סיכום השיעור 📋
סיכום פון דעם שיעור – רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ה’
—
סטרוקטור פון הלכות יסודי התורה – פארוואס קומט קידוש השם דא אריין?
דער רמב”ם’ס טעקסט
פרק ה’ באהאנדלט די מצוה פון קידוש השם (ונקדשתי) און דאס איסור פון חילול השם (ולא תחללו), וואס דער רמב”ם ציילט צווישן די מצוות פון הלכות יסודי התורה.
פשט
דער פינפטער פרק קומט נאך די ערשטע פיר פרקים וואס באהאנדלען ווער דער אייבערשטער איז, זיין בריאה (מעשה מרכבה, מלאכים, גלגלים, עולמות העליונים), און די סארטן מינים אויף דער וועלט (חומר וצורה). פרק ד’ האט געענדיגט אז דורך התבוננות קומט מען צו אהבת השם און יראת השם.
חידושים און הסברות
א) דער לאגישער פלאס – פון אהבה/יראה צו מסירות נפש:
ווען א מענטש האט שוין ליב דעם אייבערשטן און האט מורא פאר אים (ווי געלערנט אין פרק ד’), איז ער גרייט צו מקדש זיין שמו – אפילו מיט מסירות נפש. קידוש השם איז דער אולטימאטיווער טעסט פון אהבה ויראה: דעמאלטס וועסטו האבן אהבה ויראה ווען מ’הייסט מוסר נפש זיין זאלסטו זיך מוסר נפש זיין. ערשט ווען מ’איז גרייט זיך מוסר נפש צו זיין, ווייסט מען אז די אהבה ויראה איז „ריעל.”
ב) קידוש השם געהערט צום נושא פון דער אייבערשטער אליין:
דער רמב”ם ארגאניזירט זיין ספר לויט נושאים (ווי ער זאגט: אלע מצוות וואס האבן צו טון מיט געלט – ספר קנין, אא”וו). הלכות יסודי התורה כולל אלע מצוות וואס האבן דירעקט צו טון מיט דעם אייבערשטן. קידוש השם איז ממש א מצוה וואס האט דירעקט צו טון מיט דעם אייבערשטן – „לקדש שמו” – נישט ווי שבת וואס איז א „זכר למעשה בראשית” (נעקסט לעוועל, נישט דירעקט). עס זענען בכלל נישט פאראן אסאך מצוות וואס האבן דירעקט צו טון מיט דעם אייבערשטן, און קידוש השם איז איינע פון זיי – און דאס איז א מצוה מעשיות, נישט בלויז מחשבה, מיט ממש’דיגע הלכות.
ג) סטרוקטור פון הלכות יסודי התורה בכללות:
– פרקים א’-ד’: יסודות – ווער דער אייבערשטער איז, אמונה, אחדות, איסור עבודה זרה, אהבה ויראה, מעשה מרכבה, מעשה בראשית.
– פרקים ה’-ו’: מצוות מעשיות הקשורות ישירות לשמו – פרק ה’ = קידוש השם, פרק ו’ = מחיקת השם.
– פרקים ז’-י’: נבואה – לשמוע לנביא, לשלול נבואתו, עיקרים הקשורים לנבואה.
פרקים ה’-ו’ זענען דער „יוצא מן הכלל” – זיי זענען נישט עיקרים/יסודות אין דעם זין ווי די אנדערע פרקים, נאר מצוות מעשיות. אבער זיי פאסן אריין ווייל זייער נושא איז דירעקט דער אייבערשטער.
ד) דער פשט פון „אלעזר” – כללי המצוות:
א שיטה אז פרק ה’ כולל אויך כללי המצוות – יסודות וואס מ’דארף וויסן פאר אלע מצוות: ווי שטארק דארף מען זיך מוסר נפש זיין פאר יעדע מצוה, ווי ווייט גייט יעדע מצוה. דאס איז א „בעיסיק” זאך צו וויסן פאר’ן גאנצן תורה-לעבן. דאס פארענטפערט אויך פארוואס א חלק פון די הלכות דא רעדן וועגן אנדערע מצוות (ד.ה. פאר וועלכע מצוות דארף מען זיך מוסר נפש זיין) – ווייל דאס איז א יסוד פאר אלע מצוות.
