף געווען, נאר ס’איז אזויווי אן א דאורייתא וואס מ’לערנט ארויס פון א קל וחומר.
Speaker 1: אבער ער פרעגט א גוטע קשיא. וואס איז די קל וחומר? אז מ’האט געטראפן נאך נסים אין די אלע נביאים צווישן…
Speaker 2: ניין, אדרבה, מ’קען לערנען נאך די תירוץ. טאקע דאס איז די שטאט “לא יפחות ולא יוסיף”. ער מיינט צו זאגן, נאר זיי האבן געטראפן א קל וחומר.
Speaker 1: נאך די תירוץ פון די גמרא, ער זאגט…
דער תירוץ פון דער גמרא – „מאי דרוש? מה מעבדות לחיים אמרינן שירה”
Speaker 1: אבער ס’איז אינטערעסאנט, ביי די וועי. דאס וואס דו האסט געזאגט איז אן אינטערעסאנטע זאך. נאך די תוספות פון די גמרא, מה מעלתה של חירות? וואס טייטש? חוץ מקרא מגילה? אז זיי האבן נישט געהאט קיין אנדערע… אז דאס איז די איינציגסטע קל וחומר וואס זיי האבן געמאכט? און חוץ דעם האבן זיי גארנישט צוגעלייגט, אפילו נישט געקענט? און ער זאגט אז דאס איז דער ראיה, דאס טוען דאך גאנץ חז”ל, דאס איז דאך וואס מען טוט א גאנצע צייט. אפשר די נביאים טוען עס נישט, נאר די סופרים טוען עס, און דאס איז איינס פון די זאכן וואס די נביאים טוען עס. א גוטע שאלה.
הערה וועגן „גדולה הסרת הטבעת” – דער קאנטעקסט פון דער ברייתא
Speaker 1: ביי די וועי, עס איז נאך א הערה פון די גמרא. די גמרא איז עוסק, קוק אריין אין די גמרא פריער, איז דא די זייער באקאנטע מדרש פון רבי אבא בר כהנא, “גדולה הסרת הטבעת יותר ממ”ח נביאים ושבע נביאות שנתנבאו להם לישראל, ולא החזירום למוטב, והסרת הטבעת החזירם למוטב.” די גאנצע גמרא איז א מדרש בעצם אויף דעם “ויסר המלך את טבעתו” פסוק. און ער זאגט אז די הסרת הטבעת איז געווען בעסער פון די מ”ח נביאים. און צוזאמען מיט דעם ברענגט די גמרא די תנו רבנן פון “אין פוחתין ואין מוסיפין על מה שכתוב בתורה”. עפעס א סתירה דערנאך. עס איז נאר די ערשטע פאר, ווייל מ”ח איז נאר געווען ביז מ”ו, ווייל עס איז נאר געווען מרדכי, אסתר, חגי, זכריה, און מלאכי.
„אין פוחתין ואין מוסיפין” – וואס מיינט עס?
דער פסקי תוספות’ס חידוש – „מקרא מגילה” מיינט די קריאה, נישט די מצוה
Speaker 1: איז דא די תוספות רעדט, נישט די תוספות, די פסקי רעדט, טענה’ט אז די “אין פוחתין ואין מוסיפין” – מ’דארף אויך וויסן וואס די “אין פוחתין ואין מוסיפין” מיינט. מיינט עס די מגילה? אפשר ווען עס זאגט “מקרא מגילה” מיינט עס נישט די מצוה פון מקרא מגילה, אפשר מיינט עס די מגילה. סתם, פאני, וועלן מיר פירן מיין גאנצע אנטלייגען צו זאכן. ווייס איך נישט.
זייער פאני, ווי די פסקי רעדט זאגט, “זאל מוסיף זיין א סך ספרים, לעז סורא, ווי נישט לא תוסף לקרות.” בשעת’ן ליינען די מגילה האבן זיי געמאכט א חיוב צו ליינען. וואס איז דא די גאנצע טראכט וואס מען ליינט? וואס איז די מגילה אנדערש? אהא, סתם נביאים האבן אייביג געזאגט נבואות פון נסים וואס איז געשען און אזעלכע זאכן, אבער זיי האבן קיינמאל נישט געזאגט אז מ’זאל עס ליינען ברבים. זיי האבן אויך מוסיף געווען תקנות, ווי ירמיה’ס וכדומה, אבער זיי האבן נישט געמאכט זאכן… ער לערנט אז ער רעדט זיך פון די… די “אין פוחתין ואין מוסיפין” איז נישט אז זיי האבן נישט געמאכט קיין מצוות, זיי האבן נישט געמאכט קיין תורות. דא איז דא א מצוה פון קריאת התורה. ליינען, וואס ליינט מען? מען ליינט די חומש. ניין, מען ליינט אויך די מגילת אסתר. דאס איז לכאורה.
דער קשר צו דער רמב”ם’ס שיטה וועגן מגילת אסתר
Speaker 1: דאס האט צוטון זייער שטארק מיט דעם וואס מיר האבן געלערנט די אנדערע ענד. ער זאגט אז די ליינען דארף תורה איז אויך דא א פראבלעם פון די סיבה?
Speaker 2: יא. ס’איז נישט קיין מצות עשה דאורייתא. ס’איז נאר א מנהג.
Speaker 1: אבער די מצוה פון ליינען, דאס איז די פראבלעם. נישט די ליינען, די מצוה פון ליינען.
Speaker 2: ס’איז נישט די לעוועל, ס’איז נישט צוגעשטעלט צו די תורה.
Speaker 1: זיי האבן פארשטאנען אז ליינען די מגילה איז כעין קריאת התורה. מען זאל נישט גיין קיין ליינען נביאים, מען ליינט עס פאר זיך.
Speaker 2: אזוי האבן זיי פארשטאנען.
Speaker 1: די פסק רעדירט שטימט מיט די רמב”ם וואס זאגט אין די ענד אז מען גייט מבטל זיין אלע נביאים חוץ פון די מגילה, ווייל דאס האט מען געמאכט בתור שטיקל חומש כביכול. די מגילה איז א שטיקל חומש.
חנוכה האט זיי נישט געבאדערט, ווייל מען צינדט לעכט. אבער די גייסט וואס ס’מאכט אז מען ליינט עס אזויווי מען ליינט די תורה, איז ווייל די מגילה איז א שטיקל חומש. פארשטייסטו וואס איך זאג?
דיסקוסיע: צוויי אופנים אין פארשטיין מקרא מגילה – קריאת התורה אדער הלל?
דער ערשטער אופן – מגילה איז כעין קריאת התורה
Speaker 1: און די ענטפער אויף דעם איז “מה מה עבדיך לחיות אמרינן שירה”. ער זאגט אז ס’איז טאקע נישט קיין חומש, נאר ס’איז שירה. ער טוישט וואס מגילה איז. מגילה איז נישט קריאת התורה, נאר מגילה איז א מין קריאת המגילה.
Speaker 2: ניין, ניין, ניין, you’re confusing two sugyos. דו פארמישט צוויי סוגיות. די אמת’ע פשט אין יענע סוגיא…
Speaker 1: ניין, די גמרא ענטפערט דאך אויף דעם “מאי דרוש?” אמר רבי חייא בר אבין…
Speaker 2: Right, אבער…
Speaker 1: אמר רבי חייא בר אבין, “מה מה עבדיך לחיות אמרינן שירה”. די גמרא פרעגט דאך. איז פשט אז ס’איז נישט קיין קריאת התורה, ס’איז נאר קריאת המגילה אדער וואס?
Speaker 2: איך ווייס נישט, ס’איז טאקע פאני.
דער צווייטער אופן – מגילה איז כעין הלל/שירה
Speaker 1: כאילו ווער די עולם איז, צו וועם ליינט מען די מגילה? צו די עולם, צו די ציבור. מען דאנקט. דאס איז געווען די שאלה. צו מען ליינט די מגילה ווי א ליצנות’ל אז מען איז מודיע די סיפור פאר די עולם, אדער מען טוט עס אזויווי א צדיק וואס איז מודיע די סיפור פאר די אייבערשטער, און מען שפרינגט, מען טאנצט, מען זאגט, מען דאנקט די אייבערשטער.
די קשיא אין די גמרא איז געווען אז ס’איז א קריאת התורה. די ענטפער איז אז ס’איז א מין הלל.
Speaker 2: קוק וואס דו זאגסט, ס’איז נישט קיין קשיא. די גמרא זאגט נישט קיין קשיא. די גמרא פרעגט “מאי דרוש?” I don’t know what this means.
Speaker 1: “מאי דרוש?” מיינט אז וויאזוי האבן זיי גע’דרש’נט, וויאזוי האבן זיי געטראפן אן ענטפער צו דעם כביכול.
Speaker 2: ער זאגט דארט מיט ר’ שיע’לע שמעלקער די שאלה צו מ’דארף קוקן אין די מגילה. ער זאגט אז ס’איז א מחלוקת צו יוצאים ידי חובה צו מ’גלייבט אז ס’איז טאקע נוסף געווארן בכלל, אקעי?
גמרא מגילה ז’ ע”א – שמואל בר יהודה און „התפשטות”
Speaker 1: אבער דעם קוקן אונז דאך ווייטער. איך ווייס אז ער זאגט אז ס’דארף זיין איינע פון די פריערדיגע בלעטער. יא, דארף זיין דף ז’ עמוד א’. אמר שמואל בר יהודה. יא, דאס איז א שפעטערדיגער אמורא, שמואל בר יהודה זאגט אזוי. אה, אה, איז דא, די גמרא רעדט וועגן וואס מיינט “עשויים”? איינער האט געוואלט דרש’נען “אשרינו” מיינט אז מ’ליינט עד ראשונים. זאגט די גמרא אז ר’ אליעזר בר’ יוסי, וואס ער האלט אז מ’ליינט עד ראשון, וואס טוט ער מיט “אשרינו”? זאגט די גמרא, ער טוט עס פאר ר’ שמואל בר’ יהודה. דא רעדט ר’ שמואל בר’ יהודה מיט חילוקי דעות ווי בששי, וואס דארף כולל זיין. ס’איז זייער אינטערעסאנט, דא רעדט ער פון די התחלה פון התפשטות פון די… יא? ס’איז די התחלה פון התפשטות. פארשטייסט וואס איך מיין?
המשך הקדמה להלכות מגילה וחנוכה: רבי שמואל בר יהודה – „תחילה קבעוה בשושן ולבסוף בכל העולם כולו” ודיאלאג אסתר מיט די חכמים
רבי שמואל בר יהודה – „תחילה קבעוה בשושן ולבסוף בכל העולם כולו”
איינער האט געוואלט דרש’ענען „בשנים” מיינט אז מ’ליינט אדר שני. איז זאגט די גמרא אז רבי אלעזר ברבי יוסי, וואס ער האלט אז מ’ליינט אדר ראשון, וואס טוט ער מיט „בשנים”? יא?
זאגט די גמרא, „עביד ליה כרבי שמואל בר יהודה”. דא איז רבי שמואל בר יהודה. „תחילה קבעוה בשושן ולבסוף קבעוה בכל העולם כולו”.
ס’איז זייער אינטערעסאנט, דו רעדסט פון א מהלך פון התפשטות פון די, יא? ס’איז א מהלך פון התפשטות. פארשטייסט וואס איך מיין?
נאכאמאל, ווי זאגסטו? די גמרא ווי מגילה דף ז’ עמוד א’. נאך א גמרא וואס דו דארפסט זען, צו ס’שטימט מיט די גמרא אין דף י”ד. דף י”ד איז א פארט פון די אגדתא פון וואס די גמרא דרש’נט די, וואס די גמרא דרש’נט די, וואס די גמרא דרש’נט, נו, די גאנצע מגילה.
דא רעדט מען פריער, ווען ס’איז א המשך צו די משנה אויף אדר ראשון ואדר שני. די גמרא זאגט אז די חכמים האבן געדרש’נט „בשנים” אז מ’דארף ליינען באדר שני. פרעגט די גמרא, רבי אלעזר ברבי יוסי וואס ער האלט אז מ’ליינט אין אדר ראשון, וואס טוט ער מיט „בשנים”?
ער לערנט עס ווי רבי שמואל בר יהודה. רבי שמואל בר יהודה האט געזאגט אז „תחילה קבעוה בשושן ולבסוף קבעוה בכל העולם כולו”. ער ברענגט א רייע פון די פסוקים דארט. ווער ס’וועט לערנען די פסוקים דארט אין די מגילה קען לכאורה זען אז דא איז צוויי קביעות, איינס פאר שושן און איינס פאר די גאנצע וועלט.
„שלחה להם אסתר לחכמים: קבעוני לדורות”
אקעי. נאכדעם איז דא נאך א שטיקל פון רבי שמואל בר יהודה. אמר רבי שמואל בר יהודה, יא? וואס איז רבי שמואל בר יהודה? „שלחה להם אסתר לחכמים, קבעוני לדורות”.
וואס מיינט „קבעוני”? זעץ מיך קבוע? וואס מיינט „קבעוני”? ס’מיינט קריאת המגילה? אדער ס’מיינט מאך מיך פאר א נביא? איך ווייס נישט. „קבעוני לדורות”.
זאגט רש”י, „קבעוני ליו”ט ולקריאה”, לכתוב לי לשון „קבעוני”, זעץ מיך קבוע, איך וויל האבן א יום טוב על שמי. אסתר, אסתר איז די מגילה, אסתר איז יום טוב, אסתר איז פורים. איך וויל זיין פעימעס. איך וויל זיין פעימעס, מאך מיך פעימעס. וויאזוי? מאך מיר א יום טוב.
ס’הייסט מגילת אסתר, ס’איז נישט קיין דזשאוק. ס’איז א כינוי וואס די חכמים האבן איר גערופן. רופט מען ספר שמואל און ספר מלכים. דו זעסט אז ס’איז ממש אהלן.
רש”י זאגט יא, ליו”ט ולקריאה, ליו”ט ליו”ט ליו”ט. פארוואס טראכט ער אז ס’מיינט א בעט מיך? וועלכע ווי מיך איז א לשון פון מיך. ס’איז דא א גמרא שפעטער וואס שטייט והוצא להם לשם, זי מקרב מגילה. האב איך געדענק, ס’איז א מדרש אז ס’ווערט לשם. דער שטער מיינט ליו”ט פערמאס, רייט, רייט, מאכן אן אסתר מופירתא. אקעי מאכן קיצור, מאכן רש”י טייטש נאך די ווארט קבעוני, פארוואס עס איז מיך? וועלכע פנים, די ווארט איז… מאכן פורים. יא?
