סיכום השיעור 📋
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות מגילה, פרק ב’
—
כללי מבוא: סטרוקטור פון פרק ב’ און די מצוות פורים
דער רמב”ם’ס שיטה: פרק ב’ פון הלכות מגילה באהאנדלט הלכות א’–י”ב מקרא מגילה, דערנאך הלכות סעודה (וואס שליסט איין משלוח מנות ומתנות לאביונים). דער רמב”ם ציילט אויף אין ספר המצוות מצוה אחת – מצוות דרבנן מקרא מגילה. ער מאכט נישט פיר באזונדערע מצוות פורים.
חידושים און הסברות:
1. מגילה איז די צענטראלע מצווה, נישט פיר גלייכע מצוות: אין דער משנה און גמרא איז נישט דא „פיר מצוות פורים” אלס באזונדערע קאטעגאריעס. ס’איז דא איין מצווה – ליינען די מגילה, און דערפון שטאמט די שמחה. די סעודה איז א חלק פון דער שמחה, און מתנות לאביונים און משלוח מנות זענען דער פנים פון זיך פרייען – אז אנדערע אידן זאלן אויך קענען מיטפרייען. ס’איז נישט אן עקסטערע מצווה בפני עצמה, נאר א חלק פון דער שמחה וואס שטאמט פון דער מגילה.
2. מגילה אלס הלל – קריאתה זו הלילא: די גמרא זאגט אז ליינען די מגילה איז אן ענין פון הלל והודאה צום אייבערשטן. ביי חנוכה איז דא הלל (וואס איז א כללית’דיגע מצווה פון יום טוב, מדברי קבלה, ביי יעדער ניצול ממות לחיים) און נרות (מיט פרסומי ניסא). ביי פורים פארנעמט די מגילה דעם פלאץ פון הלל – „קריאתה זו הלילא” – און די אנדערע זאכן (סעודה, משלוח מנות, מתנות לאביונים) זענען דער פנים פון הודאה און פרסומי ניסא. ר’ יאיר האט געוואלט טייטשן אז הלל איז נישט ספעציפיש א מצוה פון חנוכה, נאר א מצוה וואס קומט יעדע מאל ווען מ’ווערט ניצול, און ביי פורים פילט די מגילה אן דעם ראל.
—
הלכה א’: הקורא את המגילה למפרע לא יצא
דער רמב”ם’ס ווערטער (פון דער משנה, מגילה פרק ב’): „הקורא את המגילה למפרע – לא יצא.”
פשט: איינער וואס ליינט די מגילה נישט כסדרן – פסוק-ווייז פון הינטן צו פארנט – איז נישט יוצא.
חידושים און הסברות:
א) פארוואס „למפרע” איז פסול – דער אינהאלטלעכער טעם
דער עיקר טעם איז: די גאנצע מגילה איז א מעשה מיט א בילד-אפ – מ’האט מורא, עס ווערט שלימער, און דערנאך קומט די ישועה. ליינען למפרע צעשטערט דעם דראמאטישן סדר, און מ’פארלירט דעם ענין פון פארשטיין די נסים כסדרן, „בזמן הזה” – אז מ’פארשטייט אז עס רעדט צו אונז יעצט.
ב) פאראלעל צו קריאת שמע למפרע – „ברידער-משניות”
די משניות פון ברכות (פרק ב’) און מגילה זענען „ברידערס” – זיי האבן כמעט די זעלבע הלכות:
– ברכות: „הקורא קריאת שמע למפרע – לא יצא”
– מגילה: „הקורא את המגילה למפרע – לא יצא”
– אויך „לא ישמע לאזניו – יצא” שטייט אין ביידע קאנטעקסטן.
פארוואס זאל איינער בכלל וועלן ליינען קריאת שמע למפרע? ס’איז געווען אזא מנהג/פראקטיק – מ’האט פסוקים געזאגט פון הינטן צו פארנט.
ג) וואס מיינט „למפרע” – פסוק-ווייז, נישט ווארט-ווייז
„למפרע” מיינט פסוק-ווייז פארקערט (מ’זאגט די לעצטע פסוק ערשט, דערנאך די פסוק פארדעם, א.א.וו.), אבער יעדע פסוק ווערט געזאגט כתקנו – מיט אלע ווערטער אין דער ריכטיגער סדר. דער רשב”א ברענגט א דוגמא: אנשטאט „ממזרח שמש עד מבואו מהולל שם ה'” זאגט מען „מהולל שם ה’ ממזרח שמש עד מבואו” – דאס איז נישט למפרע אין אונזער ענין; למפרע מיינט אז מ’נעמט גאנצע פסוקים און שטעלט זיי אין פארקערטער סדר. דער בה”ג ברענגט אויך אזוי.
אויב מ’וואלט ווערטער פארקערט (ווי „אמת אלקיכם ה’ אני”), וואלט מען בכלל נישט געזאגט א ריכטיגע סענטענס – דאס איז גארנישט. דער חידוש פון „למפרע לא יצא” איז דווקא ווען יעדע פסוק פאר זיך איז ריכטיג, נאר די סדר צווישן פסוקים איז פארקערט.
ד) פארוואס האט מען בכלל געוואלט ליינען למפרע?
– דער מאירי זאגט אז עטלעכע האבן געוואלט ליינען למפרע ווייל מ’ליינט צוויי מאל (ביינאכט און ביי טאג) – „ס’איז בארינג”, מ’וויל עפעס אנדערש.
– א פראקטישע סברא: מ’פלעגט ליינען אין גרופעס, עטלעכע קינדער פון איין מגילה – אפשר איז עס געווען גרינגער פאר איינעם צו ליינען פון הינטן.
– א קבלה/לחש-סברא: אפשר האבן מענטשן געהאט א מנהג פון „לחש” מיט פסוקים למפרע, אדער א שייכות צו צירופי אותיות.
ה) למפרע און „סרס המקרא ודרשהו” – דער חילוק צווישן דרשה און קריאה
די גמרא קען יא זאגן „סרס המקרא ודרשהו” – מ’קען דרשן’ען פסוקים נישט כסדרן, מ’קען ארויסנעמען רמזים. אבער די קריאה אליין דארף גיין כסדרן. דרשה/לימוד קען גיין אין אלע ריכטונגען, אבער מקרא מגילה – די פארמעלע ליינונג – מוז זיין כסדר הכתוב.
ו) [דיגרעסיע: ארומשפילן מיט אותיות/צירופים אין מגילה – „לא יצא!”]
אויב איינער וויל „טרעפן” רמזים אין מגילה (ווי צירופי אותיות, א”ת ב”ש, רמזים אויף גאולה, אויף איראן, אויף ר’ יונתן אייבשיץ, א.א.וו.) און דערפאר ליינט ער נישט כסדרן – „לא יצא!” ווייל יעצט רעדט מען וועגן דער מעשה פון אחשוורוש און המן, נישט וועגן „דיין בויכווייטאג” אדער „דיין אימאשענעלער מצב.”
אבער – די מעשה פון מרדכי ואסתר האט יא א מעסעדזש פאר אונז. דער נמשל איז זייער וויכטיג. אבער מ’טאר נישט פארקריכן פון דער אריגינעלער מעשה. מ’ליינט דעם משל! דער נמשל קומט דערפון, אבער מ’מוז ערשט ליינען דעם משל כסדרו.
ז) [דיגרעסיע: אויב א צדיק זאגט נאר דעם נמשל]
אויב א גרויסער תלמיד חכם/צדיק זאגט פאר דעם גאנצן נמשל פון דער מגילה – אן צו ליינען די ווערטער – איז ער יוצא? ענטפער: ניין. מ’דארף זאגן/הערן די ווערטער פון דער מגילה. א מעשה מיט ר’ מאטעלע טשערנאבילער (דער טשערנאבילער מגיד) וואס האט געשריבן א פירוש אויף „חד גדיא” – אבער למעשה האט ער געזאגט חד גדיא, נישט נאר דעם פירוש. אויך ווערט דערמאנט א מעשה מיט’ן מיטעלער רבי’ן (אדמו”ר האמצעי).
—
הלכה א’ (המשך): קראו ושהה – שהיות והפסקות
רמב”ם’ס לשון: „קראו ושהה מעט וחזר וקראו, אפילו שהה כדי לגמור את כולה, על הסדר – יצא.”
פשט: אויב מ’האט א הפסק געמאכט – אפילו א לאנגע שהיה – און מ’גייט ווייטער אויפן סדר, איז מען יוצא.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס איז למפרע ערגער ווי א שטיקל? לויט די שיטה אז מ’קען יוצא זיין מיט א שטיקל פון דער מגילה (לויט מאן דאמר אז דער עיקר קריאת המגילה איז נאר אויף דעם שטיקל), פארוואס זאל למפרע זיין ערגער? דער תירוץ: א שטיקל מיינט אז דער עיקר מצוה איז נאר אויף דעם שטיקל – דאס איז דאס וויכטיגסטע שטיקל פון דער מגילה וואס האלט אן דאס גאנצע. אבער למפרע מיינט אז מ’ליינט דאס גאנצע אין א פארדרייטן סדר – דאס איז א פונדאמענטאלע פגימה אין דער קריאה.
2. ליטערארישע רי-ארגאניזאציע פון דער מגילה – פארוואס נישט? אין ליטעראטור הייבט מען אפט אן שפעטער און גייט צוריק (“פלעשבעק”). פארוואס זאל מ’נישט קענען רי-ארגאניזירן די מגילה? דער ענטפער: די הלכה זאגט קלאר אז מ’טאר נישט ריארגאניזירן די פסוקים. מ’מוז ליינען ווי עס שטייט, על הסדר.
3. דער פרינציפ פון “על הסדר” – דאס איז דער עיקר: דער עיקר איז אז עס זאל זיין על הסדר. מער פון דעם דארף מען נישט.
4. צוזאמשטעלן מיט דער פריערדיגער הלכה וועגן הפסק מיט ווערטער: (א) פון דער פריערדיגער הלכה ווייסן מיר אז א הפסק פון ווערטער (מ’האט גערעדט צווישנדורך) איז נישט מבטל די קריאה; (ב) פון דער יעצטיגער הלכה ווייסן מיר אז א שהיה – אפילו א לאנגע – איז אויך נישט מבטל. ביידע צוזאמען ווייזן אז סתם הפסקות – סיי מיט ווערטער, סיי מיט שתיקה – זענען נישט קיין פראבלעם, כל זמן מ’גייט ווייטער על הסדר.
5. חילוק צווישן מגילה און תפילה בנוגע שהיה: ביי תפילה (שמונה עשרה) איז דא א דין אז אויב מ’האט שהה כדי לגמור את כולה, חוזר לראש. אבער ביי מגילה פסק’נט דער רמב”ם אז אפילו שהה כדי לגמור את כולה – יצא. דער רמב”ם גיט נישט קיין שיעור פאר’ן הפסק ביי מגילה – אפילו אכט שעה, אפילו צען שעה, מ’גייט צוריק וואו מ’האט געהאלטן און מ’איז יוצא. ביז ווען? כל זמן ס’איז נאך פורים. ס’איז דא אנדערע פוסקים וואס מיינען אז אויך ביי מגילה זאל זיין די זעלבע הלכה ווי ביי תפילה, אבער דער רמב”ם פסק’נט עס נישט.
6. חילוק צווישן מגילה און שמונה עשרה בנוגע סדר: ביי שמונה עשרה, אויב מ’האט פארגעסן א ברכה, דארף מען צוריקגיין. אבער ביי מגילה זאגט מען נישט אזא הלכה – מ’דארף נישט צוריקגיין צום אנפאנג. דער חילוק: ביי מגילה איז דער פראבלעם נאר ווען דער סדר ווערט צעמישט (למפרע), נישט ווען ס’איז דא א הפסק.
—
הלכה א’ (המשך): סירוגין יצא, סריסין לא יצא
גמרא-מקור: „סירוגין – יצא. סריסין – לא יצא.”
פשט: סירוגין (מיט הפסקות/פויזעס) – יוצא. סריסין (פסוקים אין פארקערטן סדר, למפרע) – נישט יוצא.
חידושים און הסברות:
1. די גמרא’ס מעשה מיט “אחורנים אחורנים”: די גמרא דערציילט א מעשה וואו רבנים זענען “אחורנים אחורנים” (צוריק צוריק) אריינגעקומען. דאס איז פארבונדן מיט’ן כלל אז למפרע איז נישט יוצא.
2. די הלכה איז גלייך ביי הלל, מגילה, און תקיעות: דער זעלבער כלל – סירוגין יצא, סריסין לא יצא – גילט ביי הלל, ביי מגילה, און ביי תקיעת שופר. אלעס איז די זעלבע הלכה.
—
דיגרעסיע: הפסק צווישן פסוק לפסוק – אטעמען צווישן פסוקים
חידושים און הסברות:
1. מחלוקת אחרונים – צמח צדק vs. חתם סופר: דער צמח צדק האט געזאגט יא, מ’דארף זיין מזהיר נישט מפסיק זיין צווישן פסוקים. דער חתם סופר האט געזאגט ניין, מ’דארף נישט. כמעט אלע אחרונים האבן געזאגט ווי דער חתם סופר.
2. דער חתם סופר’ס ראיה – “נהלל במחיאות כף”: דער חתם סופר’ס ראיה איז פון “נהלל במחיאות כף” – מ’מאכט א הפסק מיט קלאפן (ביי המן’ס נאמען). דאס ווייזט אז הפסקות צווישן פסוקים זענען נישט קיין פראבלעם. דאס איז אויך א גרויסע ראיה אז דער שיעור “מחיאת כף” (קלאפן) איז נישט קיין הפסק – ס’מיינט נאר אז מ’זאל נישט מאכן קיין הפסק פון ממש’דיגע ווערטער, אבער אטעמען, קלאפן, א פויזע – דאס איז לאו כלום.
3. אטעמען איז נישט קיין הפסק: אטעמען איז נישט קיין הפסק. אטעמען איז לאו כלום. ס’איז נישט דא אזא קריטעריע אין הלכות בעל קורא אז מ’טאר נישט אטעמען צווישן א פסוק און א פסוק. “בנשימה אחת” מיינט נישט ליטעראלי מיט איין אטעם – ס’מיינט “אויף איינמאל”, אין איין מאסע.
—
דיגרעסיע: “בנשימה אחת יצאו נשמותיהן” – עשרת בני המן
1. “בנשימה אחת” – נישט ליטעראלי: דער אויסדרוק “בנשימה אחת יצאו נשמותיהן” (עשרת בני המן) מיינט נישט ליטעראלי מיט איין אטעם. ס’מיינט אז זיי זענען אויף איינמאל געהרג’עט געווארן – איין גרויסע הריגה. ווי א “shooting squad” וואו יעדער סאלדאט שטייט פאר איינעם, און אויף “one, two, three” גיט יעדער א שאס אויף איינמאל.
2. דער מהר”ם’ס שיטה: דער מהר”ם האט געזאגט אז מ’דארף נישט ליטעראלי בנשימה אחת.
—
הלכה א’ (המשך): קורא את המגילה על פה לא יצא
רמב”ם’ס לשון: „קורא את המגילה על פה – לא יצא.”
פשט: מ’מוז ליינען פון א כשר’ע מגילה, נישט בעל פה.
חידושים און הסברות:
1. די מעשה מיט רבי מאיר – פארוואס האט ער געשריבן א מגילה? רבי מאיר איז געווען אין א מקום וואו ס’איז נישט געווען קיין מגילה, האט ער געשריבן א גאנצע מגילה פון אויסנווייניג (מזכרונו) און געליינט דערפון. די גמרא פרעגט: ס’איז דאך א דין אז מ’טאר נישט שרייבן שלא מן הכתב, און אויך מ’טאר נישט ליינען על פה – אויב רבי מאיר האט עס געקענט אויסנווייניג, פארוואס האט ער נישט פשוט געליינט בעל פה?
2. דער חילוק צווישן די צוויי דינים: דער איסור פון שרייבן שלא מן הכתב איז א פראקטישע תקנה – מ’זאל נישט מאכן טעותים אין ספרים. ביי רבי מאיר, וואס האט געוואוסט דעם גאנצן טעקסט פערפעקט, איז דער חשש נישט שייך – ער האט געוואוסט אז פאר אים איז דער מכשול נישט נוגע, ווייל דער איסור איז נאר א „קראנקייט פון ספרים” (א חשש פון פעלערן). אבער קריאה על פה איז נישט בלויז א פראקטישע תקנה – דאס איז א דין אין דעם גדר פון קריאת המגילה גופא, אז אזוי קומט קריאת המגילה, דוקא מתוך הכתב. דעריבער האט רבי מאיר געמוזט שרייבן א מגילה כדי צו ליינען דערפון.
3. דער ר”ן’ס שיטה – שואל ומשאיל: דער ר”ן זאגט אז מ’קען יא שואל זיין (בארגן) אפילו אין שווערע אומשטענדן (“אפילו ליגט בראשו של מת”) – דאס איז פארבונדן מיט’ן ענין פון עוסק אין דעם ענין פון מגילה.
—
הלכה ב’: לשונות און כתב – לשון הקודש, יוונית, און אנדערע שפראכן
א) לשון הקודש ובכתב הקודש – יוצא אפילו אן פארשטיין
רמב”ם’ס לשון: „שמע את המגילה כתיבה בלשון הקודש ובכתב הקודש, אף על פי שאינו יודע מה הם אומרים, יצא ידי חובתו.”
פשט: ווען די מגילה איז געשריבן אין לשון הקודש מיט כתב הקודש (אותיות אשוריות), איז מען יוצא אפילו מ’פארשטייט נישט וואס מ’זאגט.
חידושים און הסברות:
1. „בלשון הקודש ובכתב הקודש” – צוויי באדינגונגען: מ’דארף ביידע: די שפראך זאל זיין לשון הקודש און דער כתב זאל זיין כתב הקודש (אותיות אשוריות). אויב מ’שרייבט לשון הקודש מיט ענגלישע אותיות למשל, איז מען נישט יוצא.
2. פארוואס איז מען יוצא אן פארשטיין? מצות קריאה ופרסומי ניסא – ס’גייט נישט אן דעם אינדיווידועלן פארשטאנד, נאר אז מ’זאל עס זאגן ברבים. די עיקר מצוה איז דער אקט פון קריאה און פרסום הנס, נישט דער אינדיווידועלער הבנה.
3. צי דארף דער שומע כאטש וויסן די מעשה פון דער מגילה? א גר וואס איז געווארן א איד פופצן מינוט צוריק און ווייסט נישט די מעשה – יא, ער איז יוצא, ווייל די מצוה איז קריאה ופרסומי ניסא, נישט אינדיווידועלע הבנה.
ב) יוונית – לעז יווני לכל כשר
רמב”ם’ס לשון (המשך): „וכן” [אויף יוונית איז מען אויך יוצא].
חידושים און הסברות:
1. יוונית ווי לשון הקודש: די גמרא זאגט אז לעז יווני לכל כשר – יוונית איז כשר פאר יעדן, אפילו פאר ווער ס’פארשטייט עס נישט, פונקט ווי לשון הקודש. דאס איז באזירט אויף דעם יסוד פון ראשונים אז יוונית איז „פסולת הקדושה” – א שפראך מיט א באזונדערע קדושה-מדרגה.
2. קשיא פון לחם משנה – סתירה אין רמב”ם: דער לחם משנה ברענגט א קשיא: אין הלכות תפילין שרייבט דער רמב”ם אז יוונית עקזיסטירט שוין נישט אין דער וועלט (מ’האט שוין נישט געטראפן יוונית). אויב אזוי, פארוואס ברענגט דער רמב”ם דא אין הלכות מגילה דעם דין פון יוונית? דאס איז א גוטע קשיא אן א קלארע תירוץ.
3. דער רי”ף’ס שיטה: דער רי”ף האט אויסגעלאזט דעם דין פון יוונית. מ’קען זאגן אז דער רי”ף האט עס אויסגעלאזט ווייל ער האלט ווי דער רמב”ם אז יוונית עקזיסטירט שוין נישט – אבער דאס מאכט נאך שווערער פארוואס דער רמב”ם אליין ברענגט עס יא.
4. רבי שמואל בן חפני גאון: ער זאגט אז לעז יווני איז בכלל כשר, און ער לערנט עס ארויס פון א כללות’דיגן דין.
5. “נשתבש” מיינט נישט אז די שפראך עקזיסטירט נישט – נאר אז זי האט פארלוירן איר חשיבות: מ’זאל נישט מיינען אז יוונית איז ממש נישטא אין דער וועלט (ס’זענען דאך דא טויזנטער מענטשן אין גריכנלאנד וואס רעדן יוונית!). דער רמב”ם מיינט אז די אריגינעלע חשיבות פון יוונית – דאס וואס חז”ל האבן געהאט א ספעציעלע הערכה פאר “יפיפותו של יפת” – איז אוועקגעגאנגען. אמאל זענען אסאך חכמים געווען יוונים, די שפראך האט געהאט א באזונדערע שטעלע. היינט איז עס “סתם נאך עפעס א פאלק.”
6. “נשתבש” – די שפראך איז פארמישט געווארן: א שפראך וואס אנטוויקלט זיך איבער אסאך יארן נעמט אריין ווערטער פון אנדערע שפראכן (5% אראביש, 3% טשיניעזיש, אא”וו). דאס וואס מ’רופט היינט “יוונית” איז שוין נישט דאס זעלבע יוונית וואס חז”ל האבן ליב געהאט – עס איז א “געמיש”. דאס איז דער טייטש פון “נשתבש” – נישט אז קיינער רעדט עס נישט, נאר אז עס איז נישט מער דאס אריגינעלע ריינע יוונית.
7. חילוק צווישן תפילין און מגילה לגבי “נשתבש”: ביי תפילין איז דער פראבלעם ערנסטער: אויב מ’שרייבט “שמע ישראל ה’ אלוקינו ה’ אחד” אויף א משובש’ע יוונית, “טשעפעט מען מיט אמונת היחוד” – מ’רעדט דא פון יסודי הדת. ביי מגילה דערציילט מען א מעשה – מ’קען “פיין איבערטייטשן” א מעשה אפילו אויב די שפראך איז נישט פערפעקט. דער סטעיקס זענען נישט אזוי הויך ווי ביי תפילין.
8. חנוכה-פורים פארבינדונג: ביידע חגים האבן א שייכות צו דער יוונישער קולטור און איר אינטעראקציע מיט כלל ישראל.
9. [Digression: יון און שבע ועשרים ומאה מדינה] יון איז אין אייראפע, הודו און כוש איז אין אזיע/אפריקע – יון איז נישט צווישן הודו און כוש. אחשורוש האט געהאט א לאנגע מלחמה מיט מלכי יון. מדי איז אידענטיפיצירט מיט דער געגנט פון איראן/פערסיע (נישט מאקעדאניע). די קורדן זענען אייניקלעך פון מדי (לויט וויקיפעדיע).
ג) תרגום און אנדערע שפראכן – נאר פאר דעם וואס פארשטייט
רמב”ם’ס לשון: „היתה כתובה תרגום או בלשון אחר מלשונות הגוים, לא יצא ידי חובת קריאה אלא המכיר אותה לשון בלבד, והיא שתהיה כתובה בכתב אותה לשון.”
פשט: אויב די מגילה איז געשריבן אין תרגום אדער אן אנדערע גוי’אישע שפראך, איז מען נאר יוצא ווען מ’קען יענע שפראך, און ס’מוז זיין געשריבן אין דעם כתב פון יענע שפראך.
חידושים און הסברות:
1. דער גרויסער חילוק צווישן לשון הקודש/יוונית און אנדערע שפראכן: ביי לשון הקודש (און יוונית) דארף מען נישט פארשטיין כדי יוצא צו זיין. ביי אנדערע שפראכן דארף מען פארשטיין.
2. „אלא המכיר אותה לשון בלבד” – צוויי לערנונגען: (א) „בלבד” גייט אויף דעם מענטש – נאר דער מענטש וואס קען יענע שפראך איז יוצא; (ב) „בלבד” מיינט ער קען נאר יענע שפראך (ער קען נישט לשון הקודש).
3. מגיד משנה פון ירושלמי: מ’קען נאר יוצא זיין מיט א גוי’אישע שפראך ווען מ’קען נישט קיין לשון הקודש. אויב מ’קען אויך לשון הקודש, מוז מען ליינען אין לשון הקודש.
4. רשב”א בשם רמב”ן: אויב מ’קען אשורית (לשון הקודש), דארף מען ליינען אויף אשורית – מ’קען נישט אוועקגיין צו אן אנדערע שפראך ווען מ’האט די אפציע פון לשון הקודש.
5. „כתובה בכתב אותה לשון” – דער דין פון כתב ביי אנדערע שפראכן, און דער נפקא מינה פאר „על פה”: אויב איינער האט א מגילה אין לשון הקודש פארנט פון זיך, און ער טייטשט איבער אין זיין קאפ אויף אראמיש (אדער אידיש) און זאגט עס ארויס – איז דאס כאילו קורא על פה, ווייל ער ליינט ווערטער וואס שטייען נישט אין דעם כתב פארנט פון אים. דאס איז דער טיפערער טעם פארוואס דער רמב”ם פאדערט „כתובה בכתב אותה לשון” – אן דעם איז עס על פה.
6. „כיוון שלא יצא הקורא, לא יצא השומע ממנו”: נישט נאר דער קורא אליין איז נישט יוצא (ווען ער ליינט אין א שפראך וואס ער קען נישט, אדער אן דעם ריכטיגן כתב), נאר אויך דער שומע איז נישט יוצא. דער יסוד: דער שומע דארף הערן כאילו מתוך הכתב – ווען דער קורא ליינט למעשה על פה, איז דער שומע אויך נישט יוצא.
7. כתב און לשון זענען צוויי באזונדערע זאכן: דער משל פון ענגלישע לעטערס מיט פראנצויזיש – אויב איינער שרייבט פראנצויזיש מיט ענגלישע אותיות, איז עס ווייניגער פראנצויזיש? אוודאי נישט! כתב (סקריפט) און לשון (שפראך) זענען צוויי באזונדערע זאכן. דער כסף משנה דיסקוטירט אויב “כתב עושה לשון” – ד.ה. דער כתב העברי העלפט ארויסברענגען לשון הקודש.
—
הלכה ב’ (המשך): הקורא את המגילה בלא כוונה לא יצא
רמב”ם’ס לשון: „הקורא את המגילה בלא כוונה, לא יצא. כיצד? היה כותב אותה או דורשה או מגיהה, אם כיון לבו לצאת ידי קריאתה – יצא. ואם לא כיון לבו – לא יצא.”
פשט: איינער וואס ליינט די מגילה אן כוונה איז נישט יוצא. “אן כוונה” מיינט: ער שרייבט, דרש’נט, אדער איז מגיה די מגילה – ער טוט עפעס אנדערש, נישט מכוון צו זיין יוצא קריאת מגילה.
חידושים און הסברות:
1. “כוונה” מיינט נישט פירוש המילות – נאר כוונה לצאת ידי חובת המצוה: “בלא כוונה” מיינט נישט אז מ’דארף פארשטיין יעדע ווארט (פירוש המילות). עס מיינט אז מ’דארף האבן כוונה צו מקיים זיין די מצוה פון קריאת מגילה. דאס איז פונקטליך ווי די משנה אין ראש השנה (לגבי שופר/מגילה – “אם כיון לבו יצא”).
2. רש”י vs. רמב”ן לגבי “להודיע”: רש”י לערנט אז “להודיע” מיינט אז א איד וועט פרעגן וואס איז דער פשט – דער אידישער צוהערער דארף פארשטיין. דער רמב”ן בשם רש”י (אן אנדערע גירסא) זאגט אנדערש – אז א גוי ווייסט נישט דעם טייטש. דאס פאסט מיט דעם כלל “אף על פי שאינו יודע מה הן אומרים.”
3. “כותב אותה” – וואס מיינט “קריאה” ביי א סופר? “קריאה” מיינט דא ליינען מיט’ן מויל, נישט נאר קוקן מיט די אויגן. דער סופר קוקט אויף דעם ספר פון וועלכן ער קאפירט, און ער זאגט די ווערטער בשעת ער שרייבט זיי. דאס ווערט אנגערופן “קריאה.” אבער אויב ער האט נישט מכוון געווען לצאת בקריאה זו – לא יצא.
4. כותב פסוק פסוק וקורא: דער ריכטיגער אופן פאר א סופר וואס וויל יוצא זיין איז: ער שרייבט א פסוק, דערנאך ליינט ער עס – פסוק פסוק. אויב ער ליינט נישט סדר’דיג פסוק-ביי-פסוק פון דעם וואס ער שרייבט, האט ער נישט גוט געטון.
—
הלכה ב’ (המשך): קורא והוא מתנמנם – יצא
רמב”ם’ס לשון: „קורא והוא מתנמנם, הואיל ולא נרדם שינה – יצא.”
פשט: איינער וואס ליינט די מגילה און ער איז מתנמנם (דרעמלט) אבער נישט אנטשלאפן (נרדם) – איז יוצא.
חידושים און הסברות:
1. דער רמב”ן’ס ראיה פון מתנמנם – שיכרות ותפילה: דער רמב”ן אין מסכת ברכות רעדט וועגן דאווענען ווען מ’איז שיכור:
– תפילה – ס’איז א ספק אם יצא ווען מ’איז שיכור, ווייל תפילה דארף א ספעציעלע מדרגה פון “עומד לפני המלך”.
– אנדערע ברכות און מצוות (ווי מגילה) – נישטא קיין פראבלעם, ווייל מ’דארף נישט זיין “עומד לפני המלך”.
– דער רמב”ן’ס ראיה: פון דער משנה “מתנמנם יצא” – זעט מען אז ביי מגילה דארף מען נישט זיין “עומד לפני המלך.”
2. דער רמב”ן פארשטייט “מתנמנם” ווי א מצב פון שיכרות: דער רמב”ן האט פארשטאנען אז “מתנמנם” רעדט פון איינער וואס האט אנגעטרונקען (שיכור) – ער דרעמלט ווייל ער איז שיכור. דערפאר קען דער רמב”ן ברענגען א ראיה פון מתנמנם צו שיכרות.
3. “מגילת אסתר = מגילה פון הסתרים”: מגילת אסתר איז א “מגילה פון הסתרים” – ס’איז נישטא “עניטינג גילוי” (אפענע גילוי פון ג-טלעכקייט). דערפאר פאסט עס אז מ’דארף נישט זיין “עומד לפני המלך” – דער מלך איז דאך באהאלטן!
4. קשיא: אויב ער איז מתנמנם, לאזט ער דאך אויס ווערטער? פארוואס זאגט מען נישט אז ווען איינער דרעמלט האט מען מורא אז ער וועט אויסלאזן ווערטער? דער פרי חדש זאגט “אלא מדקדקין בקריאתה” – מ’מוז זיין מדקדק אין קריאת המגילה. דער תירוץ: הלכה א’ רעדט פון אויסלאזן א גאנצע פסוק (ווי “קראה למפרע” אדער “דילג פסוק”), וואס איז א גרעסערע פראבלעם. דער ענין פון “מתנמנם” רעדט פון דעם מצב פון דעם ליינער (ער איז נישט פולשטענדיג וואך), נישט פון אויסלאזן ווערטער.