ה) קידוש השם אלס ענף פון אהבת השם:
דער יד פשוטה (הרב רבינוביץ’) ברענגט אז דער רמב”ם אין ספר המצוות ביי מצוות אהבת השם ציטירט דעם מדרש „שמע שמים ואשירה… ואל יחדך” – אז פארשפרייטן דעם אייבערשטן איז אן ענין פון אהבת השם. דער רמב”ם פארבינדט קידוש השם מיט אהבת השם. עס קען זיין אז מ’איז ממש מקיים די מצוה פון אהבת השם ווען מ’מאכט קידוש השם – עס איז אן ענף פון „להאהיב שמו.”
ו) נאך פרק ד’ איז מסירות נפש „גרינגער”:
נאכדעם וואס מ’האט געלערנט אין פרק ד’ וועגן אלע המאורות, מזלות, אא”וו – האט מען דעת, מ’איז „דומה למלאכים.” מיט דעם הינטערגרונד איז עס „אביסל אן עזיער” זיך מוסר נפש צו זיין.
ז) ראיה פאר נצחיות הנפש פון קידוש השם:
אן אנאנימער מפרש ברענגט א ראיה אז די נשמה שטארבט נישט, פון דער מצוה פון קידוש השם: פארוואס זאל א מענטש זיך מוסר נפש זיין אויב נישט ווייל די נשמה לעבט אויף אייביג? דאס איז א ראיה פאר נצחיות הנפש פון דעם עצם מציאות פון דער מצוה.
מקורות
– רמב”ם ספר המצוות, מצוות אהבת השם (מדרש „שמע שמים ואשירה”)
– יד פשוטה (הרב רבינוביץ’)
– רמב”ם ספר המצוות שורש ט’ (מצוות במחשבה)
– אנאנימער מפרש (ראיה לנצחיות הנפש)
– תניא (אז אפילו א פשוט’ער איד איז גרייט צו מסירות נפש, און פון דעם זאל מען לערנען פאר קלענערע נסיונות)
—
הלכה א’ – „כל בית ישראל מצווין על קידוש השם הגדול הזה”
דער רמב”ם’ס ווערטער
> כל בית ישראל מצווין על קידוש השם הגדול הזה, שנאמר ונקדשתי בתוך בני ישראל. ומוזהרין שלא לחללו, שנאמר ולא תחללו את שם קדשי.
פשט
אלע אידן – זכרים און נקבות – זענען מחויב אין דער מצוה פון קידוש השם (מצוות עשה), און מוזהרין אויף חילול השם (מצוות לא תעשה).
חידושים און הסברות
א) „כל בית ישראל” – לאפוקי וואס?
1. לאפוקי יחידי סגולה בלבד: אפשר „כל בית ישראל” קומט לאפוקי דעם פריערדיגן פרק, וואס האט גערעדט נאר וועגן יחידי סגולה וואס לערנען מעשה מרכבה. מ’וואלט געקענט מיינען אז נאר דער וואס פארשטייט דעם אייבערשטן קען זיך מוסר נפש זיין. קומט דער רמב”ם און זאגט: ניין, קידוש השם דארף יעדער איד טון.
2. לאפוקי בן נח: ווי דער משנה ברורה טייטשט – „כל בית ישראל” שליסט אויס בני נח. א בן נח איז נאר מחויב אין די שלש עבירות חמורות, אבער נישט אין דער ספעציפישע מצוה פון קידוש השם.
ב) צי קינדער זענען אויך אריינגערעכנט?
א קטן איז נישט מחויב אין מצוות. היסטאריש זענען געווען צייטן (גזירות שמד) ווען אידן האבן זייערע קינדער ענקארעדזשד צו נישט אריינפאלן ביי די גוים – אבער דאס איז מער א ענין פון חינוך. דער רמ”א האט זיך נישט געהאלטן פון דעם דרך פון הארגענען קינדער. עס איז א חילוק צווישן אליין הארגענען (איסור רציחה) און זאגן די קינדער זאלן עס אליין טאן (לכאורה מתיר לויט הלכה). אבער פראקטיש מאכט עס נישט קיין סענס אז דער טאטע איז מחויב מסירות נפש אבער די קינדער קענען זיך אויסדרייען – „זיי זענען נאך נישט מחויב.” דאס ווערט געלאזט אלס א דיוק/קושיא אן א קלארע תשובה.