דער ענטפער פון די חכמים: „קנאה בין האומות”
אקעי, זאג די גמרא. שלחה להם, האבן די חכמים געענטפערט אז ס’טוהר, איז נישט קיין זאך וואס מען קען טון, ווייל ס’גייט מורא זיין קנאה ביי דעם האומות העולם. אה, דאס איז געווען סאטמארער’ס. יא, אונז זענען מיר יעצט אין גלות, מ’קען נישט נישט מאכן שמחה ברי אמת, און נישט שמחים להזכיר מפילתם.
אקעי, עס זעגט רש”י. אבער זאלן נישט גיין קיין הלכה’דיגע ענין. זיי האבן נישט געענטפערט אז מ’טאר נישט וועגן… קוק, אלע ארבעים און שמונה נביאים האבן מיר נישט צוגעלייגט, פלוצן גייסטו איר צולייגן? אממ… שלחה להם, כבר כתובן.
ביידע וועי, דאס איז אלץ א מדרש, דער שמואל ברעידער, ער זעט מיר אויס. עס זעט גוט מדויק די פסוקים. אבער ער האט ערשטיג געענטפערט, „כבר כתובן” אלס עבדי דברי הימים, ער מיינער דארט מען נישט מוראים פון די גוים. זייער געטעקסט, ער טיישט אריין, ער האט געלערנט, וואס קומט אריין די פסוק, „כבר כתובן”.
דער פסוק מיינט צו זאגן, נישט, אז מ’האט נישט מוראים. ס’איז טו בעד. דער ערשטיגער די פרעסטער אזויער פרא-ציונות ארגומענט. ער האט געקומענט אז סאטמאר זאגט פאר די מדינה. פארוואס מאכן ענק שלאגן ענק זאכן מיט די ערעבער? ס’מאכט דיך קרובה א וויינע אומר. ס’זאגן יא יא יא. און די מייסטע, אז מיט סאטמאר זאגן אז זינס זענען נישט, גייט עס העלפן? ס’שטייט עניווייז די אנדערסייטונגען. סאוי, עליסט, זאל מען נישט זיין קיין לאזר.
דיסקוסיע: וואס מיינט „לדורות” און פארוואס איז דאס א פראבלעם?
אבער, איך טראכט אבער עפעס אנדערש. די ווארט איז אפשר דא, אבער די ווארט „לדורות”. ס’האט דיך אבער אים געזאגט צום אלט מחשיד די בעת התלהד. אבער עס קען זיין אז ס’איז גייט אמאל שייטן מיט א אידן. ס’זאגט צו אז עס איז טייט שוין איינע ווען די ספר. ס’איז מ’גייט עס איינע ווי געדענקען פון די ספר דברי הימים, דאס איז די ווארט „לדורות”.
טאקע א גוטע שאלה. יענע דור אליין איז דאך נישט געווען קיין פראבלעם, ווייל אחשורוש, וואס הייסט קנאה האט מען איינגעשטילט? די גאנצע זאך איז שוין געווען גארנישט קיין קנאה. אויב עפעס איז געווען קנאה, ווייל מ’האט געהרג’עט 18,000 מענטשן אין שושן. נישט ווייל מ’גייט עס ליינען, איינער גייט געבן שלוח מנות.
ניין, דו זאגסט אז דו קענסט נישט דערשאפן מיט דעם מהלך. מ’טאר נישט רעדן דערפון.
ניין, וועגן דעם טראכט איך, אפשר איז דאס טאקע די עיקר ווארט אויף די ארט, אויף „לדורות”. יעצט טאקע, זענען מיר נישט אחשורוש’ס עבדים, און מ’האט אונז סאך מער מסדר געווען, די אידן זענען יעצט על הגובה. אבער אז דו זאגסט מ’זאל עס טון לדורות, קען עס דאך גורם זיין דאון די ראוד פראבלעמס.
אסתר’ס ענטפער: „כבר כתובן על דברי הימים למלכי מדי ופרס”
און אויף דעם זאגסטו אז די גוים ווייסן שוין עניוועי פון די ספרים וואס מ’האט געמאכט אין די ימי פורים. דאס איז אויך נישט עכט קיין תירוץ, ווייל יא, וואס זאגן די חכמים? די חכמים זאגן מ’זאל זיך מורא האבן פון די גוים, דעמאלטס איז עס נישט קיין עכטע ענטפער.
וואס ענטפערט אסתר? אז זי ענטפערט לאדזשיקעל אז א גוי ווייסט אז ס’גייט נישט זיין קיין אנטיסעמיט ווייל ס’שטייט שוין עפעס אנדערש. ניין, ער גייט עניוועי, ער גייט טרעפן אן תירוץ.
וואס זי זאגט איז עפעס אנדערש. זי זאגט אז ס’גייט עניוועי זיין. ניין, וואס זי זאגט איז אז ס’גייט עניוועי זיין, סאו דערפאר וואס איז בעסער? אויב די גוים גייען אונז עניוועי פיינט האבן, עכ”פ זאלן זיי אונז פיינט האבן ווייל מיר געווינען, נישט ווייל מיר פארלירן.
אבער אפשר איז די ווארט עפעס אנדערש. זיי גייען פיינט האבן די אידן ווייל זיי טראכטן זיך אויף מעשיות אז די גוים וועלן זיי הרג’ענען און דאס. זאגט ער אז יעדער ווייסט דאס, און מ’גייט קוקן אז ס’איז אן עכטע זאך. קודם כל, איינער גייט גיין אין די אידישע היסטאריע, ס’ווערט אן אידן א יואל מאכט…
אבער די פשוט’ע פשט מיינט אז ס’איז א לאסט קאז. דו ווילסט זיין אזוי ווי דו ווילסט אז די אידן זאלן נישט זיך שרייען אז ס’איז נישט נאר א מדינה. יעצט איז נאר די שאלה צו די מדינה גייט סורווייוון אדער נישט. אבער די אידן האלטן זיך פון זיין ארום און ארום קומען נישט דא אין מיין לעמפל.
פארגלייך מיט „אכתי עבדי דאחשורוש אנן”
אבער מ’דארף פארשטיין, ס’איז אביסל אן ענליכע זאך צו דעם וואס די גמרא זאגט „אכתי עבדי דאחשורוש אנן”. כאילו די חכמים זאגן, מיר קענען נאך נישט מאכן קיין פולע סעודה, ווייל קוק, מיר זענען דאך נאך אלץ סטאק צווישן די גוים. און דאס נעמט אוועק די סיבה צו פייערן.
דער זאגט אבער נישט. ס’איז א שיינע תורה, אבער קוק, זיי זאגן, פארוואס זאל איך זיך פרייען? דו זעסט אז מיר זענען נאך אלץ סטאק מיט קינדער, ווייבער, און בנים על שולחן מלכים. ס’איז יעדעס מאל גייט מען זאגן ביי די סעודה, דו גייסט לערנען אונז. איך האב א גוטע ענטפער פאר דיר. ס’איז נאך אלץ אינטערעסאנט, יעדער זאל מיר זאגן תורה. דארפסט דיר בלייבן, דארפסט דיר איבערלאזן עפעס צו זיין אנדערש.
פארוואס האט אסתר געשיקט צו די חכמים?
מ’דארף פארשטיין אפאר זאכן. מ’דארף פארשטיין פארוואס זאגט אסתר? אסתר, ווען זי האט ארויסגערוטשט צו די חכמים, האט זי עס נישט געזאגט ווייל זי וויל זייער עקספערטיז וועגן אנטיסעמיטיזם. צו אנטיסעמיטיזם האט זי בעסער פארשטאנען. זי איז דער משנה למלך. זי איז דער וואס עס שטייט און קאכט זיך אין דעם.
לכאורה ווען זי פרעגט די חכמים מיט די חתמירה אויף די זאכן פון „קבעוני”, „קבעוני” מוסף זיין א מצוה, א יום טוב וואס עס שטייט אין דף י”ד.
אדער אפשר „קבעוני לדורות” מיינט אז זיי זאלן עס פשוט איינפירן? יעדער רב אין זיין שול זאל ווייסן, ענק זענען דאך די רבנים. זעהסטו, ווי מען זאגט אז עס שטייט שוין דארט, דאס איז די מהרש”א, דער מהרש”א לערנט… אזוי דאס שטייט אין אלו הן כתובים, דעם ענין, די אגרת השנית מיינט אז מען האט געשיקט… ער האט געדאכט אז ער האט געשיקט צו די חכמים און פרעגן, האבן זיי געזאגט ניין, פאר דעם האט זי צוריקגעענטפערט… עס איז מדויק אין פסוק, אזוי זאגט דער פסוק, דער פשט בערך אזוי, צוויי אגרות מען שיקט אהער, עס ווערט געשיקט צוריק פאר די חכמים, האט זי געענטפערט אז די נשמה פון די פרשה פון עמלק למשל, דאס איז געווען עפעס א דראמא צווישן אסתר און די חכמים.
דאס איז מער א דרוש, דאס איז ממש פשט.
דער „סאטמארער” שמועס – צו מ’זאל זיך אננעמען מיט די גוים
אקעי. די צווייטע זאך. איך מיין אז זי האט געמיינט צו זאגן אז ווען עס איז געקומען אהער, דער סאטמארער סטריט, אוי איך בין מסכים, סאטמארער רבי איז גערעכט, ס’וואלט געווען קלוגער פאר די אידן זיך נישט אנצונעמען מיט די גוים anyways. But now, דעי אפשען איז שוין נישטא מער. ווייל פארוואס? דער גלות איז שוין אויף טערעס, דער גלות האט זיך אנגעהויבן, מען קען נישט מאכן. יעצט נאר צוויי אפשענס, אדער פארלירן אדער געווינען. סאו וואס זאל מען טון? פארלירן? געווינען, נעמעס.
נישט קיין מצוה. דאס וואס דער רבי זאגט אז מען דארף זיך נישט אננעמען פאר די גוים, עס איז נישט קיין מצוה. דאס איז אן עצה טובה. הייסט עס איז נישט קיין מצוה צו פארלירן. מען זאגט אנדערש. מען זאגט אנדערש. ווערט אונז צומאל געוואויר אז אפילו די אידן, איך ווייס, דיינע קארטלעך, וואס זאגן זיי? גלייבן זיך אויך אין א משיח. און משיח קען דאס אויך ארגאניזירן.
דער גוי וואס שוין דער מין אוהב חכמה, און נישט זאגט עכט קיין וועג אים צו… מען גייט זיך נישט גיין אנטקעגן אונזער אמונה אז די אידן זענען בעסער מצד די גוים. אבער דא רעדט מען מצד די „כתבוני”, „כתבוני”. אקעי זייער גוט. די נעקסטע שאלה, די נעקסטע שאלה.
ווען ס’וואלט ווען געקענט זיין אז די גוים וועלן קיינמאל נישט וויסן אז מ’האלט אז משיח גייט קומען, אז אונז זענען עם נבחר ומעלה. אבער זיי ווייסן שוין anyways. סאו therefore לאמיר שוין אויספירן. וואס איז די פוינט פון עס באהאלטן? דו גייסט גארנישט אויפטון. דו גייסט זיין סתם א loser, סתם טארטיגע הענט גייסטו האבן, יא, נישט געווינען אלע גוים, און נישט…
איך שטיי אויף אבער נישט. אז ער קען זיין „כבר כתובן” מיינט, ס’שטייט שוין, אונז האט נישט געשען קיין קינד, ס’איז גארנישט געשען אינעם מצב. יא געשען, זיי האבן געוואלט ארגינעל. דו דארפסט כאפן אז די גאנצע מרדכי האט זיך אנגעהויבן פון איין קנאה, יא? ער גייט זיך נישט בוקן, איין נישט קנאה, איין מסירת נפש. ער גייט זיך נישט בוקן, ער גייט מאכן אזא זעלענסקי למעשה, רייט? ער גייט זיך נישט בוקן פאר טראמפ. יא יא, און די גאנצע… אלע אידן הרג’עט מען. און דו ווילסט זיך מאכן נאכאמאל? לאמיך דיר דערמאנען יעדע מאל, דער טאג וואס מ’האט זיך נישט געבוקט פאר טראמפ, ביסט משוגע? מ’האט אונז כמעט פארלוירן.
דאס איז וואס די גמרא זאגט, אז ס’קען זיין אז אסתר האט גע’ענטפערט אז זיי ווייסן נישט אז מרדכי איז שוין א איד. ס’איז געווען געשריבן אין… דאס איז איר סטראטעגיע. ס’איז דא צוויי סטראטעגיעס. איין סטראטעגיע איז וועלכע איך האב, בוק זיך, מ’מיינט נישט, מ’מיינט יא. אזוי ווי ס’שטייט „ומרדכי לא יכרע ולא ישתחוה”. ס’שטייט מרדכי וועט נישט אריינגיין מיט דעם, „ומרדכי לא יכרע ולא ישתחוה”. זיי האבן עס אנגעהויבן. באט וואנס זיי דיד איט, איז נישטא קיין וועג ארויס, ווייל זיי זענען שוין סטאק. יעצט וויאזוי גייט מען זיך ארויסדרייען דערפון? גייט מען זאגן „איך בין נישט קיין איד”.
דיסקוסיע: ס’איז דא אן ענין פון סעלעברעיטן און ארויסברענגען די קאר
אויף דעם זעט מען דאך עפעס, אז ס’האט צוטון מיט „קבעוני”, און די גוים ווילן וויסן. זעט מען אז ס’איז דא אן ענין פון סעלעברעיטן און ארויסברענגען די קאר, יעדער זאל זען. ס’שטימט זיך נישט. פורים איז דאך די ענין פון די גוים זאלן אויפזען אז ס’איז פורים. א גוי וואס גייט דורך די אידישע גאסן פורים ווייסט אז ס’איז פורים. זיי זען די קאסטומס. ס’קען זיין אינגאנצן עפעס אנדערש.
די אינטערעסאנטע זאך איז, „כבר כתובן” שטייט. ס’קען זיין אסתר זאגט אויף זיך, איך בין שוין איינער פון די… ס’קען זיין, יא, „כבר כתובן על דברי הימים למלכי מדי ופרס”. איך בין שוין געווען א גרויסע קעניג, און איך האב שוין נישט מורא געהאט פון אנטיסעמיטיזם.