—
הלכה ב’ (המשך): הקורא את המגילה וטעה בקריאתה – קריאה משובשת
רמב”ם’ס לשון: „הקורא את המגילה וטעה בקריאתה… מקרא קריאה משובשת – יצא.”
פשט: איינער וואס האט א קלענערע טעות אין ליינען – א קליינע שיבוש – איז יוצא בדיעבד.
חידושים און הסברות:
1. דער שיעור פון “שיבוש” – קרי וכתיב: א ביישפיל פון “אגודים” – אין פסוק שטייט “עקודים” (קרי) אבער דער כתיב איז “עקדים”. דאס איז א קלענערע שיבוש ווי אויסלאזן א גאנצע פסוק. דער חילוק צווישן הלכה א’ (אויסלאזן גאנצע פסוקים – “קראה למפרע”, “דילג פסוק”) און דא (א קליינע טעות אין א ווארט) איז א וויכטיגער סטרוקטורעלער חילוק אין דעם רמב”ם.
2. “דילג פסוק ששכח” – ער האט עס ערגער געמאכט: ווען איינער האט איבערגעשפרונגען א פסוק און איז צוריקגעגאנגען (שלא כסדר), האט ער עס ערגער געמאכט – ווייל אן דעם וואלט עס נישט געווען “שלא כדרכה.” דער פראבלעם איז נישט דאס אויסלאזן אליין, נאר דאס צוריקגיין שלא כסדר.
“אין מדקדקין בקריאתה” – וואס איז דער שיעור פון א טעות?
3. משנה ברורה’ס ביישפיל: “אין מדקדקין” מיינט קלענערע דקדוק-טעותים, למשל איינער וואס זאגט “יְהוּדִים” אנשטאט “יְהוּדִיִּים” (מיט צוויי יוד”ן ווי ס’שטייט אין פסוק), און ער האט נישט חזר’ט – איז ער יוצא.
4. רשב”א’ס שיטה – נאר ווען ס’טוישט נישט דעם מיינונג: דער רשב”א מחלק: “אין מדקדקין” איז דוקא ווען דער טעות טוישט נישט דעם מיינונג פון דעם ווארט. אבער אויב דער טעות טוישט דעם מיינונג, איז מען נישט יוצא. אנדערע ראשונים קריגן זיך מיט דעם רשב”א, און דער רמב”ם אליין זאגט נישט אזוי מפורש.
5. פארוואס דער רשב”א’ס שיטה איז פארשטאנדלעך: דער לשון “אין מדקדקין” קלינגט ווי א לכתחילה-דין – מ’דארף נישט מדקדק זיין. דאס באדערט דעם רשב”א: וואס הייסט לכתחילה “אין מדקדקין בכלל”? ממילא מוז ער מחלק זיין אז “אין מדקדקין” גייט נאר אויף קלענערע דקדוק-ענינים וואס טוישן נישט דעם מיינונג. אבער אויב מ’לייענט דעם לשון סתם, מיינט “אין מדקדקין” אז איינער וואס קען נישט גוט עברי – קען ער אויך ליינען לכתחילה, מ’דארף נישט זיין א דקדוק-מומחה.
6. למעשה – דער רשב”א איז א חומרא: לויט דעם פשוט’ן פשט אין רמב”ם, און ווי דער שולחן ערוך פסק’נט, גייט מען נישט ווי דער רשב”א.
7. [Digression: “המוציא” vs. “המוציא” – דקדוק-חילוקים אין ברכות:] עפעס א בעל דקדוק זאגט אז “המוציא” מיינט עפעס אנדערש ווי “המוציא” (מיט אנדערע נקודות). תגובה: “Be real” – אפשר איז עס אמת אין דקדוק, אבער דאס מיינט נישט אז מ’איז נישט יוצא.
8. א קשיא: אויב “אין מדקדקין” ביי לשון הקודש, פארוואס דארף מען מדקדק זיין ביי “בכל לשון”? אויב מ’קען ליינען די מגילה אין אנדערע שפראכן, וועט דאך קיינער נישט פאדערן אז מ’זאל זיין א פראפעסאר אין ענגליש. דאס ווייזט אז “אין מדקדקין” איז דער נארמאלער שטאנדארד.
9. [Digression: די אחרונים קעגן די רעפארמערס – תפילה בכל לשון:] ווען די רעפארמערס האבן געוואלט דאוונען אין אנדערע שפראכן, האבן די אחרונים געענטפערט: מ’ווייסט דאך נישט דעם דקדוק פון יענע שפראך אויך!
10. ראיה פון “שאין הכל בקיאין בקריאתה”: דער רמב”ם האט פריער (הלכה א’) געזאגט “לפי שאין הכל בקיאין בקריאתה” – דאס ווייזט אז קריאת המגילה דארף א געוויסע בקיאות. אמאל איז נישט געווען קיין “תיקון קוראים” – א מגילה האט נישט קיין נקודות און נישט קיין טראפ – ממילא דארף מען א בקי וואס קען ליינען פון א כתב אן נקודות. דאס איז דער פשוט’ער פשט פון “שאין הכל בקיאין” – נישט יעדער קען ליינען פון אן אונפונקטירטן כתב, ממילא האט מען תיקנ’ט אז א בקי זאל מוציא זיין דעם ציבור.
—
הלכה ב’ (המשך): רושם ניכר – אותיות וואס זענען נישט גאנץ
רמב”ם’ס לשון (רעפערענץ): „אם יש רשם ניכר, אפילו רוב האות חסר…”
פשט: אויב מ’קען נאך זען א רושם (שפור) פון די אותיות, אפילו דער רוב פון דער אות פעלט, איז מען יוצא.
חידושים און הסברות:
1. רושם ניכר איז גענוג: אפילו אויב רוב פון יעדער אות איז אוועק (פארבלאסט, איבערגעדעקט), אז לאנג ווי מ’קען נאך זען א רושם פון יעדער אות, איז עס כשר. אבער פון יעדער אות מוז זיין כאטש א רושם – מ’קען נישט האבן גאנצע אותיות וואס פעלן לגמרי.
2. פארבינדונג צו “קורא על פה לא יצא”: פון דעם דין פון רושם ניכר זעט מען אז “קורא על פה לא יצא” מיינט נאר ווען עס פעלט לגמרי – אבער א רושם ניכר איז שוין גענוג און עס ווערט נישט גערעכנט “על פה”. דער יסוד: עס איז נישט א דין אז מ’דארף ליינען א פולשטענדיגן כתב; דער דין איז נאר אז מ’דארף האבן א “משען” (א שטיצפונקט) פון כתב – א רושם ניכר דערפילט דאס.
3. [Digression: פראקטישע עצה וועגן ליינען מגילה – “נישט צו גוט קוקן”]: עמעצער (א תלמיד פון א סאטמארער חכם) האט געזאגט אז דער בעל קורא דארף זיך אריינקוקן אין די מגילה, אבער “נישט צו גוט” – ווייל אויב מ’קוקט צו גוט, לייענט מען אייגנטלעך בעל פה, ווייל דער קאפ פארט שנעלער ווי די אויגן. דאס איז נישט מסכים: אפיל
ו אויב מ’ענדיגט א פסוק אן אריינקוקן אין יענעם רגע, איז עס נאך אלץ “מן הכתב” – דאס איז נישט בעל פה. דער חילוק איז: אויב מ’האט אנגעהויבן ליינען פון כתב און מ’ענדיגט א שטיקל אן קוקן, איז עס נאך אלץ כשר. ראיה פון דעם רמב”ם וועגן “קורא כסדרה” – דער עיקר איז אז מ’ליינט פון א כתב, נישט אז יעדער ווארט מוז זיין בשעת מ’קוקט אריין.
—
הלכה ג’: קראה עומד או יושב – עמידה און ישיבה ביי קריאת המגילה
רמב”ם’ס לשון: „קראה עומד או יושב, יצא. אפילו קראה בציבור יושב – יצא, מפני כבוד הציבור.”
פשט: מ’קען ליינען די מגילה סיי שטייענדיג סיי זיצנדיג. ביי א יחיד איז אפילו לכתחילה נישטא קיין חילוק. ביי א ציבור איז דא אן ענין פון “כבוד הציבור” אז מ’זאל שטיין, אבער בדיעבד אויב מ’האט געזעסן איז מען יוצא.
חידושים און הסברות:
1. דער רמב”ם זאגט נישט וויאזוי לכתחילה: דער רמב”ם זאגט סתם “קראה עומד או יושב יצא” – ער זאגט נישט אז לכתחילה דארף מען שטיין. דאס איז ענליך צו קריאת שמע, וואו מ’קען אויך ליינען אין יעדע פאזישן.
2. ביי יחיד – קיין לכתחילה-חיוב צו שטיין: ביי א יחיד איז אפילו נישטא קיין לכתחילה-ענין צו שטיין – מ’קען רואיג זיצן. למשל, ווען מ’ליינט איבער פאר דער ווייב (וואו ס’איז נישטא קיין ענין פון כבוד הציבור), קען מען זיצן.
—
הלכה ג’ (המשך): קראה שנים – צוויי ליינען צוזאמען
רמב”ם’ס לשון: „קראה שנים, אפילו האחד קורא והאחד שומע מן הקורא – יצא.”
פשט: אפילו ווען צוויי מענטשן ליינען די מגילה אויפאמאל, איז מען יוצא. דאס איז אן אויסנאם פון דעם כלל “תרי קלי לא משתמעי” (צוויי קולות קען מען נישט הערן אויפאמאל).
חידושים און הסברות:
1. פארוואס גילט נישט “תרי קלי לא משתמעי”? – “חביבה היא”: דער רמב”ם’ס טעם איז “חביבה היא והכל אוהבים דעתם” – די מגילה איז באליבט, און אלע שטרענגען זיך אן צו הערן.
2. וואס מיינט “חביבה”? – דריי פירושים:
– פירוש א’: “חביבה” מיינט אז ס’איז א חשוב’ע מעשה, ממילא שטרענגט מען זיך אן. אבער איז דאס גענוג צו מתיר זיין “תרי קלי”?
– פירוש ב’ (מסתבר מער): “חביבה” מיינט אז די מגילה האט א ספעציעלע ניגון/מעלאדיע – דער באקאנטער מגילה-ניגון. ווען עפעס האט א ריטעם און א מעלאדיע, קענען מענטשן זיך “אריינעטשן” און מיטגיין, אפילו ווען צוויי ליינען אויפאמאל. ביי פלאכע ווערטער אן ניגון וואלט עס נישט געגאנגען, אבער מיט א ניגון הערט מען ארויס די ווערטער. דאס איז “אוהבים דעתם” – מענטשן קאנעקטן זיך צום ניגון.
– פירוש ג’: “חביבה” ווי “חביבין דברי סופרים יותר מיינה של תורה” – דער עולם האט עס ליב, “כל ישראל נתנו עיניהם”. ס’איז אן עקסעפשאן ווייל מענטשן ווילן באמת הערן.
3. [Digression: ספעציעלער מגילה-ניגון:] ס’איז דא א חילוק צווישן טעם עליון און טעם התחתון – דער מגילה-ניגון האט אן עקסייטמענט וואס איז נישטא א גאנץ יאר ביי קריאת התורה. דאס מאכט אז מענטשן קענען מיטגיין אפילו ווען מערערע ליינען.
4. “חביבה” אלס טעם פארוואס מגילה וועט נישט בטל ווערן: ס’קען זיין אז דאס איז אויך דער טעם פארוואס מגילה וועט נישט בטל ווערן לעתיד לבוא – ווייל דער עולם האט עס ליב, קען מען עס נישט מבטל זיין.
—
הלכה ג’ (המשך): קורא גדול עם הקטן – א קטן ליינט מיט א גדול
רמב”ם’ס לשון: „קורא גדול עם הקטן, אפילו בציבור.”
פשט: א גדול קען ליינען צוזאמען מיט א קטן, אפילו אין א ציבור.
חידושים און הסברות:
1. מקור – ירושלמי/תוספתא: דער רמב”ם’ס מקור איז א ירושלמי (אדער תוספתא) וואס זאגט “אין ציבור גדול וציבור קטן”.
2. קשיא פון לחם משנה – חשש אז מ’הערט דעם קטן: אויב א בונדזש מענטשן הערן, און איינער פון די ליינערס איז א קטן (וואס איז נישט מחויב אין מגילה און קען נישט מוציא זיין אנדערע), דארף מען דאך חושש זיין: אפשר גייט א שומע “יצא דעתו” (זיין אויפמערקזאמקייט) אויף דעם קטן’ס קריאה, און דאן איז ער נישט יוצא!
3. תירוץ – וואס מיינט “יצא דעתו” ביי מגילה: “יצא דעתו” מיינט נישט אז מ’כאפט אויף איין שטימע פון אלע און פארט מיט איר. ביי מגילה, וואו ס’איז “חביבה”, מיינט “יצא דעתו” אז מ’האלט מיט דער מגילה – מ’פאלגט דעם אינהאלט, נישט א ספעציפישע שטימע. ממילא, אזוי לאנג ווי דער גדול ליינט צוזאמען מיט דעם קטן, הערט דער שומע דעם גדול’ס קריאה אויך, און ער איז יוצא.
4. הלכתישער הינטערגרונט – קטן קען נישט מוציא זיין: די משנה זאגט אז חכמים האלטן א קטן איז נישט מחויב אין מגילה, ממילא קען ער נישט מוציא זיין אנדערע (ר’ יהודה חולק). דער רמב”ם פסק’נט ווי חכמים, אבער ער ערלויבט דעם קטן צו ליינען צוזאמען מיט א גדול.
5. פראקטישע שאלה – קינדער וואס ליינען מיט: ביי א מגילה-ליינונג ווילן אלע יונגלעך מיטליינען מיט דעם טאטע. דער דין איז אז דאס איז נישט א פראבלעם, ווייל דער עיקר קול קומט פון דעם גדול.
—
הלכה ג’ (המשך): כתובים בתוך כתובים – מגילה אין א תנ”ך
רמב”ם’ס לשון (רעפערענץ): [כתובים בין הכתובים – אין כותבין את המגילה כחלק מן התנ”ך]
פשט: מ’טאר נישט ליינען א מגילת אסתר וואס איז אריינגעשריבן אין א גאנצן תנ”ך (כתובים בתוך כתובים). מ’דארף א באזונדערע מגילה.
חידושים און הסברות:
1. חילוק צווישן יחיד און ציבור: דער דין אז מ’טאר נישט ליינען פון כתובים בתוך כתובים איז א חילוק: בציבור טאר מען בוודאי נישט, אבער ביחיד איז דא א צד אז מ’קען. אפילו ווען מ’איז מיקל, איז דאס נאר בדיעבד.
2. [חידוש גדול] מגילת אסתר איז נישט א חלק פון תורה – ראיה פון דעם דין: פון דעם דין אז מ’טאר נישט שרייבן די מגילה אינאיינעם מיט דעם תנ”ך, זעט מען א וויכטיגע יסוד: מגילת אסתר איז נישט סתם א חלק פון תנ”ך, נאר א “זאך פאר זיך”. מ’דארף מאכן א היכר – א סימן אז ס’איז עפעס באזונדערס. דאס איז דער רמב”ם’ס מהלך: מ’דארף געדענקען אז א מגילה, אנדערש ווי מענטשן טראכטן, איז נישט סתם א חלק פון כתבי הקודש.
—
הלכה ד’: כתיבת המגילה – דיו, קלף, שרטוט
רמב”ם’ס לשון (רעפערענץ): „אין כותבין את המגילה אלא בדיו על הגויל או על הקלף… ואם כתבה בשאר צבעונין פסולה… וצריכה שרטוט כתורה עצמה.”
פשט: מ’דארף שרייבן די מגילה מיט דיו אויף קלף. אויב מ’האט געשריבן מיט אנדערע פארבן (ווי סקרא), איז עס פסול. אבער שוואכערע טינטן ווי “אפצא” און “קלקנתוס” זענען כשר. און מ’דארף שרטוט (ליניעס) אזוי ווי ביי א ספר תורה.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס פסול מיט סקרא: סקרא (א רויטע פארב) האלט זיך נישט גענוג שטארק אויפ’ן קלף – עס איז נישט באשטענדיג גענוג פאר א מגילה.
2. “כתורה עצמה” – דער רמב”ם’ס איבערזעצונג פון “כאמיתה של תורה”: די גמרא’ס לשון איז “צריכה שרטוט כאמיתה של תורה”, און דער רמב”ם טייטשט דאס “כתורה עצמה” – אזוי ווי די תורה אליין. דער רמב”ם’ס טרענסלעישאן פון “אמיתה” צו “עצמה” איז באדייטזאם: “אמיתה” קען מיינען “מהות” אדער “עסענס”, און דער רמב”ם נוצט “עצמה” אלס “די זאך אליין” – the thing itself.
3. וואס מיינט “כאמיתה של תורה”? – פארשידענע פשטים:
– ספר הערוך (רבי אליהו בחור): “אמת” מיינט מזוזה. דאס שטימט מיט דעם תוספות / רב אחא וואס זאגט אז מזוזה איז “עיקר התורה” ווייל דארט שטייט “כל אשר למעלה בשמים וגו'”. אבער קשיא: אין תפילין שטייט דאך די זעלבע פרשיות ווי אין מזוזה, און דער חילוק צווישן מזוזה און תפילין בנוגע שרטוט איז א דין אין קדושה, נישט אין אינהאלט.
– תוספות רי”ד: אויך “אמת” מיינט מזוזה.
– מאירי: “גופה של תורה עצמה, אף על פי שעיקר דברי נשים” – כאטש דער רוב פון מגילת אסתר איז געשריבן געווארן דורך א פרוי (אסתר), דארף מען עס מחשיב זיין מיט שרטוט אזוי ווי די איבריגע תורה. דער מאירי ברענגט א ירושלמי וועגן “משה ואלעזר ונשיאים.”
– א דרש-פשט: אפשר דרש’נט די גמרא פון דעם פסוק “דברי שלום ואמת” – “אמת” מיינט אז ס’דארף זיין ווי אמת, ווי עפעס וואס איז טאקע נוגע פאר מענטשן.
4. דער עיקר חידוש – “אמת” מיינט “די זאך אליין” (נישט “truth”): די ווארט “אמת” אין “כאמיתה של תורה” מיינט נישט “truth/אמת” אין דעם רגיל’ן זין, נאר “די זאך אליין” – “עצמה”. אזוי ווי “גופה של תורה” מיינט “די תורה אליין”. דער רמב”ם’ס כוונה איז: די מגילה, וועלכע איז נישט תורה ממש (זי איז נאר “נאמר ברוח הקודש”), דארף באהאנדלט ווערן מיט שרטוט אזוי ווי די חמשה חומשי תורה – “די אריגינעלע תורה” אליין. ראיה פון “אלקים אמת”: אזוי ווי “אלקים אמת” מיינט אז דער אייבערשטער איז “די זאך אליין” (יחיד בעולמו), אזוי מיינט “אמיתה של תורה” די תורה אליין.
5. פארבינדונג צום ברייטערן שמועס – מגילה’ס מעמד ביחס צו תורה: דער חידוש פון “כאמיתה של תורה” פאסט אריין אין דעם גאנצן שמועס צווישן דעם רמב”ם און די גמרות וואס האבן א “מורא” פון מאכן פורים/מגילה אלס א תורה פאר זיך. די מגילה איז נישט תורה עצמה, אבער זי דארף באהאנדלט ווערן “כאמיתה” – ווי די תורה אליין. דאס איז דער שפאנונג: מגילה האט מער חשיבות ווי אנדערע כתובים, אבער זי בלייבט נישט תורה ממש.
6. שרטוט האט צו טון מיט קריאה, נישט מיט קדושה: ראיה פון הלכות תפילין: דער רמב”ם פסק’נט אז ספר תורה דארף אלעמאל שרטוט (הלכה למשה מסיני), אבער תפילין ומזוזה דארפן נישט שרטוט, ווייל זיי זענען צוגעדעקט – מ’ליינט זיי נישט. דערפון זעט מען אז שרטוט איז נישט א דין אין קדושת הכתב, נאר א דין אין קריאה – עס העלפט דעם כותב (און דעם קורא) אז דער כתב זאל זיין קלאר און ריכטיג. דער בית אברהם ערקלערט: עפעס וואס מ’גייט נישט ליינען, נאר מ’האלט עס פאר א סגולה/קמיע/אות, דארף נישט שרטוט. אבער מגילת אסתר, וואס מ’ליינט בפועל, דארף שרטוט.
7. ריטב”א – רבנו תם’ס שיטה וועגן שרטוט אין ספר תורה: דער ריטב”א ברענגט אז רבנו תם לערנט ארויס פון דעם דין פון מגילה אז א ספר תורה גופא דארף נישט שרטוט אומעטום – נאר בתחילת הדפים ובסוף הדפים. פון דעם וואס מ’זאגט “כאמיתה של תורה” ביי מגילה, לערנט מען ארויס וואס דער דין איז ביי ספר תורה אליין בנוגע שרטוט.
8. ר’ צדוק הכהן – שרטוט ביי מגילה טראץ הסתרה: ר’ צדוק רעדט וועגן דעם ענין פון שרטוט ביי מגילה: כאטש מגילה איז א ענין פון הסתרה (נישט גילוי), דארף זי יא שרטוט. ר’ צדוק פארבינדט עס מיט קבלה’דיגע מושגים – “סוד התורה מיסוד אבא, מגילה מיסוד אבא נכנס לנקבה.”
פסולים אין כתיבת המגילה
רמב”ם’ס לשון (רעפערענץ): „כתבה על הנייר או שכתבה גוי או מין – פסולה.”
פשט: דריי וועגן וויאזוי א מגילה קען פסול ווערן: (1) נייר (נישט קלף/גויל), (2) א גוי האט עס געשריבן, (3) א מין האט עס געשריבן.
—
הלכה ז’ (בערך): עשרת בני המן בנשימה אחת
רמב”ם’ס לשון: „צריך הקורא לקרות עשרת בני המן ועשרת בנשימה אחת כדי להודיע לכל שכולם נהרגו כאחד.”
פשט: דער בעל קורא דארף ליינען די עשרת בני המן אין איין אטעם, כדי צו באקאנט מאכן אז זיי זענען אלע אויף איינמאל געהרג’עט געווארן.
חידושים און הסברות:
1. “כדי להודיע לכל” – פרשנות פון די ווערטער, נישט א באזונדערע טעם: דער רמב”ם מיינט נישט אז דאס איז א באזונדערע טעם צוגעלייגט צו דער הלכה, נאר אז דאס ליינען אין איין אטעם איז אליין א פרשנות – א דרך פון מבאר זיין דעם פסוק. דאס ליינען בנשימה אחת איז דער וועג ווי מען דריקט אויס דעם אינהאלט פון דעם פסוק – אז “בנשימה אחת נטלו.” דורך דעם ליינען אליין ווערט דער אינהאלט באקאנט.
—
הלכה (בערך ז’-ח’): פושט כאיגרת – מנהג כל ישראל
רמב”ם’ס לשון: „ומנהג כל ישראל שהקורא את המגילה קורא ופושט כאיגרת, וכשגומרה חוזר וכורכה כולה ומברך.”
פשט: דער מנהג פון כלל ישראל איז אז דער בעל קורא עפנט אויף (פושט) די מגילה ווי א בריוו (איגרת), נישט ווי א ספר תורה. ווען ער ענדיגט, דרייט ער עס צוריק אויף (כורך), און דערנאך מאכט ער די ברכה אחרונה.
חידושים און הסברות:
1. “פושט כאיגרת” – פראקטישע באשרייבונג: ספרדים לייגן אראפ די גאנצע מגילה אויף א לאנגע טיש, אויסגעשפרייט, און דער בעל קורא גייט (אדער לויפט) ארום דעם טיש. דאס איז דער פשט אין “כאיגרת” – ווי א בריוו וואס איז אויסגעשפרייט, נישט אויפגעדרייט ווי א ספר תורה.
2. “ומברך” – פארוואס דערמאנט דער רמב”ם דאס דא? דער רמב”ם האט דאך שוין פריער דערמאנט די ברכה פון “הרב את ריבנו”. דער חידוש דא איז נישט אז מ’מאכט א ברכה, נאר ווען מ’מאכט זי – ערשט נאכדעם מ’האט די מגילה צוריקגעדרייט (חוזר וכורכה כולה). מ’זאל נישט מאכן די ברכה אחרונה ווילאנג דער ספר איז נאך אפן.
3. “מנהג כל ישראל” – אויף וואס גייט דאס? “מנהג כל ישראל” גייט אויף דעם “פושט כאיגרת.” עס גייט נישט אויף דעם “ומברך”, ווייל דער רמב”ם האט פריער קלאר געזאגט אז נישט גאנץ ישראל האט דעם מנהג פון מאכן א ברכה אחרונה. אבער – אפשר קען מען דאך משמע לאזן אז יא, דער מנהג כלל ישראל איז יעצט צו זאגן די ברכה, ווייל אין פראקסיס קען מען נישט א איד וואס מאכט נישט די ברכה אחרונה.
4. טעם פארוואס מ’דרייט צוריק פאר דער ברכה – “שלא יאמרו ברכות כתובות בתורה”: פאראלעל צו קריאת התורה, וואו מ’דרייט צו (גולל) דעם ספר תורה פאר דער ברכה אחרונה, כדי מ’זאל נישט מיינען אז די ברכות זענען געשריבן אין דער תורה אליין. דער זעלבער טעם אפליצירט ביי מגילה.
5. מגילות מיט ברכות – היסטארישע רעאליטעט: ס’איז טאקע געווען מגילות וואס מ’האט אריינגעשריבן די ברכות. ס’איז נישט קיין איסור צו שרייבן ברכות אין א מגילה (נישט ווי ביי א ספר תורה). דאס מאכט דעם חשש פון “שלא יאמרו ברכות כתובות” נאך מער רעלעוואנט ביי מגילה.
6. כבוד המגילה – א צווייטער טעם: ס’איז נישט שיין (נישט כבוד’דיג) פאר דער מגילה אז גלייך נאכדעם וואס מ’האט אויסגעליינט דעם גאנצן ספר, זאגט מען א קורצע ברכה וואס רעדוצירט דעם גאנצן אינהאלט צו א קורצע סומע. דעריבער דרייט מען ערשט צוריק, כדי צו באווייזן כבוד.
7. טרחא דציבורא – א פראקטישער טעם: דער וואס האלט אז מ’דארף נישט זאגן די ברכה אחרונה קען זאגן אז ס’איז א טרחא דציבורא. אבער איינמאל דער רמב”ם זאגט אז מ’דארף עניוועי אויפדרייען די גאנצע מגילה (חוזר וכורכה כולה), גייט עס זיך נאך דויערן – אזוי אז די ברכה איז שוין נישט קיין צוגעלייגטע טרחא.
—
הלכה י”ג (בערך): איסור הספד ותענית – י”ד וט”ו
רמב”ם’ס לשון: „שני ימים אלו, י”ד וט”ו, שהם שני עיקר זמני קריאה, אסורים בהספד ובתענית בכל מקום.”
פשט: ביידע טעג – י”ד אדר און ט”ו אדר – זענען אסור אין הספד און תענית פאר אלע אידן, אומאפהענגיג וואו מ’וואוינט.
חידושים און הסברות:
1. ביידע טעג פאר אלע – א חידוש: אפילו אז דו וואוינסט אין ירושלים (כרך) און דיין פורים איז ט”ו, ביסטו אויך אסור אין הספד ותענית אויף י”ד. און פארקערט.
2. אנשי כפרים וואס האבן פריער געליינט – מותרים בהספד ותענית ביום קריאתם: אנשי כפרים וואס האבן מקדים געווען צו ליינען אויף שני אדער חמישי פאר פורים, זענען מותר אין הספד ותענית אויף דעם טאג וואס זיי ליינען. דאס באשטעטיגט דעם יסוד: ביי אנשי כפרים איז נישט זייער פורים אן אנדערע טאג – נאר די מצוה פון מקרא מגילה איז פארלייגט געווארן. דער פורים בלייבט נאך אלץ י”ד (אדער ט”ו), מיט אלע דינים פון שמחה, איסור הספד ותענית, וכו’.
3. עיבור שנה – אחדות: אין א עיבור יאר (ווען פורים איז אין אדר שני) ליינען אלע אידן די מגילה דעם זעלבן טאג – דאס ברענגט א גרויסע אחדות.
—
הלכה י”ד: מצות היום – שמחה ומשתה ומשלוח מנות
רמב”ם’ס לשון: „מצות יום ארבעה עשר לבני כפרים ועיירות ויום חמשה עשר לבני כרכים, להיות יום שמחה ומשתה ומשלוח מנות לרעים ומתנות לאביונים.”
פשט: דער י”ד איז דער טאג פון שמחה פאר בני כפרים און עיירות, און דער ט”ו פאר בני כרכים – אפילו בני כפרים וואס האבן מקדים געווען די קריאה, בלייבט י”ד דער טאג פון שמחה.
חידושים און הסברות:
1. “שמחה ומשתה” vs. “משתה ושמחה” – סדר הלשון ביים רמב”ם: אין דער מגילה שטייט “משתה ושמחה” (דער משתה קומט פריער), אבער דער רמב”ם שרייבט “שמחה ומשתה.” דער תוספות יום טוב האט שוין באמערקט דעם חילוק. דער חילוק איז נישט סתם א סגנון-זאך – עס שפיגלט אפ א יסוד’דיגע מחלוקת: אין דער מגילה’ס לשון “משתה ושמחה” מיינט מען אז דער משתה (טרינקען) ברענגט צו שמחה. דער רמב”ם אבער האלט אז שמחה איז דער עיקר און קומט פריער – ווייל ביים רמב”ם מיינט שמחה נישט דעם excitement וואס קומט פון טרינקען. יענע excitement איז מער א שכרות, א הוללות – וואס איז אויך וויכטיג פורים, אבער דער עצם שמחה ביים רמב”ם איז א באלאנצירטע, רואיגע שמחה, נישט דער רעזולטאט פון משתה.
—
הלכה י”ד (המשך): מלאכה בפורים – “אינו רואה סימן ברכה”
רמב”ם’ס לשון: „ומותר בעשיית מלאכה, אף על פי כן אין ראוי לעשות בו מלאכה. אמרו חכמים כל העושה מלאכה ביום פורים אינו רואה סימן ברכה.”
פשט: מלאכה איז טעכניש מותר פורים, אבער חז”ל האבן געזאגט אז ווער ס’ארבעט פורים זעט נישט קיין סימן ברכה.
חידושים און הסברות:
1. “אינו רואה סימן ברכה” – פון וואס ער טוט יעצט, אדער בכלל? פאראלעל צו דער גמרא לגבי עושה מלאכה בחול המועד: מיינט מען אז נאר דאס וואס ער טוט יעצט וועט נישט מצליח זיין, אדער בכלל – אז ער וועט שטארבן אן ארימער מענטש?