ג) „השם הגדול הזה”:
דער לשון „הגדול הזה” ווערט געטייטשט: דער גרויסער אייבערשטער וואס מיר האבן זיך אביסל באקענט מיט אים אין די לעצטע פאר פרקים – דעם דארף מען מקדש זיין שמו.
ד) „בתוך בני ישראל” – צוויי אספעקטן:
דער פסוק „ונקדשתי בתוך בני ישראל” האט צוויי צדדים: (1) עס איז א מצוה – דער אייבערשטער זאל ווערן נקדש בתוך בני ישראל; (2) עס איז א סיבה/טובה – ווען ער ווערט נקדש, איז עס „לטובתם.”
ה) עשה און לא תעשה אויף דער זעלבער מעשה:
די עשה פון „ונקדשתי” און די לא תעשה פון „ולא תחללו” גייען אויף דער זעלבער מעשה: ווען מ’איז מקיים קידוש השם, איז מען יוצא ביידע – מ’איז מקיים די עשה און מ’איז נישט עובר אויף די לאו. פארקערט, ווען מ’מאכט א חילול השם, איז מען עובר אויף די לא תעשה און מ’איז נישט מקיים די עשה.
ו) „ונקדשתי” מיינט מער ווי פשט:
איינער וואלט געקענט טייטשן „ונקדשתי” נאר אויפ’ן פשטות’ן שפראך פון מקרא – דורכ’ן מכבד זיין דעם אייבערשטן, דורכ’ן טון זיינע מצוות. אבער חז”ל אין תורת כהנים זאגן אז עס מיינט מער: עס מיינט זיך מוסר נפש זיין.
[דיגרעסיע: דער תניא’ס יסוד וועגן מסירות נפש און קליינע נסיונות]
דער תניא רעדט אסאך וועגן דעם ענין: ווען א מענטש האט א קליינע נסיון, זאל ער זיך דערמאנען אז ער וואלט געווען גרייט צו מסירות נפש – ווייל אפילו דער פשוט’סטער איד איז גרייט צו מסירות נפש. ממילא, ווי גרויס איז שוין א קליינע נסיון? דאס ווערט דערמאנט אין קאנטעקסט פון דעם ענין אז קידוש השם איז דער „פרייז” (טעסט) פאר אהבה ויראה.
מקורות
– פסוק: ונקדשתי בתוך בני ישראל (ויקרא כ”ב:ל”ב)
– פסוק: ולא תחללו את שם קדשי
– משנה ברורה (פירוש אויף „כל בית ישראל” – לאפוקי בן נח)
– רמ”א (וועגן קינדער אין גזירות שמד)
– תורת כהנים (אז „ונקדשתי” מיינט מסירות נפש)
—
הלכה א’ (המשך) – דער כלל: יעבור ואל יהרג בשאר מצוות
דער רמב”ם’ס טעקסט
> כיצד? בשעה שיעמוד גוי ויאנס את ישראל לעבור על אחת מכל מצוות האמורות בתורה או יהרגנו – יעבור ואל יהרג, שנאמר אשר יעשה אותם האדם וחי בהם – ולא שימות בהם.
פשט
ביי רוב מצוות, ווען א גוי צווינגט אן איד צו עובר זיין אדער ער וועט אים הרג’ענען – זאל דער איד עובר זיין און נישט זיך לאזן הרג’ענען.
חידושים און הסברות
א) דער רמב”ם הייבט אן מיט דער כלל, נישט מיט דער אויסנאם:
אינטערעסאנט: דער פסוק „ונקדשתי” מיינט מ’זאל זיך יא לאזן הרג’ענען, אבער דער רמב”ם הייבט נישט אן מיט דעם. ער הייבט אן מיט דער כלליות’דיגער הלכה – דער רעגל פאר רוב מצוות – אז מ’זאל יעבור ואל יהרג. ערשט דערנאך גייט ער צו די אויסנאמען.