ניין, „כבר כתובן” מיינט… „אני” מיינט מגילת אסתר, מיין מגילה. „אני” איז אזויווי „כבו אני”, אלץ רעדט זיך פון איר. זי איז די צענטער פון די סטארי. זי איז די צענטער פון די סטארי, אין א געוויסע בחינה, זי מיט מרדכי. זי, נישט מרדכי. ס’שטייט נישט מרדכי, ס’שטייט אסתר. ס’שטייט „ותכתוב אסתר”. דאס איז לכאורה די…
אקעי. עניוועי, שוין.
סיכום: דאס איז נישט קיין הלכה שמועס, דאס איז פאליטיק
אבער וואס דו זאגסט, דאס איז אלץ נישט קיין הלכה שמועס, דאס איז אלץ א שמועס פון פאליטיק, צו ס’לוינט זיך. פאליטיק אין די גוטע סענס, רייט? נישט פאליטיק. איך מיין אז ס’איז נישט קיין הלכה. ס’איז צו מ’דארף פארזען טון אדער נישט. די שאלה איז צו מ’זאל מאכן די תקנה. ס’איז נישט צו מ’זאל מאכן די תקנה, דאס איז לכאורה…
המשך הקדמה להלכות מגילה וחנוכה: „כתבוני לדורות”, דער מקור פון שרייבן מגילת אסתר, און די מחלוקת תנאים
„שלחו להם: כתבוני לדורות” – וואס האט אסתר געבעטן?
Speaker 1: זי איז די סטארי, זי איז דאך די סענטער פון די סטארי אין א געוויסע בחינה. זי מיט מרדכי. קענסט נישט זאגן ס’איז נישט מרדכי. ס’שטייט, מיר זאגן מרדכי, ס’שטייט אסתר. ס’שטייט „ותיקח אסתר”, דאס איז לכאורה די… אקעי. עניוועי, דאס איז… אקעי.
אבער וואס איך וויל זאגן, דאס איז אלעס נישט קיין הלכה שמועס, דאס איז אלעס א שמועס פון פאליטיק. ס’איז… לוינט זיך פאליטיק, פאליטיק אין די גוטע סענס, רייט? נישט פאליטיק. ס’איז, מ’דארף אזוי טון אדער נישט. א שאלה, זאל מען מאכן די תקנה. ס’איז נישט דא קיין תקלה. די אחרונים זאגן אז דאס איז די עיקר כוונה, מחמת א יום טוב, קריאת המגילה, די גאנצע יום טוב, פורים, פורים איז א התגרות באומות יום טוב, סאו האט מען געדארפט האבן א היתר פאר דעם.
א נייע מעשה: „רב ורב חנינא ורבי יוחנן ורב חביבא מתנו בקלא סדר מועד”
Speaker 1: אקעי, יעצט א נייע מעשה. רב ורב חנינא ורבי יוחנן ורב חביבא מתנו בקלא סדר מועד, כל כי האי זוגא חליף רבי יוחנן ומיילל רבי יונתן. וואס מיינט דאס? ס’איז נישט קלאר, אסאך מאמרים פון רבי יוחנן איז עכט רבי יונתן. ניין, אפשר רב ורב חנינא ורבי יוחנן ורב חביבא מתנו בקלא סדר מועד, כל כי האי זוגא חליף רבי יוחנן ומיילל רבי יונתן. וואס? ווער איז די גרופע פון חכמים? וואס גייט דא פאר?
„הודא מנייהו לכל מאן דהוא דאשכח שום זכר”. ער גייט יעצט דערמאנען א מאמר חז”ל. זאגט ער פארדעם ווער ס’האט געזאגט די מאמר. זאגט ער אז די פיר האבן געלערנט צוזאמען? ניין, אפשר וועלן מיר זען וואס רש”י טייטשט דא. אנדערש. „מתנו” – א מינוט, סטאפ. רב ורב חנינא ורבי יוחנן ורב חביבא מתנו. די פיר צדיקים האבן פארגעלערנט, האבן פארגעזאגט א משנה.
אזוי זאגט די גמרא אז זיי האבן געלערנט סדר מועד. ס’איז לאו דווקא אז רבי יוחנן איז געווען דארט. אפשר ביידע, איך וואלט געזעצט אזוי ווי דיך, ס’מאכט מער סענס. „כל כי האי זוגא חליף רבי יוחנן”, פארוואס עפעס אין מועד? ס’מאכט מער סענס אז זיי האבן געלערנט גאנץ מועד. אבער קומט איינער און זאגט צו די גמרא, אדער איינער שפעטער האט געזאגט אזוי, אז ווען דו זעסט דעם זוג, I guess רש”י ווייסט אפשר אז ס’איז נישט נאר מועד, ס’קען זיין אז ס’איז דא נאך פלעצער וואו די גמרא לייגט דאס צו. אז אין סדר מועד קען זיין אז ס’איז נישט רבי יוחנן געווען.
די וואס האבן געלערנט צוזאמען מיט די גאנצע חבורה מועד, נאר אין מועד האט זיך ר’ יונתן צוגעזעצט דארט. אקעי. כל כהאי גוונא, חליפי ר’ יוחנן, מאך חליפי זיגערס. אמר ר’ יונתן, זעסטו דא די סך הכל, און איינער פון זיי האט געצייכנט אז נאר פיר מאל איז דא. שבת, עירובין, סוכה… דו זעסט דא לכאורה א הגהה פון די זייט האט געגעבן ר’ יואל, שרייבט צו, אה, יא, יא, די קוקי זיגערס שטימט אזוי, די בתרי, די בעלי גמרא. ס’איז שווער, אפשר שוין איז מיין… אקעי.
„שלחו להם חכמים: כתבונו לדורות”
Speaker 1: שלחו להם חכמים, נאך א זאך, „כתבונו לדורות”. זיי האבן געזאגט, זיי זאלן ממש אזוי אויסדריקן, „שלחו להם חכמים, כתבונו לדורות”. נישט „קבעונו לדורות” אזויווי רש”י האט געזאגט אז מ’זאל מאכן א יום טוב, נאר „כתבונו לדורות” מיינט אזוי, אז ס’זאל זיין א מגילה וואס מ’זאל איבערשרייבן מיין מגילה, מ’זאל מאכן זיכער אז יעדע שול האט א קאפי פון מיין מגילה. יא, זיי האבן געזאגט, שרייב אריין מיין מגילה אין די לדורות, אין די ספרים וואס די שולן האבן.
„הלא כתבתי לך שלישים” – דער ערשטער ענטפער פון די חכמים
Speaker 1: שלחו להם, האבן זיי געזאגט… אין אנדערע ווערטער, ס’איז לכאורה פאסט עס אונטער די… שלחו להם, האבן זיי געענטפערט מיט א רמז פון א פסוק אין משלי, אז זי זאל אליין כאפן וואס ס’מיינט, יא? וואס שטייט אין משלי? „הלא כתבתי לך שלישים”. שלישים? שלישים? זאל זיין, אוודאי רעדט דער פסוק דא זיכער נישט וועגן מחיית עמלק, עפעס שטייט דארטן, יא? וואס איז דער פסוק די כשרש? דאס איז נישט די פוינט. די פוינט איז, זיי האבן פארשטאנען… „שלישים במועצות ודעת”. וואס זיי האבן עס יא געדרש’נט דארט אויף דער פסוק, אויף די תורה. ס’שטייט שוין אין די תורה דריי מאל מחיית עמלק, אזוי זאגט רש”י, ס’שטייט שוין דריי מאל, אין שמות, אין משנה תורה, און אין שמואל. און די גמרא זאגט, „הלא כתבתי לך שלישים”, דריי מאל.
Discussion: וואס איז מיט ספר שמואל?
Speaker 2: אבער לכאורה, וואס דו ביסט גערעכט, אז דאס איז אזוי ווי א מליצה, וואס איז געבויט אויף די איידיע אז מ’טאר נישט מוסיף זיין על התורה. איי, וואס איז מיט ספר שמואל?
Speaker 1: אקעי, סייווי שמואל ליינט מען נישט קיין מאל אין די תורה ברבים. דאס איז לויט די תירוץ וואס איך האב געזאגט, יא, אבער איך ווייס נישט. איז אזוי, אפשר ס’קאנעקט… אקעי. איי דאונט נאו.
„עד שמצאו לו מקרא כתוב בתורה” – דער מקור פון שרייבן די מגילה
Speaker 1: עד שמצאו לו מקרא כתוב בתורה, זיי האבן יא געטראפן א מקור כתוב בתורה וואס זאל מרמז זיין אז מ’קען יא מאכן א פערדע. יא? דאס איז דאך וואס מ’דארף נאר פלענען.
וואס שטייט? ס’איז דא א פסוק „כתוב זאת זכרון בספר”. איז דא דא פיר ווערטער: „כתוב זאת זכרון בספר”. „כתוב זאת” איז דא צוויי לשונות, די ווארט „זאת” איז אן עקסטערע ווארט. אקעי. „זכרון” איז משמעות אין נביאים, „בספר” איז משמעות אין מגילה. וואס שטייט אין נביאים? אין נביאים מיינט אין ספר שמואל. דאס איז דאך אלעס א פסוק אין בשלח, רייט? „כתוב זאת זכרון בספר”. האט ער גע’טענה’ט, אלישמע, משנה תורה, און ספר שמואל. אה, ער זעט שוין משלם זיין. דאס איז שילשת יתר לשון הרבים. אן אינטערעסאנטע לשון.
אבער זיי האבן גע’טענה’ט אנדערש. „כתוב זאת” – „זאת” דייקא, איבער משנה תורה, דאס הייסט אין די חומש. „זכרון” איז משמעות אין נביאים, דאס הייסט אין ספר שמואל. „בספר” – אן אינטערעסאנטע לשון.
איז בקיצור, די משמעות איז אז מ’קען יא שרייבן. ס’איז דא אזא גרויסע חומרא וואס זיי האבן אנגעקוקט ווי די גאנצע ספר איז א דין אין מחיית עמלק. ס’איז חוץ די מעשה וואס איז געשען, הייסט עס אז אסתר האט געשטאמט פון עמלק.
Discussion: פארוואס זאל דאס זיין א פראבלעם פון שרייבן?
Speaker 2: פארוואס זאל דאס זיין א פראבלעם פון שרייבן? מ’מעג נאר דריי מאל טון?
Speaker 1: זיי האבן עס אפשר אנגעקוקט ווי מ’טאר נישט מוסיף זיין צופיל אויף מחיית עמלק, ס’איז שוין צו א גרויסע קנאות, מ’איז שוין גאנץ טאג ביזי מיט אויסמעקן גוים. זאגט ער, מ’מעג יא.
Speaker 2: א גוטע קוועסטשן. איך ווייס נישט די תירוץ. אקעי.
Speaker 1: קיצור, אזוי האבן זיי געלערנט.
Discussion: דער פסוק „כתוב זאת זכרון בספר” אלס א נבואה
Speaker 2: ניין, איך טראכט אז די פסוק „כתוב זאת זכרון בספר” איז שוין א רמז אז ס’גייט זיין אין די פיוטשער נאכאמאל עמלק’ס. די שאלה איז נאר וויפיל נאכאמאל עמלק’ס גייט זיין. „כתוב זאת זכרון בספר ושים באזני יהושע”, „מחה אמחה” – ס’איז געווען איין חטא עמלק, און די פסוק זאגט אז ס’איז א נבואה, דאס איז איינע פון די נבואות אין די חומש. ס’גייט נאך זיין, מ’גייט נאך אויספירן די עמלק נאכאמאל. איז די שאלה נאר, וויפיל מיינט דאס? איז דאס מיט איין שטיקל רמז? מ’קען זאגן אז ס’מיינט נאר שמואל, ווייל שמואל האט זיכער האט ער געזאגט אז ער גייט אויספירן וואס דער פסוק האט דא געזאגט. אבער דא וועל איך זאגן אז אפשר איז דא נאך איינס. דו פארשטייסט די רמז, די ציילן ווערטער ווייס איך נישט, אבער די איידיע אז דא שטייט אז עס גייט נאך זיין נאך עמלק איז נישט אפגעפרעגט. עס איז פשוט פשט, איך מיין אז עס מאכט סענס.
„כתנאי” – די מחלוקת רבי יהושע און רבי אלעזר המודעי
Speaker 1: נאכדעם זאגט די גמרא: כתנאי, די נושא, די מחלוקת אסתר והחכמים איז א מחלוקת תנאים. וואט? אסתר והחכמים, שטייט אין א ברייתא: „כתב זאת” – מה שכתוב כאן, „זכרון” – מה שכתוב במשנה תורה, „ושים” – מה שכתוב בנביאים, דברי רבי יהושע. רבי אלעזר המודעי אומר: „כתב זאת” – מה שכתוב כאן ובמשנה תורה, „זכרון” – מה שכתוב בנביאים, „ושים” – מה שכתוב במגילה.
און וואס איז דאס? איז דער רבי לויט דעם קומט אויס אז ס’איז א מחלוקת רבי אלעזר המודעי און רבי יהושע. רבי יהושע האט געהאלטן אז די אסתר איז לאו ברוח הקודש נאמרה, בעיסיקלי. רייט? רבי יהושע האט געהאלטן אז מ’טאר נישט שרייבן די מגילה. שטימט? און רבי אלעזר המודעי האט גע’טענה’ט אז יא.
א שיינע פשט אויף „שלישים ולא רבעים”
Speaker 1: איך האב געזען א זייער שיינע פשט אויף די „שלישים ולא רבעים”. ער פרעגט אויף די קשיא, „ולא נהי דמאי ענין עמלק לפסוק זה?” וואס איז די שייכות פון די פסוק אין משלי? אלא, זאגט ער, שלמה אומר אז איך האב געשריבן „שכתבתי לך שלישים”, אז איך האב באקומען די רשות כביכול פון הימל צו שרייבן דריי ספרים, „במועצות ודעת”. דאס שטימט, ווייל די גאנצע פסוק שטימט. פארוואס האט שלמה נישט געשריבן מער ספרים? ווייל ער האט נישט באקומען רשות אויף מער כביכול, יעדער ספר. ממילא, די אסתר האט נישט קיין רעכט צו שרייבן א גאנצע נייע ספר. האבן זיי געענטפערט פון דעם פסוק.