2. א דרוש’דיגער פשט: איינער וואס קען נישט אפשטעלן צו ענדזשויען פורים – ווען אלע אידן טאנצן אין שול און ער מאכט ביזנעס דיעלס – דאס איז א סימן אז ער איז אזא מין מענטש וואס וועט קיינמאל נישט ענדזשויען דעם סימן פון ברכה. ער וועט אריינגיין נאך און נאך געלט, אבער קיינמאל נישט ענדזשויען. דאס איז נישט א קללה, נאר א פאקט וועגן דעם מענטש’ס כאראקטער.
3. מקור – שאילתות דרב אחאי: דער מקור פון “אינו רואה סימן ברכה” איז פון דער שאילתות (רב אחאי גאון). די גמרא דארטן רעדט וועגן א מקום וואו מ’האט נישט געטארט ארבעטן, און רב האט א שבועה געטון.
4. הגהות מיימוניות – נאר ווען ער איז משנה פון מנהג המקום: דער הגהות מיימוניות באגרענעצט: אין יענע גמרא רעדט מען נאר ווען איינער איז משנה פון דעם מנהג המקום. אבער דער רמב”ם שרייבט “אמרו חכמים” אין א כללי’דיגע אופן.
5. [Digression: פאנדרעיזערס בפורים:] פאנדרעיזערס וואס זייער מלאכה איז פאנדרעיזן – פורים זענען זיי ביזי מיט זייער ארבעט. צי איז דאס אינקלודירט אין “עושה מלאכה”?
6. חילוק: מספקי מזון vs. סתם מלאכה: “עושה מלאכה” מיינט נישט דעם בעקער אדער קאך וואס קאכט פיש פאר די שטאט – ער איז א חלק פון שמחת יום טוב. עס מיינט סתם ארבעט וואס האט נישט צו טון מיט פורים.
—
הלכה ט”ו (בערך): סעודת פורים
רמב”ם’ס לשון: „כיצד חובת סעודה זו? שיאכל בשר ויתקן סעודה נאה כפי אשר תמצא ידו. וישתה יין עד שישתכר וירדם בשכרותו.”
פשט: מ’דארף עסן פלייש, מאכן א שיינע סעודה לויט זיין פארמעגן, און טרינקען וויין ביז מ’ווערט שיכור און שלאפט איין.
חידושים און הסברות:
1. “נאה” איז נישט אן אבסאלוטער שיעור: “סעודה נאה” איז נישט אן אדזשעקטיוו מיט א פעסטן שיעור – “נאה” מיינט “כפי אשר תמצא ידו,” דאס הייסט איש לפי עשרו ואני לפי עניי.
2. “וירדם בשכרותו” – און דעמאלטס מעג ער ליינען מגילה: פארבינדונג צו דער פריערדיגער הלכה אז א שיכור/מתנמנם מעג ליינען די מגילה.
—
הלכה ט”ז (בערך): משלוח מנות
רמב”ם’ס לשון: „וכן חייב אדם לשלוח שתי מנות של בשר או שני מיני תבשיל או שני מיני אוכלין לחבירו… וכל המרבה לשלוח לרעים הרי זה משובח. ואם אין לו, מחליף עם חבירו, זה שולח לזה סעודתו וזה שולח לזה סעודתו, כדי לקיים ‘ומשלח מנות איש לרעהו.'”
פשט: מ’דארף שיקן צוויי מנות צו איין מענטש. ווער ס’האט נישט, ביידע חברים ביטן זיך אויס זייערע סעודות.
חידושים און הסברות:
1. “מחליף עם חבירו” – א באהאלטענער תנאי: ווי ארבעט דאס הלכתי’ש? אויב איך געב דיר מיין סעודה בתנאי דו גיבסט מיר דיינע – איז דאס דאך א באהאלטענער תנאי, נישט א מתנה גמורה. דאס איז דאך די מעשה אין דער גמרא, אבער מ’דארף פארשטיין וואס דא ארבעט – ווי אזוי איז דאס מקיים “משלוח מנות” ווען ס’איז אין אמת’ן א חליפין.
—
הלכה ט”ז (המשך): מתנות לאביונים
רמב”ם’ס לשון: „וכן חייב לחלק לעניים ביום הפורים, אין פחות משני עניים, נותן לכל אחד מתנה אחת, או מעות או מיני תבשיל או מיני אוכלין, שנאמר ‘ומתנות לאביונים’ – שתי מתנות לשני עניים. ואין מדקדקין במעות פורים, אלא כל הפושט ידו ליטול נותנים לו.”
פשט: מ’דארף געבן צו מינדסטנס צוויי ארימע לייט, יעדן איינעם איין מתנה. און מ’איז נישט מדקדק ביי מעות פורים – יעדער וואס שטרעקט אויס א האנט, גיט מען אים.
חידושים און הסברות:
1. “אין מדקדקין” – נישט א קולא, נאר א דין אין יוצא זיין: די וועלט האט א פאני טעות – מ’מיינט אז “אין מדקדקין” איז א חיוב צו געבן יעדן וואס בעט. אין אמת’ן מיינט עס: דער דין פון “מתנות לאביונים” – מ’איז יוצא דערמיט. מ’דארף נישט ווארטן ביז מ’איז זיכער אז ער איז אן “אביון מהודר”. ווער עס איז א “פושט יד”, ווער עס קומט – מ’איז יוצא.
2. [Digression: א גוי וואס בעט – “מפרנסים עניי עכו”ם עם עניי ישראל”:] עס שטייט איבעראל “מפרנסים עניי עכו”ם עם עניי ישראל”, און עס שטייט “כל הפושט ידו ליטול נותנים לו”. דאס איז נישט קיין טראגעדיע אז א גוי האט באקומען אפאר דאלאר.
3. א גאנץ יאר אויך – “עניים שאינם הגונים”: אפילו א גאנץ יאר זאגט די גמרא אז “עניים שאינם הגונים” עקזיסטירן פאר א ריזן – צו געבן א מענטש א געוויסע שוץ (אז מ’זאל נישט באשעמען עניים). “ס’איז נישט א באג, ס’איז א פיטשער.”
“ואין משנין מעות פורים לצדקה אחרת”
רמב”ם’ס לשון: „ואין משנין מעות פורים לצדקה אחרת.”
פשט: געלט וואס איז געגעבן געווארן פאר פורים טאר מען נישט פארביטן צו אן אנדערע צדקה.
חידושים און הסברות:
1. דער לשון “מעות פורים” – א באזונדערע קאטעגאריע: “מעות פורים” איז נישט סתם דיני צדקה, עס איז “פורים געלט”. דאס געלט האט א פרייליכערע אווירה, עס נעמט זיך נישט אזוי סיריעז.
2. פארוואס נישט משנין? לכאורה זאל מען טראכטן פארקערט: אויב מ’וואלט דאס געלט אוועקגעגעבן צו “צדקה אחרת” וואלט עס בעסער זיין, ווייל א גאנץ יאר איז מען מער מדקדק. דער תירוץ: דער חלק פון דעם טאג איז אז עס זאל זיין אנגעמאכט פאר פורים. דאס איז גופא די מעלה.
בני כפרים – הקדמת מתנות לאביונים vs. משתה ושמחה
רמב”ם’ס לשון: „בני כפרים שקדמו וקראו… אם חלקו מתנות לאביונים ביום קריאתן יצאו, ואם לאו לא יצאו. אבל משתה ושמחה – מקדימין לא יצאו.”
פשט: בני כפרים וואס האבן מקדים געווען די קריאה – אויב זיי האבן אויך מתנות לאביונים געגעבן אויפ’ן טאג פון זייער קריאה, יוצא. אבער משתה ושמחה קען מען נישט מקדים זיין.
חידושים און הסברות:
1. פארוואס מתנות לאביונים קען מען מקדים זיין: מתנות לאביונים – העכסטנס האט ער געגעבן א איד צדקה אויפ’ן נישט ריכטיגן טאג, ס’איז נישט אזא שקר. אבער משתה ושמחה מוז זיין אויפ’ן ריכטיגן טאג.
—
הלכה י”ז: “שאין שם שמחה גדולה ומפוארה אלא לשמח לב עניים ויתומים ואלמנות וגרים”
רמב”ם’ס לשון: „שאין שם שמחה גדולה ומפוארה אלא לשמח לב עניים ויתומים ואלמנות וגרים.”
פשט: ס’איז נישטא קיין גרעסערע שמחה ווי משמח זיין ארימע, יתומים, אלמנות, און גרים.
חידושים און הסברות:
1. קשר צו “להחיות רוח שפלים” – נדמה לשכינה: דער פסוק (ישעיה נ”ז:ט”ו): “כי כה אמר רם ונשא שוכן עד וקדוש שמו מרום וקדוש אשכון ואת דכא ושפל רוח להחיות רוח שפלים ולהחיות לב נדכאים.” דער אייבערשטער איז שוכן מיט דעם “דכא ושפל רוח”. ווען א מענטש איז משמח עניים ויתומים, איז ער נדמה לשכינה – ער טוט דאס וואס דער אייבערשטער טוט. דאס איז דער טיפערער טעם פארוואס דאס איז די גרעסטע שמחה.
2. נישט נאר א דין אין מתנות לאביונים – א דין אין סעודה: דאס איז נישט א באזונדערער דין אין משלוח מנות אדער מתנות לאביונים. עס איז אזויווי דער רמב”ם זאגט ביי יום טוב: “כשאתה אוכל ושותה חייב אתה להאכיל לגר ליתום ולאלמנה.” ס’איז א דין אין א סעודה – ווען דו מאכסט א גרויסע סעודה, קען מען נישט מאכן פאר זיך אליין. “אין שמחה אלא שמחת קריתו” – דיין שמחה מוז אריינכאפן אנדערע.
3. די אווירה פון פורים – א כוללת’דיגע קאנצעפט: פורים האט א געוויסע אווירה וואס אינקלודעט: מגילה ליינען (רעדן פון דעם נס), הרחבה, צדקה טיילן, עסן און טרינקען. אזויווי שבת מיינט נישט נאר שובת זיין פון מלאכות, נאר אז דיינע עבדים און יעדער איינער זאל אויך רוען – אזוי איז פורים א טאג פון הרחבה פאר אלעמען.
4. “שמחה גדולה ומפוארה” – שטארקער ביי פורים ווי ביי יום טוב: ביי יום טוב זאגט דער רמב”ם די פארקערטע – אויב מ’טוט עס נישט, איז עס א פסול’ע זאך. דא ביי פורים זאגט ער עס אין א פאזיטיווע לשון: “שאין שם שמחה גדולה ומפוארה.” דאס איז אפשר נאך הארבער ווי ביי יום טוב.
5. חילוק צווישן פורים און פסח בנוגע צו אריינלאזן געסט: פסח דארף מען יעדן יאר פריש אריינלאזן געסט – “כל דכפין ייתי ויכול” – ווייל דער מצב פון א מענטש קען זיך ענדערן פון יאר צו יאר. אבער פורים האט א באזונדערע מעלה: אויב א יוד איז איין יאר פון דער “צד המקבל” – ער עסט ביי זיין חבר, ער באקומט מתנות לאביונים – דאן זאל דאס נישט פארלוירן גיין, ווייל פורים האט נישט ווייטער אן. דער איינמאליגער קבלה אויף פורים האט א באזונדערע חשיבות – דער מענטש איז מקיים די מצוה דורך דעם וואס ער נעמט אן. ביי פסח, אויב מ’טיילט נישט הייער, “לשנה הבאה גיי איך זיין אין ארץ ישראל” – דער מצב איז פלואיד. אבער פורים – “דאס יאר בין איך א נצרך, דאס יאר גיי איך עסן ביי מיין חבר, און מיט דעם בין איך מקיים די מצוה.”
—
הלכה י”ח: “כל ספרי הנביאים והכתובים עתידין ליבטל לימות המשיח חוץ ממגילת אסתר”
רמב”ם’ס לשון: „כל ספרי הנביאים והכתובים עתידין ליבטל לימות המשיח חוץ ממגילת אסתר, והרי היא קיימת כחמשה חומשי תורה וכהלכות של תורה שבעל פה שאינן בטלין לעולם. ואף על פי שכל זכרון הצרות יבטל, שנאמר ‘כי נשכחו הצרות הראשונות וכי נסתרו מעיני’, ימי הפורים לא יבטלו, שנאמר ‘וימי הפורים האלה לא יעברו מתוך היהודים וזכרם לא יסוף מזרעם’.”
פשט: אלע נביאים און כתובים וועלן בטל ווערן לעתיד לבוא, אויסער מגילת אסתר. זי בלייבט ווי חומש און תורה שבעל פה. אפילו אז אלע זכרון הצרות וועלן פארגעסן ווערן, וועלן ימי הפורים נישט בטל ווערן.
חידושים און הסברות:
1. קשר צו “להחיות רוח שפלים”: דאס וואס מגילת אסתר בלייבט אויף אייביג האט צו טון מיט דעם ענין פון “להחיות רוח שפלים”. אלע נביאים און כתובים רעדן פון פארשידענע ענינים, אבער מגילת אסתר – וואס העלפט צובראכענע אידן – איז די זאך וואס בלייבט אויף אייביג, ווייל דאס איז דער אייבערשטער אליין, וואס איז אויף אייביג.
2. “הלכות של תורה שבעל פה אינן בטלין לעולם” – פארוואס דער צוגלייך? דער רמב”ם צוגלייכט מגילת אסתר צו חמשה חומשי תורה און הלכות של תורה שבעל פה. ס’איז נישטא קיין אנדערע מצוה אין גאנץ כתובים וואס מ’איז מונה אלס א באזונדערע מצוה. מגילת אסתר איז די איינציגע מצוה אין כתובים.
3. פורים – “זכרון הצרות” אדער “זכרון הישועה”? דער רמב”ם זאגט “כל זכרון הצרות יבטל” – אבער פורים איז דאך מער א זכרון הישועה ווי א זכרון הצרות! פורים איז אנדערש ווי אלע אנדערע ימים טובים: ביי פסח האבן אידן יא געליטן, ביי חנוכה איז שוין געווען חורבן בית המקדש. אבער ביי פורים – למעשה איז גארנישט געשען צו די אידן! די צרה איז נישט אויסגעפירט געווארן. פורים דערמאנט די ווייניגסטע צרות פון אלע ימים טובים.
4. ראב”ד’ס השגה – “דבר אדיוטות הוא”: דער ראב”ד קומט אריין מיט א שטארקע לשון קעגן דעם רמב”ם. דער מקור פון דעם רמב”ם איז אבער א גמרא/מדרש.
5. **”עתידין ליבטל” – פראקטישע נפקא מינה פאר משלוח מנ
ות:** א גמרא ברענגט אז רש”י (אדער א אמורא) האט איין יאר געגעסן ביי זיין חבר פורים, און דער נעקסטער יאר האט יענער געקומען צו אים עסן פורים. מ’קען מקיים זיין משלוח מנות אויף אזא אופן – “איך שיק פאר אים און ער שיקט פאר מיר.” אבער דאס פונקציאנירט נאר אויב יעדער איינער איז יוצא געווען נאר איין יאר – מ’קען נישט יוצא זיין איין יאר פאר די נעקסטע יאר. דער חידוש: דאס קען מען נאר טון אויב פורים איז “נישט עתיד לבטל.” ווייל אויב ס’איז עתיד לבטל, קען מען נישט יעצט מקיים זיין מצוות משלוח מנות במחשבה אז “נעקסטע יאר גיי איך דיר צוריקגעבן” – ווייל אפשר וועט פורים בטל ווערן נעקסטע יאר. אבער ווייל מיר ווייסן אז פורים גייט נישט בטל ווערן, קען מען אפילו מיט איין יאר אויף די נעקסטע מקיים זיין.
6. פסח לעומת פורים – “כל דכפין ייתי ויכול”: ביי פסח זאגט מען “כל דכפין ייתי ויכול” – אבער נאר די יאר, ווייל “לשנה הבאה בארעא דישראל” – נעקסטע יאר גייט מען שוין זיין אין ארץ ישראל, מ’וועט שוין נישט דארפן invite-ן. פסח דארף מען יעדן יאר פריש אריינלאזן געסט. אבער פורים – “דעי יאר בין איך א נצרך, דעי יאר וויל איך עסן ביי מיין חבר, מיט דעם בין איך מקיים המצווה.” ביי פורים איז דא א קאנטינואיטעט – איך קען זיין דער מקבל הייאר און דער נותן קומענדיגן יאר, ווייל פורים בלייבט אויף אייביג. מה שאין כן פסח – אויב איך גיי נישט טיילן די יאר, “לשנה הבאה גיי איך זיין אין ארץ ישראל.”
—
*סוף זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות מגילה, פרק ב’*
תמלול מלא 📝
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות מגילה, פרק ב’, הלכה א’: קריאת המגילה למפרע
—
כללי מבוא: סטרוקטור פון פרק ב’ און די מצוות פורים
Speaker 1:
ס’איז דא דער רמב”ם, צווייטע פרק פון הלכות מגילה. דאס איז די הלכות מקרא מגילה. ס’גייט אויך זיין די הלכות פון די סעודה און דעם משלוח מנות, אבער עיקר איז הלכות מקרא מגילה.
אזוי מער קוק, די הלכות דארף טעג, און ווען הלכה א’ ביז י”ב איז הלכות קריאת מגילה, נאכדעם ווערט הלכות סעודה, און אין דעם איז משלוח מנות ומתנות לאביונים. וואס ווייסט אונז, דא גייט מען מסביר זיין נאר צוויי זאכן – מגילה און די סעודה, וואס דאס איז פארט פון דעם.
און בדרך אגב גייט ארום די אנדערע צוויי מצוות, דער עולם ווייסט ס’איז דא פיר מצוות פורים, אבער באמת’דיג אינעם רמב”ם זעט מען אז ס’איז דא איין מצווה, ליינען די מגילה.
Speaker 2:
ניין, ס’איז דא איין מצווה. לאמיר זען.
Speaker 1:
ניין, דער רמב”ם זאגט מצווה אחת, מצוות דרבנן מקרא מגילה. צו די מקרא מגילה קומט א סעודה.
Speaker 2:
ניין, צו די סעודה קומט א מתנות לאביונים פאר די עולם וואס לייבט אויף די סעודה, מתנות לאביונים ומשלוח מנות.
Speaker 1:
אלזא אלע פיר זאכן טוט מען וועגן די מגילה, ווייל אין די מגילה שטייט מען זאל עס ליינען און אין די מגילה שטייט מען זאל טון די אנדערע דריי מצוות. ניין ניין איך זאג נישט פארדעם איז פארן רמב”ם גענוג איין מצווה ווייל ער האט נישט קיין מספרים, ווייל ביי מצוות דרבנן מאכט ער נישט קיין נומערס. ניין, אבער איך מיין נישט דאס, איך מיין דא אין די משנה און דא אין די גמרא איז נישט דא פיר מצוות פורים, ס’איז דא איין מצווה ליינען די מגילה און זיך פרייען. און מצווה זיך פרייען קומט מיט א פרייד צו אן אנדערן איד, מתנות לאביונים ומשלוח מנות. דאס איז זיך פרייען, ס’איז נישט קיין עקסטערע מצווה בפני עצמה.
מגילה אלס הלל – קריאתה זו הלילא
Speaker 1:
ליינען די מגילה איז אן ענין פון אזוי ווי הלל, ס’איז אן ענין פון אזוי ווי די גמרא זאגט קריאתה זו הלילא, ס’איז אן ענין פון הלל והודאה צום אייבערשטער… לאמיר ליינען וואס שטייט יעצט, יעצט גייען מיר לערנען די הלכות פון קריאת המגילה.
Speaker 2:
יא. קען זיין, קען זיין נישט. יא. אקעי, ארום.
Speaker 1:
ניין, אבער איך טראכט עס צו קאמפעירן צו חנוכה וואס האט הלל והודאה צוויי מצוות, ס’איז דא הלל און נרות, און מיט נרות קומט מיט פרסומי ניסא און די זאכן. הלל איז נישט א מצווה פון חנוכה, הלל איז א מצווה כללית פון יום טוב… און אויף מגילה שטייט קריאתה זו הלילא, וועגן דעם האב איך געטראכט, אפשר מגילה איז במקום הלל, און נאך מיט די אלע אנדערע זאכן איז עס מינינגפול.
דער פנים פון די הודאה פון פרסומי ניסא. רבי יאיר פשוטה האט עס געוואלט טייטשן, אויב איך געדענק, אז אזויווי די הלל איז נישט אמת’דיג א מצוה פון בין, ס’איז א מצוה פון חנוכה, ס’איז א מצוה פון יעדע מאל וואס מ’איז געווארן ניצול ממות לחיים, און דא פילט אן דער קול, פילט אן הלל. יעדע יום טוב מיט יעדער יום טוב.
Speaker 2:
יא, דער ראש חודש איז נישט אזוי, אבער דער גמרא זאגט אז ראש חודש נאר, אבער יעדע יום טוב איז דא הלל מדאורייתא, איי דאונט נאו ווען, נישט מדאורייתא, מחיוב גמור מדברי קבלה. בקיצור, הלל איז איין זאך. קען מען אזוי זאגן, מען קען מאכן די צוויי תירוצים, ווייס איך אויב ס’איז אינגאנצן. אקעי.
—
הלכה א’: הקורא את המגילה למפרע לא יצא
Speaker 1:
אקעי, יעצט גיימיר לערנען וויאזוי מ’ליינט די מגילה. אקעי, הקורא את המגילה למפרע, איינער ליינט עס פון די פארקערטע וועג, לא יצא.
דאס איז די משנה.
Speaker 2:
יא.
Speaker 1:
די סיבה איז די ריכטיגע פשט, וואס איז די סיבה?
Speaker 2:
ווייל די גאנצע זאך איז אן פארשטיין די קדושות, אן פארשטיין אז מ’רעדט פון יעצט, בזמן הזה.
Speaker 1:
זייער גוט.
פארוואס האט מען בכלל געוואלט ליינען למפרע?
Speaker 1:
אבער די מאירי, עפעס אזוי האב איך געזאגט, ער זאגט אז אייניגע וואלטן געליינט די מגילה למפרע בכלל. קודם כל, איך קען פארשטיין זיין פוינט אוו וויו, ווייל מ’ליינט צוויי מאל די מגילה, מ’האט שוין געליינט נעכטן נאכט, ס’איז בארינג. יעצט זאגט ער, ווייסט וואס, היינט גייען מיר ליינען פון די בעק צו די פראנט, ס’איז מער עקסייטינג. איך בין א הפכי, איך קען זען פארוואס.
פאראלעל צו קריאת שמע למפרע
Speaker 2:
טויגט אנדערע מצוות למפרע? לא יצא, אדער אויף קריאת שמע? ווי נאך שטייט אז ס’דארף זיין כסדרן?
Speaker 1:
אויף קריאת שמע. קריאת שמע שטייט אז ס’דארף זיין כסדרן. איך קען פארשטיין אז דא וועט למפרע נישט טויגן, ווייל די גאנצע שמחה וואס קומט איז דאך פון די בילד-אפ, מ’האט מורא און נאכדעם ווערט מען געהאלפן. דו ליינסט ווען איינער ענטפערט די מעשה. אבער למשל, ווען מ’ליינט אן ענין פון מצוות, ספעציעל אויב ס’איז דא די הלכה פון אין מקדימין ואין מאחרין בתורה, דו ווייסט, למשל קריאת התורה. ווען איינער ליינט… לאמיר נאך רעדן וועגן קריאת שמע.
דאס וואס דו זאגסט איז ריכטיג, אבער ס’איז נישט ריכטיג. ווייל זיי, די משניות ברכות און די משניות מגילה זענען ברידערס, דו ווייסט דעם ענין?
Speaker 2:
יא, יא.
Speaker 1:
ווען איינער האט שוין פארזאגט, די הלכות קריאת התורה, הלכות ברכות, הלכות תפילה, די אלע זאכן. די משנה איז כמעט די זעלבע. ס’שטייט אין די משנה אין ברכות פרק ב’, “לא ישמע לאזניו יצא”. שטייט דא אויך, “הקורא למפרע לא יצא”. שטייט אין די משנה אויף קריאת שמע… קריאת שמע קורא למפרע לא יצא, די זעלבע זאך ווי אויף מגילה. קורא למפרע לא יצא. אויך די זעלבע הלכה ווי… דארט שטייט נישט כסדרן, אבער דאס איז די זעלבע הלכה וואס איז דא אין מגילה איז דא ביי קריאת שמע. אז קורא למפרע לא יצא.
וואס מיינט “למפרע” – פסוק-ווייז, נישט ווארט-ווייז
Speaker 2:
וואס איז דארט? מען האט דאך נישט געליינט די פסוקים בעקווארדס.
Speaker 1:
דארט שטייט אז קורא קריאת שמע למפרע לא יצא. איז וואס דארף מען ליינען צוריקציוועגס?
Speaker 2:
דו זעסט אויס אז… דו ווייסט פארוואס זיי האבן געליינט צוריקציוועגס קריאת שמע?
Speaker 1:
איך האב געוואלט זאגן, ווען די הלכה וואלט ווען נישט געווען לא יצא, וואלט מען עס ווען נישט… איך ווייס נישט. אפשר האט עס א קאנעקשן צו די מצוות ציצית, אז ער וויל זיין מדבק אין דברים שלמעלה.
Speaker 2:
אה, דו זעסט אז מען האט געליינט למפרע. מען האט יעדע פסוק… מען האט געלאזט די לעצטע פסוק.
Speaker 1:
די זעלבע זאך ברענגט די בה”ג, קורא למפרע לא יצא. און דער רשב”א זאגט, ער ברענגט א דוגמא, אנשטאט צו זאגן “ממזרח שמש עד מבואו מהולל שם ה'”, זאגט ער “מהולל שם ה’ ממזרח שמש עד מבואו”. דאס מאכט סענס.
אבער דא שטייט אז די לעצטע פסוק, און אנגעהויבן איינס פארדעם, זעען מיר אז מ’גייט די וועג פשוט פון בעקווארדס. אבער מ’זאגט יעדע פסוק כתקנו, און נישט אז מ’האט געמישט ווערטער, נישט קיין משמעות. ס’שטייט אז יעדע פסוק זאגט מען די גאנצע פסוק, יעדע ווארט, יעדע ווארט, יעדע ווארט.
ס’איז אזוי ווי למשל מ’געפינט אויף א פלאץ וואס ס’זעט אויס מפרשים רעדן פון דעם, אזוי ווי מ’זאגט די לעצטע פסוק און מ’זאגט איינס פארדעם, פסוק ווייז. איך קען פארשטיין פארוואס, ווייל אויב איז יעדע ווארט “אמת אלקיכם ה’ אני”, האסטו גארנישט געזאגט, ווייל דו האסט בכלל נישט געזאגט די סענטענס וואס איז ריכטיג. דו האסט בכלל נישט געזאגט א ריכטיגע סענטענס. דא האסטו געזאגט יעדע סענטענס פאר זיך איז ריכטיג. די מעשה מאכט אבער למעשה נישט קיין סענס, ווייל מיט ציצית למשל, איז דא אזא זאך וואס איז א חוט ואחית.
ס’זעט אבער אויס, אבער וואס ס’זעט אויס איז אז ס’איז געווען אזא מנהג, אזוי קוק איך אין משנת ישראל טייל, איך טראכט א געדאנק פארוואס ס’האט געקענט געשען, ווייל מ’פלעגט דאך ליינען אין טיימס, פיר קינדער האבן געליינט פון א מגילה. סאו דער קינד וואס זיצט דא, וואס וועט זיין גרינגער פאר אים צו ליינען דעם וועג? אפשר איז עס אזוי ווי “לשם יחוד קודשא בריך הוא ושכינתיה”, ס’איז אן ענין פון א לחש, מענטשן פלעגן האבן אזא לחש פון דעם?
Speaker 2:
ניין, ס’קען אויך זיין אז דאס האט צו טון מיט א דרשה וועגן די אותיות, אז מ’גייט צוריק פון אותיות.
Speaker 1:
וואסערע דרשה וועלן זיי גיין צוריק פון אותיות?
Speaker 2:
פאר נישט! איז דא אזא שיעור? אין בארא פארק?
Speaker 1:
ניין, דא, אין לעיקוואוד איז דא אזא שיעור? אין מאנראו איז דא אזא שיעור? איך האב געמיינט איך האב געהערט.
למפרע און “סרס המקרא ודרשהו” – דער חילוק צווישן דרשה און קריאה
Speaker 1:
על כל פנים, ס’זעט אויס אז ס’איז דא אזא וועג אז די סדר ווי די זאכן שטייען איז איין סדר, און ס’איז נישט קיין “לאחר תריסר”. סאו אויב איינער זאגט אזוי, אז “לא יצא”, די משל פון “הלל ושמע” איז א גוטע משל, ווייל אין תהלים איז דא אסאך פסוקים וואס פארקערט מאכן זיי נאך אזוי וואס זענען גוט ווי דעם וועג. ס’איז דאך אזוי, “סרס המקרא ודרשהו”, נישט אלעמאל איז די… ס’איז קלאר, למשל, ס’איז זיכער דא למשל “כיפי יתעס”, וויאזוי דו שפילסט אזוי ארום? ווייל זיי זענען אלע סענטענסעס, זיי זענען אלץ קאנסטענט סענטענסעס. ס’איז שוין געשריבן יעדע זאך אן עקזאמפל וויאזוי מ’קען.
Speaker 2:
עקזעקטלי, סאו וואס מיר באמת ליינען, אגב, די גאנצע מגילה למפרע, די פוינט איז, ליינען זאל מען אויף די סדר וואס ס’שטייט, אבער בעצם איז אזוי, די איידיע, אמאל אפשר די מדרש און אזוי ווייטער, זענען יא אפשר פארקערט. מ’קען מאכן א דרשה וואס מ’קען, “דרש המקרא וסרסהו”. די גמרא זאגט “דרש המקרא וסרסהו”. וואס שטייט “לקרות את התריסר לא יצא”? ס’איז דא ווען מ’זאגט “סרסהו”, מ’דארף יא אמאל אנהייבן פון אן אנדערע זייט. די קריאה דארף גיין אויפ’ן סדר, אבער חוץ פון דעם איז עס יא. איך וויל מאכן א זאך, מיר זענען פאני מענטשן, מיר האבן אזא מין…
ארומשפילן מיט אותיות/צירופים אין מגילה – “לא יצא!”
Speaker 2:
סאו מ’קען אויך ליינען “אכולם למפרע”?
Speaker 1:
ניין, דאך נישט. אדרבה, פארקערט. “אכולם למפרע” זאגט ער, לעבן דעם איז דא א פלאץ פאר “קריאה למפרע”.