ב) פשט פון „וחי בהם”:
די תורה איז געגעבן געווארן פאר מענטשן: „אשר יעשה אותם האדם וחי בהם” – א מענטש זאל טון די מצוות און לעבן – „ולא שימות בהם” – דער אייבערשטער וויל נישט אז מענטשן זאלן זיך לאזן הארגענען אויף מצוות.
—
הלכה א’ (המשך) – „ואם מת ולא עבר – הרי זה מתחייב בנפשו”
פשט
נישט נאר איז מען פטור פון זיך לאזן הרג’ענען ביי שאר מצוות – עס איז ממש אסור. אויב א מענטש האט זיך יא מוסר נפש געווען אויף א „קלענערע” עבירה (שאר מצוות חוץ פון די דריי), איז ער „מתחייב בנפשו.”
חידושים
א) וואס מיינט „מתחייב בנפשו”?
– שיטה 1: עס איז א סניף פון „לא תרצח” – זיך אליין הארגענען איז א מין רציחה.
– שיטה 2: „מתחייב בנפשו” מיינט „ברציחת נפשו” – ער איז שולדיג אין זיין אייגענעם טויט.
– א נואנס: ער הארגעט זיך נישט ממש (קיין סואיסייד) – דער גוי הארגעט אים. אבער „מתחייב בנפשו” מיינט אז עס איז זיין שולד – ער האט געקענט עבירה זיין און לעבן, און ער האט עס נישט געטון.
—
גרויסע מחלוקת ראשונים: צי מ’מעג זיך מוסר נפש זיין אויף שאר מצוות
דער רמב”ם’ס שיטה
דער רמב”ם זאגט קלאר: מ’מעג נישט – „הרי זה מתחייב בנפשו.” עס איז נישט בלויז א רשות, עס איז ממש אסור.
שיטת התוספות און אנדערע ראשונים
דער בעל התוספות און אנדערע ראשונים האלטן אז א מענטש מעג יא זיך מוסר נפש זיין אפילו אויף קלענערע עבירות.
דער כסף משנה (ר’ יוסף קארו)
דער כסף משנה ברענגט אז „שלמים וכן רבים” – גרויסע און אסאך צדיקים – האבן געהאלטן אז מ’מעג. ער ברענגט אז אן „אדם גדול וחסיד וירא שמים” וואס זעט אז דער דור איז פרוץ, מעג ער מקדש זיין שם שמים און זיך לאזן הרג’ענען אפילו אויף א מצוה קלה. דער היתר איז אז פאר אזא מענטש אין אזא דור איז עס כמעט ווי א „שעת השמד.”
דער רמב”ם’ס אגרת השמד
דער רמב”ם האט אויך געשריבן אן אגרת השמד זייער שטארק אויף דער צייט – וואס שטיצט זיין שיטה אז מ’זאל זיך נישט לאזן הרג’ענען ווען מ’איז נישט מחויב.
מקורות
– כסף משנה (ר’ יוסף קארו)
– תוספות
– רמב”ם, אגרת השמד
—
הלכה א’ (סוף) – די דריי חמורות: עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים
דער רמב”ם’ס טעקסט
> אבל שלש עבירות אלו – עבודה זרה, גילוי עריות, ושפיכות דמים – אם יאמר לו עבור על אחת מהן או תהרג – יהרג ואל יעבור.
חידוש: צי קידוש השם איז דער טעם פאר אלע דריי?
קידוש השם איז בעיקר אויף עבודה זרה – ביי די אנדערע צוויי (גילוי עריות, שפיכות דמים) איז נישט קלאר אז דער טעם איז פון צד קידוש השם. דער רמב”ם זאגט נישט דא וואס איז דער מקור/טעם פאר יהרג ואל יעבור ביי חג”א – ער גייט עס זאגן שפעטער (אין הלכה ו’ ביי חולה).
—
הלכה ב’ – „במה דברים אמורים”: להנאת עצמו vs. להעבירו על הדת
דער רמב”ם’ס טעקסט
> במה דברים אמורים – בזמן שהגוי מתכוון להנאת עצמו…
פשט
דער כלל פון „יעבור ואל יהרג” ביי שאר מצוות גילט נאר ווען דער גוי טוט עס פאר זיין אייגענעם אינטערעסט, נישט כדי צו טעסטן דעם איד אדער אים אראפברענגען פון זיין דת.