Discussion: רש”י’ס פשט קעגן דעם אלטערנאטיווען פשט
Speaker 2: אנדערע פשט ווי רש”י, עס מיינט די דריי מאל וואס די גמרא גייט ברענגען. אבער די ספרים פון רש”י איז פון די גמרא שפעטער, די גמרא ציילט דא דריי, פיר. אבער איך וויל פארשטיין, די פשט וואס איך זאג. נאכאמאל? דריי, דריי, דריי. אבער רש”י האט א מקור, אדער עס פארציילט איינמאל די גמרא שפעטער פון די שלשולים. נאכאמאל.
Speaker 1: יא, דו רעדסט פון די מעשה שלמה. יא. שלמה האט געמאכט דריי ספרים. יא. יא, אבער רש”י’ס פשט שטימט בעסער מיט די המשך פון די גמרא, וואס מען זעט אז דאס איז די נוסח פון „כתוב זאת זכרון בספר”.
Discussion: דער ריטב”א’ס שיטה – צוויי באזונדערע ענינים
Speaker 2: אה, איך האב געטראכט דאס. אז נאך די ריטב”א, האב איך געמוזט ענטפערן אז „כתוב זאת זכרון בספר” איז די קריאה בספר. וואס איז די ענטפער טאקע?
Speaker 1: ענטפערט ער, „כתוב זאת” איז משכיות וקרן, „זכרון” איז משכיות נביאים, „בספר” איז משכיות מגילה. כאילו, אפשר מיינט ער צו זאגן, איך ווייס נישט אויב די ריטב”א איז מתייחס צו דעם, אבער עס קען זיין אז לויט די ריטב”א וועט ער זאגן אזוי, אז פון דעם פסוק „כתוב זאת זכרון בספר” לערנט מען ארויס אז מען מעג יא שרייבן נאך חלקי תורה. מען קען שרייבן די ערשטע חלק תורה, מען קען שרייבן משנה תורה, מען קען שרייבן נביאים.
אבער עס ווענדט זיך. אגעין, די ריטב”א וועט לערנען אז דאס איז צוויי ענינים. די „שלישים ורבעים” האט נישט צו טון מיט די שאלה פון „כתוב זאת זכרון בספר”. עס איז אן עקסטרע נוסח. זיי האבן געטראפן א מקור אז מען קען יא שרייבן, אז דא האט מען א מקור צו שרייבן דעם נייעם מעשה פון מחיית עמלק. אבער, אבער, פארשטייסט? דאס איז נישט קיין תירוץ אויף די שאלה. עס איז צוויי. זיי האבן געזאגט אז מען קען נישט שרייבן נאך תורה. זאגט מען, אבער יא, עס איז דא א מקור אז מען קען שרייבן.
לויט רש”י האט ער עס אריינגעלערנט אז ס’איז תלוי אין דעם פסוק, כביכול „לא יוסיף”. למעשה, עס שטייט נישט „לא יוסיף”. אין פסוק שטייט נישט „לא יוסיף”. מען דארף נאך אלץ עפעס א פסוק אז ס’איז שלישים און נישט מער. איך מיין אז שפעטער שטייט א תוספות הרא”ש אדער עפעס.
Discussion: וואו שטייט „משלי חובש”?
Speaker 2: וואו שטייט „משלי חובש”? „משלי חובש”? „הלא כתבתי לך שלישים במועצות ודעת, להודיעך קושט אמרי אמת”. ניין, איך ווייס נישט, ס’איז נישט קיין שייכות.
Speaker 1: ניין, רש”ש פלאנט דא נישט קיין שלעכטע פלאן. ער זאגט אז ס’איז א מליצה אויף די דריי מאל וואס ס’איז מרומז אין „כתוב זאת זכרון בספר”. אזוי ווי די גמרא לערנט, די גמרא זאגט אז די מחלוקת עצם החומש, אדער די מעשה וואס רבא און רב חנינא לייגן אריין אין דעם פסוק, איז בעצם א מחלוקת רבי אלעזר מיט רבי יוחנן, רבי אלעזר מיט רבי יוחנן.
וואס איז תלוי אין די מחלוקת?
Speaker 1: און ביי די וועי, וואס איז תלוי אין די מחלוקת?
Speaker 2: די מחלוקת איז תלוי צו משנה תורה איז א פארט פון די תורה. האסטו באמערקט?
Speaker 1: אה, צו כתב ספר מיינט…
Speaker 2: צו מ’קען צוטיילן קיין און משנה תורה אדער נישט. דאס איז וואס זיי האבן געהאט א מחלוקת אין פשט אין משנה תורה. איינער האט געהאלטן אז משנה תורה איז ווי שאר הספר, און דער אנדערער האט געהאלטן אז נישט.
הקדמה להלכות מגילה וחנוכה – המשך: מחלוקת תנאים אויף „אסתר ברוח הקודש נאמרה”, טומאת ידים, און שיטת שמואל
דער צוזאמענהאנג צווישן משנה תורה און כתיבת מגילת אסתר
די גמרא זאגט אז די מחלוקת „את” ו„חמור” און די מעשה וואס רב און רבי חנינא לייגן אריין אין דעם פסוק, איז בעצם די מחלוקת פון רבי אלעזר מיט רבי יהושע. רבי אלעזר מיט רבי יהושע.
און ביי די וועי, וואס איז תלוי די מחלוקת? די מחלוקת איז תלוי צו משנה תורה איז א חלק פון די תורה. האסטו באמערקט? צו כתובים, וואס דאס מיינט, אויב מ’קען צוטיילן קאנטן אין משנה תורה אדער נישט.
די תלוי איז אזוי: זיי האבן געהאט א מחלוקת פשט אין משנה תורה. איינער האט גע’טענה’ט אז משנה תורה איז „ישנה אי ספר”, און דער אנדערער האט געזאגט אז משנה תורה איז א חלק פון די תורה. אזוי איז דא תוספות וואס איז מסביר די מחלוקת.
קומט דאך אויס, אויב משנה תורה איז א חלק פון די תורה, יעצט מאך די חשבון. אויב משנה תורה איז א חלק פון די תורה, איז עס שוין דערמאנט, איז אסתר איז די שלישית. אבער אויב משנה תורה איז נישט קיין חלק פון די תורה, דעמאלט טאר מען נישט שרייבן אסתר.
דער וואס גלייבט אז ספר דברים איז אן עקסטערע דין, אן עקסטערע קדושה, ער האלט נישט פון פורים. דער וואס האלט אז ס’איז נישט קיין עקסטערע זאך, ער מאכט יא פורים.
סאו מ’קען אויך ארויסנעמען די מנהג פון ליינען משנה תורה שבת זכור ביינאכט, אז ער ליינט אויך די מגילה. בתורת זעלבסט איז ער נישט אזוי פון די מנהג.
איך זאג דיר נאר די הקדמה. איך ווייס דאך אז דו ווייסט עס. איך טראכט נאר אז מ’קען… אקעי.
צוויי שאלות אין דער סוגיא: מועד פורים vs. קדושת המגילה
זאגט די גמרא ווייטער. סאו דא איז משמע, ביי די וועי, דא איז די סוגיא, די ערשטע שטיקל פון „קבעוני” רעדט זיך פון די מועד. לכאורה איז נישט קיין מחלוקת אז ס’איז דא א מועד פורים.
יעצט רעדט מען אבער פון די שרייבן די מגילה, צו די מגילה האט א קדושה. אפשר פון דעם רעדט דער רמב”ם אויך דא ווען ער זאגט אז ס’איז אין ידיעה אז ס’איז מתקנת נביאים, אז לויט זיין פשט איז דאס קומט אויס אז ס’איז געווען א מחלוקת תנאים.
ס’איז געווען תנאים, רבי… וויאזוי הייסט ער? רבי יהושע, יא, רבי יהושע האט געהאלטן אז די מגילה איז נישט קיין חלק פון די תורה. און די אנדערע האבן געהאלטן אז ס’איז יא. מחלוקת תנאים.
און קוק ווייטער, די גאנצע אמרת הגמרא איז נישט געווען קיין קשיא. רבי יהושע איז געווען ווי דער וואס קריגט זיך מיט אסתר. עקזעקטלי. רבי יהושע האט נישט געפייערט פורים, איך ווייס נישט. די ראשונים אלע מוטשען זיך מיט דעם, זאלסט וויסן. אלעס איז נישט אזוי פשוט.
אבער דער רש”י אליין שטייט אז מ’קען מיישב זיין, און אז דער עיקר פון ספר איז נישט כתיבת המגילה. באלד וועט מען זען. לערן די נעקסטע סוגיא.
די משנה אין ידים – טומאת ידים ביי אסתר, און די קשיא אויף שמואל
נאך איין מאל די מאמר פון רבי יהודה מיט שמואל. ניין, טרוק ווען שמואל איז שמואל בן יודה יעצט. נאך פרוביר איז נישט געווען. נישט ר’ יודה מיט אונגערענישטע. יא? יא.
זאגט די גמרא. איז קיטה שמואל האט געהאלטן אזויווי לכאורה ר’ עס פאר אים זאך מיר זיין! עס איז נישט קיין קידושא. אזוי ווי ר’ ישועה. רייט? אזוי ווי ר’ ישועה. אזוי דער חבים פון דעם… ווייל אויב ר’ ישועה’ס פראוועלעם איז א א אלץ מכיאת המילאי, עס איז נישט א שאלה צו די ספר וואס הייליגט צו… אוודאי! דאס איז דאך די שאלה. די קאפילוי לדורות, דאס איז דאך די שענע. עס איז א היינע וועג מאכן צו עמפסטער… נישט דעמאלט איז דער שענע. אקעי, יא.
און שמואל… שמואל, כדי איז געווען א מערער ראסיאנאליסט, ער האט נישט ליבן געהאט דער ריכע קודש אזוי שטארק, ער האט ער געמאכט אסאך סענדסטערעזאגט, די עסטער איינע מיט איימער שדעה, עסטער זאר… אסתר לאו ברוח הקודש נאמרה… אונז האט עסתירן מיט די אנדערע שמואל, ווייל עמר שמואל… מאא האס נאך א מעמדרע פון שמואל, אסתר ברוח הקודש נאמרה…
איינטפער די גמרא, איז טאקע געזאגט געווארן ברוח הקודש, אבער נישט ליכתוב. סאו כאילו לכאורה… מען נאמרה ליכתוב אבער נאמרה לקרות… וואס כאילו איז א חלק פון די תורה שבעל פה, נישט א חלק פון די תורה שבכתב… און דאס איז די… נא אידי הארבס מינס.
„נאמרה לקרות ולא נאמרה ליכתוב” – דער חילוק צווישן רוח הקודש און קדושת כתבי הקודש
אידי הארבס מינס, איך קען אריין זאגן די מהלך פון די גמרא. די מהלך פון די גמרא איז, אז עס איז דא א מעמדרע פון שמואל אז אסתר איינו מטמא את הידים, ר’ די די זעלבע קדושה ווי די תורה? ניין, פשוט פשוט וועלט דאס געזאגט אז ס’איז טאקע די סטארי איז ברוח הקודש, אבער עס מיינט נאך נישט אז דער כתב איז א חלק אין כתבי הקודש. ס’קען זיין אז די צאנזער רבי גייט רוח הקודש…
נישט ווי תוספות זאגט דא. קענסטו זיי זאגן אז דער צאנזער רב גייט רוח הקודש? דאס מיינט מיט מטמא את הידים? מטמא את הידים איז ווי מ’זאגט אויף הלכה, א דין כתבי הקודש, רייט? מ’קען עס מציל זיין מפני הדליקה, וואטעווער.
דער צאנזער רב גייט רוח הקודש מיינט אז יעצט ווען ס’איז דא א קדושת כתבי הקודש? ניין! יעדער איינער פארשטייט אז דאס איז נאמרה לקרות, נישט נאמרה לכתוב. ס’איז זייער פשוט.
תוספות פרעגט שוין א קשיא, אויב אזוי וויאזוי קען מען ליינען מגילת אסתר אויסעווייניג? דאס איז תוספות’ס קשיא. אבער נאמרה לקרות איז זייער… יעדער פארשטייט אז שמואל האט נישט געמיינט צו זאגן אז מ’מאכט נישט פורים, אז מ’ליינט נישט די מגילה פורים. ער האט נאר געמיינט צו זאגן אז ס’האט נישט קיין דין כתבי הקודש. אדער ווי יענע שיטה.
די משנה אין ידים – רבי מאיר, רבי יוסי, רבי שמעון
אקעי. ער פרעגט די גמרא א קשיא, אקעי. ס’איז דא א משנה, „מאי טעמא דרבי מאיר? דאמר קהלת אינו מטמא את הידים, ומחלוקת בשיר השירים. רבי יוסי אומר, שיר השירים מטמא את הידים, ומחלוקת בקהלת. רבי שמעון אומר, קהלת מקולי בית שמאי ומחומרי בית הלל, אבל רות ושיר השירים ואסתר מטמאין את הידים.” דאס איז אלעס א משנה.
זעט מען דאך אז לויט רבי שמעון, זעט מען אז רבי שמעון האלט אז אסתר איז יא מטמא את הידים. דאס איז א קשיא אויף שמואל, רייט? שמואל האט געזאגט אז אסתר איז אינו מטמא את הידים, און ס’איז דא א פראבלעם, ס’איז דא א משנה… איך מיין אז ס’איז א משנה.
און רבי מאיר האט געזאגט, קהלת איז נישט מטמא, שיר השירים איז א מחלוקת בין בית שמאי ובית הלל, אקעי? שטימט?
יא, ס’איז אינטערעסאנט, רות, שיר השירים, און אסתר זענען אלע דריי… רבי יוסי… אלע מגילות. רבי יוסי האט געזאגט, שיר השירים איז זיכער מטמא, מחלוקת איז נאר בקהלת. רבי שמעון האט געזאגט, ניין, קהלת איז מקולי בית שמאי ומחומרי בית הלל. איך מיין אז ס’איז יא מטמא אדער נישט מטמא? לכאורה, בית הלל האט געזאגט אז קהלת איז… איך מיין אז ס’איז נישט מטמא, אז ס’איז מטמא. אה, ווייל רות און שיר השירים און אסתר מיט תמיד.
ער זאגט, לכאורה איז דאס די שיטה פון רבי שמעון. וואס האבן די אנדערע תנאים, רבי מאיר און רבי יוסי, געהאלטן וועגן אסתר? לכאורה שיר השירים האט רבי מאיר געזאגט אז ס’איז א מחלוקת. על כל פנים, אויף אסתר טרעפט מען נישט קלאר אז ס’איז דא בכלל א מחלוקת אין די משנה.