Speaker 2:
ניין, אבער איך האב געזאגט, “אכולם למפרע” וויל איך אויך לערנען ממש די פארקערטע פון די חסידישע תורה. ווייל וואס טוט א איד? פארוואס זאל א איד וועלן מאכן אן א”ת ב”ש פון אותיות אין די מגילה? ס’קומט אן א איד און זאגט, “איך וויל טרעפן דעם גאון ר’ יונתן אייבשיץ אין די מגילה”. פון ארץ ישראל און די גאולה און איראן, איך האב אויף אייך, איך גיי עס צו טון דורך קריאה למפרע, איך גיי ארומשפילן. לא יוצא! ווייל יעצט רעדט מען וועגן די מעשה פון אחשוורוש והמן, מ’רעדט נישט וועגן דיין בויך ווייטאג, מ’רעדט נישט וועגן דיין אימאשענעל מצב.
Speaker 1:
מ’רעדט יא! מ’רעדט יא! מ’רעדט יא! די ענין וואס איז געווען דער נס איז געווען דיין נס!
Speaker 2:
אויב זאגט מען הכורע למפרע מער, מיינט ער מיינט ארומשפילן מיט די צירופי אותיות. ער האט דאך געזאגט אז איינער וויל עס טון איז ווייל ער וויל פארקערט פון למפרע. למשל, פארוואס האבן די מקובלים געוואלט ארומדרייען פסוקים? ווייל זיי האבן עס געוואלט מאכן רעלעווענט, זיי האבן געוואלט ארויסנעמען עפעס וואס איז נוגע יעצט, פאר די גאולה, פאר… סאו אויב איינער וויל לערנען די מגילה נישט כסדרן, וואס וויל ער טון? ער וויל עפעס ארויסנעמען פון דעם אלס סיבה, סאו ער וויל רעדן וועגן די גאולה אדער וועגן יעצט… דו זאגסט אז ער פארקערט זיך פון די פשט. די עקזעקט פארקערט פון די פשט.
Speaker 1:
איז נישט קיין סתירה, איז אמת. ווייל מען קען זאגן ביי ביידע, איז די ענין צו האלטן קאפ אויף ביידע. אונז רעדן פון די מעשה פון מרדכי ואסתר. עס האט א מעסעדזש פאר אונז, אבער מ’טאר נישט פארקריכן פון די ארידזשינעל מעשה. מ’ליינט די משל! די נמשל איז זייער וויכטיג, אבער יא, זייער גוט.
אויב א צדיק זאגט נאר דעם נמשל
Speaker 1:
אקעי. שוין. גוט. איך פרעג א שאלה, אויב איינער לערנט… ס’איז נישטא קיין מצווה פון זאגן שיר השירים, אבער אויב איינער לערנט פאר די נמשל, אויב למשל א איד קומט א גרויסער תלמיד חכם, א צדיק, ער האט פאר דיר די גאנצע נמשל פון מגילה ליינען, ער האט ער אויך נישט יוצא געווען קריאת המגילה. רייט?
Speaker 2:
אבער ווי אזוי איז זיין זונדער נמשל, ער אליין האט עס געזאגט. ווי מין, האסט ער למעשה געזאגט די ווערטער. דו דארפסט עניו פון זאגן די ווערטער.
Speaker 1:
ניין, מ’זאל וויסן. עס איז געקומען איינמאל מיט פסייוויש און איפגארפן אין א שטאט. מגילה האט נישט געהערט. עס האט די ערשטע מאל געהערט די מעשל פונקעס אז דער איר איז איין אהלמוע.
Speaker 2:
יא, ניין, עס האט דא רבי מאטעלע טשערנאבילער, דער טשערנאבילער מגיד האט געשריבן א פירוש אויף חד גדיא, אבער למעשה האט ער געזאגט חד גדיא, און ער האט נישט געזאגט נאר עמנסה. איי גוט, אקעי. ס’שטייט כסף, ווארוי מלאכן זאנען אזוי ווי ס’שטייט? איי גוט, אה, תלמידי חכמים, ווי ס’שטייט, א גמל. און אנדערע ווערטער, איך בין נישט כסדר
רמב”ם הלכות מגילה פרק ב’ הלכה א’ (המשך) – קריאת המגילה למפרע, על הסדר, שהיות, והפסקות
הלכה א’ (המשך): קראה למפרע לא יצא – פארוואס נישט בעקווארדס?
Speaker 1:
קודם פרעגט ער א שאלה, אויב מען לערנט, עס איז דא א מצווה פון זכור את יום השבת, ווען מען לערנט פונעם נמשל פונעם… למשל א איד קומט, א גרויסער תלמיד חכם, א צדיק, ער האט פאר דיר דעם גאנצן נמשל פון מגילה ליינען. עס איז דאך נישט יוצא געווען קריאת המגילה, רייט? עס איז דאך נישט דער נמשל ווען מען ליינט עס.
אז דו האסט למעשה געזאגט די ווערטער, עס איז דא א ענין פון זאגן די ווערטער, מען דארף וויסן. מען קען די מעשה פון דעם רבי’ן, דער מיטעלער רב, עס איז געקומען איינמאל אין א שטאט, און די מגילה האט ער נישט געהערט… דער מיטעלער רב האט צום ערשטן מאל געהערט די מעשה, נעפאר אונטער ווירישע המלוה, ער האט אלס געהערט די רבי…
יא, א מעשה דא, דער טשערנאבילער מגיד האט געשריבן א פירוש אויף חד גדיא. אבער למעשה האט ער געזאגט חד גדיא, ער האט נישט געזאגט דעם נמשל.
אקעי, עס שטייט ככתובם וכזמנם, אזוי שטייט אין די גמרא. א גאמיל, אין אנדערע ווערטער, איך זאג, איך בין נאך אלץ ריכטער. דאס וואס עס שטייט איז נאך נישט וואס דער אמת איז. דער אמת קען זיין אין די איידיע, ווייסט וואס… קען יעדער די מעשה פארציילן פארקערט, רייט?
פראם א ליטעראטור פוינט אוו וויו, אסאך ביכער הייבן זיך אן שפעטער, און מען זאגט “יעצט גייען מיר גיין צו דרייסיג יאר פריער”. סאו עס קומט א איד, ער וויל איבערדרייען די מגילה, ער וויל דאך פארציילן. לאמיר אנהייבן פון עפעס א מעשה, יא, מרדכי דרייט זיך ארום אינדרויסן פונעם קעניג, און יעצט האט ער דאס ערקלערט. סאו איינער וויל רי-ארגאניזירן די מגילה.
דאס דארף מען טראכטן מיט דעם מחלוקת פון די תנאים וואס זאגן אז מען קען יוצא זיין מיט א שטיקל פונעם מגילה. אויב מען קען מיט א שטיקל, אבער אויב מען קען מיט א שטיקל, פארוואס קען מען נישט בעקווארדס? פארוואס מאכט דאס ערגער? פארוואס איז אויב מען ליינט בעקווארדס נישט יוצא?
א שטיקל איז אן אנדערע זאך. א שטיקל מיינט אז דער עיקר קריאת המגילה איז נאר אויף דעם שטיקל. פארוואס דאס איז דאס וויכטיגסטע… ווייל לויט יענעם מאן דאמר, דאס איז דאס וויכטיגסטע שטיקל פון די מגילה. דאס האלט אן דאס גאנצע.
פארוואס זאל מען זאגן… יעדן מאל וואס מען ליינט עפעס, יא, אונז זענען זיי פאני, למשל אז עס שטייט וקשרתם לאות על ידך, דאס דארף מען דאך אויך שרייבן אויפן טיר? שטייט נישט. דא וואס איז די אינסטרוקציעס, רייט? ס’איז אין מגילות דא אינסטרוקציעס, די סקרא ונתים. אקעי, ס’איז אבער וואס דארפן מיר ליינען? די עיקר המעכט, עס קען זיין ס’שטייט די גאנצע קאנטעקסט ווי איבער עס מאכטן שווערות. זאלסטו דערשטייען די נאכט, אז עס איז נישט מיכלעך אז די אינסטרוקציעס וואס שטייט צו ליינען מיינט ליינען די גאנצע זאך פון רבי דערסלאם. אין די הלכה טוט מען גיין זיי, אבער דו האסט זייער א גוטע פוינק, אבער עס איז אסאך מאל איז דא ביים דאווענען מענטשן למשל יחד כולם הודר ווי מלוכה ומרו, השם ימוך לעולם וועט. דו קענסט נישט פייערן און שרייען די זעלבע ביי יחד כולם הודר ווי מלוכה ומרו ווי ביי השם ימלך. השם ימלך איז דער פוינט דא, יא? שוי וואס אים האט געדארפט זיין אלע מענטשן זאלן יחד כולם הודר ווי מלוכה וואו, און אלע שרייען השם ימלך. אבער למעשה זעהן אונז, אז נישט אזוי לערנט מען, און נישט אזוי דאווענט מען, און נישט אזוי זאגט מען פסוקים. מען זאגט די גאנצע לשון וואס שטייט אין די סידור. עס איז נישט פלייט אז מען טרעפט די שטיקלעך וואס איז… נען, עס איז גוט געזאגט. אבער אינז פראפארמענען איז בסדר ריכטיג, ווייל די סידור דארף זיין עס געמאכט צו דערפארלן מיט א חזן. אבער אין די תורה, למשל, לויט דעם, למשל, וואלט די בולקורא נישט דארפט… ווי דבר השם מושלימיר וואלט געדארפט זיין אין שטיל אנהייב. ווי דבר השם מושלימיר… ווייל פינדל הארבט זיך די קוואט. אבער ניין, די הלכה זאגט די הלכה… דא זאגט נישט אזוי, אבער די הלכה זאגט, ניין, אז די ריארגענעזעט נישט די פסוקים. מילד עס איז אזוי וואס עס נשטייט. איך חכמת וואס דו מאכן שפעטער.
הלכה א’ (המשך): קרא ושכח פסוק – דער סדר פון צוריקגיין
Speaker 1:
אקעי. קרוב ושכח, פסוק איך, וקרוב פסוק שני, לא. די נעקסטע פון דעם. און נאכדעם איז עס צוריקגעגאנגען, און די נאכדעם. חזר וקרוב פסוק ששחח. און נאכדעם איז עס צוריקגענגען וועג געהאלטן. חזר וקרוב פסוק שלישי. לא יוצא. וויל אויס? איך ער ווינט זיך אין א פסוק אין מפריא, וואס די אנגעבינט די ער קטאים פסוק קע גייט אין מפריא. און די ער ווינט אין צום… די זעלבע זייער גוט, מצו שבע שקרא חציא, לא יאמר אקרע חציא ראשון, און אחרא מוציבה וארכרע חצרע ראשון, פארוואס מ’זאהט, דאס טייטש כולם הפריא, אלא כולם התחיל בהן צף על הסדר, קראו ושעה מעט וחזר וקראו אפילו שעה כדי לגמור את כולה, על הסדר יצא. דאס איז א ראיה צו דיין שיטה וואס זיי ליינען מגילה. קראו ושעה מעט וחזר וקראו אפילו שעה כדי לגמור את כולה, על הסדר יצא.
דאס איז א ראיה צו דיין שיטה וואס זיי ליינען מגילה. קראו ושעה מעט וחזר וקראו אפילו שעה כדי לגמור את כולה, על הסדר יצא.
די עיקר איז אז עס זאל זיין על הסדר. מער פון דעם דארף מען נישט וויסן. אבער לכאורה, אונז ווייסן דאך שוין אז א הפסק פון ווערטער הייסט נישט קיין הפסק, ווייסן מיר אונז פון די פריערדיגע הלכה. סא יעצט קענסטו צאמשטעלן ביידע, אז ווען עס איז דא א שעה מיט ווערטער דארף אויך נישט זיין ערגער.
Speaker 2:
יא, ווייל איין הלכה פריער איז דאך געווען די רול פון ווערטער, ווייל די ווערטער וואס דו האסט געזאגט האט דיך מפסיק געווען. יא? זעט מען אז ווערטער הארגעט נישט אפ. אבער למשל, ביי די אנדערע הלכה זאגט מען דאך חוזר לתחילת התפילה, יא? לאמיר אריינקוקן ביי דעם. א מענטש האט פארגעסן צו זאגן עפעס קרובות ביי שמונה עשרה, ער האט נישט געזאגט סיום ברכה, יא? אויב ער איז שוין אריבער ברוך אתה ה’, דארף ער צוריקגיין צום אנפאנג שמונה עשרה, יא? אבער דא זאגט מען נישט אזא הלכה, יא, מען דארף צוריקגיין צום אנפאנג אין מגילה. די ווערטער וואס דו האסט געזאגט האט נישט קיין פראבלעם, ווייל שהה איז נישט קיין פראבלעם. נאר עס איז דא א צעמישעניש אין די סדר.
Speaker 1:
ס’איז דא א דין אז תפילה דארף זיין על הסדר. יא. איך האב עס פארגעסן, איך האב זיך צעמישט, איך האב געסקיפט רפאנו. איך גיי איך צוריק צו רפאנו? איך זאג נאכאמאל… ניין, אבער ס’איז יא דא ווען מען גייט צוריק צו אנפאנג ווען מען האט פארגעסן די סיום ברכה. לאמיר זען, ביי וועלכע פאל וועלט מען צוריקגיין צו אנפאנג שמונה עשרה? אקעי, איך קען דא אזוי חופ’ איינעם. אבער עס מיינט נישט אז דו ווייסט טאקע וועגן דעם? איך דערמאן זיך נישט. אבער דארט איז עפעס אזוי, ווייל האסט מיר נישט געזאגט באויפן צו טיקן חכמים.
הלכה א’ (המשך): סירוגין יצא, סריסין לא יצא
Speaker 1:
די גמרא האט אזוי, סירוגין יצא. סריסן לא יצא. סירוגין הייסט מיך מפסיק? נע, עס איז גוט, אבער ס’איז רוסן, און מען גייט צוריק בעקווארדס לא יצא. יא, די גמרא האט ארצעלט א מעשה. ווי האט די רבנים מיין צוריקים? האט זיינער יעדט, אמת דער בער רבי? אמת דער בער רבי? אדער עמת זייט אים נכנסים צוריקים צוריקים. קומטס אהלף אויף איין מאל. וואס איז דער… צוריקים צוריקים? ס’שטייט נישט דא אז עס איז דא א חילוק פון הופסק פער דבר? אזוי ווי די זעלבע הלכה האבן מיר ביי הלל, ביי מגילה, ביי תקיעות, אלעס איז די זעלבע הלכה.
Speaker 2:
אבער ווי שטייט יא, אם שהה כדי לגמור את כולה דארף ער צוריק אנהייבן פון אנפאנג? ביי קריאת שמע, ניין? אויך דא איז דא אזא שיטה אין די גמרא, און דער רמב”ם פסק’נט נישט. דער רמב”ם פסק’נט נישט. דער רמב”ם האט אזוי געזאגט, דער רמב”ם פסק’נט נישט, אפילו שהה כדי לגמור את כולה איז אויך יוצא.
Speaker 1:
ביי מגילה איז נישט דא קיין שיעור, אפילו צען שעה, whatever, מ’גייט צוריק און מ’האט געהאלטן. אז וואס? אפילו שהה כדי לגמור את כולה, און אפילו אכט שעה. ער זאגט נישט קיין שיעור, ער זאגט נישט קיין סדר ביז סוף פורים. יא, כל היום כולו. ס’שטייט נישט כל היום כולו, אבער יא, ער זאגט נישט קיין… ביז וואו, ער זאגט גארנישט. יא. יוצא.
Speaker 2:
ניין, ביי תפילה שטייט אז יא, א שהה כדי לגמור את כולה חוזר לראש. אבער תפילה איז אנדערש, מיר וועלן געדענקען נאך צו תפילה. אה, איך זע אז דא איז דא אנדערע פוסקים אז דא דארף אויך זיין די זעלבע הלכה. יא, יא, דאס איז די שיטה אין די גמרא, דער רמב”ם פסק’נט עס נישט.
דיסקוסיע: הפסק צווישן פסוק לפסוק – אטעמען צווישן פסוקים
Speaker 1:
אה, דא איז דא די אינטערעסאנטע אמונות אז מ’טאר נישט מפסיק זיין צווישן פסוק לפסוק, אפילו רק רגע. ס’איז אינטערעסאנטע חומרות וואס זיי קומען אויף. דו ביסט נישט טועה, אקעי, ס’איז נישט. ס’לייגט צו עקסטרע פרעשור.
אבער הגה, ס’איז נישט דא אזא זאך. נהגו, אומנם, אנדערע זאגן אנדערש. דער צמח צדק האט געזאגט ניין, מ’דארף יא. דער חתם סופר האט געזאגט ניין, מ’דארף נישט. כמעט אלע אחרונים האבן געזאגט ניין. דער חתם סופר האט א ראיה, וואס איז? נהלל במחיאות כף. ביי די וועי, פון דא זעט מען אז די שיעור מחיאת כף, דאס איז א גרויסע ראיה צו מיין… דארף נישט זיין קיין הפסק. ס’מיינט נאר נישט מאכן קיין הפסק. ניין. ס’דארף נישט זיין מיט איין אטעם. ס’מיינט נאר, און ער זאל נישט זאגן די טראפ. דאס איז וואס איך האב געמאכט די טראפ. מ’דארף גיין רארארא, און מ’דארף אים כאפן. און נישט אטעמען צווישן די ווארט. אטעמען איז נישט די ווארט. אטעמען איז נישט קיין הפסק. אטעמען איז לאו כלום. ס’איז נישט קיין קריטריע אין הלכות בעל קורא. ס’איז נישט דא אזא זאך אז מ’טאר נישט אטעמען צווישן א פסוק און א פסוק.
דיגרעסיע: “בנשימה אחת יצאו נשמותיהן” – עשרת בני המן
Speaker 2:
אבער ס’איז נישט דיסעם. יא, איך בין פונקט אינמיטן די פסח קאפ, און ס’מאכט נישט קיין סענס. אלע מאמעס מיט די מיידלעך אויף איינמאל, דאס איז אלעס. אזוי פארשטייט די גמרא, בנשימה אחת יצאו נשמותיהן. ס’מיינט נישט איין אות, ס’מיינט אויף איינמאל, געווען איין גרויסע הרג’ענען.
Speaker 1:
בקיצור, שוין. בקיצור, איז דער מהר”ם, זעסטו, דער מהר”ם האט געזאגט אזוי ווי מיר, אז מ’קען יא נאכזינגען זיין מענקל פארקערט.
Speaker 2:
אזוי ווי א shooting squad, געווענליך מאכט מען אזא מצב וואס יעדער ווערט געהארגעט אויף איינמאל. ביי הענגען איז שווער צו זאגן אז ס’איז ממש ליטעראלי, ווייל וויאזוי ווערט מען געהאנגען? ניין, איך זאג, אפילו מ’הענגט יעדן איינעם אויף איינמאל, האבן זיי זיך גע’הרג’עט מיט א חרב. ניין, איך זאג, מיט א באנטש סאלדאטן קען מען הערן אז יעדן איינעם שטייט אין פראנט פון אים שטייט א סאלדאט, און one, two, three, four, געט יעדער א שאס. ביי הענגען, אקעי, שטייט נישט. און פון וואו ווייסט מען בכלל אז בהדי הדדי נפקא נשמתייהו? אקעי, מ’דארף פארשטיין, דאס איז אפשר א סוד.
Speaker 1:
אקעי, יא. לאמיר גיין ווייטער.
Anyways, איך מיין אז די פוינט איז אז ס’איז נישט וויכטיג. אפילו א נשימה איז נישט ווערט די חילוק פון איין מאסע טויט מיט צוויי מאסע טויט. די זעלבע זאך.
Speaker 2:
אויב דו זאגסט אז ס’איז אליבא דאמת איז עס גאר וויכטיג. אקעי, נאר ווייל ס’איז דא אן אנדערע, דארף מען עס לערנען.
Speaker 1:
די חילוק פון איין מאסע טויט, ווייל אזוי איז די מיינונג. און די גמרא כאפט זיך אן א חוט לויט די תימה, אז ס’איז עפעס וואס איז גענוג וויכטיג. ס’איז אויך תורה. וואס הייסט? דו זאגסט מ’קען עס חופר זיין ווייל ס’האט נישט קיין עכטע משמעות? דו דארפסט מיר ווייזן אז ס’האט נישט קיין משמעות, פאלס ס’איז פעיק. ווייז מיר אז ס’איז בנשימה אחת, אז מ’האט אפילו נישט געדארפט טראכטן צווישן הרג’ענען איינער דעם צווייטן.
Anyways, יעצט האבן מיר עס נישט געלערנט, יעצט לערנען מיר עס. ס’איז גארנישט קיין סתירה. וואס מיר האבן געלערנט פון דעם איז אז דער ר”ן זאגט אז מ’קען יא שואל זיין אין מתנה אפילו ליגט בראשו של מת, דאס איז דער ר”ן’ס שיטה.
הלכה ג’: קורא את המגילה על פה לא יצא
Speaker 1:
נאך אן ענין, קורא את המגילה על פה לא יצא, דארף מען זיין עוסק אין דעם ענין. האב איך עס נישט? עוסק אין דעם ענין.
וואס איז נישט אויסן מיינונג? וואס איז שלעכט אויסן מיינונג?
וואס איז שלעכט אויסן מיינונג? ס’שטייט א משנה, כל הפעלות, וואס האט עס צו טון? ס’שטייט נישט, ס’שטייט א משנה. ס’שטייט אז רבי מאיר האט געשריבן א מגילה און ער האט אונז געמיינט. מ’האט אונז געמיינט.
רמב”ם הלכות מגילה פרק ב’ – קריאה על פה, לשונות וכתב
הלכה ב’ (המשך): לשון הקודש ובכתב הקודש
Speaker 1: די גמרא וועט מען לערנען פון דעם אז די רמב”ם וואלט געזאגט אז מ’קען יא שוין זיין אינמיטן א פילאדעלפיע ברעסלעווער, דאס איז די רמב”ם’ס שוין יא.
נאך א הלכה איז געווען מיט דעם, קורא את המגילה על פה לא יצא ידי חובתו. נישט אויסנווייניג. פארוואס נישט אויסנווייניג? וואס איז שלעכט אויסנווייניג? שטייט א משנה, קורא על פה לא יצא. שטייט אז רבי מאיר האט געשריבן א מגילה, און ער האט עס געליינט. מ’פארשטייט נישט די מעשה. די גמרא פרעגט, וואס גייט פאר? די גמרא פארציילט אז א מעשה אז רבי מאיר איז געווען אין א פלאץ וואס ס’איז נישט געווען קיין מגילה, האט ער געשריבן א גאנצע מגילה און ער האט עס געליינט. פרעגט די גמרא, די גמרא זאגט אז ביידע טאר מען נישט טון, מ’טאר נישט שרייבן אויך נישט שלא מן הכתב, אבער רבי מאיר האט געדענקט. אויב אזוי, האט ער עס געקענט ליינען אויך שלא מן הכתב, אזוי ווי ער האט עס געקענט אויסנווייניג.
דאס איז א תקנה. דאס איז אויך א תקנה. ניין, יענע תקנה איז נאר א פראקטישע זאך ווייל ס’קען מאכן א מכשול, און ער האט געוואוסט. דאס איז אויך פראקטיש. ניין, דאס איז א דין אז אזוי קומט קריאת המגילה. יעצט איז דא א דין אין הגהת ספרים וואס ער האט געוואוסט אז פאר אים איז נישט נוגע. ער האט געוואוסט אז ס’איז נאר אן ענין אין קראנקייט פון ספרים.
לשונות – לשון הקודש, יוונית, און אנדערע שפראכן
אקעי, לעזית. יעצט גייען מיר לערנען וועלכע שפראכן מ’קען עס ליינען. לעזית, שמע את המגילה כתיבה בלשון הקודש ובכתב הקודש, אף על פי שאינו יודע מה הם אומרים, יצא ידי חובתו. וואס מיינט בלשון הקודש ובכתב הקודש? אה, כתיבה בלשון הקודש, און ס’איז געווען בכתב הקודש. ניין, ס’איז געווען די לשון הקודש. מ’קען דאך שרייבן לשון הקודש אויף ענגלישע אותיות למשל, און דעמאלטס וואלט מען נישט יוצא געווען. די גמרא מאכט חילוקים. דא רעדט מען אז מ’דארף עס שרייבן בלשון הקודש און באותיות הקודש, אויף אידישע, אויף אותיות אשוריות.
יוונית – לעז יווני לכל כשר
וכן נישט נאר לשון הקודש, נאר אויך אויף יוונית. איך זוך שוין לאנג א מגילה אויף יוונית, איך וואלט געוואלט זען פאר מיר. איך קען אפילו נישט קיין יוונית, אבער איך דארף נישט קענען. איך וועל ליינען די כתובה אויף יוונית, עס איז א שיינע מקור. אפשר וועל איך עס שרייבן אויף עברית, ס’איז אינטערעסאנט. און אם ירצה השם וועל איך ברענגען א יוונית’ע מגילה.
Speaker 2: קוק, שטייט דאך “כלוים כסופרים על ספר דברי הימים למלכי מדי ופרס”. איז נאך אלץ דא געווארן ווערן, ווי איז דאס? די ביבליאטעק?
Speaker 1: א מגילה, איך האב געזען אז ס’איז דא א מגילה אויף יוונית. ס’איז נישט פארהאן משריפתא. ס’איז דא ספרים וואס האבן דאס געפראווט. צורך הענין, רבי שמואל בן חפני גאון זאגט אז לעז יווני איז בכלל כשר. אין די גמרא לערנט ער עס ארויס פון… ער האט עפעס א כללות’דיגע דין, און נאך נוצט ער עס. איך זע אז ער האט א גאנצע בירור דא אויף דעם צו מברר זיין וואס דער רב”ח נוצט.
די משנה שטייט “הלועז ששמעה אשורית יצא”, און רבי שמואל זאגט אז לעז יווני איז כשר פאר יעדער. און די משנה איז משמע אז לעז איז נאר כשר פאר ווער ס’פארשטייט עס, און די גמרא זאגט אז יוונית איז אפילו פאר ווער ס’פארשטייט נישט. אבער די לחם משנה ברענגט צו אז אין הלכות תפילין שרייבט דער רמב”ם אז מ’האט שוין נישט געטראפן יוונית אין די וועלט. און פארוואס זאגט ער איז נישטא? א גוטע קשיא. א גוטע קשיא. א גוטע קשיא.
על כל פנים, וואלט די הלכה פון דא געווען אז דער רמב”ם זאגט די עיקר. און די אנדערע וואלטן געזאגט אז דער רי”ף האט עס אויסגעלאזט ווייל ער האט געהאלטן אזוי ווי דער רמב”ם אז ס’איז נישטא קיין יוונית אין די וועלט, אבער די פלא איז פארוואס דער רמב”ם ברענגט עס דא יא.
דיסקוסיע: יון און שבע ועשרים ומאה מדינה
Speaker 2: איז יון געווען א חלק פון די שבע ועשרים ומאה מדינה?
Speaker 1: אויב מ’איז מחפש א תירוץ. וועסטו פרעגן, וואס פלאגסטו זיך אין דעם ארין? אה, יא. ניין, יון… פרס איז מדי. מדי דארף צו זיין מער… מדי איז מאקעדאניע, ס’איז יענע געגנט.
Speaker 2: מדי איז וואס, עטיאפיע? ס’קומט אויס אפריקע?
Speaker 1: אה, מדי איז מדי. פערסיע, איראן עריע, דאס איז מדי? און מדי איז נישט צווישן הודו און כוש. יון איז אויף די אנדערע זייט. יון איז נישט צווישן הודו און כוש, just to be clear. יון איז נישט צווישן הודו און כוש. יון איז אין יוראפ. הודו און כוש איז אלעס עיזשא. הודו, כוש, יא? דא קענסטו מיר פארעכטן. יון איז ווייטער, און די מלכי… לכאורה אחשורוש האט געהאט א מלחמה, זייער לאנג האט ער געהאט א מלחמה מיט מלכי יון. יארן יארן לאנג. לכאורה דאס איז שווער צו זאגן פונקטליך ווען, אבער עס שטייט מעשיות אז ער האט געוואלט גיין צו איי הים. איי הים לכאורה מיינט יפן. וואס איז די איילענדס פון ים. עס איז אויך ליטעראלי ים, אסאך אזעלכע אינדזלען, אבער לכאורה איי הים איז יפן. סאו עס זענען געווען תקופות, איך ווייס נישט ווען, אבער ער האט זיך געשלאגן מיט יפן. סאו עס איז נישט אינגאנצן אמת אז… קיצור, שבע ועשרים ומאה מדינה אינקלוד נישט יפן. דאס איז די ענטפער צו דיין קוועסטשן בפשטות.
מצות קריאה ופרסומי ניסא – פארוואס איז מען יוצא אן פארשטיין?
און ער זאגט דאך אז ווען מען הערט אין לשון הקודש, און מען איז אפילו אן עם הארץ, ער מיינט אפילו ווען מען ווייסט גארנישט וועגן די מגילה, ער מיינט צו זאגן ער פארשטייט נישט די לשון, אבער ער ווייסט די מעשה פון די מגילה, און כולי. וואס זאגט די גמרא? מצות קריאה ופרסומי ניסא. עס גייט מיר נישט אן די אינדיווידזשועל וואס שטייט נישט, די עיקר איז אז מען זאל עס זאגן ברבים.
Speaker 2: ניין, אבער דאס איז וואס איך פרעג, ער דארף וויסן די מעשה פון די מגילה?
Speaker 1: אזוי, ער פארשטייט טאקע נישט, אבער ער ווייסט די מעשה פון די מגילה, אדער אפילו מען נעמט איינער וואס ווייסט גארנישט?
Speaker 2: ווייל עס איז פראנצויזיש צו אים. גוט, אבער ער ווייסט וואס מען ליינט יעצט, ער ווייסט די נס, עפעס געשעט דארטן. איך רעד אין איינער וואס ווייסט בכלל נישט וואס מען טוט יעצט. ער איז געווארן א איד פופצן מינוט צוריק, ער וויל ווערן א איד, אבער ער ווייסט נישט וואס די מעשה איז נאכנישט. איז ער שוין יוצא געווען? וואס איז די בעיא?
Speaker 1: איז נישט קיין בעיא. ער איז שוין יוצא געווען. וואס איז די בעיא?
Speaker 2: אזוי זאגט ער?
Speaker 1: ער זאגט אז די קורדן זענען אייניקלעך פון מדי. איך ווייס נישט.
Speaker 2: קורדס?
Speaker 1: די חברה וואס שלאגן זיך מיט אסאד, און די אינערליכע מלחמה. אזוי זאגט וויקיפעדיע, איך ווייס נישט.
Speaker 2: קיצור, מדי איז אין איראן, דאס איז די זעלבע געגנט.
Speaker 1: איך זע די מגן אברהם אין משנה ברורה האט א שמועס צו דאס איז… לאמיר גיין אויף די נעקסטע הלכה, עושה כתובה תרגום. אקעי, הכל עושה כתובה תרגום. יא יא, מיר זענען אין די נעקסטע הלכה.
Speaker 2: יא.