חידושים
א) וואס מיינט „בלבד”?
דער רמב”ם זאגט „להעבירו על המצוות בלבד” – דאס מיינט אז דער גוי’ס איינציגסטע כוונה איז צו מאכן דעם איד עובר זיין, נישט בלויז זיין עיקר כוונה. „בלבד” מיינט אויסשליסלעך – ער האט קיין אנדער מאטיוו נישט.
ב) דוגמא: „לבעלה”
דער רמב”ם ברענגט א דוגמא פון א גוי וואס צווינגט אן אישה. עס איז א לענגערע דיסקוסיע:
– שאלה: צי מיינט ער אן אשת איש? אדער א פרוי וואס איז נישט אן אשת איש?
– שאלה: ווי קען דאס זיין א דוגמא פאר „שאר מצוות” (יעבור ואל יהרג) – ווען גילוי עריות איז דאך איינע פון די דריי חמורות?
– תירוץ-ריכטונג: דער רמב”ם רעדט פון א פאל וואס איז נישט גילוי עריות ממש – אפשר דער איסור פון חתונה מיט א גוי, אדער אן אישה וואס איז נישט אשת איש.
– א שיטה: דער רמב”ם אין אנדערע ערטער זאגט אז דער איסור פון ביאת גוי איז נאר „דרך אישות” (דרך חתנות), נישט דרך אונס – דרך אונס איז נישט קיין איסור דאורייתא.
– קושיא אויף דעם: דער לשון „לבעלה” – צי מיינט עס דרך חתנות? עס קלינגט נישט ווי אן אונס דרך חתנות.
– נאך א שיטה: „קרקע עולם” – ביי א פרוי וואס ווערט געצוואונגען איז דא דער כלל פון „קרקע עולם” (זי איז פאסיוו), וואס איז א באזונדער דין.
—
הלכה ב’ (המשך) – עשרה מישראל: בפרהסיא
דער רמב”ם’ס טעקסט
אויב דער גוי וויל דעם איד מעביר זיין על הדת (נישט להנאת עצמו), און עס איז בפראנט פון עשרה מישראל – דעמאלט איז אפילו אויף שאר מצוות יהרג ואל יעבור.
חידושים
א) פארוואס איז דאס קידוש השם?
דא איז עס פיור קידוש השם אלס מצוה לעצמו. די עצם מצוה פון (למשל) שעטנז איז שוין „נדחה” געווארן – ווייל מ’דארף נישט שטארבן פאר שעטנז בדרך כלל (ווי דער רמב”ם לערנט אז „וחי בהם” מיינט מ’זאל לעבן מיט די מצוות, נישט שטארבן). אבער דא איז א נייע זאך: דער מענטש האט א געלעגנהייט צו ווייזן אין פראנט פון עשרה מישראל ווי שטארק חשוב דעם אייבערשטן’ס מצוות זענען – און דאס איז קידוש השם.
ב) דער עלעמענט פון „להכעיס דעם גוי”:
דער קידוש השם איז דווקא קעגן דעם גוי’ס כוונה. דער גוי האלט אז ער גייט אוועקנעמען דעם איד פון דעם אייבערשטן’ס מצוות – „פלאצן זאל ער, איך גיי זיך הארגענען.” סתם א נסיון (ווי א שוועריגקייט אין לעבן) איז נישט קידוש השם אין דעם זין. קידוש השם איז דווקא ווען דער גוי וויל קעגן דעם אייבערשטן, קעגן די מצוה – און דער איד זאגט „דווקא יא.” דערפון קומט אריין בכלל דער גוי’ס כוונה: פארוואס גייט אונז אן וואס דער גוי וויל? ווייל קידוש השם איז דווקא ווען דער גוי וויל קעגן דעם אייבערשטן – נישט סתם א שוועריגקייט.
ג) וואס מיינט „בעשרה מישראל”?
עשרה מישראל מיינט אז עס שטייען דארט צען אידן – ממש בפרהסיא, ווי א מנין. מ’קען נישט זאגן קדיש אליין און שיקן עס אין די צייטונג – עס דארף זיין א מנין בפועל. אזוי אויך דא.