Chavrusa A: אהא. איז די קשיא נישט נאר אויף רבי שמעון, נאר אויף אלע פון זיי?
Chavrusa B: נאט קליר. רות און שיר השירים און אסתר מיט תמיד.
„אהדא דרבי שמעון” – די סתירה אין רבי שמעון’ס שיטה
די גמרא זאגט דא, אהדא דרבי שמעון, דער תנא רבי שמעון בן נסיאי אומר קהלת אינו מטמא את הידיים, מפני שהיא חכמתו של שלמה היא. סטאפ, סטאפ. אהדא דרבי שמעון הייסט אז דא איז טאקע די שיטה פון רבי מאיר, רבי יוסי, רבי שמעון נפשיה. רבי שמעון האלט אז אסתר איז מטמא את הידיים. אבער רבי שמעון האט דאך פריער געזאגט אז סוף מה שכתבו בנביאים קומט אויס אז אסתר איז נישט מטמא את הידיים. רייט?
Chavrusa A: ווערי גוד. סאו די משנה טאקע פעלט די שיטה פון רבי שמעון. אמת?
Chavrusa B: ווערי גוד. דאס איז קודם איין מהלך.
די ברייתא – כמה שיטות אויף „אסתר ברוח הקודש נאמרה”
נאך א שיטה, אז רבי שמעון בן מנסיא זאגט אויך… אה, ניין, ער רעדט נאר פון קהלת. אבער ווייטער, נעקסט. רבי אליעזר אומר אסתר ברוח הקודש נאמרה. רבי עקיבא אומר אסתר ברוח הקודש נאמרה. רבי מאיר אומר אסתר ברוח הקודש נאמרה.
די שאלה איז, די אלע וואס האלטן אז זי איז ברוח הקודש נאמרה, קריגן זיך אויף רבי שמעון? איז דאס א המשך? לכאורה, די אלע דארפן יא זיין מטמא את הידיים.
יעס, יעס. ס’איז אלץ מחלוקת’ן. ס’איז אלץ שיטות לפי שיטת רבי אלעזר. רבי אליעזר, רבי עקיבא… יעדער איינער האט געהאט אן אנדערע מקור. רבי אליעזר, רבי עקיבא, רבי מאיר, רבי יוסי בן דורמסקית, און שמואל. זיי אלע ברענגען ראיות פון פסוקים וואס אסתר האט נישט געקענט וויסן.
שמואל’ס חידוש – „אילו הוינא התם, הוה אמינא דידי עדיפא מדכולהו”
און שמואל איז געקומען… ביי די וועי, איך האב אזוי הנאה פון שמואל. דאס איז איינער פון מיינע גרעסטע מקורות פון שמואל. אמר שמואל, אי הוה התם, אילו איך וואלט געווען דארט, וואלט איך געטראפן רבי אליעזר, רבי עקיבא, רבי מאיר, רבי יוסי, וואלט איך געזאגט פאר זיי אלע אז איך האב א בעסערע פשט. הערסט?
דא זעט מען קלאר אז אמוראים האבן זיך געקענט דינגען אויף תנאים. שמואל האט געזאגט אז איך האלט אז איך האב א בעסערע מקור.
רבה’ס הסכמה – „לכולי עלמא לא פליגי דאורייתא דשמואל עדיפא”
און רבה האט געזאגט, אמר רבה, לכולי עלמא לא פליגי דאורייתא דשמואל עדיפא. אז דו כאפסט, ער איז מסביר לכאורה שמואל. כי מלעילא, ס’שטייט שוין פון הימל אז מ’איז מסכים אז ס’איז אויך אינו ברוח הקודש.
יא, אשר קיבלו למטה. מען האט אנגענומען אז ס’איז טאקע א גוטע מגילה. און דער רב האט געזאגט יא, אז אלע אמוראים, די אלע מען קען אפפרעגן, חוץ פון שמואל. ס’איז אפשר אין שמואל א גרעסערע חידוש, כאטש איך גלייב אז ס’איז אנדערש ווי אלע אנדערע, ס’איז טאקע א סתם כקדושה, אבער ס’האט זיך אנגעהויבן מיט למטה, סתם סתריתא דלתתא, ווייל דו ווייסט.
דיסקוסיע: וואס מיינט „קימו למעלה”?
Chavrusa A: ניין, שמואל האט עפעס, ער איז מחדש געווען. „קימו למעלה”, רבינו, תורת לאז איבער אויף שפעטער.
Chavrusa B: ניין, שמואל זאגט דיר א תורה, ער זאגט „קימו למעלה”, וואס מיינט „קימו למעלה”? מען האט עס אנגענומען אין הימל. וואס פונקטליך מיינט דאס?
דער פריערדיגער וואס זאגט „כתבוני לדורות” אז די חכמים זענען די וואס מאכן, שמואל זאגט אז אין הימל מאכט מען עס. ס’איז גארנישט קיין, דאס איז א ברייתא וואס רעדט, די מקורות אז אסתר איז ברוח הקודש. אקעי, ס’איז דא כמה וכמה שיטות, אינקלודינג שיטת שמואל, אינקלודינג שיטת רב יוסף. די אלע, דאס איז די מקור, דאס איז לכאורה די גמרא האט פריער, א מינוט פריער איז דאך די קשיא אויף שמואל, „מאי למימרא”?
די גמרא זאגט דאך א שטיקל פריער, „קימו וקיבלו היהודים עליהם ועל זרעם”, לאמיר דאך ארויסלערנען פון דעם פסוק. דא שטייט דאך „קימו למעלה מה שקיבלו למטה”. אה, ביידעך, איך קום ארויסצולערנען פון דעם פסוק, „קימו וקיבלו”.
איך האב מורא, איך האב מורא אז שמואל מיינט געלויבט צו מאכן. א שמואל, איך האב מורא, אן אנדערע תורה, תורה, תורה, אז שמואל האט געמיינט צו זאגן, די גמרא, ער וועט שוין מסביר זיין, מען קען אלעס מסביר זיין בדרך התורה, און נאך קען די רוח הקודש. די רוח הקודש איז אז דער עולם האט עס געגלייבט. אבער דאס איז א פורים תורה, איך ווייס נישט קיין אנדערע פשט.
איך האב מורא אז די אנדערע תירוץ צו קענען פארענטפערן די גמרא’ס תורה. די גמרא האט געפרעגט א סתירה, ווי קען זאגן שמואל אסתר איז נישט מטמא את הידיים, און ער זאגט ברוח הקודש? ער האט עס געמיינט פאר א דזשאוק, ער האט עס נישט געמיינט ערנסט.
דיגרעסיע: ריטב”א’ס שיטה – שלמה’ס רשות צו שרייבן דריי ספרים
ס’איז דאך דא אז לויט די פשט פון די ריטב”א דארף מען פארשטיין די שיר השירים. יא, ווייל ער זאגט אז מען לערנט ארויס פון יענע פסוק אז שלמה וועלכער נאר באקומען רשות צו שרייבן דריי ספרים. נו, וואס ווייסטו וויאזוי ס’שטימט מיט די… מיט וואס?
די שאלה שיר השירים מיט טומאת ידים איז א שאלה צו שלמה… בכלל געהאט רעכט אויף דריי ספרים, ווייל די שורשי שורשים איז נישט הייליג. יא, יא. איך האב זיך געוואונדערט אויף די „בגשמים ולגנוז”, איז אויך אפשר… נאך נסתרים. ס’איז מקום נפלא.
סיכום: דריי נושאים אין דער גאנצער סוגיא
אבער אונז זענען געקומען דא צו לערנען די מקור פון די תקנות. די גאנצע גמרא דא האט גערעדט אביסל פון כתבוני לדורות, ער האט גערעדט א פאליטישע שאלה, און אביסל וועגן די שאלה צו אין די צווייטע עיקר, אריכות אין די גמרא איז געווען די אסתר ברוח הקודש.
הקדמה להלכות מגילה וחנוכה – המשך: ירושלמי מגילה א’, דער מקור פון די תקנה, און דער דיאלאג צווישן מרדכי/אסתר און די חכמים
צוזאמענפאסונג פון דער בבלי-סוגיא און איבערגאנג צום ירושלמי
Speaker 1: מיט וואס?
אז די שאלה פון שיר השירים מיט קהלת איז די שאלה צו שלמה האט בכלל געהאט א רעכט אויף דריי ספרים, אז שיר השירים איז נישט הייליג.
Speaker 2: יא, יא. אזוי וועסטו ענטפערן מיט די “ביקשו חכמים לגנוז” אויכעט, אפשר?
Speaker 1: נאך נישט. ס’איז נאך נישט, שוין. מ’קען נאך נישט פלעין נאכגעבן.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: אונז זענען מיר געקומען דא צו לערנען די מקור פון די תקנה. די גאנצע גמרא דא האט גערעדט אביסל פון “כפוהו ללבוש”, ס’האט גערעדט א פאליטישע שאלה, און אביסל וועגן די שאלה צו… און די צווייטע עיקר אריכות פון די גמרא איז געווען צו אסתר ברוח הקודש. ס’איז ארויסגעקומען אז ס’איז א מחלוקת תנאים. ניין, אסתר ברוח הקודש, לכאורה איז נישטא קיין איינער וואס זאגט אז אסתר איז נישט ברוח הקודש. אבער צו אסתר איז נתנה להיכתב איז געווען רבי יהושע וואס האט געהאלטן אז מ’טאר נישט טאקע שרייבן, און שמואל האט געזאגט “קיימו וקיבלו”. דאס איז מער ווייניגער וואס אונז לערנען מיר דא. באט דאס וועט העלפן פאר אונזער שאלה? נאט ריעלי מאטש. ס’איז סתם צו לערנען א שטיקל גמרא.
אין די ירושלמי איז דא א מער קלארערע. דו הערסט? ס’איז דא א ירושלמי מגילה א’, און אויך איז דא א גמרא אין שבועות וואס מ’דארף לערנען. לאמיר קוקן. יא? ירושלמי מגילה א’. האסטו עס געטראפן?
ריטב”א’ס פירוש אויף שמואל’ס “קיימו וקיבלו”
Speaker 1: ס’איז אינטערעסאנט, די ריטב”א לערנט אפ די ווערטער פון שמואל, “קיימו וקיבלו היהודים”, נישט אז “קיימו למעלה” מיינט דאס אז ס’איז געווארן אנגענומען, נאר דאס אליין איז א רוח הקודש. וויאזוי האט ער געוואוסט וואס מ’האט אנגענומען אין הימל?
Speaker 2: יא, יא, דאס איז די פשוט’ע פשט אין די גמרא.
Speaker 1: ניין, איך האב געלערנט “קיימו למעלה” אז ס’איז געווארן אנגענומען. אז דו פרעגסט וואס איז די רוח הקודש?
Speaker 2: דאס איז נישט ריכטיג. דאס איז א פורים תורה.
Speaker 1: ניין, ס’איז נישט, ס’איז נישט. “קיימו למעלה” – די ספר איז געווארן אנגענומען. למעלה מיינט אין הימל. אין הימל. אז די ספר איז געווארן אנגענומען. און נישט דאס אז “קיימו למעלה מה שקיבלו למטה”, אז די ספר איז געווארן אנגענומען אלס א הייליגע ספר.
Speaker 2: אין הימל. נישט אויף דער ערד.
Speaker 1: אין הימל. און פון וואו האט ער געוואוסט? מוז זיין אז ס’איז א רוח הקודש. דאס איז די פשוט’ע פשט. ס’איז א ווערי פאני פשט, ווייל ס’איז דא א פירכא.
Speaker 2: וואס איז די פירכא?
דיסקוסיע: די צירקולערע ארגומענט און די גמרא אין מכות
Speaker 1: קען מען צוליב דעם שטארבן? ווי ער זאגט, “תחזיקני דורש”. ס’איז דא א גמרא אין מכות וועגן דעם, וועגן דעם מאן… רבי יוסי האט געפרעגט אזא קשיא אויף די אנדערע וואס האט געזאגט א הלכה אז “כל חייבי כריתות שלקו נפטרו מידי כריתתן”.
האט ר’ יוסף געזאגט, “מיין צאלק לילה ואמר”. האט דער בעל הבית געזאגט, “וואס הייסט? ס’שטייט א פסוק”. ס’איז א צירקל, ס’שטייט א פסוק, אבער וויאזוי ווייסט מען אז דער פסוק איז אמת? ווייל ס’שטייט א פסוק. ס’איז א פירוש פון ר’ יוסף לאטשובער. ער האט געמאכט יעדן טאג א לימוד נשמה… צדיק צדיק…
Speaker 2: “You’re not answering the question!”
Speaker 1: ער זאגט, ער זאגט אז ס’שטייט א פסוק, ער זאגט נישט וויאזוי ער ווייסט. וויאזוי ווייסט ער טאקע פון דעם זעלבן פסוק? אבער ער זאגט, איינמאל אונז ווייסן אז ס’איז שיעור ומיצועות צווישן די צוויי פלעצער…
דער הייליגער בעל שם טוב האט געזאגט פאר ר’ מיכל’ע זלאטשובער, “ס’קאלטע אסוי, ווען נישט וואלט ער געווען אן אפיקורס אויף אין עוד מלבדו, ער האט געזאגט אז ער האט געלעבט מיט צוויי עולמות”. זאג איך, ניין, דו נעמסט אן אפיקורסות אן הנחה אז אונז ווייסן נישט וואס טוט זיך דארט. די גמרא אין תענית זאגט… איך האב א גמרא! איך האב א גמרא! דו ביסט נישט… ר’ מיכל’ע זלאטשובער האט נישט געזאגט אנדערש ווי די גמרא. די גמרא אין מכות זאגט אז מ’ווייסט נישט, מ’ווייסט נאר וואס ס’שטייט אין פסוק. און ס’איז דא נאך א גמרא אין דעם ענין. אבער אז ס’שטייט אין פסוק, איז ווער זאגט אז ס’שטייט אין פסוק? “משה קיבל תורה מסיני”. ס’קען זיין אז ס’איז דא א פשוט’ע פשט. ס’איז דא פירושים תורה אויף דעם חז”ל, ס’קען זיין אז ס’איז דא א פשוט’ע פשט. איך האב נישט געזען א נארמאלע פשט אויף דעם שמואל. דו זעסט אז שמואל איז דאך א חכם, ער זאגט אז די אלע תנאים וואס זאגן עפעס אויף די תורה, ס’שטימט נישט, right? אבער זיין פשט שטימט דאך נאך ערגער פון אלע.