הלכה ד’: תרגום און אנדערע שפראכן – נאר פאר דעם וואס פארשטייט
Speaker 1: אז אלעס וואס מיר האבן ביז יעצט גערעדט, אז עס איז געווען געשריבן אויף לשון הקודש אדער אויף יוונית, איז מען יוצא געווען. און דארף מען ליינען צו יענע שפראך. וואס איז אויב ס’איז געווען געשריבן אויף אן אנדערע שפראך? תרגום, דהיינו אראמיש, אדער אן אנדערע שפראך מלשונות הגוים? האסטו געוואוסט אז תרגום איז מלשונות הגוים? דעמאלט, לא יצא ידי חובת קריאה אלא המכיר אותה לשון בלבד, והיא שתהיה כתובה בכתב אותה לשון. פארשטייסט? דאס הייסט, אויב אן אנדערע שפראך איז געשריבן געווארן, איז מען יוצא, אבער נאר אויב מ’פארשטייט. אפילו נישט אין לשון הקודש, אינטערעסאנט, אפילו נישט אין לשון הקודש דארף מען נישט פארשטיין.
Speaker 2: יא.
מפרשים: מגיד משנה, רשב”א, רמב”ן
Speaker 1: טא זע איך אז ס’איז דא א שמועס אין די מפרשים צו, ווייל דער רמב”ם זאגט אז איינמאל מ’קען די גוי’אישע שפראך איז שוין גענוג, אבער ער ברענגט פון א ירושלמי אז נאר ווען מ’פארשטייט נישט קיין לשון הקודש קען מען אויך יוצא זיין מיט א גוי’אישע שפראך, אבער אויב מ’קען אויך לשון הקודש… ווער זאגט דאס? ס’איז דער מגיד משנה וואס ער ברענגט פון א ירושלמי. נאר איך האב געמיינט אז די מפרשים זענען דן אין דעם, אבער ס’איז דא איינער וואס איז דן אין דעם, די רשב”א. פארוואס? ווייל ס’שטייט “כל שאינו מכירו לא יצא”. אינטערעסאנטע רשב”א. די רשב”א ברענגט פון רמב”ן, אז אויב מ’קען נישט לשון הקודש, אשורית רעדט ער פון דעם יעצט, אויב מ’קען אשורית דארף מען ליינען אויף אשורית. אינטערעסאנט. ס’איז טאקע אינטערעסאנט.
Speaker 2: ס’איז נישט קלאר. נעמט ער אן די חילוק?
דער פשט פון די משנה און דער רמב”ם’ס לשון
Speaker 1: ס’איז אן אינטערעסאנטע זאך. קודם כל, ווייל דאס איז א בעסערע וועג. ס’איז קודם כל דיוואס איז נישט… דיוואס איז… ער זאגט אזוי, בקיצור, דער רמב”ם זאגט, אויב ס’איז געווען געשריבן תרגום אדער אן אנדערע לשון, דעמאלט איז מען נאר יוצא ווען ס’איז… דאס איז דער פשט פון די משנה, “קראה תרגום בכל לשון לא יצא, אבל קורין אותה ללועזות בלעז”. קומט אויס, אז דו ביסט נישט יוצא, דער וואס קען, דער וואס איז נישט קיין לועז, דער וואס פארשטייט נישט, בעצם דארף מען עס פארשטיין, אבער די לועזות לאזט מען יא בלעז. דאס איז דער פשט המשנה, און דאס איז ווי דער רמב”ם פסק’נט דאס. אבער דאס דארף זיין כתובה בכתב אותה לשון.
דיסקוסיע: “אלא המכיר אותה לשון בלבד” – צוויי לערנונגען
אבער מ’קען אפשר ווען דער רמב”ם זאגט “אלא המכיר אותה לשון בלבד”, מיינט ער ווען ער קען נאר די לשון, אדער נאר דער מענטש וואס קען די לשון? מ’קען לערנען ביידע וועגן. ער האט געדארפט זאגן… איך ווייס נישט. מ’קען, אבער לעטס נאט… “אלא המכיר”, ניין, ווייל ער דארף זיין א מכיר. ער מיינט צו זאגן אז נאר יענע מענטשן וואס קענען דאס. אבער דער רמב”ם זאגט מער פון דעם, ער זאגט אז ס’דארף זיין געשריבן אויף דעם כתב. דער רמב”ם זאגט אז ס’דארף זיין דוקא געשריבן אויף דעם כתב.
איך האב געוואלט אז דער וואס קען די ירושלמי. אקעי, ווייסט וואס? איך האב אזא געדאנק געווען צו די ירושלמי.
דו זעסט אזוי ווי די לחם משנה, די חברה וואס זאגן אזוי, יא, ס’איז נישט א חשוב’ע שפראך, ס’איז אזוי מיאוס, אזוי צו זאגן. אבער דער וואס קען די שפראך, ער איז יוצא. ווייל דאס איז נישט די גדר, די לשון הקודש. ווייל וואס גייט דא ארויף אויף די מענטש, נישט אויף די לשון הקודש. לשון הקודש דארף מען נישט קענען צו יוצא זיין. אנדערע שפראכן דארף מען קענען יוצא צו זיין, און דאס איז אפילו ס’איז געשריבן אין יענע שפראך. אויב ס’איז נישט געשריבן אין יענע שפראך, דעמאלטס וואס? וואס איז די בעיה? אז ס’איז על פה.
דער טעם פון “כתובה בכתב אותה לשון” – קריאה על פה
Speaker 2: אינטערעסאנט, דו זאגסט קורא על פה. איך לייען אפילו לשון הקודש, איך טייטש איבער אין מיין קאפ אויף ארמיש, און איך לייען עס פון מיין קאפ, נישט פון די כתב. איינער וועט זיך קענען דינגען און זאגן אז ס’איז על פה. וואס איז די שייכות דא?
Speaker 1: אינטערעסאנט, יא. רייט? אבער דאס וואס דער רמב”ם זאגט, דאס קומט דאך פון די גמרא, אז מ’דארף זיין כתיבה כסדר, דאס שטייט אין די גמרא, יא. מ’קען אריינזאגן אז מ’קען אריינזאגן אז דאס איז די סברא פון די גמרא, רייט? יא. ס’איז מסתבר אז מ’קען. יא. מ’קען אייביג.
“כיוון שלא יצא הקורא, לא יצא השומע ממנו”
אקעי, זייער גוט. די כוונה שלא יצא זה הקורא… אברם אויס כסדר וככתב עברית. מיינט ער דא אז נישט נאר די קורא איז נישט יוצא, נאר די שומע איז אויך נישט יוצא. קראה ארמית לארמי לא יצא. אה, אינטערעסאנט. איינער האט א מגילה פארנט פון זיך, און ער ליינט עס אין אידיש אדער וואטעווער, איז ער נישט יוצא. ווייל ער ליינט עס על פה. אינטערעסאנט. וואס מ’קען זאגן אז ער ליינט נישט ממש על פה, ער האט עס פארנט פון זיך ווען ער ליינט, אבער למעשה ליינט ער על פה, ווייל ער ניצט ווערטער וואס שטייט נישט. כיוון שלא יצא הקורא דאך הוא עצמו לא יצא השומע ממנו. אינטערעסאנט, זייער גוט.
איז אויך, דאס דארף מען זען זאגן פארוואס ער איז נישט יוצא. כביכול די שומע, ער דארף הערן כאילו מתוך הכתב. רייט? פאר די שומע בלייבט ער למעשה… יא. עפעס אזוי איז די נקודה.
די סברא פון לעז יווני לכל כשר
וואס איז די סברא אז לעז יווני לכל כשר? אינטערעסאנט. דאס איז משמעות. דאס איז דאך די שיטה פון די ראשונים אז יוונית איז די פסולת הקדושה, ס’איז עקסטערע זאך, ממש הייליג. יוונית איז א הייליגע שפראך. פארוואס איז עס אזוי וויכטיג ווי שתי כתיבות וככתב עברי?
דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך. מילא ביי לשון הקודש זאגסטו, אז אויב ס’שטייט נישט אין לשון הקודש, אויב ס’הייסט נישט לשון הקודש…
רמב”ם הלכות מגילה פרק ב’ הלכה ב’ (המשך) – יוונית, כוונה, מתנמנם, וטעות בקריאה
יוונית – פארוואס איז עס “נישט קיימא”?
Speaker 1: אבער וואס גייט מיר אן אויב איינער שרייבט מיט ענגלישע לעטערס פראנצויזיש? וועט עס זיין ווייניגער פראנצויזיש?
דאס איז דער רמב”ם זאגט, ווי שתיק סופר בכתב עושה לשון? להפיק כתב לשון אחרת? ודאי.
קוק, דער כסף משנה, דו לערנסט אריין אן אנדערע רמב”ם און דו ווילסט עס פארשטיין.
Speaker 2: ניין, אבער דו האסט אן אנדערע וועג צו אפלערנען די ווערטער ווי שתיק כתב עושה לשון?
Speaker 1: יא, אבער להפיק לשון הקודש, נישט להפיק אז ער שרייבט אויף… אויב מ’שרייבט אויף… די פלאן איז דאך אז לאמיר גיין אין די זילא בוסרא דיילא.
Speaker 2: אה, דו מיינסט צו זאגן די ווארט איז ווייל ער לייגט נישט מיט זיך א כתב.
Speaker 1: ניין, צו אויב מ’שרייבט אויף אידישע אותיות ענגליש, וועט מ’נישט יוצא זיין? דאס איז וואס דער רמב”ם רעדט. פארשטייסט?
Speaker 2: איך הער.
פארוואס האט דער רמב”ם געזאגט אז יווני איז נישט א קיימא?
Speaker 2: ביי די וועי, פארוואס האט דער רמב”ם געזאגט אז יווני איז נישט א קיימא? פון וואו האט ער גענומען דאס?
Speaker 1: וואס איז יווני נישט א קיימא? די אלע ברענגען דאך פון די תפילין. יוונית במצרים.
מ’דארף וויסן וואס דער רמב”ם מיינט. ס’קען זיין ער האט געמיינט צו זאגן אז ס’האט שוין נישט די חשיבות, ס’איז סתם נאך עפעס א פאלק. ס’איז שוין נישט די חשיבות וואס חז”ל האבן געהאט, עפעס א יפיפותו של יפת האט געהאט צו טון מיט א מציאות אז אסאך חכמים זענען געווען יוונים און אזוי ווייטער.
מ’דארף וויסן וואס דער רמב”ם מיינט “דער קורא נישט אקרא בעולם”. מ’זאל נישט מיינען נאר אז ס’איז מער נישטא די שפראך, נאר אז די חשיבות איז אוועקגעגאנגען.
אבער דעי זענען אונזערע, דאס איז מיין יאסעלע, יענץ איז א צווייטער’ס, ס’איז נישט נוגע. היינט זענען זיי שוין נישטא, מיר פירן שוין די וועלט. דאס זאגט דער רמב”ם, דו קענסט דאס אביסל פארשטיין.
מ’דארף קוקן, וואס שטייט דארט אין הלכות תפילין?
Speaker 2: יא, אבער וואס דעקט ער פארדעם און נאכדעם?
Speaker 1: “כדי שלא יקרא יוונית בעולם ונשתבש ואבד”. דאס איז די ווארט, ווייל ס’איז שוין נישט די פיוער לשון. כאילו ס’איז דא עפעס א יוונית וואס דאס האבן חז”ל זייער ליב געהאט, אבער היינט איז עס שוין א געמיש.
ס’איז נישט אפגעפרעגט, ווייל שפראכן ווערן צוזאמגעמישט. אויב זאגסט אז יוונית איז בעסער ווי אראביש, אבער היינט איז דא 5% אראביש און 3% טשיניעז. אין אלע שפראכן היינט, א שפראך וואס אנטוויקלט זיך בין אסאך יארן האט אסאך ווערטער פון נישט פון יענע שפראך. וואס איז מיט די ווערטער? ס’איז שוין פעלער די ווערטער, ווייל די ווערטער איז נישט די יפיפותו של יפת וואס חז”ל האבן ליב געהאט.
דאס איז וואס דער רמב”ם זאגט, “נשתבש”. זיי האבן עקטשועלי געקענט די מגילה אין יווניש, די תרגום השבעים. ס’איז נישט נוגע ווייל נישט אלע יונים קענען עס. אונז קענען עס, דער מענטש וואס לערנט קען עס. ס’איז נישט אזוי אז ווער ס’קען לערנען קען עס, מ’דארף וויסן די סוגיא.
דאס איז וואס מ’קען מקשר זיין חנוכה מיט פורים.
Speaker 2: איך קען פשוט זאגן אז דער רמב”ם האט נישט געוואוסט, אין וועלכע געגנט האט מען גערעדט קיין נישט און קיין יווניש? דא זענען דא טויזנטער מענטשן אין גריכנלאנד וואס רעדן יווניש. וואס הייסט זיי רעדן נישט?
Speaker 1: משובש.
חילוק צווישן תפילין און מגילה לגבי “נשתבש”
Speaker 2: איך זאג ביי תפילין איז עס אביסל גרינגער צו פארשטיין ווי דא, ווייל לאמיר זאגן אז איינער שרייבט “שמע ישראל ה’ אלקינו ה’ אחד” אין יווניש, און ס’איז דא דארט א שיבוש, ער טשעפעט דא מיט די אמונת היחוד, ער טשעפעט דא מיט “ואהבת את ה’ אלקיך”. ביי דא פארציילט ער די מעשה.
Speaker 1: איך מיין, מ’קען הערן די חילוק לגבי דעם רמב”ם.
Speaker 2: אה, דאס קען אויך זיין.
Speaker 1: דער רמב”ם זאגט נשתבשו, איך קען נישט טראסטן א מענטש ער גייט אריינשרייבן אין זיין תפילין פונקטליך די כוונה פון די תורה מיט די הייליגע ווערטער “ואהבת את ה'”. מ’רעדט דאך דא פון יסודי הדת. אויף מגילה זאגט ער דארט, מ’קען פיין איבערטייטשן.
הלכה ב’ (המשך): הקורא את המגילה בלא כוונה לא יצא
“להודיע” – רש”י און רמב”ן
Speaker 1: ער ברענגט אז רש”י לערנט “להודיע” ברענגט ער פון רש”י אז מ’וועט פרעגן, א איד וועט פרעגן וואס איז פשט, און ער ברענגט אז דער רמב”ן ברענגט בשם רש”י אז ער זאגט אנדערש, ער זאגט אז א גוי ווייסט נישט די טייטש.
Speaker 2: אה, דער זאגט דער וואס “אף על פי שאינו יודע מה הן אומרים”?
Speaker 1: יא.
דיסקוסיע: “כוונה” – פירוש המילות אדער כוונה לצאת?
Speaker 2: ווייל איך האב געוואלט פרעגן די קשיא פון נעקסט פון א קורא בלא כוונה. לא כוונה מיינט נישט פירוש המילות, נאר א כוונה פון טון די מצוה, רייט?
Speaker 1: יא, ער גייט אים קלאר.
Speaker 2: אה, אקעי.
Speaker 1: יא, דאס איז די משנה אין ראש השנה.
Speaker 2: אקעי, מ’גייט ווייטער.
דער רמב”ם’ס לשון: כיצד?
Speaker 1: אקעי, הקורא את המגילה בלא כוונה, לא יצא. כיצד? דאס טייטשט ער די לא כוונה.
Speaker 2: דו זאגסט אז דאס איז נישט ייחוד ה’ וזכירת קריעת ים סוף?
Speaker 1: ער קען נישט די ווערטער. כיצד? או לקרוא או לדורשה או להגיהה. מ’האט נישט קיין כוונה בכלל צו מאכן קריאה, נאר צו טון עפעס אנדערש פון מגיה זיין. אום כיון לבו לצאת ידי קריאתה, יצא. ואם לא כיון לבו, לא יצא.
Speaker 2: שטימט.
קורא והוא מתנמנם
Speaker 1: דא גייט ער, קורא והוא מתנמנם, הואיל ולא נרדם שינה, יצא. דארט ליינט ער די ווערטער ווייל ער רעדט מתוך שינה.
ס’איז אביסל אינטערעסאנט. דאס איז נישט קיין דריי גדולה אז מ’דארף ליינען די מגילה מתוך הכתב.
Speaker 2: אה, אזוי גייט ער.
דער רמב”ן’ס ראיה פון מתנמנם – שיכרות ותפילה
Speaker 1: איך האב געטראפן אז דער רמב”ן זאגט דאס.
Speaker 2: דער רמב”ן אויף די ווערטער “הואיל ולא נרדם”?
Speaker 1: נישט ממש, אבער דער רמב”ן אין מסכת ברכות, מיין איך, רעדט וועגן דעם צו מ’קען דאווענען ווען מ’איז שיכור. זאגט ער אז ער האלט אז תפילה איז דא א שיינע שאלה, ספק אם יצא, אבער אנדערע ברכות אדער אנדערע מצוות איז נישטא קיין פראבלעם. נאר תפילה דארף מען זיין א ספעציעלע עומד לפני המלך.
ברענגט ער א ראיה פון די משנה אין מגילה, ס’שטייט אין מגילה מתנמנם יצא, זעט מען אז מ’דארף נישט זיין קיין עומד לפני המלך.
זע איך פון דעם אז דער רמב”ן האט פארשטאנען אז ער מיינט אז ער איז שיכור. וואס קומט דא אריין די שמועס פון שיכרות? מתנמנם איז נישט עומד לפני המלך. וואס איז דאס?
דאס איז נישט קיין מגילת אסתר, דאס איז א מגילה פון הסתרים. ס’איז נישט דא עניטינג גילוי. א מצוה בחור, מ’גרייט זיך, די גאנצע ספרים. וואס איז די לוק פון א גרויסע מצוה בחור.
Speaker 2: אקעי.
Speaker 1: ווייטער. לאמיר, לאמיר אה, איך בין מסכים, א גרויסער יונגערמאן, א מצוה איז א מצוה.
Speaker 2: אקעי.
דיסקוסיע: שיכרות, ישוב הדעת, ודיקדוק בקריאה
Speaker 1: זאגסט אז דער רמב”ן לערנט פון דא, און מ’רעדט דא אז ער האט געליינט טרינקענדיג. איך לערן אז דער רמב”ן… אויב דער רמב”ן לערנט פון דא אז מ’האט אנגעטרונקען אין די יאר, איך לערן אז דער רמב”ן, איך לערן אז דער רמב”ן…
Speaker 2: אבער וואס טרעפסטו דא נאך הלכות לגבי שכרות? למשל א כהן, אדער א מורה הוראה. דאס זענען זאכן וואו מ’דארף ישוב הדעת. כהן עומד לפני המלך, און פארוואס דא דארף מען נישט ישוב הדעת? ווייל… מגילה דעת…
Speaker 1: ניין, באט למשל, אויב מ’לאזט אויס ווערטער. מ’זאגט נישט אז ווען מ’איז נרדם האט מען מורא אז מ’לאזט אויס ווערטער? פארוואס זאל מען נישט זאגן אזוי? כאילו, מ’קען רעדן וועגן שכרות, מ’דארף דאך זיין מדקדק בקריאה.
Speaker 2: אה, איך זע אז דער פרי חדש זאגט “אלא מדקדקין בקריאתה”. די תורה מיט תורה.
Speaker 1: ס’איז זייער פאני. איך זע אז דער פרי חדש זאגט “אלא מדקדקין בקריאתה”.
סאו, די איידיע איז וואס שטייט… אקעי, איך שפיל איך צוריק די צוויי רעקארדינגס וואס דו האסט מיר געשיקט.
די איידיע וואס שטייט דא, אויב מ’לאזט אויס א פסוק הייסט עס אנדערש ווי איינער וואס איז מדקדק. נאכדעם וואס מ’קען עס, דארף מען קענען דאס אזוי. מ’ליינט אויף איינעם וואס איז מדקדק בקריאה. איינער וואס קען עס נישט איז נישט קיין שייכות בכלל. ער דארף דאך האבן א דיקדוק.
די ערשטע הלכה ענדעט, “כל שאין בו דעת לשמור”. די הלכה זאגט ער, ס’דארף צו זיין… פארוואס זאל זיין די היתר? מ’רעדט דאך דאך פון איינער וואס איז נרדם, מ’רעדט דאך פון איינער וואס איז נרדם.
Speaker 2: רייט.
Speaker 1: סאו, איך מיין אז דא, אז די אנפאנג רעדט מען נישט פון א השבטה, פון אויסלאזן א ווארט. אין הלכה א’ רעדט מען פון אויסלאזן א גאנצע פסוק.
Speaker 2: “קראה למפרע” אדער…
Speaker 1: ניין, אבער אויך איז דא עניטינג, אויב האט ער אויסגעלאזט א פסוק, וויאזוי זאל ער צוריקגיין? סאו, א פסוק איז שוין מער ווי… כאילו, מ’גייט זען אז אין די שפעטערע הלכות רעדט מען פון ווייניגער ווי א פסוק, אדער אז דאס איז אן אנדערע חילוק.
Speaker 2: אה, מיר וועלן שוין זען.
Speaker 1: יא, מ’האלט נאך נישט דארט.
Speaker 2: אה, יא, מ’האט גערעדט וועגן… אה, מ’האט גערעדט וועגן ליינען בעקווארדס. “קורא אותה למפרע”.
Speaker 1: אה, ניין, אבער “דילג פסוק ששכח”.
Speaker 2: אה, ס’שטייט נישט דארט אז ער דארף עס טון בכלל. ס’זאגט נאר אז ער האט עס געטון ווייל ער איז א משוגענער. ער האט עס ערגער געמאכט.
Speaker 1: איי, ער האט עס ערגער געמאכט.
Speaker 2: זייער גוט. ווייל אז נישט וואלט עס נישט געקענט זיין שלא כדרכה.
Speaker 1: אקעי.
הלכה ו’: כותב אותה – קריאה מתוך הכתב
Speaker 2: א רגע, ס’זאגט דארט… וואס שטייט דארט? אין א כתב, בשעת ער ליינט די… א גאנצע מגילה. ווען איז ער כותב? די קריאה איז די מעתיק זיין.
דיסקוסיע: וואס מיינט “קריאה” ביי א סופר?
Speaker 1: דא זעט מען אויך זייער קלאר אז די קריאה מיינט נישט זאגן מיט’ן מויל, די קריאה מיינט ליינען מיט די אויגן.
Speaker 2: ווייל וואס איז רמיון? ער זאגט עפעס מיט זיינע ווערטער? אוודאי מיט’ן מויל, אוודאי.
Speaker 1: פונקט פארקערט, פונקט פארקערט. בשעת ער איז מעתיק ממנו, מעתיק ממנו מיינט וואס ער זאגט נאך הייסט…
Speaker 2: אה, מעתיק מיינט ווי ער קאפירט נאך, ער קאפירט נאך בכתיבה. סאו, און בשעת ער טוט דאס, זאגט ער די ווערטער?
Speaker 1: יא, ס’איז זיכער אזוי? איך זאג אז ס’ווערט נישט אנגערופן הגהה אדער איך ווייס נישט וואס, עיון, נישט קריאה.
אבל הוא נתכוון לצאת בקריאה זו שהוא כותב ולא יצא, שאין יוצא ידי חובתו אלא בקריאתה, בשעה שהוא קורא כתיבה בשעת קריאה. טייטש, ער פארליינט די ווארט בשעת ער שרייבט עס. טייטש, ער קוקט אויף די ספר וואס ער האלט אינמיטן שרייבן.
Speaker 2: ער זאגט נישט אז קריאה דארף דוקא צו קוקן אין די ספר בשעת… די ספר דארף זיין כתוב, מען דארף עס ליינען פון א געשריבענעם ספר. שטימט?
Speaker 1: יא, גוט, יא. אויב ער ליינט עס קריאה פון די ספר וואס ער שרייבט, דאן האט ער נישט גוט געטון. ער האט געדארפט כותב פסוק פסוק וקורא, ליינט ער דארט פון א האלבן מגילה. פארשטייסט?
Speaker 2: יא.
הלכה ז’: הקורא את המגילה וטעה בקריאתה – קריאה משובשת
Speaker 1: אקעי, הקורא את המגילה וטעה בקריאתה… מקרא קריאה משובשת יצא. שעומד אגודים אגודים בקריאתה.
לאמיר יעצט זען די דעפינישן וואס איז די שיעור. ברענגט די משנה: “תנאים דאגודים מתוארים היו, חד אמר יודים וחד אמר יודים, ולא חזר אחד מהן…”
Speaker 2: אה, דא רעדט ער פון א סאך א קלענערע שיבוש, ער איז נישט געגאנגען אויסלאזן א גאנצע…
Speaker 1: אקעי, ער איז א קרי ולא כתיב, ס’שטייט אין די פסוק אקודים מיט צוויי יוד’ן, אבער ליינען ליינט מען יודים.
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות מגילה, פרק ב’, הלכה ב’-ג’ (המשך) – טעות בקריאה (דקדוק), עמידה/ישיבה, שנים קוראין, קטן
הלכה ב’ (המשך): “אין מדקדקין בקריאתה” – וואס איז דער שיעור פון א טעות?
Speaker 1: דאס מיינט צו זאגן די דעפינישאן וואס איז די שיעור, ברענגט די משנה ברורה “אבל טעה אין מדקדקין וטעה יצא, כגון שאמר יהודים במקום יהודים, ולא חזר בן ה’ שנים”. איך רעד פון אסאך א קלענערע שיבוש, ס’איז נישט קיין אויסלאזן א גאנצע… ס’איז א קריאת המגילה, ס’שטייט אין די פסוק “א פעם יהודים” מיט צוויי יוד”ן, וואס דו ווילסט ליינען ליינט מען יהודים. ס’איז געווען איינער וואס זאגט יהודים, העלא? וואס מאכסטו צדיק?
ס’איז זייער אינטערעסאנט, ווייל ס’שטייט אזוי, קרא קריאת משבעת ימים לא יצא. ברענגט ער די רשב”א, א מין… די רשב”א, העלא? אז דאס איז דוקא ווען ס’טוישט נישט די מינינג. העלא? יהודים ווי יהודים, יא, ס’איז שוין שווער צו זאגן, ס’איז נישט משתבש. אבער סתם די רשב”א איז איינגעפאלן, און אנדערע קריגן זיך מיט דעם. די רמב”ם אליין זאגט נישט אזוי, אבער…
פארוואס דער רשב”א’ס שיטה איז פארשטאנדלעך – אנאליז פון דער לשון “אין מדקדקין בקריאתה”
Speaker 2: ניין, אבער איך קען יא פארשטיין פון וואו די רשב”א קומט, ווייל די לשון “ואין מדקדקין” סתם, אפילו לכתחילה אין מדקדקין וטעה יצא. בקריאתה, וואס שטייט אין די… ניין, די לשון פון די ראשונים איז אזוי געווען, די לשון פון די ראשונים איז געווען “אין מדקדקין בקריאתה”. סאו בקריאתה קען איך יא הערן אז ס’איז זייער אנדערש צו זאגן ווי צו זאגן… “ואין מדקדקין בקריאתה” מיינט לכתחילה, מ’דארף נישט מדקדק זיין. קען איך הערן ווי די רשב”א זאגט אז ס’איז דא א חילוק צווישן יהודים און יהודים. אבער “אין מדקדקין בקריאתה” קענסטו נישט זאגן סתם אז איינער וואס קען נישט ווייסן וויאזוי צו רעדן קען ליינען די מגילה. אויף דעם זאגט מען “אין מדקדקין”, אויף לכתחילה.
אני קען פארשטיין, ווייל אויב די ווערטער “ואין מדקדקין” איז א לשון פון לכתחילה לכאורה, אני קען זען איינעם וואס זאל אים באדערן, אני קען זען ווי די רשב”א באדערט, וואס הייסט לכתחילה אין מדקדקין בכלל? אה, אין מדקדקין צווישן יהודים ויהודים, אבער סתם זאגן אין מדקדקין, מ’קען אויסלאזן פסוקים, מ’קען מאכן חוזק?
דו זעסט די הגהות מיימוניות זאגט אויך, צו אין מדקדקין, אבער דאס זאגט די ראשונים, “אין מדקדקין וטעה יצא”.
Speaker 1: און איך קען קיין עברית, איך רעד נאר אידיש. איך רעד נאר אידיש, איך רעד נישט קיין עברית.
למעשה – דער רשב”א איז א חומרא
Speaker 2: אבער למעשה די תורה זאגט דאס, ווי געזאגט, ווי די מפרשים, אז די שיטה פון הרשב”א איז א חומרא. סא לכאורה לויט די פשטות’דיגע קריאה פון די רמב”ם, און וויאזוי די תורה האט סתם אין די פשוט’ע הלכה נישט ווי די רשב”א.
Digression: “המוציא” vs. “המוציא” – דקדוק-חילוקים אין ברכות
Speaker 2: דאכט זיך איך האב געזען איינער זאגט אזוי, אויב מען זאגט “המוציא”, מיינט עס עפעס אנדערש ווי “המוציא”, ווייל עפעס א בעל דקדוק האט עס אזוי געזאגט. Be real. ס’איז אמת, אפשר די דקדוק, אבער דאס מיינט נישט אז יעצט…
א קשיא: אויב “אין מדקדקין” ביי לשון הקודש, פארוואס דארף מען מדקדק זיין ביי “בכל לשון”?
Speaker 2: אבער אויך האב איך נאך א הערה, ווייל קיינער וועט נישט איינפאלן אז ווען מען שרייבט עס בכל לשון, גייט מען דארפן זיין א פראפעסאר אויף ענגליש. סא פארוואס זאלן מיר שרייבן לשון הקודש, דארף מען יעדער איינער יעצט זיין א רבי דונש בן לברט צו קענען ליינען? פארוואס איז עס נישט קיין סתירה? וואס איז חשוב’ער, ווייל ס’איז לשון הקודש מילא… די אחרונים זענען געקומען…
Digression: די אחרונים קעגן די רעפארמערס – תפילה בכל לשון
Speaker 2: True story, די אחרונים, ס’איז דא היינט צוטאגס די תפילה בכל לשון, ס’איז געווען ווען די אלע רעפארמערס וואס האבן געזאגט אז מ’זאל שרייבן בכל לשון. האבן געקומען די אחרונים און זיי זענען מדייק, מ’ווייסט דאך נישט קיין דקדוק, מ’ווייסט דאך נישט די לשון איז נישט קלאר, מ’ווייסט דאך נישט די דקדוק פון יענע לשון, און מ’ווייסט דאך נישט. ס’איז די זעלבע פראבלעם, לפי דעתי איז עס אן ענליכע פראבלעם.
פארבינדונג צו “יוונית נשתבשה”
Speaker 2: אפשר איז עס ענליך צו וואס די רמב”ם זאגט אויף יוונית נשתבשה, אז אונז ווייסן נישט וויאזוי ס’איז צו זאגן די ריכטיגע שיינע וועג. אבער ער רעדט דארט נאר אויף יוונית, ער רעדט אויף די מעלה פון יוונית, אז ס’איז א special language, אז אפילו מ’פארשטייט נישט. אבער ער זאגט נישט אז מ’דארף מאכן דקדוקים, וויאזוי איז עס שייך? וואס איז שייך די דקדוקים? וואס מיינט ער? מ’קען דאך נאר מדייק זיין די ענין. אויב איינער וויל אזוי מסביר זיין, אזוי מחמיר זיין, דארף דאך לכאורה זיין די הלכה אז מ’איז נישט יוצא בכל לשון. ס’קען דאך נישט זיין.