קשיא: וואס אויב דער גוי גייט שרייבן אין די צייטונג? איז דאס אויך „בפרהסיא”? תשובה: ניין – „עשרה מישראל” מיינט ממש צען אידן שטייען דארט. נאך א קשיא: אויב דער גוי גייט שרייבן אין די צייטונג, בין איך שולדיג אז ער גייט פארעפנטלעכן? – ווערט געלאזט אלס א שאלה.
ד) דוגמא: חנניה מישאל ועזריה
דער רמב”ם אין ספר המצוות ברענגט די דוגמא פון חנניה מישאל ועזריה – וואס איז געווען דוקא יהרג ואל יעבור. בפשטות איז דאס דער קלאסישער קעיס: א גוי קומט ביי א ציבור אידן און גייט הרג’ענען – עס איז בפרהסיא, בפראנט פון אידן. עס איז נישט גאנץ קלאר צי דאס איז דער קעיס פון „בפרהסיא” אדער „שעת השמד.”
—
הלכה ב’ (המשך) – שעת השמד: הגדרה און חילוקים
דער רמב”ם’ס טעקסט
> כל הדברים האלו… שלא בשעת השמד. אבל בשעת השמד… ויהי כשיעמוד מלך רשע כנבוכדנצר וחביריו, ויגזור שמד על ישראל לבטל דתם או מצוה מן המצוות…
פשט
בשעת השמד פאלן אוועק ביידע חילוקים (צווישן עשרה/ביחיד, צווישן שאר מצוות/ג’ חמורות) – אפילו אויף א קליינע מצוה, אפילו ביחיד, איז יהרג ואל יעבור.
חידושים
א) וואס איז דער חילוק צווישן „נתכוין להעבירו” און „שעת השמד”?
דער חילוק פון שעת השמד איז:
1. מצד דעם גוי – עס איז א מלך (נישט סתם א גוי), מיט א סיסטעמאטישע גזירה.
2. מצד דעם ציל – ער וויל עוקר זיין אידישקייט פון כלל ישראל (נישט נאר איין איד מעביר זיין).
3. דער פראקטישער חילוק – בשעת השמד פאלט אוועק דער צורך פון בפרהסיא/בעשרה – אפילו „בינו לבין הגוי” (צווישן אים און דעם מלך אליין) איז יהרג ואל יעבור.
ב) „מלך” – ווער קוואליפיצירט?
דער רמב”ם’ס דוגמא איז „מלך רשע כנבוכדנצר” – א מושל בכיפה וואס האט אלע אידן אונטער זיך. שאלה: איז א פריץ וואס האט צען אידן אין זיין שטעטל אויך א „מלך”? ווי גרויס דארף ער זיין? מסקנא: „א מלך איז א מלך!” – עס דארף זיין עפעס א מלוכה-פיגור, נישט סתם א גוי. אבער די גרענעצן זענען נישט קלאר.
ג) „לבטל דתם או מצוה מן המצוות” – דווקא א מצוה, נישט א מנהג:
אויב ער וויל מבטל זיין א מצוה (אפילו איינע) – יהרג ואל יעבור. אבער אויב ער וויל טוישן א מנהג (למשל, פון א הויכע שטריימל צו א קליינע שטריימל) – לכאורה איז דאס נישט שעת השמד לויט דעם רמב”ם.
ד) דער רמב”ם ברענגט נישט „ארקתא דמסאנא”:
דער רמב”ם ברענגט נישט דעם לשון „ארקתא דמסאנא” (דער רצועה פון שיך – דער ביטוי פון דער גמרא פאר א קליינע מנהג). לכאורה האט דער רמב”ם פארשטאנען אז „ארקתא דמסאנא” מיינט אויך עפעס א מצוה (נישט סתם א מנהג), און דערפאר שרייבט ער „מצוה מן המצוות.”