תוספות’ס קשיא אויף שמואל
Speaker 1: און דאס פרעגט דאך א גוטע קשיא, אז וואס? אז אן אנדערע פלאץ שטייט… וואס איז תוספות’ס קשיא? וואס פרעגט תוספות? אז תוספות פרעגט אויף די אלע קושיות אין פרק חלק אויף שמואל, אז מ’דארף יא די פסוקים קומען און מ’קען קומען פאר אן אנדערע לימוד. אדער רבא האט געזאגט, מ’איז דאך מפיר איבער תורה. אבער ניין, קומען פאר יענץ אליין. דאס אז אידן האבן מקבל געווען די תורה ברצון, דאס ווייסן מיר נישט ברוח הקודש?
Speaker 2: ניין, באמת, ס’איז מאכן ליצנות. אה, ניין, “קיבלו” מיינט אז דער עולם האט געוואוסט, ס’איז נישט געווען אן אונס, ס’איז געווען ברצון. ניין, ס’איז נישט געווען רצון און נישט רצון, ס’איז געווען א הכרח פון אהבת הלב.
ירושלמי מגילה א’ – דער דיאלאג צווישן מרדכי/אסתר און די חכמים
Speaker 1: אקעי, הער א שטיקל ירושלמי. אקעי, אבער מ’רעדט שיין. אויך דער ירושלמי איז אויך דא א שיינע זאך. מאך אויף ירושלמי מגילה א’ עמוד א’. האסט עס? ירושלמי מגילה א’ עמוד א’. יא? נו. ר’ שמואל אליעזר האט געזאגט, אגרת השנית אדער שנית. אקעי. זאגט די גמרא, רבי ירמיה בשם רבי שמואל בר יצחק, אקעי? דאס איז אן אנדערע מקור פאר די זעלבע מעשה וואס מיר האבן געלערנט אין דף ז’ אין בבלי. אבער קוק וואס ער זאגט, אקעי? רבי ירמיה… אלף ה’, קורין את המגילה באדר הראשון. יא, יא. דארט אינדערמיטן.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: אמר רבי שמואל בר יצחק, מה טעם אומרים השנית? כזו היא גדולה שחייבו רבותינו שיהיו אומרים להם, גבה עליכם שניים אלו לבחור שנה, לא דיינו צרות שבאו עלינו, אלא שאתם רוצים להוסיף עלינו עוד צרותיו של המן? דו קענסט גיין שנעלער, איך קען נישט מיתהאלטן. דו ווילסט מיר אויסלערנען און מיר שטעלן די שאלה? יא.
דיסקוסיע: פירוש די ווערטער “שיהיו אומרים להם”
Speaker 1: ס’איז דא די גמרא, רבי ירמיה בשם רבי שמואל בר יצחק, ער האט געזאגט אזוי, “מה עשו מרדכי ואסתר? כזו היא גדולה שחייבו רבותינו שיהיו אומרים להם, גבה עליכם שניים אלו לבחור שנה, ולא דיינו צרות שבאו עלינו, אלא שאתם רוצים להוסיף עלינו עוד צרותיו של המן?” וואס טייטש “שיהיו אומרים להם”? וואס טייטש “שיהיו אומרים להם”? ער זאגט אזוי ווי יענער האט געזאגט, “קינאה אתם מעוררים עלינו”? די צרה אז די גויים גייען וויסן אז מיר האבן א מעשה?
לאמיר זען וואס דער אור לישרים זאגט. ער זאגט, דער הייליגער אור לישרים איז אן ענין. וואס איז די טייטש? ער לערנט אזוי ווי די גמרא אין בבלי, “קינאה אתם מעוררים עלינו”, איר מאכט אונז צרות. אונז פעלט אונז צרות? אמרו להם, וואס זאלן מיר אונז זאגן? “צרותיו של המן”, האבן מיר געלעבט שוין נישט? איך וויל זאגן, דו האסט מורא זיי זאלן זיין א קאפי-קעט?
דער ר”ש ליבערמאן ברענגט אז דער מדרש רות ברענגט די זעלבע לשון, ער שרייבט “לא דיינו צרות של עולם, אלא שאתם מטריחים עלינו לכתוב את השנים והימים”. מיר האבן גענוג צרות, דארפן מיר נאך איינשרייבן אין די מגילה? דאס מיינט עס.
עס וועט זיין די פורים קרייזל, מ’דארף אויפקומען מיט געלט פאר יעדער איינער וויאזוי צו קענען מאכן פורים. נא, ס’איז דאך מיין מנוחה. אקעי.
Speaker 2: נא, ס’מוז זיין אז זיי מיינען עפעס אנדערש. נא, ס’מוז זיין ווייל די תשובה, “צורת רבו עליו”, מיינט עס נישט די תשובה פון דארפן משלוח מנות. יא, דו פארשטייסט? אדער איך ווייס וואס דו זאגסט, אז איך מאך לצנות.
Speaker 1: אהא, דאס איז זייר גוט. דא לערנט מען פון ירושלמי וואס איז דער מקור. עס שטייט די גמרא אין סוף מגילה פרק ב’ משנה ז’, זייער קלאר אז די גמרא לערנט אז ס’איז א דיאלאג, די צוויי גריג בריוון. פשוט, “וישלח ספרים אל כל היהודים”, דאס איז ביי די וועי א כלל אין פשטות של מקרא, אסאך מאל זעט מען אין פסוק אז איינער זאגט עפעס, נאכדעם זאגט ער נאך א זאך, און אלעמאל מיינט עס אז בעצם האט איינער צוריקגעענטפערט, נאר אמאל שרייבט ער עס נישט. דאס איז מכלל, מ’פארשטייט אז דאס איז א תשובה. די תשובה איז געווען, “קיימו וקיבלו היהודים עליהם”, האבן זיי געענטפערט, אה, דאס איז וואס דו זאגסט, “קיימו וקיבלו היהודים”, דאס איז וואס זיי האבן געשריבן.
דער ירושלמי’ס מקור: “כתוב בתורה ובנביאים ובכתובים”
Speaker 1: ליין, ליין, ליין, איך האב שוין פארגעסן. “וכתוב על היהודים ועל זרעם ועל כל הנלוים עליהם, והראו כתובים ומעלין בארכיון”. אזוי ווי “מעלה בארכיון” מיינט אין די ארכיוו. אזוי ווי “מעלה בארכיון” וואס שטייט אין די גמרא. “ארכיון” מיינט ארכיוון, איך מיין אז ס’איז א לשון יווני. “אלא אלו הן כתובים, זה ספר תורה, ים ו’ חכמים, מועד פורים”.
שמואל בר נחמני בשם רבי יונתן אמר, און ביי אונז איז דאך אויסגעשטעלט אז דא וואס מיר זאגן אנשטאט רבי יוחנן איז רבי יונתן. און דא איז רבי יונתן, די נעקסטע, אבער שפעטער איז רבי שמואל בר נחמני בשם רבי יונתן. יא, יא, אבער די פריערדיגע מאמר פון “כל השולח למתנות לחבירו”, ווען שטייט עס אין בבלי? פון רבי יהודה בן שמואל. אה, יא, איך האב געדענקט. נאכאמאל, דא איז אויך רבי שמואל ברבי יצחק. רבי ירמיה בשם רבי שמואל ברבי יצחק. ניין, ניין, ס’איז איינער אנדערש, נישט רבי שמואל ברבי יהודה. אקעי. די צווייטע איז רבי יונתן טאקע, שטימט. אקעי.
די דרשה פון “כתוב זאת זכרון בספר”
Speaker 1: ער האט געזאגט אזוי, יא, “שמונים וחמשה זקנים ומהם שלשים וכמה נביאים היו מצטערים על הדבר הזה”. יא, איז זייער אינטערסאנט. אינטערסאנט. קוים כאילו אין די בבלי שטייט שמורים וחומשים זקנים. ניין, עס שטייט ארבעים ושושע נביאות. אבער וואס שטייט פונעם די בבלי? א גאנצע אנדערע מעמדריך. נהי, דו רעדסט פון דעם בבלי, און דער פון די בבלי. אקעי. אויבן מצתרים על הדבר הזה. אויף וועלכער דבר הזה, אז מען קען נישט וועגן צולייגן די נייע מצוות. יא, עמרי, יקסיב. אלא מצווארשי צווער ושמת משה, אלא מצווה של זאנא, ומשה. חנא ממלנו משה. איינא וואכער. רשעתר לחדש דבר מעתא. און מרחי ועסן, מבגשי מלחדש לענא דבר. ווייל לזוזים ישם, ועדאי שמורים וחמישים זקענים האבן זיך נישט וועקגערופט פון דארטן. נותם. נותם ונותם לדבר, עד שערה כדש ברכי יתונה. אזייערע שיינע גמרא. ומארצי אותי כתוב בתורה, ונביאים ובקתובים. וועסט אז ס’איז דא א מקום פאר מגילת עסטער. הרוד הכתוב? עס האט זעהט אז דארט מען אמסב. הרוד, יא. ווערן משה כתוב, “זאת זקרים בספר”? זאת זאגא. ער האט נישט דער דאנגעט מיט דריי מאל דערמאל און מיט מיט די דרשעת קידוש. וועסט איז דריי אנדערע זאכן. תורה כמד די תימר. זאל איז איז געווען. זייגא דער תימער זיי דער תימער, זאת זייגא דער תימער. זיי דער תימער זייט משה מרניי ישראל. שקרא נעלי הנביאים כתבו די מלוה ד’ ספרי’ עלא כתבים, עלא כתבים מיט זיין די אסתר, אזוי וואס שטייט מיין אסתר, כים איז זיין ווי פירום על ערה, ונחסר בספר. אה, עס וואלט זיין וויינער נחסר בספר ספר שטיבן די ווארט בספר. זייער גוט, סאוי, דאס איז א סאך זייער העלפל, ווייל איז עס פארשטיין וואס איז דער פשט פון די אידעי אין די רמזים. רייט? יא, יא.
פארגלייך צווישן בבלי און ירושלמי
Speaker 1: שוין, איז דאס איז אינטערעסאנט. סאוי איינער… סטאפ פאר א סעקונד. וואס אונז טוען אויף פון די רשעמי איז, קודם כל, אין די בבלי איז דא צוויי מעמבערס וואס האבן די רשעמי… אבער דער לעפטשטער ירושלים זענט זייער שטארק אויס ווי יענע מעמבער אין די בבלי, אויך אז די נביאים האבן קיינמאל נישט צוגעלייגט. און דא שטייט עס נאר מער פיוטי אז זיי האבן געשטאנען און געוויינט און געצחקן פארפרידט און זיי געסיגראמפן מיט די צוויי מעמבערס אין די בבלי, סייער די מעמבערס אין די אקדמי, און אויף זען וואס שטייט וואס דארט ברענגט דער פסוק.
דער בבלי האט דאך צוויי אנדערע מהלכים. איינס איז אין די ברייתא וואס זיי ברענגען פון די מ”ח נביאים, וואס דא שטייט אבער אז מ’רעדט פון אנשי כנסת הגדולה. דער לשון “מהם כמה נביאים” איז א לשון וואס שטייט אויף אנשי כנסת הגדולה, געדענקסט?
Speaker 2: יא, אבער ס’איז א פלא, ווייל ס’שטימט נישט אין די דורות. ס’איז נישט געווען אזוי סאך פון די… אנשי כנסת הגדולה איז דער דור מרדכי. אלע פון זיי האבן געווען אין דור מרדכי?
המשך הקדמה להלכות מגילה וחנוכה: ירושלמי מגילה – „מגילה זו הלכה למשה מסיני”, „לא עתידים לבטל”, און די גמרא שבועות ל”ט ע”א אויף „מצוה עתידה להתחדש”
דער צוזאמענהאנג צווישן בבלי און ירושלמי – וויאזוי דער מדרש פון „שלחה להם אסתר לחכמים” האט זיך צעטיילט
Speaker 1: סיי די מדרש אין ירושלמי וואס שטייט, וואס דארט ברענגט ער די פסוק, און די בבלי האט זיך די מעשה געטיילט אויף צוויי אנדערע מדרשים. איינס איז די ברייתא וואס זיי ברענגען פון די מ”ח נביאים, וואס דארט שטייט אבער, דא איז דאך די רעדע פון אנשי כנסת הגדולה. די לשון „מהם כמה נביאים” איז א לשון וואס שטייט אויף אנשי כנסת הגדולה, געדענקסט?
Speaker 2: יא, אבער ס’איז א פלא, ווייל ס’שטימט נישט אין די היסטאריע. ס’איז נישט געווען אזויפיל פון די… אנשי כנסת הגדולה איז דור מרדכי. אלע זענען געווען פון דור מרדכי?
Speaker 1: יא, יא, אוודאי. אנשי כנסת הגדולה איז אין איין טיים, ס’איז נישט א סאך דורות. לאמיר זען וואס ער שטייט. לאמיר זען וואס די גמרא האט פארשטאנען. צו ס’שטימט היסטאריש איז אן אנדערע נושא. אבער אנשי כנסת הגדולה מיינט מענטשן פון זמן עזרא, און די גמרא האט פארשטאנען אז דאס איז געווען די זמן מרדכי.
דיסקוסיע: די נומערן „שמונים וחמישה זקנים ומהם שלושים וכמה נביאים”
Speaker 2: וואס איז די נומער שמונים וחמישה? מיט דרייסיג. 85 מיט 30 איז 120. דו געדענקסט אז ס’איז געווען 120 זקנים. 85 פלאס 30 איז וויפיל?
Speaker 1: 85 פלאס 30 איז 120, רייט?
Speaker 2: אבער ס’שטייט דא „וכמה”. „שלושים וכמה”.
Speaker 1: נאכאמאל. שמונים וחמישה זקנים, ומהם שלושים וכמה נביאים.
Speaker 2: נישט עקסטער.
Speaker 1: ניין, צווישן זיי איז געווען שלושים וכמה נביאים.
Speaker 2: ניין, ס’שטימט נישט. איך מיין אז ס’דארף זיין צוזאמען.
Speaker 1: ניין, „מהם”, ס’שטייט „מהם”. ס’שטייט דאך א תורה וואס די בעלי התוספות האבן געוואלט זאגן, אבער… איך מיין אז ס’שטייט, איך ווייס נישט פונקטליך וואס ס’שטייט.