איך זאג, אונז האבן ליטעראלי די יוונית פון ימי חז”ל, און ס’זענען חילוקים. חז”ל אליינס האבן שוין געדארפט ווען ס’איז געווען די מעשה מיט די מגילה, ווייל ס’קען זיין אז ס’שטייט אנדערש אין תרגום השבעים, ווייל ס’איז אלכסנדר מוקדון, וויאזוי הייסט ער נישט אלכסנדר… און וואס ער נעמט, אלכסנדר ינאי, מיט די שבעים זקנים. ס’איז נישטא אזא זאך א תרגום הונדערט פראצענט מיט די מקור. דאס איז טאקע וואס ס’מיינט, אז די ענין איז נישט די ווערטער, נאר די… נאר די… אז מ’זאל פארשטיין די עיקרים. אבער דאס איז לכאורה די פשוט’ע ווערטער אין די רמב”ם.
ראיה פון “שאין הכל בקיאין בקריאתה”
Speaker 2: אבער איך האב יא א ראיה אביסל אנדערש פון דעם, ווייל דער רמב”ם האט יא נעכטן געזאגט “לפי שאין הכל בקיאין בקריאתה”. זעט אויס אז ס’איז דא אין דעם עפעס א בקיאות. אויב “שאין הכל בקיאין בקריאתה” מיינט צו אן עקסטרעם, שטימט עס נישט מיט די הלכה וואס זאגט אז קריאה איז א מומחיות. הערסטו נאך? נאכאמאל. פון דעם וואס מיר האבן נעכטן געלערנט לגבי שבת שטייט יא “לפי שאין הכל בקיאין בקריאתה”. זעסט אז קריאה איז עפעס אן ענין וואס איז דא נעבן א בקיאות, ס’איז נישט יעדער אן עם הארץ.
Speaker 1: עקזעקטלי, ווייל אמאל דארף מען געדענקען, אמאל איז נישט געווען קיין תיקון קוראים. אן עם הארץ ווייסט נישט ליטעראלי נישט נאר א יודע יום ווייסט ער נישט, ער ליינט זיך אזוי ווי דער רבי וואס דו האסט מיר פארציילט וועגן נעכטן, “ויבך שוורים שוורים”, דו זעסט נישט קיין עברי עברי. יענער קען אפילו עברי, אפילו יענער רבי קען עברי.
Discussion: וואס מיינט “בקיאין בקריאתה”?
Speaker 2: קיצור, למעשה, יעצט וואס ביסטו אזוי ברוגז אויף איינעם וואס זאגט אז דו זעסט שוין נישט מער, דו באטראכסט זיך שוין מיט די ראזשינקעס נאר אויף עפעס וואס געפעלט דיר נישט? ניין, ניין, איך מיין אזוי צו זאגן אז דער “שאין בקיאין” מיינט אז ער קען ליטעראלי נישט קיין עברי. דאס איז דאך וואס מ’האט געלערנט אין חדר, אמאל איז געגאנגען אין חברה. א בקי מיינט דאך איינער וואס קען עברי. יענער רבי קען יא עברי, ער איז נישט קיין עם הארץ, ער קען עס נישט בדקדוק, אבער ער ווייסט צו ליינען די ווערטער. איינער וואס ווייסט נישט די ווערטער בכלל, א מגילה האט דאך נישט קיין טראפ, ער האט נישט קיין נקודות.
Speaker 1: איך האב געוואוסט אז דאס מיינט אז נישט יעדער קען אזוי גוט עברי און קען אזוי גוט די בעיסיק. אדער מיינט עס דאס? וואס איז די בקיאות שייך דארט? מ’קען אפשר זאגן אז דארטן זאגט ער נישט אז אנדערש איז מען נישט יוצא, נאר ער גייט ווייל “תקנתא לפנים משורת הדין”, ווייל אידן זענען זיך געווענליך מחמיר. ס’מיינט ליטעראלי אז ס’איז א חיוב אויף יעדער, אינקלודינג עמי הארצים, און זיי ווילן אלע הערן די מגילה, און זיי קענען נישט אלע ליינען. ממילא האבן זיי געזאגט אז די בקיאים זאלן זיי אויסליינען. איך מיין אז ס’איז סימפל, ס’איז נישט קיין פלפול.
אויך איז דא אביסל פון דעם אז די בני כפרים דארפן קומען… אה, יעצט כדי מ’זאל האבן מנינים. ניין, אויב ס’איז עפעס וואס ממש איינער מדקדק’ט, מיינט איינער מדקדק’ט ממש, ס’איז דאך יעדער יחיד קען האבן. אקעי, יעצט לאמיר גיין ווייטער.
הלכה ג’: קראה עומד או יושב – עמידה און ישיבה ביי קריאת המגילה
Speaker 1: וויאזוי ליינט מען? “קראה עומד או יושב, יצא”. קראה עומד, ער זאגט נישט קיין וויאזוי לכתחילה. קיצור, בעיסיקלי וואס מ’דארף זאגן איז אזוי, מ’קען ליינען וויאזוי, נישט קיין חילוק אין וועלכע פאזישן. אזוי ווי ביי קריאת שמע אויך, דו זאגסט אז אסאך הלכות דא איז זייער איבערגעחזר’ט. קראה עומד או יושב יצא, אפילו קראה בציבור יושב לכתחילה מפני כבוד הציבור. יעצט, ביי יחיד איז אפילו נישטא קיין לכתחילה, דו קענסט ליינען רואיג בישיבה.
סא לכאורה למעשה ווען איך לייען איבער פאר די ווייב, וואס ס’איז נישטא קיין ענין פון כבוד הציבור פאר פרויען, רייט? קען איך זיצן.
הלכה ג’ (המשך): קראה שנים – צוויי ליינען צוזאמען
Speaker 1: קראה שנים, אפילו האחד קורא והאחד שומע מן הקורא, ס’איז נישטא אויף דעם די הלכה פון תרי קלי לא משתמעי. פארוואס? דאס איז חביבה, איז נישטא די ריזען? חביבה היא והכל אוהבים דעתם.
וואס מיינט “חביבה”? – צוויי פירושים
פארוואס איז עס חביבה? ווייל ס’האט די ניגון, די געוויסע ניגון פון מגילת אסתר? איך זאג, אויב איז די ווארט חביבה ווייל ס’איז א חשוב’ע מעשה, איך ווייס נישט צו דאס איז גענוג, ווייל ממילא מ’שטרענגט זיך אן. אדער אפשר זאגט ער חביבה מיינט אז די מגילה האט אזא געוויסע ווייב, די דיי דיי דיי, מענטשן עטשן זיך אריין תורה’דיג. ממילא קען איך פארשטיין פארוואס מענטשן קאנעקטן זיך. אויב דו גייסט פלעין ליינען די ווערטער, צען מענטשן זאגן די זעלבע ווערטער אויפאמאל איז נישט שיין. אבער אזוי באלד איינמאל ס’האט א רידעם, ס’האט א גאנצע… דאס איז וואס ס’שטייט “אוהבים דעתם”, ממילא הערט מען ארויס די ווערטער.
Speaker 2: ניין, איך זאג אויף אנדערע זאכן וואס מ’ליינט פלעט… מ’ליינט נישט גארנישט פלעט, איך רעד פון דעם וואס מ’איז רעספעקטירט. די אידן וואס ליינען מגילת רות ליינען נישט גארנישט פלעט.
Digression: ספעציעלער מגילה-ניגון
Speaker 1: אקעי, אקעי, איך זאג נאר, ס’איז דא א חילוק צווישן טעם עליון און טעם התחתון, ס’איז דא עפעס א געוויסע עקסייטמענט וואס איז דא אין קריאת המגילה. וואטעווער, די ספעציעלע ניגון וואס איז דא במסורה אויף מגילה, וואס איז נישטא א גאנץ יאר אויף קריאת התורה.
“חביבה” אלס טעם פארוואס מגילה וועט נישט בטל ווערן
Speaker 2: אבער נישט ביז גערעכט אז נישט דאס איז די טייטש, נאר וואס איז די טייטש “חביבה היא”? איך וויל זאגן אזוי ווי “חביבין דברי סופרים יותר מיינה של תורה”, אז דער עולם האט עס ליב. כל ישראל נתנו עיניהם. דאס איז זייער קיוט, דאס איז אן עקסעפשאן. ס’הייסט, תרי קלי לא משתמעי, ס’הייסט, תרי קלי לא משתמעי. מען לייגט ארויף די שופר קאפ, אה, ס’איז שווער, ס’איז שווער א מגילה, ווייל מען לייגט מיר צו א קאפ. אינטערעסאנט. נו, ס’איז אקעי, it’s simple as that. ס’קען זיין דאס איז די ענין פארוואס ס’גייט נישט ווערן בטל, ווייל דער עולם האט עס ליב. מ’קען נישט מבטל זיין עפעס וואס דער עולם האט ליב.
הלכה ג’ (המשך): קורא גדול עם הקטן – א קטן ליינט מיט א גדול
Speaker 1: איין קורא בציבור, און מגילה כתיבה בין הכתיבים. אין אנדערע ווערטער, די גאנצע יאר איז דער עולם מסכים אז איין מענטש ליינט. אבער מ’זעט דא נאך א זאך, אז ווען דער רמב”ם רעדט, רעדט ער פון חסידים, ווייל ליטוואקעס זענען נאך עוברי עבירה, און איך ווייס נישט וואס, נישט קיין מגילה. אקעי.
איין קורא בציבור. קורא גדול עם הקטן אפילו בציבור. דאס הייסט, א קטן קען אויך ליינען די מגילה, אבער צוזאמען מיט א גדול. ניין, ס’שטייט נישט צוזאמען מיט א גדול. ס’איז פריער געווען וועגן א קטן מוציא זיין. קורא גדול עם הקטן, וואס שטייט אין די מגילה? די גדול ליינט קודם. וואס איז די… לאמיר זען וואס איז די ענין.
מקור – ירושלמי/תוספתא
די ירושלמי זאגט אין תוספתא, אין ירושלמי שטייט, “אין ציבור גדול וציבור קטן”.
קשיא פון לחם משנה – חשש אז מ’הערט דעם קטן
אה, דער לחם משנה זאגט, דו זאגסט דאך יעצט אז ס’איז דא א בונדזש מענטשן, און די שמיעה גייט יצא דעת אויף איינעם פון זיי, הערסט מיך? דארף איך דאך מורא האבן אז איך גיי הערן דאס קינד, יצא דעת פונקט אויף די קינד, און די קינד קען זיך נישט מוציא זיין. דארף איך דאך חושש זיין. דאס וואס דו זאגסט יצא דעת איז נישט דווקא אז דו גייסט אויפכאפן איינעם פון אלע און דו גייסט פארן מיט זיין קריאה, נאר… איך ווייס נישט. ס’איז אביסל אינטערעסאנט וואס די יצא דעת מיינט.
הלכתישער הינטערגרונד – קטן קען נישט מוציא זיין
און די משנה שטייט אז די פירוש איז אז קטן האבן געלערנט, קטן איז נישט מחויב אין מגילה, ממילא קען ער נישט מוציא זיין. ר’ יהודה האט געזאגט אז מ’קען יא, אבער די משנה, די חכמים זאגן אז נישט.
תירוץ – וואס מיינט “יצא דעתו” ביי מגילה
אבער ס’קען זיין אז אפשר… אבער ווי האט דער רמב”ם גענומען דאס אז קורא גדול עם הקטן? דאס איז א ירושלמי אדער א תוספתא וואס ער זאגט א גוטע זאך, אז איך האב נישט מורא אז די שומעים גייען הערן פון די קטן, ממילא זענען זיי נישט יוצא, ווייל דער קטן ליינט זיך צוזאמען מיט דער גדול. אהא. סא לכאורה די ווארט איז דא יודע דעתא, דאס וואס דו האסט געזאגט יודע דעתא, ווייל ס’איז חביב, מיינט נישט אז מאיר’ל גייט ער אויפכאפן איינעם און פארן מיט יענעם, ווייל דער זאל גיין נאך נישט אויפשטיין גייט ער פארן מיט די קטן. יודע דעתא מיינט ער האלט מיט די מגילה.
רמב”ם הלכות מגילה פרק ב’ – כתובים בתוך כתובים, כתיבת המגילה (דיו, קלף, שרטוט), “כאמיתה של תורה”
הלכה ג’ (המשך): קטן מיט גדול – פארוואס איז נישט דא א חשש?
Speaker 1: אבער, עס זאל לערנען זיין אז אפשר… אבער ווי דער רמב”ם גענומען דערס, אז כולן עס איז א גדול און א קטן.
ס’איז א ירושלמי אדער א תוספתא, אבער ער זאגט א גוטע זאך, אז איך האב נישט מורא אז די שונים גייען הערן פון די קטן, ממילא זענען נישט יוצא, ווייל די קטן ליינט זיך צוזאמען מיט דער גדול.
סאו לכאורה די ווארט איז דער יא אויף דאטא, דאס האבן דארט געזאגט יא אויף דאטא, ווייל ס’איז חביב, מיינט נישט ממילא גייט ער אויפכאפן איינעם און פארן מיט יענעם, ווייל דארט גיין נאך אפשר גייט ער אויפכאפן מיט די קטן.
יא אויף דאטא, מיינט יא, ממילא האט ער אויפכאפן מיט דער גדול, פונקט אזוי וואס דו זאגסט, ס’איז נישט.
אבער אפשר פונקט די קטן אן אנדערע וואויס, ער גייט חאפן די קטן’ס וואויס…
ער דארף נישט חושש זיין אויף דעם קאמפ, ס’איז נישט א צוויי גוטע רבנים, און איך ווייס נישט…
אה, זאלטן מיינע עטער האלטן קאפ צו פארשטיין וואס די גדול זענען.
און אויך וואס וואס וואס חגאו זאל מען ווילן אלע יונגלעך מיטליינען, פארשטייסט? ליינט די טאטע, ליינט די מגילה, אלע יונגלעך ווילן מיטליינען, וואס שטייסט ער אזוי?
Speaker 2: איך הער, כל הכתובים בין הכתובים.
הלכה ג’ (המשך): כתובים בתוך כתובים – מגילה אין א תנ”ך
Speaker 1: ס’איז שוין מגילה כתובים בין הכתובים.
אה, אבער ס’איז איין גרויסע ספר וואס איז אריינגעבינען אין דעם אפאר מגילות.
למשל, זאגט ער, ס’איז נישט אן עקספערט בקריאה.
Speaker 2: יא, די אלע כתובים.
Speaker 1: יא.
Speaker 2: וועגן קורא לא יוצא.
Speaker 1: ארום קיין…
ארום קיין מיין זיין…
איז סייר על שאר ער יצחית סייר, כדי שלא איער העקער.
אבער די ציבור נישט.
אבער ביחיד יא.
Speaker 2: אבער יחיד יא.
Speaker 1: וואס איז די הלכה?
אז כ’האבסט א חומרא פון חז”ל זאל…
וואס זיי אזא מגדי, מען זאל עס קלאר?
און וואס דער חלקער איז פון ביחיד און די ציבור?
די יחיד איז נישט ער וויכטיג.
די אלסקע מרת נאט נאכדעם.
איך בין דינגט עס מיט דו בייס.
דא דולג סיבור בן נחסירים, לי ועד אקורי – און מ’זאגט דיר טאג דיך נישט – דער רחגמא, בציבור אשנו.
Speaker 2: אהה.
Speaker 1: אבא ציבור, וואס איז דער פשט?
דארף זיין א מצב.
קודם ציגונם, צייכרן תנא, אדער אריין פסלען ביז יו יו.
Speaker 2: ווער?
Speaker 1: איך זע ביז דער זייט.
Speaker 2: יא.
Speaker 1: זיי האבן זיך געמאכט ענטס אז ס’איז א דינע חתכילה. ס’איז א דין לכתחילה, יא.
טעסט.
מגילת אסתר איז נישט א חלק פון תורה – ראיה פון כתובים בתוך כתובים
וואס, מ’גייט ליינען פארוואס? ניין, איך זאג סתם. ס’איז דא אן אינטערעסאנטע זאך. פון דא זעט מען אז א מגילת אסתר איז נישט… דאס איז א ראיה צו וואס אונז ווילן אראפקומען, אז ס’איז נישט קיין חלק פון די תורה, נאר ס’איז א זאך פאר זיך. אונז זענען נישט אפילו יורא אז מ’וועט לייגן דאס אלס א חלק פון די תורה. איינער וועט זאגן, וואו איז די הייליגסטע מגילה? איז איינס פון די סעט תנ”ך? ניין, ס’איז נישט קיין סעט תנ”ך. מ’קען נישט שרייבן מיט די תנ”ך, מסכים. אבער ס’איז עפעס אן אנדערע זאך. מ’דארף אפילו מאכן א היכר, אויב מ’וויל קען מען מאכן א גרעסערע ידיעה אביסל, עפעס א היכר.
וואס איז די ענין? איך האב דיר יעצט געזאגט. די היכר איז אז מ’זאל וויסן אז ס’איז נישט א חלק פון די תורה, דאס איז די רמב”ם’ס מהלך. מ’דארף געדענקען אז א מגילה, וואס אנדערש ווי אנדערע מענטשן זאלן טראכטן, איז נישט קיין חלק פון די תורה. שפעטער גייט ער זאגן אז מ’דארף זיין א סייג לסייג, אז מ’זאל געדענקען. אזוי גייט ער אלעס פועל’ן פון די תנ”ך, חוץ פון די סייג. אזוי גייט דאס זיין א היכר אז ס’איז נישט קיין חלק פון די תנ”ך, ווייל מ’האט עס נישט פארברענט, ווייל ס’איז נישט גנוז געווען.
הלכה ט’: כתיבת המגילה – דיו, קלף, שרטוט
דיו און קלף
ס’איז דא אן אינטערעסאנטע זאך, ס’איז דא אן אינטערעסאנטע זאך, אז ס’שטייט דאך אז רבי יהודה… דאס לערנט די טשארטקובער זצ”ל… העלא? ווארט, לאמיך דיר עס פרעגן. אקעי, ס’טאר נישט זיין כתובים בתוך כתובים, יא? ס’איז נישט אנגעליינט. יעצט גייט מען לערנען וויאזוי מ’דארף שרייבן די מגילה. ס’איז שוין אביסל צו שפעט יעצט צו שרייבן א מגילה, סאו… אקעי. “אין כותבין את המגילה”… פון וועלכע אמורא האסטו נאכגעזאגט אז ער האט געגעבן א שרייבער אן א מגילה? סאו דו זעסט, ס’איז נישט אזוי געפערליך.
“אין כותבין את המגילה לא בדיו ולא בגויל”. אוי, על הקלף דארף עס זיין, יא? על הקלף דארף עס זיין, די עורות מעובדין זענען פאר די פארטשמענט פון די… פון די… סאו, און אויב האט מען נישט געשריבן בדיו נאר מיט שוואכערע, אזויווי אפצא און קלקנתוס, איז אויך כשר. אבער מ’זאל א מין צו וואוינען מיט סקרא.
איך מיין די ווארט איז אז ס’האלט זיך נישט גענוג שטארק וכו’.
שרטוט – “כתורה עצמה”
לכאורה, לכאורה דאס איז די ריזען. וצריכה שרטוט כתורה עצמה.
וואס איז שרטוט? די ליינס.
כתורה עצמה, לפיכך וואס? וואס דארף מען נישט? כתובים דארף מען נישט. אבער דאס דארף יא אזוי ווי די תורה אליין. ניין, איך פרעג וואס איז די לשון “כתורה עצמה”? זעט אויס אזוי דארט.
ס’איז א לשון הגמרא, “צריכה שרטוט כאמיתה של תורה”. תפילין און מזוזה דארף מען אויך שרטוט. און… איך ווייס נישט, איך האב נישט קיין אהנונג. ס’איז א לשון הגמרא, “צריכה שרטוט כאמיתה של תורה”. כתורה עצמה, דער רמב”ם האט געטייטשט…
Speaker 2: דו ווילסט די שולחן ערוך האבן? איך וועל דיר ברענגען.
Speaker 1: ניין, איך וויל באמערקן דא דער רמב”ם’ס טרענסלעישאן. “אמיתה של תורה” טייטשט ער “כתורה עצמה”.
Speaker 2: אה.
Speaker 1: כאילו די פנימיות פון די תורה וואלט די…
ניין, די תורה אליין. “עצמה” מיינט אזוי ווי די מהות, די עיקר.
די עיקר התורה, יא.
כאילו אז אסאך מקומות איז דאך משלים, אלעגארי, אבער די מהות התורה איז די כוונה אליין, לויט’ן רמב”ם?
ניין, “עצמה” איז just א רעפערענץ, ס’מיינט די זאך אליין. אבער “אמיתה”, דער רמב”ם נוצט די ווארט “אמיתה” פאר די ווארט “מהות” סאמטיים’ס, און… די עסענס פון די תורה, כאילו די עיקר.
“אמיתה” איז נישט די מהות, נאר די אמת.
אדער איז true, די real existence of it. דאס איז נאר אריינצופארן אין יענץ. אבער וואס מיינט עס דא “כתורה עצמה”? ס’מיינט די תורה אליין.
ניין, איך זאג, לפיכך וואס? אז כתובים דארף נישט?
איך ווייס נישט. דא מיינט עס נאר די תורה, און כתובים דארף נישט שרטוט? איך האב נישט קיין אהנונג.
ער וויל דאך זאגן עפעס א הלכה מיט וואס מגילת אסתר איז… ס’איז דאך נישט קיין דין אויף תורה. ס’שטייט אז מ’זאל עס טון. כתובים, איז דא וואס טוען אזוי, אבער אין הלכה שטייט אזוי. איך ווייס נישט וואס ס’טייטשט “כאמיתה של תורה”. ווילסט זען וואס דער רב זאגט? ווילסט זען וואס ער זאגט אויף “כתורה עצמה”? ער זאגט ער, “כספר תורה עצמו”. ס’איז דא אנדערע פשטים, וואס זאגן אז ס’מיינט א מגילה, א מזוזה. קיינער זאגט נישט דא איבער דעם טייטש. תורה עצמה, איך האב נישט קיין אהנונג וואס דאס מיינט. תפילין מזוזה.
דיסקוסיע: וואס מיינט “אמיתה של תורה”?
Speaker 1: אמת’ע של תורה, וואס זאגט די גמרא? מען דארף נאך קוקן אין די גמרא. אפשר איז דא איינער וואס זאגט טייטש, אמת’ע של תורה. וואס זאגט טייטש אמת’ע של תורה? ס’דארף זיך פון די פסוק תהיה רשום באמת. אקעי, very nice. But what does it mean?
ביי די וועי, ס’שטייט אין די מגילה… אה, אין הלכות תפילין שטייט, הלכה למשה מסיני איז אז איינער וואס איז כותב ספר תורה, ער דארף עס אלוועיס סרטוט. אבער תפילין ומזוזה איז נישט צריכין סרטוט, ווי שיינעם וחופים. ס’איז עניוועי צוגעדעקט, מען ליינט עס עניוועי נישט. זעט אויס אז סרטוט האט צו טון מיט קריאה.
תורה עצמה מיינט אזוי ווי די תורה. מיד ליכתוב ספרים, איז שלמה נכתב, אפילו ספר תורה אסור לכתוב אפילו אות אחת שלא מן הכתב. זעט אויס אז סרטוט דא זעט אויס אז ס’איז נישט א פשט א באהאלטענע, איך ווייס אז ס’מאכט שענער דעם כתב, נאר ס’איז מסייע פאר דעם קורא, פאר דעם כותב, אז ס’זאל זיין אין א ראיה.
איך זאג דיר דעם פשט, בית אברהם זאגט דאס אין הלכות תפילין פארוואס ס’דארף נישט. ער זאגט אז עפעס וואס מ’גייט נישט ליינען, נאר מען האלט עס פאר א סגולה, פאר א קמיע, פאר א אות על ידך, דארף נישט. אבער מה שאין כן ווען מען ליינט עס, סרטוט איז אז מ’זאל זען די קלארע ליינס, ס’זאל העלפן.
דברי שלום ואמת מיינט אז ס’איז ווערטער וואס האט א וויכטיגע מעסעדזש פאר דעם עולם, ס’ברענגט שלום ואמת. דו ווייסט אין שלום ואמת, דו ווייסט אין ווערטער וואס איז וויכטיג. איך הער. שלום ואמת מיינט די חשיבות פון א מענטש.
איך מיין אז דאס איז די איבערטייטש פון די ווערטער “אמת’ע של תורה”. אזוי ווי תורה איז אמת, טאקע נוגע פאר מענטשן, און מה שאין כן וואס איז מסורטט, מענטשן דארפן עס ליינען, זיי דארפן וויסן וויאזוי זיך אויפצופירן, זיי דארפן וויסן וויאזוי זיך אויפצופירן אויף די וועלט, וויאזוי צו מאכן א יד על ידך אויף די וועלט.
Speaker 2: ניין, ניין, תורה דארף מען נישט איבערזאגן. איך ווייס נישט וואס איז די איבערטייטש. איך ווייס אז די גמרא זאגט אז די תורה איז טאקע די פשט פון די רבנן, די אנדערע ראשונים. אבער די משנה תורה מיינט אזוי ווי א מזוזה, שיש בה עיקר הדברים שיאמר השם.
Speaker 1: אה, דאס איז די שאלה. לייגט מען דיך אויך נישט, און ס’דארף יא סערטיפיעד.
אבער וואס איז די טייטש “כאמתה של תורה” פאר א גוט יאר? קענסט מיר זאגן די עברי טייטש?
ער וואס זאגט אזוי, הערסט? ווייסט נישט. תורה דארף האבן אן אמת, און אונזער אמת איז דא אין מסיבת תורה, מסיבת תורה, און די סערטיפיקעט איז מיר ווי די סדר כצפורים לאקשן. דאס איז אונזער אמת. דאס קען יעדער איינער טון, ס’איז גארנישט קיין וועג דערין, אין די סערטיפיקעט, אבער דו ווייסט דאך נישט וואס ס’מיינט דא “כאמתה של תורה”. אונז ווייסן נישט וואס שטייט דא. דו זאגסט, קוק אין די אורח ארך אמת, ווי זאגט ער דאס?
אפשר דארף מען זאגן “כעמקותה של תורה”, ווייל די סערטיפיקעט איז אביסל, ס’מאכט א… ס’מאכט א… אה, אה, אה. ס’מאכט אן עומק. ווייל דו האסט געזאגט א גוטע סברא, אפשר די גמרא מיינט צו דרש’נען. אבער עומק, סערטיפיקעט האט נישט מיט די ווארט עומק. איך ווייס נישט, איך האב געוואלט עפעס קלירן די…
אבער ס’קען זיין אלס ווי דרש. אפשר דרש’נט די גמרא, מ’דארף נישט אן עומק, ס’איז אן אמת. ס’איז ווי א… אן אמת פון פראוו. דאס איז די פשט.
ס’איז נישט “לא”, ביי וועלכע תורה קומט צו די ווארט “לא”? וואס איז אביסל מגומגם. כל המוסיף גורע.
קענסטו די שיינע זאך פארוואס הייסט עס “כאמתה של תורה”? “כאמתה של תורה” מיינט “לאפיקא תורה לא”. “כאמתה של תורה”. קענסטו די דזשאוק פארוואס רופט מען עס א גלעזל און נישט א גלאז? ווייל מ’האט עס אזוי ליב. אה. דער טשערנאבילער האט דאס געזאגט אויף גלעזעלע.
סיום – ספר הערוך
קיצור, א מעשה איז, לאמיר זען צו מ’קען טרעפן אזא מסכת. וואס איז די ספר הערוך? וואו אידן טרעפן אויף א נארמאלע ספר הערוך? יא, אמת, יא. איך פארשטיי נישט וואס גייט דא פאר. און די ספר הערוך איז אן אינטערעסאנטע ספר.
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות מגילה, פרק ב’ (המשך) – “כאמיתה של תורה”, שרטוט, רושם ניכר, קריאה מן הכתב
הלכה ד’ (המשך): “כאמיתה של תורה” – וואס מיינט “אמת”?
און די מעשה איז, לאמיך זען, אפשר קען איך טרעפן אזא מקור. וואס איז די ספר הערוך? ווי קען איך טרעפן אויף זיין נארמאלע ספר הערוך? יא, אמת. די ספר הערוך איז אן אינטערעסאנטע ספר. א בחור האט עס געשריבן, ניין? א בחור. רבי אליהו בחור, ניין? אמת. לאמיך זען. אמת, הערסט? אמת, תפסילא היי. איך וויל זען וואס ער זאגט דא, טייטשט די ווארט אמת. “כל באמת לכל רבי אשריבר”. אמתא של תורה. און ער ברענגט ער, פירוש כמזוזה. ער זאגט אז די פשט איז אז עס מיינט מזוזה. אקעי, דאס איז דאך דער פשט אז אמתא של תורה מיינט מזוזה, אזוי ווי די תוספות וואס דער רב אחא האט געזאגט, אז דאס מיינט די עיקר התורה, ווייל דארט שטייט “כל אשר למעלה בשמים וגו'”.
על כל פנים, דאס איז נישט רעדילי סאלווד מיין פראבלעם. דאס איז נישט אזא זאך, ווייל אין תפילין שטייט דאך די זעלבע זאך. ס’איז דאך נאר עפעס א דין אין קדושה אז א מזוזה האט אן אנדערע קדושה ווי תפילין, פארוואס עס דארף יא אדער נישט סרטוט. ס’האט נישט צו טון מיט וואס ס’שטייט, ווייל ביי ביידע שטייט די זעלבע פרשיות. אבער אין מזוזה שטייט די עיקר התורה? איך פארשטיי נישט. קען נישט זיין.
דער מאירי – “גופה של תורה עצמה, אף על פי שעיקר דברי נשים”
“מלמד שצריכה סרטוט כאמיתה של תורה, רבי תנחום”. ווייסטו רבי תנחום פון די סמיכות, דער פון חנוכה? יא, דער זעלבער. ער וואלט געווען מער לאקי אויף חנוכה, מאכט מען מער דרשות אויף די רבי תנחום. לאמיר זען, כאמיתה של תורה, כספר תורה עצמה. די תוספות רי”ד זאגט אמת, מזוזה. לאמיר וויסן. מאירי, גוף של תורה עצמה, אף על פי שעיקר דברי נשים. דאס איז די מאירי? אז וואס? אף על פי שעיקר דברי נשים. יא, רוב איז דאך געשריבן געווארן דורך אסתר. דארף מען עס מחשיב זיין און עס איז געווארן מסורטט אזויווי די איבריגע תורה איז געשריבן געווארן דורך מענער.