Speaker 2: יא, דאונט קאנפיוז מי וויט די פעקטס.
Speaker 1: לאמיר זען וואס ער זאגט.
אה, ער זאגט… ביי די וועי, איך בין נישט דער איינציגסטער, אבער ווייל דער עליות אליהו זאגט „תשעים ושמונה ועמהם”. אבער ער זאגט „ועמהם שלושים נביאים”. ווייל 85 איז די נומער וואס מ’קען ציילן אין ספר עזרא, ס’איז דא 85. אקעי, איך ווייס נישט.
עילת המצוה איז דער אמת’ער פראבלעם
Speaker 1: על כל פנים, דאס מיינט אוודאי די אנשי כנסת הגדולה. סאו איין מינוט, סאו דא זעט מען וואס? אז וואס?
Speaker 2: זעט מען קלאר אז וואס?
Speaker 1: אז דאס איז די פראבלעם וואס זיי האבן געהאט איז די עילת המצוה. עילת המצוה איז אויך אן אמת’ע טענה, ס’איז נישט קלאר. און אז די תירוץ איז טאקע געווען די מדרש, און מיר וועלן זען אז רש”י האט זיך גענומען אויף די תירוץ. אבער רש”י וועט זאגן אז ס’איז נאך די אנשי כנסת הגדולה, ער זאגט אז ס’איז געווען א מעשה פון די אנשי כנסת הגדולה.
Speaker 2: יא, ס’איז אינטערעסאנט.
Speaker 1: וואס איז אינטערעסאנט, ווייל ווען ס’שטייט איינס פארנט פונעם צווייטן, זעט מען אז די חכמים האבן געזוכט אנדערע מיני… איין פראבלעם איז צו ברענגען אנטיסעמיטיזם, איין פראבלעם איז…
Speaker 2: ניין, ס’איז אן אנדערע נוסח. פארגעס די אנטיסעמיטיזם פראבלעם. יעצט איז דא צוויי אנדערע נוסחאות.
Speaker 1: אקעי, און די מצוות… ס’איז דא אינטערנעל פראבלעמען, עקסטערנעל פראבלעמען. אנטיסעמיטיזם איז אן עקסטערנעל’דיגע פראבלעם, ניין? אינטערנעל איז די…
Speaker 2: אקעי, נאכדעם זאגט די גמרא ווייטער, יא?
Speaker 1: יא.
Speaker 2: נאך א שטיקל לכאורה וואס האט צו טון מיט דעם.
Speaker 1: Read.
ירושלמי מגילה – „מגילה זו הלכה למשה מסיני” און „אין מוקדם ומאוחר בתורה”
Speaker 2: איין מינוט. רבא ורב חנינא… ביי די וועי, עפעס גראבט, אלעס אין די בבלי און די ירושלמי גראבט, און די ירושלמי דארף מען וויסן וועלכע איז מער מדויק.
Speaker 1: נו?
Speaker 2: איין מינוט. דא זאגט מען מיט השם, „ויאמר ה’ אל משה”, זייער גוט. ביי דעם איז דא רב חנינא ורבי יונתן בר קפרא בישיבה עלאה אמרי אזוי, „מגילה זו נאמרה למשה מסיני”.
Speaker 1: בעצם, די גאנצע פראבלעם האבן מיר נישט קיין פראבלעם. ענק מיינען אז מ’דארף פארענטפערן מיט די ירושלמי א שאלה חדשה. ס’שטייט שוין מסיני, ס’איז „אין מוקדם ומאוחר בתורה”.
Speaker 2: וואס מיינט דאס? פארוואס שטייט עס נישט אין פרשת יתרו? פארוואס שטייט עס אין מגילת אסתר?
Speaker 1: פארוואס שטייט עס אין מגילת אסתר? ווייל ס’איז געשען שפעטער. דאס איז די פשוט’ע פשט.
Speaker 2: פארוואס שטייט עס „אין מוקדם ומאוחר בתורה”?
Speaker 1: בעצם איז עס א חלק פון די תורה.
Speaker 2: „אין מוקדם ומאוחר בתורה” מיינט אז די תורה איז נישט קראנאלאגיש. דאס הייסט, הגם אז דו זעסט אז ס’איז בתורה, ס’שטייט אין די תורה, ס’האט א דין תורה, אבער היסטאריש איז עס געשען שפעטער.
Speaker 1: ניין, „אין מוקדם ומאוחר בתורה” מיינט אז ס’קען שטיין שפעטער און ס’איז געשען פריער. ס’קען שטיין שפעטער אין ג’ דעם צווייטן חודש, שיינער קען שטיין פארן חודש הראשון, אקעי?
Speaker 2: זאג איך דיר אזאך. בעצם, וואו מ’מאכט שווער, איז וואו ס’וואלט געדארפט שטיין אין די תורה. „עלה אלי ההרה”, דער אייבערשטער זאגט פאר משה רבינו, קום ארויף אין בארג סיני, איך וועל דיר זאגן וואו מ’מאכט שווער. פארוואס שטייט עס נישט דארט? ס’איז נישט דא קיין סדר.
Speaker 1: אקעי. That’s all. דו מיט דיין היסטאריע, קום נישט אריין אין די ירושלמי. איך ווייס נישט. דער רמב”ם האט טאקע געלאכט אויף דעיס, אבער איך זאג דיר וואס דער ירושלמי זאגט.
Speaker 2: שוין, נאכדעם וואס ר’ יוחנן ור’ שמעון בן לקיש, יא? די דעי שטיקל האט אדרבה געברענגט, סאו גיי פארשטיי אים, יא?
ר’ יוחנן בשם ר”ל: „אף מגילת אסתר והלכות אינן עתידים לבטל”
Speaker 1: Read, read, read. איין מינוט. דער רמב”ם ענדיגט מיט דעי הלכה, יא?
Speaker 2: יא, אז עס זעט דא אויס אז עס וואס וואס דארט עפעס א טוער מיט איינס מיט דעם צווייטן, ארון, אבער… אה, דאס „לא עתידים לבטל” מיינט ווייל עס איז א חלק פון די תורה, אבער…
Speaker 1: דארט ווען? רב, רב חנינא, רבי יוחנן ורב קפרא, רבי יהושע בן לוי אמרי: „מגילה זו הלכה למשה מסיני”. ר’ יוחנן בשם ר’ לקיש: „ר’ יוחנן אמר נביאים וכתובים עתידים לבטל וחמשה חומשי תורה אינם עתידים לבטל, מה טעמא קול גדול ולא יסף”. עס שטייט דא אויף דעם מתן תורה. ר’ יוחנן בשם ר’ לקיש אמר: „אף מגילת אסתר והלכות”, שמעת? „והלכות, אינן עתידים לבטל”.
Speaker 2: „אף הלכות”, תורה שבעל פה, incredible תורה?
Speaker 1: איך ווייס נישט, „אינם עתידים לבטל”. „נאמר כאן קול גדול ולא יסף, ונאמר להלן וזכרם לא יסוף מזרעם”. און פון דא ווייסט מען אז הלכות ווערט נישט בטל, וואס הייסט „הליכות עולם לו”? הלכות איז א הליכות עולם. גייט בלייבן אויף אייביג.
דער צוזאמענהאנג צום רמב”ם’ס פראבלעם פון „שאין נביא רשאי לחדש דבר מעתה”
Speaker 1: סאו וואס טוען מיר יעצט מיט דעם דא? קודם כל, עס איז זייער אינטערעסאנט אז דאס איז ממש די „שאין נביא רשאי לחדש דבר מעתה”. דאס איז זייער דער רמב”ם’ס פראבלעם. אבער ער לערנט דא אן ענטפער. און ער דארף נאכדעם איין שטיקל גמרא וואס ער ברענגט, און נאכדעם מ’דארף ענדיגן דף ע”ג פונקטליך. ס’דארף דא נאך איין שטיקל גמרא וואס איז אינטרעסאנט מ’וועט זאגן אויב מ’קען עפעס לערנען.
Speaker 2: עריכין?
Speaker 1: נישט עריכין. סארי. שבועות, ל”ט עמוד א’. שבועות, ל”ט עמוד א’. לאמיר נאר קוקן שבועות. מיין שבועות, יא, נישט שביעית. שבועות. שביעית איז שמיטה. שבועות.
גמרא שבועות ל”ט ע”א – „מצוה עתידה להתחדש” און „קיימו וקבלו”
Speaker 1: שבועות דף ל”ט עמוד א’ זאגט דארט, איין רגע, איך האב עס דא. דא זאגט די גמרא, יא… „ששומע הקדוש ברוך הוא סיני לסוסו”… אה… אה ביסל שפעטער… „אין אלו המצוות שקיבלו עליהם מהר סיני”. מצוה עתידה להתחדש, אשר גוי מקרב גוי, מן היין? שאלמלא ראו את האותות, לא היו מאמינים. עכשיו, זה לפני מתן תורה, רייט?
Speaker 2: יא.
Speaker 1: רבינו אומר על דעת חכמי ישראל, וכן מצינו במשה רבינו שהשביע אותם על דעת המקום. כיצד? יש פה שתי דעות. אין דעה אחת אומרת, אין דורשים את האותות לדורות הבאים, אלא שיאמינו. ויש דעה אחת אומרת, ואין להם מצוה שיקבלו עליהם מעשה נסים, מצוה עתידה להתחדש, ויאמינו, אלא קיימו וקבלו.
Speaker 2: וואט?
Speaker 1: זייער אינטערעסאנט. די גמרא זאגט אז משה רבינו האט שוין משביע געווען די אידן אז זיי דארפן מאמין זיין אין קיימו וקבלו. זייער א ווארט פלא. רייט?
Speaker 2: אהא.
Speaker 1: און דאס איז די ראיה פון קיימו וקבלו. א ראיה דארט אגב, שקבלו כבר.
Speaker 2: באט דאס איז בעקווארד. שקבלו, עס זאל זיין מקויים געווען אז זיי האבן שוין מקבל געווען צו פאלגן די חכמים.
דיסקוסיע: איז דאס א דין מיוחד אדער א כללי’דיגער דין?
Speaker 1: מיר דארפן וויסן, איז דאס עפעס א דין מיוחד, אדער דאס איז יא, אז זיי האבן זיך אונטערגענומען אז יעדע זאך וואס די חכמים גייען זאגן גייען זיי פאלגן, סאו סתם אזוי די עצם זאך אז מ’האט זיך אונטערגענומען צו פאלגן, „לא תסור מן הדבר” איז אויך א מצוה עליהם. דא שטייט נישט „לא תסור”, דא שטייט ספעציפיש אויף די מצוות שעתידין להתחדש. און די ראיה איז קיימו וקבלו, און איך פארשטיי נישט דאס איז די ראיה. די ראיה פון דארט איז אז זיי האבן שוין מקבל געווען, קבלו כבר צו מקיים זיין. קיימו אשר קבלו כבר. זעט מען אז אשר קבלו כבר, זיי האבן שוין אנגענומען בימי משה אדער וואס?
Speaker 2: יא, ווערי אינטערעסטינג.
Speaker 1: צריך עיון גדול. די אלע היינטיגע מפרשים ווייסן נישט וואס איז פשט. און די פריערדיגע מפרשים האבן בכלל נישט גערעדט וועגן דעם. דורות הראשונים איז גאר, ווערן גאר דברים נפלאים. איך ווייס נישט, איך ווייס נישט וואס איז פשט אין די נדר. אקעי. ענין הנדר, קבלות, איז דא פארשידענע. דער עולם זאגט זאכן. איך ווייס נישט וואס זיי זאגן, זיי זאגן זאכן.
מסקנא: דער theme פון „something is wrong מיט די מגילה” און „קיימו וקבלו” אלס part פון די תירוצים
Speaker 1: עניוועיס, דעטס די סטארי. סאו וואס ווייסן מיר פון די גאנצע מעשה לגבי דאס וואס מיר לערנען דא אין די רמב”ם?
Speaker 2: איי דאונט נאו.
Speaker 1: זייער אן אינטערעסאנטע שטיקל גמרא. איך קען דיר נישט העלפן. איך ווייס נישט וואס איז די פשט דערפון. דו ווייסט וואס איז די פשט? זייער אינטערעסאנט. קודם זעט מען אז א תינוק איז א חכם מוז געווען מיט אסתר, סיי אלס די פראבלעם פון סיי פאליטישע פראבלעמס, סיי תורה’דיגע פראבלעמס. די theme איז אז something is wrong מיט די מגילה.
Speaker 2: יא, ס’איז דא עפעס א קשיא.
Speaker 1: ס’איז דא עפעס א קשיא. און ס’איז דא פארשידענע תירוצים. און די „קיימו וקבלו” איז עפעס part פון די תירוצים.
א דריטער/פערטער פשט אין „קיימו וקבלו”
Speaker 1: די פסוק וואס זיי האבן זייער ליב. מיר האבן שוין א פערטע פשט אויף „קיימו וקבלו”, by the way. א דריטע פשט. צווייטע איז „קיימו מה שקבלו כבר” די גאנצע תורה, און דא זעט מען אז „קיימו מה שקבלו כבר”, אז מ’לערנט פון דעם אז אין קבלת התורה איז שוין געווען כלול מצוות עתידות להתחדש. אפשר דאס איז א פראטע גמרא.
ער האט אלע פשטים אין „קיימו וקבלו” איז דא א קשר צווישן שבועות, ס’איז דאך אין מסכת שבועות, צווישן שבועות און, איך מיין צווישן קבלת התורה און פורים, אדער קבלת התורה און מגילת אסתר, אויף צוויי אנדערע וועגן.
צוויי ריכטונגען פון דעם קשר צווישן סיני און פורים
Speaker 1: אדער האט מגילת אסתר מחזק געווען, לויט די פשט פון „קיימו מה שקבלו כבר” פשט, אז פורים האט מחזק געווען די תורה, אדער די אנדערע פשט איז פארקערט, „קיימו וקבלו” לערנט מען ארויס אז די תורה האט מחזק געווען די פורים. די שאלה איז צו משה רבינו איז מחזק די מגילה, אדער די מגילה איז מחזק משה רבינו?
Speaker 2: יא, לויט די „קיימו מה שקבלו כבר” פשט איז אז די מגילה איז מחזק אין כל התורה כולה. די אנדערע פשט איז ניין, אז ס’איז פארקערט, די תורה איז מחזק די מגילה.