אבער ער זאגט ווייטער דער מאירי, “וזה שאמרו בירושלמי ‘תהלים ומערב משה ואלעזר ונשיאים ואיילות גילו נביאים ראשונים, ואף על פי כן מגילה לבדה היא שנתנה למשה מסיני בתורה, וכן מנהג לעשות לה אף כאן, שנצטוינו בה משה ואלעזר ונשיאים'”. ווער זאגט דאס? דער מאירי זאגט נאך פון א ירושלמי. דארט אויף דעם בלאט גמרא? דער מאירי. דו קוק אין על התורה, ער צייכנט צו בבית הבחירה למאירי.
דער ריטב”א – רבנו תם’ס שיטה וועגן שרטוט אין ספר תורה
פון דא לערנט מען ארויס די גאנצע שאלה צו ספר תורה צריכה שרטוט. דאס איז די מאדנע זאך. קוק אין די ריטב”א אויפ’ן פלאץ, זאגט ער, פון דא לערנט רבנו תם ארויס אז רבנו תם פירש “מזה שכתוב ‘מצוה מן התורה’, אבל ספר תורה אינו צריך שרטוט אלא בתחלת הדפים ובסוף הדפים”. מיינט נישט פון דא לערנט מען עס ארויס, עפעס האט עס צו טון מיט די פסוקי שירה. ס’איז אן אנדערע שאלה צו ס’דארף שורות צו אלע זייטן אדער נאר צו צוויי זייטן וכדומה.
יא, יא, דא ברענגט ער עס. “ולצורך הפסק טעמים שחורות כעורב על פי השיטות”. וואס איז דאס “שחורות כעורב”? “זה הסרגול שחורות כעורב על פי השיטות”. און וואס איז “צבורה כחריסין”? ווייס איך נישט. “תדע, דהא אמרינן מגילה צריכה שרטוט”.
דער עיקר חידוש – “אמת” מיינט “די זאך אליין” (נישט “truth”)
אוי, אוי, אוי. ס’איז דא אמת, און ס’איז דא אמת. אמת איז אמת, אבער תורה איז אמת. קיצור, איך האב נישט קיין כח. קיצור, מ’דארף מודה זיין, דו ווייסט בעסער די ענין פון שרטוט. ס’איז דא איינער וואס זאגט אז מ’דארף עס רופן “עיקרי ספר”. יא, “עיקרי ספר” רופט ער עס. דאס איז נישט די ווארט פון מיר, פון “קמיעות של תורה” בכלל.
רבנו תם זאגט דעם פשט. און אה, ער זאגט צו די מגילה. “וזה שאמרו תהלים ומערב משה ואלעזר ונשיאים ואיילות”. וואט? אזוי איז דא א ירושלמי? וואו איז די ירושלמי? איך דארף טרעפן די ירושלמי.
איך האב דיר געזאגט די ירושלמי, תלמוד המערב, 392, “לפני משה ולפני אלעזר”? Of course not. “משה ואלעזר ונשיאי העדה”? 393, נו וואו איז דאס? דער גאנצער פעידזש מאכט נישט קיין סענס. איך דארף שטעלן פאר מיר. נישטא קיין ירושלמי. וואו איז דאס? דא, דא, דא, דא.
למשל, “משום הכח האויב, גזירת רבותינו”. “קרא הדברים משאלות ותשובות הגאונים”. אה, דאס איז די זאפטיגע בלאט פון זייער אסאך באקאנטע אינטערעסאנטע זאכן אויף די זעלבע דף פון מגילה. “גופן של תורה”, הערסט די ווארט פלא? שטייט, “משה ואלעזר ונשיאי העדה”. לשון הר”ן, “אינו נראה לי, דהא כתיב ‘לפני אלעזר ולפני כל העדה’, ‘לפני אלעזר הכהן'”. זעט מען אז פרויען קענען יא. נו, די באר פלא.
איך האב פעלער אז די מהר”י לייגט סתם אז דאס איז די ענין ווייל סורת שרייבט עס. כמו ווייל אסתר שרייבט עס. אבער די מהר”י טייטשט אויך אזוי ווי די רמ”א מיט… “גופה של תורה”, right? “גופה” איז נאך א ווארט וואס מיינט אזויווי “עצמה”, right? די תורה אליינס. “אמת” מיינט די זאך אליינס. “אמת” מיינט נישט די truth, עס מיינט די זאך אליינס. כאילו די מגילה, וועלכע איז נישט תורה, מען האט געזאגט “פסוק זה נאמר ברוח הקודש”, אבער די תורה אליינס איז די חמשה חומשי תורה, די אריגינעלע תורה. דאס איז א גוטע מקור אז די ווארט “אמת” איז יחיד בעולמו, אז דער רמב”ם זאגט אזוי. יא, “אלקים אמת” מיינט אז דער אייבערשטער איז די זאך אליינס, נישט אז אנדערע זאכן זענען שקר. דו פארשטייסט וואס איך זאג? Right. דאס איז דער רמב”ם’ס טייטש.
אקעי, סאו דא וועט עס מיינען, “כולו אמת”, נישט עפעס א משל אדער עפעס א זאך, נאר עס איז די אמת אליין, עס איז די תורה אליין. “אליין פקע די מגילה, דאס איז אליין פקע די תורה שבעל פה, ווייל עס איז נישט תורה עצמה, אז דו זעסט עס אין א תורה”. סאו דו דארפסט עס צולייגן צו דיין גאנצע שמועס צווישן דער רמב”ם מיט די גמרות וואס האבן מורא פון מאכן פורים אלס א תורה פאר זיך. ברענג עס צו. אה, “קמיע של תורה”, שטייט דאך א גרויסע זאך. עס האט מער חשיבות ווי אנדערע… וואס איז דאס א חלק פון די סוגיא? וואס עס האט מער חשיבות ווי די אנדערע ווי כתובים, דאס איז נישט די שאלה.
פארוואס ווען מען טוט און דארף טון בשעת ס’איז דא א מצווה? פארוואס איז עס נאר דעמאלטס ווען ס’איז דא א חיוב? פארוואס איז דאס א גוטע שאלה?
ר’ צדוק הכהן און נתיבות שלום וועגן שרטוט
לאמיר גיין ווייטער. איך וועל שטעלן א מינוט. האבן מיר געזען וואס ער ברענגט דא פון ר’ צדוק אויף די צריכה סירטוט, די מצוה של תורה. אההההההה… ס’איז נישט דא קיין גילוי, ס’איז א הסתרה, אבער ס’דארף יא האבן סירטוט. פארוואס? כי אין במגילה היינו גילוי דברי חכמה, זה סוד התורה מיסוד אבא, מגילה מיסוד אבא נכנס לנקבה, והם בטלים ממנו, ודי לשפוט חכמי שמות. קיצור, ס’איז above my pay grade ווי מ’זאגט. און אויך אין נתיבות שלום האט ער עפעס א תורה וועגן די צריכה סירטוט.
קיצור, סאו קיינער רעדט נישט דא וועגן, כ’האב געמיינט אביסל וואס איך האב געזען אין… קיינער, איך קען נישט זאגן קיינער, אבער ס’איז דא א חילוק אין וואס איך האב געזען פריער, אבער איך געדענק נישט וואס ער זאגט למעשה. שום הלכה. אקעי, לאמיר גיין ווייטער.
ספר תורה עצמו – דארף עס שרטוט?
אקעי, די ספר תורה איז נישט קיין מצוה של תורה למעשה. ס’איז דא וואס זאגן אז ס’איז א מצוה של תורה, אבער נישט קיין מצוה של תורה. א ספר תורה עצמו. איך ווייס נישט. פשטות חז”ל, חידוש. גימרא זאגט נישט קיין דין. למעשה, די תוספות רי”ד זאגט “כמה יריעות של תורה”. מ’האט אן אנדערע נוסח. אנדערע נוסח. ס’איז דא אן אנדערע נוסח אין די גמרא. די בית שלמה ואמת זאגט אז ס’איז אלעס.
רייט, רייט. וואס איז די ענין? א מצוה איז די שורש פון… א כהן באויפן איז די… איין ענין איז אז ס’דארף זיין אן עבודה לשמה. אקעי, נאר א חידוש. מ’דארף נישט קיין עבודה לשמה. ס’איז אויך נוגע אין די אומגעוואלדענע שמועס, מ’האט נישט יעצט די כח.
הלכה ט’ (המשך): פסולים אין כתיבת המגילה
רמב”ם’ס לשון: “הוזקק לעניו או לאחד מבני ביתו, או שכתב גט לאשה, מין, פסולה”.
דריי וועגן וויאזוי ס’קען ווערן א פסול. נייר, דהיינו נישט קיין קלף אדער גויל. אדער נישט מעובד. אדער א גוי, אדער א מין. ווער איז א מין, איך ווייס נישט. דעמאלט איז ער פסול.
הלכה י’: רושם ניכר – אותיות וואס זענען נישט גאנץ
רמב”ם’ס לשון: “אזוי, וואס איז אבער אויב ער האט געהאט אותיות מיט די שטיות אויב מקוראות? יא. אזוי, אם יש רישום ניכר, אפילו רוב האות שיירא…”
ווי לאנג מ’קען נאך זען א רושם פון די אותיות, אפילו ס’איז דראפטן מיט איבערגעדעקט. פון יעדער אות. אבער פון יעדער אות דארף זיין איין א רושם. כאילו יעדער אות קען זיין האלב. אדער ווי, א האלב פון… לכאורה, ווייל נישט פעלט אותיות. ניין, ניין, דארף מען מגין. ס’קען פעלן אותיות. אבער ווי שטימט עס מיט די אלע אנדערע זאכן? זיי, גוט.
דער יסוד – “קורא על פה לא יצא” מיינט נאר ווען עס פעלט לגמרי
דא זעט מען אז דאס וואס שטייט קורא על פה לא יצא מיינט נאר רב. מיינט נאר רשם הניכר. רשם הניכר איז גענוג. ווייל ס’איז נישט קיין דין אז מ’דארף ליינען א כתב. די דין איז נארף פון א משקל. אקעי. הערשט מיט בעת סופר אותיות הפסוקים וקרן עקורי הפעלכר, איז גארן שטייט בפירוש. אה, איין מיטער. אימער איין רשם הניכר, זיי קענען אפילו רוב פעדן. אויב איין רשם הניכר דארף זיין רוב שלום. און דעמאלט דארף זיין רוב שלום, און אויב נישט עס פאסט. אויב דער סופר האט משפיל געווען בכלל, און חוץ דעם, יעצט לערנעט בעיסיק טעסט, ער דארף נישט, ער האט משמוד זיין.
דער סופר האט פארגעסן אותיות – קורא על פה
דער סופר האט פארגעסן. ער האט פארגעסן אויס שטעט דער פסוקים, איז זייער קלאר, קרן היוצא על פעי. אה, ער האט ער געליינט. קומט דא, דער תורה דארף ליינען די גאנצע, עס שטייט נישט אינעם געליינען. אשר אינדערסאנט, ווייל דער תורה ליינט זיך יעצט, דער שטיקלעך ליינט ער דאך מיט נישט מן א כסא פריערדיגעשטאנען, אז ס’איז א פראבלעם. אז קלענער איז שטיקלעך נישט קיין פראבלעם. נאר אויף ס’איז א… מען דארף שוין ליינען פון א מגילה, אבער יעדער ווארט ליינען האט מען געזאגט, נייע, דאס שטייט שוין נישט.
דיגרעסיע: פראקטישע עצה וועגן ליינען מגילה – “נישט צו גוט קוקן”
אה, מאכן פונטס אינטערזאנס, ס’איז ער ערנקט נעכטן, עפעס א איד, ער האט מיט חכם געווען אים א גייטשורי סאטמאר, איך האב געקענט, בקיצור. איז א תלמיד שרייבט, וואס ער האט אים געזאגט וויאזוי ער פארקוקן די ליינער, ער האט מען געזאגט, מען דארף זיך פארקוקן די ליינער, אבער נישט צו גוט. ווייל אויב מען קוקט זיך פאר צו גוט, לייבט מען נישט ביי כתב, לייבט מען בעל פעס אסאך מאל. ווייל דיין קאפ פארט שוין שנעלער ווי דיינע אויגן.
וואס וועל איך ארויסברענגען? רייט, איך בין נישט מסכים מיט יענער. עס זעט מיר נישט אויס, עס זעט מיר נישט אויס, עס דארף קענען אזוי גוט, עס זעט מיר נישט אויס. ניין, דאס זעט מיר נישט פארקערט, דאס הייסט נאך אז עס געליינט מיר א כתב. דאס קענסט צו ענדיגן די פסוק, אפילו דו קוקסט נישט יענע רגע אריין אין די ספר. איך זיין גרייט מיט רעקסי’ן.
ראיה פון דעם רמב”ם וועגן “קורא כסדרה”
איך האב געזען פריער ביי דעם… איך האב געהאט נאך א ראיה פאר דעם א מינוט צוריק. איך בין געשטאנען פריער… אה, פון די רמב”ם וואס מיר האבן גערעדט פון איינער וואס איז קורא כסדרה, און ער ליינט עס, ער דארף געדענקען פון וואו ער ליינט יעצט, און ער איז מכוון צו יוצא זיין ווען ער ליינט דעמאלטס, אבער וועג צום שרייען איז אויך.
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות מגילה, פרק ב’ (המשך) – עשרת בני המן, פושט כאיגרת, ברכה אחרונה, איסור הספד ותענית, אנשי כפרים
הלכה י”ב: עשרת בני המן בנשימה אחת
Speaker 1: איך האב געזען פריער ביי די… איך האב געגארט נאך א היינע פאר דעם א מינוט צוריק, איך זענען געשטאנען פריער… אה, א פאר די ראמא’ס, ווען ער גערעדט פון איינער וואס איז כתב, אה, און ער ליינט עס, ער דארף געדענקען פון ווי ער ליינט יעצט, ער זאל מיר כאפן צו יוצא זיין ווי ער ליינט דעמאלטס, אבער א וועג צום שרייט ער עס אויך אונז. אבער וויזוי ווייסט אין ווען ער ליינט דעמאלטס? און דארטן ווי ער לייגט דער דגוש, נישט אבער עס האט אמת, ווייל ס’איז שווער צו זאגן, א אלט סדר האט נישט קען נישט זאגן פון אים ווי ער שרייט, איז דאך א זאך וואס עס געסערט שנעל. אה, נקהאל. ס’סטאט די יעדע עס, אויף מענטשן וואס זענען זייען לורדיג, ווייל ס’שטייט בעת אויף די אנדערע זייט פעידזש, און אפשר זייעט מען די ווערניסט גיי ווער משודער צערידערט אז דו קען די קער נישט וועלכע ווייסן די זייען די אנדערע, אקעי. ניין שטותים, ס’איז די דער רעדיג. דו קענסט ליינען א גאנצע פעידזשען פארמאל, וועלט אים דארך קען מען נאכדעם א גוטער רעדיג. אזוי ווי יענע מלכורות, ער זאגט ווי ראפע יראפע יראפע יראפ באם באם באם, ווייל ער האט זיך דערמאנט אז עס האט אים געפעלט עפעס טראפן, האט ער נאך צוגעלייגט די באם באם באם באם, ווייל עס האט שוין געענדער, ווי ראפע יראפע יראפע יראפע יראפ באם באם באם, ווייל עס האט געפעלט עפעס א של שולח זיין. אקעי, ווייטער.
ער דארף קען מיט ביסן, דער קען איך קען. אקעי, נאך א זאך. אקעי, אקעי, תיריכה צפירה האט שאול כל עורתו מגילה אחת. ולהיינען תפארת אלה בגדין. כספר תורה… נאך הלכה וואס איז אזוי וכספר תורה? יום טוב רעשולה בגדין, מסתאולה. אבער מיטן כטופה. יום טוב הכל לטפירות כל עירוע, כספר. אלהיינע תפירה, ידון שלט תפילות אין כסף הרוב, שלט בן צוק, שלט בן צוק, כסינות, כסף הרב מרשן איגראב וגרת. א דשון. דאס זענען א חינד, דא עס ווארטווארטן די גאנצע. דא איז גענוג דריי דריי דריי דריי, דאס האסט א זאך צו מיך. עניווייז… אינטערסאנט.
אהם, איך וויסן אן אנדערע לעכה. דעי אלעכע וואס מען האט פריער געהאט, אז אויב איז עס כתובים בין הכתובים, למשל די תורה – ווען איינער מאכט א ספר תורה, אבער נישט נאר תורה, און ער לייגט אריין אין דעם אויך נביאים וכתובים. עס וועט זיין א פראבלעם וואס דארף זיין חסירה או יתירה, מ’זאל זען אז עס איז אנדערש, מ’זאל זען אז ס’איז תורה? ס’וואלט געגאנגען אזוי, א גרויסע קלף, קען מען מאכן אזוי די זאך. רייט, פראקטיש איז שווער צו זאגן אזא זאך. איך פארשטיי אז א מגילה קען מען הערן פראקטיש אז א מענטש וועט מאכן אזא ספר, אזוי ווי מ’מאכט חמש מגילות ביכלעך. אקעי?
Speaker 2: “ויש נוהגין” – זייער גוט.
Speaker 1: “צריך הקורא לקרות עשרת בני המן ועשרת בנשימה אחת כדי להודיע לכל שכולם נהרגו כאחד”.
דיון: “כדי להודיע לכל” – פרשנות פון די ווערטער
Speaker 2: וואס האבן די ווערטער “כדי להודיע לכל” צוגעלייגט?
Speaker 1: מ’מיינט צו זאגן אז ס’איז א הידוע, אזויווי דער רמב”ם האט געטון ביי… מ’מיינט צו זאגן אז ס’איז א הידוע, א פשטות’דיגע הידוע, און מ’מיינט צו זאגן אז אזוי לערנט מען גוט אבער די ווערטער.
Speaker 2: וויאזוי לערנט מען גוט אבער די ווערטער? ס’איז נישט קלאר פון וואס ווייסט ער עס.
Speaker 1: ניין, איך מיין צו זאגן אז מיט דעם, דאס איז אזויווי א פרשנות פון די ווערטער.
Speaker 2: ניין, איך מיין צו זאגן אז דאס ליינען אויף איינמאל איז א וועג פון מבאר זיין די פסוק.
Speaker 1: אבער וואס ער האלט זאגט, אז מיט דעם ווייסט מען אז זיי זענען מיט שימה אחת נטלו, דאס איז דער רמב”ם.
Speaker 2: דו זאגסט די אנדערע זאכן.
הלכה י”ב (המשך): פושט כאיגרת וכורכה כולה ומברך
Speaker 1: “ומנהג כל ישראל שהקורא את המגילה קורא ופושט כאיגרת, וכשגומרה חוזר וכורכה כולה ומברך”.
און ער מאכט די נאכברכה.
דיון: פארוואס זאגט ער “ומברך”?
Speaker 2: וואס קומט אריין דער… פארוואס זאגט ער “ומברך”? ס’איז מיר אינטערעסאנט.
Speaker 1: אה, אפשר ווייל ער האט געזאגט פריער… זאל מען מאכן די ברכה נאכן…
Speaker 2: ניין, ווייל אין די ערשטע פרק שטייט דאך… ער זאגט דאך “הרב את ריבנו”.
Speaker 1: ניין, ניין, ער זאגט “ברוך”, “יברך”. כמשמעו שכל ישראל נוהגים לברך.
Speaker 2: כאפסט? “קורא ופושט כאיגרת”. ס’איז דא צוויי מנהגים דא, וואס זאלן מיר נישט צוטון גארנישט, רייט?
Speaker 1: ניין, נישט צוויי, נאר איין מנהג. דער מנהג איז אז…
Speaker 2: ניין, איך רעד פון די מנהגים וואס דער רמב”ם האט געזאגט, אז מ’מאכט די ברכה נאכדעם.
Speaker 1: ווייט, ווייט, ווייט, לאמיר רעדן וואס מ’טוט.
Speaker 2: ניין, ניין, ס’איז דא נאך א מנהג, איך וועל דיר עס מסביר זיין. דא איז א מנהג אז וויאזוי ליינט מען די מגילה? מ’עפנט אויף די גאנצע זאך, מ’פאלדט עס נישט. מ’טוט נישט ווי ס’שטייט דא.
Speaker 1: ניין, ס’איז דא א מנהג וואס דער רמב”ם… איך האב די גאנצע זאך, רוב ספרדים טוען אזוי. זיי לייגן עס אראפ אויף א לאנגע לאנגע טיש, און דער בעל קורא זאל שפאצירן. דער בעל קורא לויפט ארום.
Speaker 2: ניין, ס’איז מיר געווען שווער, וואס מ’הענגט אויף די מגילה ארום און ארום אויף די ווענט פון די שול, און דער בעל קורא לויפט ארום.
Speaker 1: דאס איז נישט טייער. איך האב געזען, מ’גייט אין א שול, מ’פאלדט עס ארום, מ’גייט אזוי. אבער ער ליינט עס איין ענדע. דאס איז כאיגרת. פשט?
דיגרעסיע: דוד סאלאמאן און היסטאריע לעקטשערס
און ס’איז דא א פיקטשער פון איי גראס, און ער וועט זיין נענטער, ער וועט אויסמאָלן אַלטע יאָרן. נעקסט, ווען דו גייסט שטעלן יעדן איינעם, יעדער איינער גייט האָבן זיין פּלאַץ. ער גייט דיר שטעלן דאָ אַן עמוד דאָ, אַן עמוד דאָ.
איך ווייס נישט, ס’איז דאָ אַ דוד סאָלאָמאָן, איך ווייס נישט צי דו האָסט אים געהערט, ער זאָגט שיעורים אויף אידישע היסטאָריע. ער זאָגט זייער שיינע שיעורים. ער קומט אַריין אין אַ פּלאַץ, אַ פּלאַץ איז פול מיט מענטשן פאַר אַ לעקטשער, ער שרייבט אויף די ווענט אַרום און אַרום פון די זאַל, ווייל ער וויל מאַכן, אַסאַך מאָל זיינע היסטאָריע לעססאָנס זענען אַזוי ווי צוויי טויזנט יאָר פון אידישע היסטאָריע, ער וויל דיר געבן פון די עבדים. און ער שרייבט אויף די ווענט אַרום און אַרום, און ס’איז אַ חלק פון די אַטרעקשן אין ישיבה, ווייל ער האַלט אין איין אַרומלויפן, ס’איז אַ גרויסע זאַל, און ס’געבט אויך אַ געוויסע פּיקטשער, דו ווייסט אַז די עבדים איז פון דאָ ביז דאָ, און דאָ איז אַזאַ לאַנגע תקופה. ער לויפט אַזוי אַרום און ער שרייבט אויף די ווענט. סאָו, וואָטעווער, צוריק צום נושא.
חזרה צום ענין פון פושט כאיגרת
Speaker 1: יא, האָב איך געווען מיט די מגילות, יעצט וואָס איז שוין?
Speaker 2: נו גוט, דאָס איז שוין. דו ווייסט נישט ווען, נעמסטו אַן אַנדערע, אַן אַנדערע גלילה. וואַן דעי.
Speaker 1: אָקעי, ווייטער. שני ימים ולילה, שהם חמשים ושתים.
Speaker 2: יאָ?
Speaker 1: ביי אונז איז נישט די מנהג צו מאַכן די פושט כאיגרת עניוועיס, אָבער איך וויל פאַרשטיין די… “חוזר וכורכה כולה כמברך”.
דיון: פארוואס מ’דרייט צוריק פאר דער ברכה
צוריק צו די ענין. ער וויל דאָ זאָגן אַז מען זאָל נישט מאַכן די ברכה פאַר מען האָט עס צוריק געענדיגט צוריקדרייען. דאָס איז די וויכטיגע זאַך דאָ.
Speaker 2: פאַרוואָס?
Speaker 1: וואָס איז די ענין?
Speaker 2: ער זאָגט אַז דאָס איז די מנהג כל ישראל.
Speaker 1: ניין, אָבער די מנהג כל ישראל גייט נישט אַרויף אויף מברך, ווייל ער האָט פריער געזאָגט אַז נישט גאַנץ ישראל האָט בכלל די מנהג פון מאַכן די ברכה נאָכדעם. די מנהג כל ישראל גייט אַרויף אויף די כורכה פושט כאיגרת. אבער עפּעס איז דאָ דאָ אַן ענין אַז מען זאָל מאַכן די ברכה נאָך וואָס מ’איז עס צוריק כורך. פאַרוואָס?
Speaker 2: מ’קען דאָך לייענען אַ בריוו, דו פאַרשטייסט? מ’לייענט אַ בריוו, און דערנאָך טוט מען עס צוריק אין אַן ענוועלאָפּ.
Speaker 1: יאָ, ס’דאַרף זיין עפּעס מער.
Speaker 2: אומצו וויסן אַז ס’איז נישט אַ חלק פון די מגילה.
Speaker 1: ס’דאַרף נישט זיין עפּעס מער. פאַרוואָס נאָכדעם? איך ווייס נישט, איך זאָג דיר וואָס ס’שטייט.
Speaker 2: אָה, ס’איז געווען אַן אַנדערע נוסחא, מען דאַרף נישט פושט זיין די גאַנצע, דו ווייסט שוין וואָס. ס’איז נישט קיין חילוק פאַר מיר וואָס איך טראַכט.
Speaker 1: דער מהר”ל דבקא בציווי. ס’שטייט נישט דאָ אַ נאָמען פון דבקא בציווי ביי די וועי, איך מיין אַז דער נפקא מינה איז אויך נישט שיין. נאָך די זאַכן זענען עפּעס נישט… וקודם הכריכה, און די ברכה, אזוי טוט מען טאקע ביי די קריאת התורה, שטייט אין די גמרא, אזוי ווי דו זאגסט, שלא יאמרו ברכות כתובות בתורה.
הסבר: שלא יאמרו ברכות כתובות בתורה
Speaker 2: אה, זייער גוט.
Speaker 1: ניין, איך קוק דאס יעצט נאך, ווייל ער צייכנט צו אין הלכות ספר תורה פון דער רמב”ם, פרק י’, הלכות תפילה. ס’איז געווען וואס האבן יא געפירט זיך צו שרייבן די ברכות פון די מגילה. דו ווייסט, יא? נאכאמאל, גראדע ביי די מגילה איז געווען סתם מגילות וואס מען קען קויפן. גולל הספר ומברך אשר נתן לנו תורת אמת. זייער גוט. ס’איז דאך דער רמב”ם וואס זאגט אז מ’זאל נישט זאגן די צווייטע ברכה ווען דער ספר איז אפן.
Speaker 2: Right, that can be. But there’s another thing, which is that it’s possible that אין א מגילה פלעגט מען יא שרייבן די ברכות. ס’איז געווען מגילות מיט ברכות. ס’איז נישט קיין איסור צו שרייבן די ברכות אין די מגילה.
הסבר נוסף: כבוד המגילה
Speaker 1: איך קען פארשטיין, איך ווייס נישט פארוואס, נאר ס’איז נישט א כבוד פאר די מגילה, ווייל אז דו האסט יעצט געליינט די גאנצע מגילה, יא, וואס זאגסטו יעצט? הרב את ריבנו? וואס טוסטו יעצט? מאכסטו יעצט א סך הכל? דו ברענגסט ארויס די וויכטיגע פוינטס פון די מגילה? ס’איז נישט שיין פאר… דו מאכסט אזוי ווי, אקעי, דער ערשטער פסוק איז, קיינער ווייסט פונקטליך וואס ער זאגט. יעצט זאג איך, עניוועי, וואס איז נוגע איז, אז דער אייבערשטער רב את ריבנו ודן את דיננו. ס’איז נישט קיין כבוד פאר די מגילה וואס דו האסט יעצט אויסגעליינט.
און אפשר איז דאס די סיבה פון די כבוד, ווייל דער רמב”ם זאגט דא… אקעי, איך ווייס נישט. איך ווייס נישט.
דיון: מנהג כל ישראל – אויף וואס גייט דאס?
Speaker 2: מ’קען אויך זאגן אז מ’קען משמע לאזן אז טאקע יא איז די מנהג פון כלל ישראל צו זאגן די ברכה. אגב, אין די גמרא שטייט נישט צו זאגן די ברכה.
Speaker 1: ניין, ניין, אבער ער האט עס פריער געזאגט קלאר אז נישט. ס’איז פון די גמרא צייטן.
Speaker 2: די גמרא זאגט אזוי.
Speaker 1: יא, אוודאי, פון די משנה. אבער פון זייט די צייטן פון די משנה ביז היינט האט זיך געטוישט די מנהג כלל ישראל. דו קענסט א איד וואס מאכט נישט די ברכה? איך קען נישט קיין איד וואס מאכט נישט די ברכה. אפשר איז דאס די מנהג כלל ישראל.
הסבר נוסף: טרחא דציבורא
Speaker 2: אפשר איז דא אן אנדער ווארט, אז אויף אן אופן וועט מען נישט אויסדרייען די גאנצע מגילה. גלייך האט מען געענדיגט איז קען מען אהיימגיין, גייט מען יעצט אויפהאלטן די עולם. דער וואס האט נישט די מנהג זאגן אז ס’איז א טרחא דציבורא, ווייל אז מ’האט געענדיגט ליינען די מגילה קען מען אהיימגיין. אבער איינמאל דא איז די הלכה, מ’דארף עניוועי אויפדרייען די גאנצע מגילה, און דער רמב”ם זאגט דאך נאך אז מ’זאל נישט מאכן די ברכה ווילאנג מ’האט געענדיגט אויפדרייען, גייט עס זיך נאך עניוועי דויערן.
Speaker 1: נו נו. תורה’לעך. זייער גוט.
הלכה י”ג: איסור הספד ותענית – י”ד וט”ו
Speaker 1: י”ג, שני ימים אלו, ט”ו וט”ו, וואס זיי זענען די צוויי עיקר זמני קריאה, אסורים בהספד ובתענית בכל מקום.
בני בני הכרכים שאינם נוהגים ט”ו בפועל, בני בני עיירות שאינם נוהגים ט”ו בפועל, שני ימים אסורים בהספד ובתענית.
סטאפ, סטאפ. דאס איז אסור פאר יעדער איינער. דאס וואס דו וואוינסט אין ירושלים מיינט נישט אז דו קענסט קומען ביום י”ד מיט א היט. אסור בהספד ובתענית. היט פון דעם… היט equals הספד ובתענית. אקעי. ראשי תיבות. הספד ובתענית, ראשי תיבות היט.
אממ… ווייטער… אדער יאר איז נישט קיין פראבלעם. לכאורה, לכאורה וואלט… יא, אדער יאר איז דאס וואס איך האב גערעדט נעכטן פאר גרויס אחדות פון אלע אידן, ווייל אלע אידן ליינען די מגילה דער זעלבער טאג. זייער גוט.
בני בני הכרכים, בני בני עיירות, שני ימים אסורים בהספד ובתענית, בין הראשון בין השני.
אנשי כפרים – מותרים בהספד ותענית ביום קריאתם
אנשי כפרים שהקדימו לקרא בשני ובחמישי ימים שלפני פורים, מותרים בהספד ובתענית ביום קריאתם.
אהא, אינטערעסאנט. ס’איז נישט קיין טאג פון שמחה. אסורים בהספד ובתענית, ושני ימים אלו, אבער זיי זענען קוראים בהם. זייער אינטערעסאנט לגבי… ס’שטימט מיט דאס וואס מיר האבן געלערנט נעכטן, אז די אנשי כפרים איז נישט זייער פורים. די כרכים איז די פורים אן אנדערע טאג. ביי די בני כפרים איז נאר די מצוה פון מקרא מגילה אן אנדערע. די פורים בלייבט נאך אלץ פורים. ס’שטימט אבער נישט מיט מיין תורה אז ס’גייט צוזאמען. אקעי.
קוק, די אנשי כפרים ווייסטו, קוים אז זיי ווייסן סתם אזוי צו ליינען, נאך אזוי צו ליינען אין פאריע, איז שוין א סוד פון קיין מצוות התורה.
אקעי.
הלכה י”ד (בערך): מצוה על בני כפרים ועיירות – שמחה ומשתה ומשלוח מנות
Speaker 1: מצוה י”ב על בני כפרים ועיירות. זאגט דער הייליגער רמב”ם הקדוש, מצוה על בני כפרים ועיירות ביום חמישה עשר מן הכרך. און וואס איז די מצוה? סתם פארוואס ער הייבט יעצט אן מיט אזא פרישקייט? די זאך האט ער שוין געזאגט, אבער ער וויל עס דא רעפן אפ. להיות יום שמחה ומשתה ומשלוח מנות.
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות מגילה, פרק ב’ (המשך) – הלכה י”ד-ט”ז: שמחה ומשתה, מלאכה בפורים, מתנות לאביונים, משלוח מנות
—
הלכה י”ד: מצות היום – שמחה ומשתה ומשלוח מנות
אקעי.
מצות יום ארבעה עשר לבני כפרים ועיירות, דאס איז דער הייליגער רמב”ם הקדוש, מצוה איז לבני כפרים ועיירות, ויום חמשה עשר לבני כרכים. און וואס איז די מצוה? ער הייבט יעצט אן מיט אזא פרישקייט. ער האט דאך דאס שוין געזאגט, אבער ער וויל עס דא wrap’ן up, להיות יום שמחה ומשתה ומשלוח מנות.
יא, אפילו פאר די בני כפרים וואס ליינען נישט היינט, איז אבער היינט די יום משתה ושמחה. שמחה ומשתה, נישט אזוי ווי אונז זאגן. י”ד. ס’איז זייער גוט אז ס’איז הלכה י”ד, ווייל ער וויל יעצט זאגן די מצוה פון יום י”ד איז סיי לבני כפרים, אפילו אויב זיי האבן מקדים געווען, איז אבער יום י”ד בלייבט דער טאג פון שמחה און אלע אנדערע מצוות. יא, ס’איז א המשך פון וואס ער האט just געזאגט. ועיירות, ויום חמשה עשר לבני כרכים. און וואס איז דער טאג? יום שמחה ומשתה. אין די מגילה שטייט משתה ושמחה, ניין? ס’איז אנדערע רמב”ם’ס זאגן די לשון שמחה ומשתה.
אקעי, good question. אה, ס’איז דא א תוספות יום טוב וואס איז געשטאנען אין שמחה ומשתה. ס’איז געשטאנען משתה ושמחה, אנדערע לשון משתה ושמחה. משלוח מנות לרעים ומתנות לאביונים.
חידוש: “שמחה ומשתה” vs. “משתה ושמחה” – סדר הלשון ביים רמב”ם
זייער גוט. משתה ושמחה, מ’האט געזאגט אז די משתה ברענגט שמחה, right? מ’טרינקט און אזוי איז מען בשמחה. דער רמב”ם האט אפשר געהאלטן אז שמחה ברענגט משתה, אה? ניין, ווייל דער רמב”ם האט געהאלטן אז שמחה מיינט נישט די excitement וואס נאכ’ן טרינקען. יענץ איז עפעס א שכירות, ס’איז עפעס אן אנדערע מין זאך, ס’איז עפעס א הוללות, ס’איז א צולאזקייט, וואס אויך איז וויכטיג פורים. אבער די עצם שמחה איז דאך דער רמב”ם’ס אסאך מער א באלאנצירטע, רואיגע שמחה.
Whatever it is, יא, ס’איז א כללי’דיגע הערה, כללי. זייער גוט. ומשלוח מנות לרעים ומתנות לאביונים. זייער גוט.
מ’האט געזאגט אז מ’גייט עס אפשר פרעגן נאך. זייער גוט.
קריאת המגילה, זאגסט א תורה, מ’קען איבערזאגן די תורה? לא.
—
הלכה י”ד (המשך): מלאכה בפורים – “אינו רואה סימן ברכה”
ומותר בעשיית מלאכה. מ’קען מוסיף זיין גראמען? א גלעזעלע. ומותר בעשיית מלאכה, אף על פי כן אין ראוי לעשות בו מלאכה. ער זאגט, מ’האט פריער געשמועסט אז ס’איז א היתר תענית איז א היתר, עושה מלאכה איז נישט רואה. אזוי ווייט, אמרו חכמים כל העושה מלאכה ביום פורים…
דיון: וואס מיינט “אינו רואה סימן ברכה”?
ס’איז אינטערעסאנט, אלע מפרשים זאגן אז ער איז נישט רואה סימן ברכה, אבער איך מיין ווען די גמרא זאגט לגבי איינער וואס איז עושה מלאכה בחול המועד, זאגט מען נאר פון דאס וואס ער האט געטון יעצט, אדער פון… דו געדענקסט די גמרא האט אזא שאלה? ווי איינער וואס איז עושה מלאכה מיינט פון דאס וואס ער טוט יעצט בערך, אדער ס’מיינט בכלל, אז ער גייט שטארבן ארימען. מותה מלאכה. סאו מען דארף וויסן דא אויך צו ס’מיינט…
דו ביסט נישט מסוגל. דאס איז א זייער סמארט זאך פון חז”ל. זיי זאגן, איך ווייס, דו האסט א שווערע ביזנעס, דו דארפסט ענדיגן די דיעל. אבער לאמיר זיין ריעל, ווען גייט געלונגען בעסער די דיעל? אלע אידן טאנצן אין שול, און דו מאכסט יעצט ביזנעס דיעלס.
אן אנדערע זאך, וואס זאגט מען דאך אז איינער וואס זיין דזשאב איז מספק מזון… די גאנצע תירוץ פון די בני כפרים איז ווייל זיי זענען דאך ביזי צו מספק זיין מזון. ניין, איך זאג דיר, זעט מען אז מען רעכנט זיך מיט דעם, מספקי מזון האבן א וויכטיגע פאזישן. ארבעט דא מיינט מען נישט די בעקער, ס’קען מיינען סתם אן אנדערע ארבעט. איינער וואס זיין דזשאב איז… איך מיין, ס’איז דא הלכות וואו מ’מאכט א חילוק, ניין? איינער וואס איז עושה מלאכה מיינט מען מסתמא נישט אויף דער איד וואס קאכט פיש פאר די שטאט. נישט דא אן עבודה, ווייל ער איז א חלק פון די שמחת יום טוב. רייט, אן עבודה. ער מיינט אריינגיין אין ארבעט. ניין, ס’מיינט ארבעט. ניין, עושה מלאכה מיינט די ארבעט, יא. איינער וואס איז עושה מלאכה מיינט נישט צו זאגן אז ס’איז אזא חומרא פון נישט טון מלאכה אזויווי למשל מלאכה.
מ’טאר נישט דרייוון ווען מ’איז דראנק, און אין פורים איז יעדער בחזקת דראנק. אבער עצם דאס, מענער טוען נישט ארבעטן פורים. פרויען ווייסן עס נישט. פרויען פירן זיך נישט צו טון. יא, ס’איז דא א גאנצע אינטערעסאנטע זאך, די ימי אידם מפסיד. נישט קיין ברכה. נאר, פון דא לערנט מען אז א גאנץ יאר האט מען יא א ברכה פון די ארבעט. פורים האט מען נישט קיין סימן ברכה. מ’קען נישט לערנען מכלל לאו הן. א גאנץ יאר ווען א איד ארבעט האט ער יא א סימן ברכה.
חידוש: “אינו רואה סימן ברכה” – ער גייט קיינמאל נישט ענדזשויען
ניין, איך האב געזאגט עפעס אנדערש. דער איד האט נישט קיין סימן ברכה פארוואס? ווייל אין די גאנצע שטאט פארט ער, זיי זעען נאך ווייטער וויאזוי ער ארבעט. אזוי גייט עס א גאנץ לעבן דורכגיין.
ער גייט קיינמאל נישט ענדזשויען. ער גייט נישט ענדזשויען די סימן פון די ברכה. ער גייט אריינגיין נאך און נאך געלט, אבער ער גייט קיינמאל נישט ענדזשויען. ווייל אויב ער ענדזשויעט נישט פורים, וואס גייט ער יא ענדזשויען? ווען ער גייט א חתונה מאכן, גייט ער אויך זיין ביזי מיט טראגן דאנקס פון די חתונה. אקעי. יא? נישט א שלעכטע פשט. ס’איז א פאקט, ס’איז נישט אזוי ווי א כללה. יא? איינער איז אזא מין מענטש וואס זעט קיינמאל נישט קיין סימן ברכה, ער איז אייביג פארשוויצט. פורים איז אים אויך א פרעשור. אקעי.
שאלה: פאנדרעיזערס בפורים
מ’דארף וויסן, פאנדרעיזערס וואס זייער מלאכה איז פאנדרעיזן, ווערט א גרויסע שאלה. ווייל פורים זענען זיי ווייטער ביזי מיט זייער עבודה און מיט זייער מלאכה, און ס’איז אינקלוד א סאך מענטשן. ניין? ער עקספלעינט פארוואס א סאך פון זיי זעען קיינמאל נישט קיין סימן ברכה.
מקור: שאילתות דרב אחאי והגהות מיימוניות
די זאך פון “אין רואה סימן ברכה” איז פון א שאילתות. די גמרא זאגט דארטן אז רב לטייא האט גע’שאלט’ן, אדער רב, וואס ער צייגט אים צו. די שאילתות זאגט אז ווער ס’איז עובר, קומט אן די קללה וואס רב האט געשוואוירן “לגבי זרוק, ומשוך, והעשרה לנגדאי”. און דארטן זאגט די גמרא אז ס’איז געווען ביי אט מקום וואס מ’האט נישט געטארט. ס’איז אינטערעסאנט. יא, נאר ווייל דער רמב”ם זאגט דאך “אמרו חכמים” אין דזשענעראל, לייגט דער הגהות מיימוניות צו אז אין יענע גמרא רעדט מען נאר ווען איינער איז משנה פון די מנהג המקום.
כאטש מ’זאל וויסן אז דער רמב”ם האט אפשר געלערנט אנדערש, איז די נישט זען אז ס’איז סימן ברכה איז נישט דווקא נאר פון די שאילתות. דער רב אחאי האט אזוי געלערנט, אדער הו עווער די הגהות מיימוניות ברענגט נאך.
אה, זיי זאגן אז קריגעלעך גייט נאך, שטייט אז דער מנהג איז נישט צו מאכן די… וואס? קריאת כתובתה לוחות איז דא. איך ווייס נישט, לאמיר גיין ווייטער.
—
בני כפרים – הקדמת מתנות לאביונים vs. משתה ושמחה
בני כפרים האבן מיר שוין געלערנט. בני כפרים שקדמו וקראו בשינוי וחומשי, אם חלקו מתנות לאביונים ביום קריאתן יצאו, ואם לאו לא יצאו. אבער משתה ושמחה, מקדימין לא יצאו. משתה ושמחה קען מען נישט מקדים זיין, נאר אויף די ריכטיגע צייט.
רייט, איך קען זייער גוט פארשטיין, ווייל מתנות לאביונים, העכסטנס האט ער געגעבן א איד צדקה אין די נישט ריכטיגע טאג, נישט אזא שקר. און סידור ספרדי שכתבנו לעיל, אבער דאס וואס ער זאגט אז דאס איז מנהג כל ישראל קומט פון הלכות פון רב האי גאון, וואס ער ברענגט.
אקעי. זייער גוט. נעקסט הלכה. סידור ספרדי שכתבנו לעיל, אבל משתה ושמחה אין נוהגין לעולם אויב אדם חשוב איז ער נישט מחויב אין דעם. וואס דער פשט פון דעם ווייס איך נישט. על כל פנים, ס’מוז זיין בייטאג.
—
הלכה ט”ו: סעודת פורים – כיצד חובת סעודה זו
אקעי. כיצד חובת סעודה זו? שיאכל בשר ויתקן סעודה נאה כפי אשר תמצא ידו. נאה איז נישט אן אדזשעקטיוו, נאה איז כפי אשר תמצא ידו, וואס הייסט באדיר שיין. וואס מיינט באדיר שיין? איש לפי עשרו ואני לפי עניי. יא, נישטא א געוויסע שיעור. אה, זייער גוט. וישתה יין עד שישתכר וירדם בשכרותו. און דעמאלטס טאר ער ליינען די מגילה, אזויווי מ’האט פריער געלערנט אז מ’מעג.
—
הלכה ט”ז: משלוח מנות
וכן חייב אדם לשלוח שתי מנות של בשר או שני מיני תבשיל או שני מיני אוכלין לחבירו, שנאמר “ומשלח מנות איש לרעהו”, שתי מנות לאיש אחד. וכל המרבה לשלוח לרעים הרי זה משובח. ואם אין לו, מחליף עם חבירו, זה שולח לזה סעודתו וזה שולח לזה סעודתו, כדי לקיים “ומשלח מנות איש לרעהו”. זייער גוט. דאס הייסט משלוח, ס’איז דאך דא א באהאלטענע תנאי אז איך געב עס דיר בתנאי דו געסט מיר. דאס איז דאך די גמרא, די מעשה איז דאך די הלכה אין די גמרא, אבער ס’איז מחליף די מעשה. מ’דארף פארשטיין וואס דא ארבעט.
—
הלכה ט”ז (המשך): מתנות לאביונים
אקעי. וכן חייב לחלק לעניים ביום הפורים. וואס איז ער מחלק? אין פחות משני עניים, נותן לכל אחד מתנה אחת, או מעות או מיני תבשיל או מיני אוכלין, משום שנאמר “ומתנות לאביונים”, שתי מתנות לשני עניים.
זאגט ער, איינמאל מ’דארף דאך האבן מוסף פורים, ווייל די כל הפושט יד נותנים לו איז געווען מוסף פורים.
זיכרון שיעור – רמב”ם הלכות מגילה, פרק ב’ (המשך) – מתנות לאביונים (המשך), אין משנין מעות פורים, שמחת עניים, עתידין ליבטל, ראב”ד, משלוח מנות
—
הלכה ט”ז (המשך): מתנות לאביונים – “אין מדקדקין במעות פורים”
רמב”ם’ס לשון: “אין פוחתין משני עניים, ונותן לכל אחד מתנה אחת, או מעות, או מיני תבשיל, או מיני אוכלים, שנאמר מתנות לאביונים, שתי מתנות לשני עניים. ואין מדקדקין במעות פורים, אלא כל הפושט ידו ליטול נותנים לו.”
דאס איז א גראם זיך מיט די “אין מדקדקין” פון “יהודים”, “יהודיים”. פארשטייסטו? א איד, איין איד, א איד מיט צוויי אידן, ס’איז אלס דער זעלבער איד, ער בעט דאך געלט. קומט א גוי וואס פארשטעלט זיך פאר א איד, אבער מ’איז נישט מדקדק, “כל הפושט ידו ליטול נותנים לו”.
יא, די וועלט רעדט פון זאמען ריזן, האט א פאני טעות. זיי מיינען אז ס’איז א חיוב פאר יעדן וואס בעט דארף מען געבן. עס מיינט נישט אז ס’איז א קולא. עס מיינט, די “מתנות לאביונים”, אה, מ’איז יוצא מיט דעם. מ’ווארט נישט ביז מ’איז זיכער אז ער איז אן אביון מהודר. ווער ס’איז א פושט יד, ווער עס קומט… אבער מ’איז דאך יוצא. בערך וואס די וועלט פארשטייט, אז פורים דארף מען זיין ברייטהארציג, און מ’טשעפעט נישט מענטשן צו פרעגן “ווער ביסטו?”. סאו, ברוך הקל אז די… אבער א גאנץ יאר אויך, ווייל די גמרא זאגט אז די “עניים שאינם הגונים” זענען דא פאר א ריזן, צו געבן פאר א מענטש א געוויסע העטער. בילי, ס’איז נישט א באג, ס’איז א פיטשער.
דיסקוסיע: א גוי וואס בעט – “מפרנסים עניי עכו”ם עם עניי ישראל”
ניין, ווייל כ’האב עס יעצט געהאט, איך האב געזען אויף עפעס א גרויסע גרופע האט איינער ארויפגעלייגט, “בי אוועיר” אז ער האט געזען אין יענעם און יענעם פארקינג לאט איינער גייט נאך געלט, און ער איז געווארן געוואויר אז עס איז א גוי. איך פארשטיי נישט! יענקל, לערן נישט פסק, א הלכה, עס שטייט איבעראל, “מפרנסים עניי עכו”ם עם עניי ישראל”, און עס שטייט “כל הפושט יד”, נאר לאז אפ מיט דעם משוגעת! עס איז מורא’דיג אז א גוי האט באקומען אפאר דאלאר. עס איז אויך קיין פאנטאזיע פון מענטשן אז מ’באקומט דארטן טויזנטער, ס’איז דריי הונדערט דאלאר פון א שטאט וואס ער דארף עס נישט, נו.
“מעות פורים” – א באזונדערע קאטעגאריע
אקעי, ווייטער. “ואין מדקדקין במעות פורים, אלא כל הפושט ידו ליטול נותנים לו”. דער לשון “מעות פורים” איז אביסל אינטערסאנט, ניין? עס איז נישט קיין דיני צדקה, ס’איז “מעות פורים”. עס קומט צו צדקה אחרת. מ’דארף עס ניצן צו פורים. ס’איז פורים געלט. דאס געלט איז עפעס פרייליכער, דאס געלט נעמט זיך נישט אזא סיריעס. פורים געלט.
איך פארשטיי אז בעצם “משלוח מנות ומתנות לאביונים” איז א… משלוח מנות איז דיין פרענד, אבער משלוח מנות זענען זאכן… ניין, עס איז איין… ווי בעצם קענסטו אנקוקן אז ס’איז א בעיסיק תורה’דיגע, אזויווי די תורה זאגט למשל שבת. שבת מיינט נישט נאר דו זאלסט שובת זיין פון מלאכות, נאר דיינע עבדים און יעדער איינער זאל יעצט סאפערן. פורים קומט א שיינע טאג, א טאג פון שמחה, איז אויך דא אן הרחבה פון מצוות.
ס’איז דא א געוויסע אווירה פון פורים. די אווירה אינקלודעט אז מ’זאל ליינען מגילה, מ’רעדט פון די נס, און מ’זאל זיין אן הרחבה, מ’זאל טיילן צדקה, מ’זאל טיילן עסן, טרינקען.
“ואין משנין מעות פורים לצדקה אחרת”
“ואין משנין מעות פורים לצדקה אחרת” פאר די סיבה היינט, ווייל… פארוואס? נאכאמאל, “ואין משנין מעות פורים לצדקה אחרת”. וואס איז די ענין? לכאורה, פארקערט! אויב ס’איז צדקה אחרת, וואלט איך געדארפט זיין מער מחמיר, סאו פארוואס איז עס נישט נאר מעלין בקודש? זאגט ער ניין, כאילו ווייל דאס איז די מעלה גאר. סאו דאס איז די ווארט כאילו.
איך זאג נאכאמאל, דו קענסט טראכטן פארקערט, משנין לצדקה אחרת זענען נאך בעסער, ווייל א גאנץ יאר האבן מיר דאך יא מער מדקדק, סאו ווען ס’וועט אוועקגיין די געלט אין אן ערנסטערע טאג, וועט עס בעסער אנקומען צו אן עני. זאגט מען ניין, דער חלק פון די היינטיגע טאג איז אז ס’זאל זיין אנגעמאכט פאר פורים.
און איך קען פארשטיין די הארץ און מוח פון דעם מענטש, ווייל איינמאל דו זאגסט אים “מעות פורים”, ער האט יעצט באקומען א בריסק און ער זאגט, “איך וויל טאקע לכבוד דעם געבן א גרינעם דינסטאג מיט א ישוב הדעת.” אקעי.
—
הלכה י”ז: “שאין שם שמחה גדולה ומפוארה אלא לשמח לב עניים ויתומים ואלמנות וגרים”
מתנות לאביונים, דאס איז די וויכטיגע רמב”ם. מתנות לאביונים. איך מיין, מענטשן מיינען אז ס’מיינט “שאין שם”, כאילו ס’איז נישטא קיין נאמען שמחה, מ’קען נישט שרייבן… “שאין שם שמחה גדולה ומפוארה אלא לשמח לב עניים ויתומים ואלמנות וגרים.”
וואס שטייט פארדעם און נאכדעם? שטייט נישט אז דאס איז די תפקיד פון אייבערשטן? דאס איז דאך די פסוק אין “כי כה אמר רם ונשא שוכן עד וקדוש שמו מרום וקדוש אשכון ואת דכא ושפל רוח להחיות רוח שפלים ולהחיות לב נדכאים”. ווי בין איך שוכן? וואו ער איז נדמה לשכינה. וואס איז די לשון “עתיד”? אז איין טאג גייט מען עס זען קלי. פארוואס דוקא? ס’איז נישט ממש די פשט פון די פסוק, אבער די קבלה, אזויווי די רמ”ע מפאנו און אנדערע האבן געלערנט, איז דער אייבערשטער שוכן מיט דעם “להחיות רוח שפלים ולהחיות לב נדכאים”.
נישט א דין אין משלוח מנות – א דין אין סעודה
סאו אונז ווייסן אז דאס איז נישט א דין אין משלוח מנות, נאר דאס איז אזויווי דער רמב”ם זאגט, “יעדער יום טוב כשאתה אוכל ושותה חייב אתה להאכיל לגר ליתום ולאלמנה”. ס’איז א דין אין א סעודה. ס’איז א דין אז ווען דו מאכסט א גרויסע סעודה, דו פראוועסט א שבת… אקעי, שבת דארף מען וויסן צו ס’איז די זעלבע גדר, אבער דו פראוועסט א גרויסע סעודה, קען מען נישט מאכן פאר זיך אליין. “אין שמחה אלא שמחת קריתו”.
אבער פארוואס זאגט ער דא “שמחה גדולה מפירות”? איך האב א קאנעקשן מיט די שמחת קריתו אויף די שמחת יום טוב. אבער דא זאגט ער נישט די פארקערטע, אז אויב נישט איז דאס א פסול’ע זאך. דארף מען וויסן, ס’איז דאס אזוי לגבי יום טוב איז עס נאך הארבער ווי לגבי…
—
הלכה י”ח: “כל ספרי הנביאים והכתובים עתידין ליבטל לימות המשיח חוץ ממגילת אסתר”
“כל ספרי הנביאים והכתובים עתידין ליבטל לימות המשיח חוץ ממגילת אסתר”. חוץ. דאס איז א הלכה. איך טראכט אז דאס האט צו טון מיט די “להחיות רוח שפלים”. ווייל אלע נביאים און כתובים… אבער מגילת אסתר, וואס העלפט צובראכענע אידן, איז דאס די זאך וואס בלייבט אויף אייביג, ווייל דאס איז דער אייבערשטער, וואס איז אויף אייביג.
“ועיקר הלכות של תורה שבעל פה, הרי הן כרמזים במשנת התורה, והלכות תורה שבעל פה אינן בטלות לעולם”. נאך א זאך וואס ער זאגט, די צווייטע זאך מיינט ער, “אף על פי שכל זכרון הצרות יבטלו”, וואס טוט זיך מיט די אלע אנדערע מצוות וואס ווערט מער רמז’דיג דערמאנט אין נביאים וכתובים?
דיסקוסיע: וואס איז מיט מצוות אין כתובים?
ס’איז נישטא נאך מצוות פון נביאים.
מצוות פון “אם תשיב משבת רגלך”, איך ווייס, אסאך מצוות וואס האט…
פארוואס איז דאס אבער שוואכער ווי הלכה של תורה שבעל פה?
ס’איז נאר דא איין מצווה אין גאנץ כתובים.
וועלכע מצווה?
מגילת אסתר.
אבער וואס איז מיט די מצוות אין כתובים וואס דער רמב”ם האט שוין יא אויסגערעכנט?
“זכור את בוראך”, איז נישטא.
ס’איז נישטא, ס’איז נישטא קיין מצווה וואס איינער זאל מונה זיין.
ס’איז גריידע א מצווה שטייט דארט, אבער ס’איז נישטא, אבער ס’וועט זיכער שטיין אין מסכת שבת.
אהא, אז די מצווה דערפון איז נישט אפגעוואנדן אין די פסוקים?
גארנישט.
אפילו די מצווה פון אסתר, אפשר קען מען דאס נישט, אבער די מעשה איז דאך ליכט דארט, ווייל מ’דארף עס האבן די מעשה.
אינטערעסאנט.
פורים – זכרון הצרות אדער זכרון הישועה?
“ולא עוד אלא שכל זכרון הצרות יבוטל, שנאמר ‘כי נשכחו הצרות הראשונות וכי נסתרו מעיני'”.
וואס איז די קשר פון די פסוק?
ס’איז אזוי ווי אזא “לא יאמרו עוד חי ה'”.
אה, ישעיה, יא.
מ’וועט פארגעסן פון אלע צרות.
“וימי הפורים לא יבוטלו, שנאמר ‘וימי הפורים האלה לא יעברו מתוך היהודים וזכרם לא יסוף מזרעם'”.
וואס איז די פשט פון דעם מדרש?
ס’זאגט אז פורים איז זכרון הצרות?
פורים איז דאך מער חלק דערפון איז די זכרון הצרות, רוב איז די זכרון הישועה.
די “וכלום וכלום שונאנו לאבדנו”.
פורים איז דאך אנדערש ווי אלע אנדערע ימים טובים, וואס למעשה איז גארנישט געשען צו די אידן.
און ביי פסח האבן זיי זייער געסאפערט, אבער נישט גענוג געסאפערט אז זיי זאלן ממש אומקומען.
פורים איז דאך אנדערש.
די ווייניגסטע, פורים דערמאנט מען די ווייניגסטע די צרות, יא.
חנוכה איז שוין די בית המקדש געווען חרוב, און זיי האבן געמאכט אסאך חורבן.
צרה, איך מיין די גאנצע גלות, די גאנצע זיין אין גלות.
—
ראב”ד’ס השגה – “דבר אדיוטות הוא”
קומט דער ראב”ד אריין מיט א שטארקע לשון, “דבר אדיוטות הוא”.
זעירא קלאסישע שיינע וועג פונעם מחבר’דיגע וועג פון די סמאכטן. יא, מיינט ער דעם. דאס איז א… דער מקור איז דער רמב”ם. דער רמב”ם איז א גוטע מקור. יא, ס’איז א לעכע משנה ברענגט ער אז די גמרא מחלף ס’איילע דא.
נפקא מינה פאר משלוח מנות – “עתידין ליבטל”
דאס זאגט רש”י, איין יאר האט ער געגעסן ביי אים פורים, און דער נעקסטער יאר האט יענער געקומען צו אים עסן פורים. אבער ס’שטימט נישט די הלכה פון דער רמב”ם. אום קאן לאו מקיים מצוות שלוח מנות. אבער שפעטער ביזן איינעם. יא, אין דעם זאגט דער רמב”ם די וועג פון איך שיק פאר אים און ער שיק פאר מיר. ווען? יעדער איינער יוצא געווען נאר איין יאר. מ’קען נישט יוצא זיין איין יאר פאר די נעקסטע יאר. ווייל איך עס יעצט כדי אז איך זאל דיך קענען צוריקגעבן נעקסטע יאר.
און אויף דעם זאגט מען, אה, דעיס קען מען נאר טון אויב ס’איז נישט עתיד לבטל. ווייל אויב ס’איז עתיד לבטל, קען מען נישט יעצט מקיים זיין מצוות שלוח מנות במחשבה ווייל נעקסטע יאר גיי איך דיך געבן. ווייל אפשר גייט עס בטל ווערן נעקסטע יאר, א חגא לא יחום השבע, אבער אונז ווייסן אז ס’גייט נישט בטל ווערן, קען מען אויף אפילו מיט איין יאר אויף די נעקסטע.
פסח לעומת פורים – “כל דכפין ייתי ויכול”
פסח קען מען נישט, ווייל מ’קען נישט קיין שום פסח אויך נישט. I don’t know. יא, פסח זאגט מען קלאר, כל דכפין ייתי ויכול, אבער נאר די יאר, אבער לשנה הבאה בארעא דישראל. מ’האט נישט קיין… אה, דא רעדט די תורה, פורים. דארפט מען נישט דאווענען יעדן יאר. פסח דארפט מען נישט יעדן יאר invite-ן געסט. פסח דארפט מען יעדן יאר פריש אריינלאזן, הערסט? פסח דארפט מען אריינלאזן געסט א גאנצע צייט. פאר וואס? נעקסטע יאר? לשנה הבאה גיי מיר שוין.
אבער פורים? דעי יאר בין איך א נצרך, דעי יאר גיי איך נישט טיילן, דעי יאר וויל איך עסן ביי מיין חבר. מיט דעם בין איך מקיים המצווה. אויב עס…
און אפילו פון די צד מקבל, ער זאל נישט ווערן פארלוירן.
מה שאין כן פסח, אויב איך גיי נישט טיילן די יאר, לשנה הבאה גיי איך זיין אין ארץ ישראל.
פורים לעומת פסח: אריינלאזן געסט – דער חילוק צווישן איינמאליגע און שטענדיגע אחריות
פורים דארף מען נישט יעדן יאר אינווייטן – פסח דארף מען יעדן יאר פריש אריינלאזן
פורים דארף מען נישט אינווייטן יעדן יאר… פסח דארף מען נישט יעדן יאר אינווייטן געסט. פסח דארף מען יעדן יאר פריש אריינלאזן… הערסט? פסח דארף מען אריינלאזן געסט א גאנצע צייט. ווייל וואס נעקסטע יאר? לשנה הבאה גיי איך נישט זיין.
אבער פורים, דאס יאר בין איך א נצרך, דאס יאר גיי איך נישט טיילן, דאס יאר גיי איך עסן ביי מיין חבר, און מיט דעם בין איך מקיים די מצוה. אויב א יוד איז איין יאר פורים פון די צד המקבל, זאל עס נישט ווערן פארלוירן, ווייל פורים האט נישט ווייטער אן.
דער טיפערער חילוק: פלואידע מצב ביי פסח לעומת איינמאליגע קיום ביי פורים
מה שאין כן פסח, אויב איך גיי נישט טיילן דאס יאר, לשנה הבאה גיי איך זיין אן עני, ס’וועט מער נישט זיין קיין ארעמעלייט.