Speaker 1: איך כאפ נישט וואס דו מיינסט. אה, יא, דו מיינסט די שבועות און די שבת, מסכת שבועות און מסכת שבת זענען די opposite. ניין, איך מיין לויט די פשט פון מסכת שבת, „קיימו מה שקבלו כבר”, די פשט איז אז פארקערט, אז פורים האט מחזק געווען קבלת התורה, נישט די other way around.
Speaker 2: איך פארשטיי וואס דו זאגסט. איך פארשטיי וואס דו זאגסט. איך פארשטיי וואס דו זאגסט, ס’איז אינטערעסאנט, און איך בין מסכים.
א שאלה אויף די וואס לערנען „מימות משה קיבלנו כבר”
Speaker 2: און אויך, לויט די וואס לערנען מימות משה קיבלנו כבר, לכאורה האט ער נישט אנגענומען קיין פראווען פארוואס מיר מאכן פורים פאר א יום טוב. אבער האט ער געזאגט פונקט פארקערט, ווען נישט פורים איז דאך נישטא קיין שום יום טוב.
Speaker 1: איך האב געפרעגט, איך זאג, „Excuse me, אפשר? מ’פרייט זיך מיט די תורה.”
סיום הקדמה להלכות מגילה וחנוכה: דער רמב”ם קעגן די גמרות – א מסקנא
א. דער רמב”ם’ס שיטה אז פורים איז „דברים שנתקנו על ידי נביאים” – קיין סתירה מיט רוב מקורות, אבער יא מיט עטלעכע
Speaker 1:
און אויך, אט די וואס לערנען, טוען מיר מאכן אביסל קביעות, לכאורה איז נישטא קיין פראבלעם וויאזוי מיר מאכן פורים פאר א יום טוב. אבער דו האסט געזאגט פונקט פארקערט, ווען נישט פורים וואלט געווען א שם יום טוב…
Speaker 2:
אפשר, מ’פרייט זיך מיט די תורה?
Speaker 1:
ניין, ניין, דו קענסט עס זאגן אלעמאל וואס דו ווילסט. ניין, ס’איז נישט. יענץ איז אויך א פאני גמרא, ס’איז פאני וואס דו זאגסט, ס’איז צו די פירוש פון די גמרא.
אקעי, לעניינינו, דער רמב”ם וואס ער זאגט אז פורים איז דברים שנתקנו על ידי נביאים, איז נישט קיין סתירה מיט די אלע מקורות. די איינציגסטע פלאץ וואס איז אביסל א סתירה איז די ירושלמי און די גמרא אין דף י”ד, און אויך די שבועות. ס’איז אביסל מער…
ב. דער עיקר פראבלעם: לויט דער רמב”ם איז פורים „נאך איינע תקנת חכמים” – אבער די גמרות זעען א ספעציעלע פראבלעם
לאמיר פארשטיין אזוי, לויט’ן רמב”ם וואס דער גאנצער פראבלעם איז מער תורה שבעל פה, נכון, מ’קען מאכן תקנות, און זיי קענען מאכן מצוות, זיי קענען בעצם היינט אויך מאכן מצוות, גרייט אזא פראבלעם, ס’איז נישטא קיין סנהדרין, כל ישראל, וואטעווער, אבער בעצם קענען זיי.
און די גמרא זעט אויס אז ס’איז מער אן ערנסטע פראבלעם, ספעציפיש אויף פורים. ס’איז נישט אזוי, ס’שטימט נישט אזוי גוט. די אלע גמרות, לכאורה קיין איינס פון זיי שטימט נישט אזוי גוט מיט’ן רמב”ם. ווייל לויט’ן רמב”ם, איז דאס נאך איינע תקנת חכמים, אזויווי הלל, אזויווי טויזנטער זאכן וואס זענען תקנת חכמים וואס זענען שפעטער. און ס’איז אפילו מער קלאר, ווייל ס’איז געשען די מעשה שפעטער, איז עס זיכער שפעטער.
און די גמרא זעט אז ס’איז דא עפעס א פראבלעם. און די אלע גמרות וואס מיר האבן געלערנט איז דא עפעס א נושא, מ’דארף טרעפן א פסוק, מ’דארף דאס ארויסדערהערן נאך די פסוק. ס’איז נישט, ס’שטימט נישט מיט’ן רמב”ם. די אלע גמרות שטימען נישט מיט’ן רמב”ם.
Speaker 2:
ניין, אויך די גמרא וואס זאגט אז די חכמים האבן קיינמאל נישט צוגעלייגט, און אז אויף מגילת אסתר איז עפעס עקסטרע. ניין, די ענין פון הלל סידור איז דאך נישט אזוי ווי פורים.
ג. דער חילוק צווישן דעם רמב”ם’ס פראבלעם און דער גמרא’ס פראבלעם
Speaker 1:
לויט’ן רמב”ם איז פארקערט, ער האט דאך געהאט מער א פראבלעם ביי אזעלכע זאכן וואו ס’איז נישט קלאר די חילוק צווישן א דאורייתא און א דרבנן. דא איז דאך אוויעסלי נאר א הוספה. דער רמב”ם האט דאך איבערהויפט פראבלעמען מיט זאכן וואס זענען נישט קלאר, אז מ’זאל מיינען אז ס’איז א דין דאורייתא. דאס איז דאך די סיבה פארוואס מ’האט נישט געמאכט קיין ברכה אויף הלל. דא איז דאך נישטא די פראבלעם.
און ס’שטימט נישט, ווייל זייער גוט. און די גמרא זעט אויס אז וויבאלד פורים איז עפעס א גאנצע נייע יום טוב, איז דא עפעס א מערערע פראבלעם, און די עיקר אז ס’איז א נייע יום טוב, וואס איז טאקע א נייע שטיקל תורה.
Speaker 2:
איי, וואס איז מיט די ברעסטע מנהגים, כגון וואס ווערן געשריבן שיר השירים? און וואס איז מיט נטילת ידים וואס איז דאך א מתקנת חכמים און מ’מאכט אויף דעם א ברכה?
Speaker 1:
ס’איז נישט קיין פראבלעם, ס’איז נישט קיין גאנצע מצב. איך ווייס נישט, וואס איז די דיפערענץ? צורך אין, ס’איז צורך אין גדול, און ס’שטימט נישט אזוי גוט מיט דער רמב”ם. די גמרא איז נאר משמע אז מ’האט טאקע געווען. מ’קען אלעמאל זאגן אז די מקרא מגילה איז די מערסטע אפענע זאך, סא נאכמער, אבער עניך נמי נטילת ידים איז אויך בכלל.
דיסקוסיע: א מעגליכע תירוץ – „משמרת למשמרתי” קעגן א נייע מצוה
אבער לויט דער רמב”ם און דאס וואס שטייט אין די ענד, אז אלע זאכן עתידין לבטל חוץ פון מגילה, איז ווייטער תלוי אין דעם, ווייל מגילה איז עפעס די גרעסטע. מגילת אסתר איז די הלכה. דער רמב”ם ברענגט עס פרק י”ב.
אפשר, מ’דארף טראכטן צו די אלע זאכן האט צו טון מיט דעם וואס עס שטייט אז ס’איז לא עתידה לבטל. ווייל עס זאגט, ווייל עס איז אים קול ספרי נביאים, ווייל די אנדערע זאכן קען מיר זאגן א סברא, ווי לאנג מענטשן זענען שוואך ווען משיח קומט, טאקע…
דאס איז נישט די נקודה. די לבטל מיינט נישט די רבנן, ס’רעדט נישט פון די רבנן, די לבטל רעדט פון פארקערט, קוק וואס שטייט אז דער רמב”ם ברענגט עס, און אזוי איז אויך משמע אין די ענד פון פרק י”ב.
אלע נביאים וכתובים ווערן בטל, חוץ פון די מגילת אסתר שהיא קיימת כתורה וכהלכות תורה שבעל פה.
כאילו און ווייטער, און די הלכות תורה שבעל פה מיינט די אמת’ע תורה שבעל פה. ער רעדט נישט די תקנות חכמים. דער רמב”ם ווענדט זיך הלכות תורה שבעל פה מיינט די פירושי המצוות, די פרטי המצוות. און דאס איז דאך א משנה תורה שבעל פה. און די מגילה האט עפעס, סאמהאו אפילו ביי דער רמב”ם ווען דער רמב”ם ברענגט חז”ל, סאמהאו איז עס מער אנדערש.
אגב, ווען דער רמב”ם לערנט עס, זעט מען מער וויאזוי עס איז אנדערש. די גמרא איז סך הכל מסביר אז ס’איז אנדערש, אזוי ווי נר חנוכה.
Speaker 2:
איי, רש”י פרעגט שוין די קשיא, וואס איז די חילוק נר חנוכה מיט פורים?
Speaker 1:
און עניך נמי, ס’איז דאך א קשיא.
ד. „קיימו וקיבלו” – דער פסוק’ס פשט קעגן דער גמרא’ס דרשה
אבער איך וויל נאר זאגן א זאך, ווייל די „קיימו וקיבלו”, ווען מ’גייט פשטות אין מקרא, וואס ס’זאגט דאך פשטות, די „קיימו וקיבלו” זאגט פארקערט, ס’איז נישט א מצוה וואס דער אייבערשטער האט זיי געהייסן, נאר ס’איז א ספאנטאנע זאך וואס קומט פון די אידן. די אידן זענען געווען אזוי עקסייטעד, האבן זיי זיך אונטערגענומען. די „אל המצוה אשר לא צויתי” מיינט, מ’טאר נישט זאגן אז ס’איז אן אלטע זאך פון ימי משה רבינו. „קיימו וקיבלו” אליין וואלט געדארפט זיין א סאלושאן.
Speaker 2:
ניין ניין, איך בין מניח יעצט אז ס’איז פשטות אין מקרא די לשון.
Speaker 1:
קיימו וקיבלו מיינט אז די אידן האבן זיך אונטערגענומען א נייע זאך. זיי זאגן אז ס’איז נישט תורה, א נייע זאך וואס זיי זענען זיך אונטער.
נו, איז דאס נישט שווער בכלל? קיימו וקיבלו היהודים עליהם, אנדערש ווי די גאנצע תורה. די גאנצע תורה איז נישט ווייל… מ’איז מחויב ווייל קיימו וקיבלו. מ’איז מחויב ווייל דער אייבערשטער האט געהייסן. דא איז עפעס קיימו וקיבלו עליהם, די אידן האבן זיך אליין גענומען עפעס וואס איז נישט א מצוה. להיות עושים, א גאנצען טאג איז נישט א מצוה.
אבער פארקערט, זיי האבן געזאגט אז די קיימו וקיבלו איז אז זיי האבן עס געמאכט פאר א מצוה. מ’דארף וויסן, ס’איז דא אזא זאך ווי זיך אונטערנעמען עפעס צו טון, און ס’איז נאך אלץ נישט הייסן א מצוה. די גמרא האט אבער עס געלערנט אז קיימו וקיבלו, אידן האבן זיך אונטערגענומען אז זיי גייען עס טון, די פשט איז אז זיי האבן זיך אונטערגענומען א מצוה.
בקיצור, ס’איז א צורך עיון באמת די שטיקל, די רמב”ם, די מפרשים. יא.
דיסקוסיע: דער רמב”ם’ס שיטה אין „אין נביא רשאי לחדש”
אבער מ’דארף אויך וויסן, דער רמב”ם זאגט אז די שאין נביא רשאי לחדש מיינט צו זאגן אויב ער זאגט אז ס’איז דאורייתא. דאס איז די פראבלעם, די פארמישן צווישן דאורייתא און דרבנן. איז ווען די גמרא זאגט, זאגט די גמרא די זעלבע וועג?
ניין, ניין. זיי זאגן אז ס’איז דא אזא איסור פון מחדש זיין א נייע מצוה אזוי ווי נסכים פראווען. פרעגט ער א שטארקע קשיא, און וואס איז מיט תלתא דפורענותא, און וואס איז מיט טויזנט אנדערע זאכן?
אפשר קען מען זאגן אז דער מורה זאגט אז אלע אנדערע זענען גדרים פאר דאורייתא, משמרת למשמרתי, אבער מגילה איז נישט קיין משמרת למשמרתי.
ס’איז א דוחק, ס’ווערט אלעס ווערטער. אויב מ’זאגט עס די וועג… I don’t know, I don’t know.
ה. דער סופי מסקנא: די פיר גמרות שטימען נישט מיט דעם רמב”ם
און ס’איז לאו דוקא נישט די ילקוט שמעוני, ער ברענגט אויף די רמב”ם די אלע גמרות וואס איך האב דיר יעצט צוגעלייגט. קוקט אויס ווי ס’איז א ראיה פאר די רמב”ם, און ס’איז נישט קיין קשיא.
איך מיין ווען דער רמב”ם זאגט וואס פורים ידיעה מיינט עס, ס’איז דא אזויפיל גמרות וועגן דעם. איך מיין די גמרות, די גמרות don’t seem to work מיט די רמב”ם’ס… העט, איז דאס גייט נישט ווי דער רמב”ם’ס קאפ. דער גאנצער חילוק פון די ראיות פון די רבנן, דער גאנצער וועג וואס דער רמב”ם איז מורא’דיג קלאר אין דעם, ס’זעט מיר נישט אויס אז דאס איז די גמרא. די גמרא האט אן אנדערע וועג וויאזוי צו טראכטן וועגן דעם. ס’איז נישט… די גמרא האט נישט צוואנציק וועגן.
מען דארף וויסן וועם קולי הרמב”ם האט אפשר יא, די אלע פיר גמרא’ס וואס מיר האבן געזען, זעען אויס אין דער זעלבער שכונה, אין דער זעלבער געגנט פון טראכטן, און קיין איינער פון זיי איז נישט אזוי ווי דער רמב”ם. זיי האבן לכאורה אן אנדערע וועג פון טראכטן.
איך ווייס נישט וואס ס’איז. מען דארף לערנען צוריק נאכאמאל די גאנצע רמב”ם דארט אין שורש אל”ף, זען צו ס’איז דא אנדערע וועגן צו פארשטיין די ראיות פון די רבנן, און יא, די אלע מקורות.
אבער דאס האבן מיר אפגעטון, האבן מיר געלערנט דער רמב”ם מיט די פיר שטיקלעך גמרא, און מיר פארשטייען אז דער רמב”ם שטימט נישט מיט די גמרא.