ה) קלארע דוגמא פון „נתכוין להעבירו” וואס איז נישט שעת השמד:
א גוי האט אן אידישן ארבעטער. ער וויל ווייזן אז דער איד איז גרייט עובר צו זיין אויף מצוות פאר זיין בעל הבית – למשל, „בוי מיר א hall אום שבת.” דער גוי וויל ווייזן אן עקשנות אז ער קען מאכן דעם איד טרינקען יין נסך און פייפן אויף זיין רעליגיע ווייל ער איז אונטערגעווארפן אונטער אים. דאס איז „נתכוין להעבירו על המצוות” – אבער נישט שעת השמד, ווייל: עס איז נישט א מלך, עס איז נישט א סיסטעמאטישע גזירה אויף כלל ישראל, ער קומט נישט מיט א פלאן עוקר צו זיין אידישקייט פון א גרופע אידן.
מחלוקת הפוסקים: שמד להנאת עצמו
שאלה: וואס איז אויב דער מלך מאכט א גזירה וואס קוקט אויס ווי שמד, אבער ער האט א הנאת עצמו? דוגמא: דער מלך פון רוסלאנד האט געמאכט א גזירה אז אידן טארן נישט גיין אין שטריימלעך – אבער נישט ווייל ער האט געוואלט אויסראטן אידישקייט, נאר ווייל ער האט אליין פארקויפט די קאפלוכען (היטלען) און ער האט געוואלט אז מ’זאל קויפן ביי אים. מחלוקת: צי דאס איז שעת השמד אדער נישט – „ס’איז א מחלוקה, די אחרונים האבן זיך געשלאגן וועגן דעם.” ווערט געלאזט אלס א מחלוקת אן א פסק.
„בצנעה” ביי שעת השמד
דער רמב”ם זאגט „או בפני עשרה מישראל, או בפני הגוים” – אבער וואס איז ממש בצנעה? למשל, נאר דער מלך אליין מיט דעם איד, אין זיין שטוב – איז דאס בצנעה? און וואס איז אויב יארן שפעטער וועט מען אויסגעפינען? קען דאס זיין א „ווירטועלע” פרהסיא? – ווערט געלאזט אלס אפענע שאלה.
—
דריי לעוועלס – סיכום פון דער סטרוקטור
דער רמב”ם האט דריי לעוועלס:
1. לעוועל 1 (גרינגסטער): שאר מצוות, להנאת עצמו (נישט להעבירו על הדת), ביחיד – יעבור ואל יהרג.
2. לעוועל 2: צוויי סאב-קעיסעס:
– ג’ חמורות (עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים) – יהרג ואל יעבור אפילו ביחיד, אפילו אן בעשרה.
– שאר מצוות ווען דער גוי איז מתכוין להעבירו און עס איז בפרהסיא (בעשרה מישראל) – יהרג ואל יעבור.
3. לעוועל 3 (שעת השמד): א מלך גוזר שמד אויף ישראל לבטל דתם או מצוה מן המצוות – יהרג ואל יעבור אויף אלע מצוות, אפילו ביחיד, אפילו בינו לבין הגוי.
—
הלכה ג’ – וואס פאסירט אויב מ’האט געטון ריכטיג אדער פאלש
דער רמב”ם’ס טעקסט (ציטירט און אנאליזירט)
קעיס 1: „כל מי שנאמר בו יעבור ואל יהרג, ועבר ולא נהרג – הרי זה עובר על דברי חכמים.”
קעיס 2: „וכל מי שנאמר בו יעבור ואל יהרג, ונהרג ולא עבר – הרי זה מתחייב בנפשו.”
– חידוש: דאס איז „א שטיקל סואסייד” – ער איז מתחייב בנפשו. ער האט נישט א מצוה געטון. ער האט זיך אומזיסט געלאזט הרג’ענען ווען דער דין איז געווען יעבור ואל יהרג.
קעיס 3: „וכל מי שנאמר בו יהרג ואל יעבור, ונהרג ולא עבר – הרי זה קידש את השם.”
– ער האט מקיים געווען די מצוה פון קידוש השם.
– „ואם היה בעשרה מישראל – הרי זה קידש את השם ברבים.”
חידוש: צוויי לעוועלס אין קידוש השם
„בתוך בני ישראל” מיינט ברבים – יא. אבער עס זענען דא צוויי לעוועלס אין קידוש השם: (א) די עצם מצוה פון קידוש השם – אפילו ביחיד, (ב) קידוש השם ברבים – וואס איז א העכערע מעלה. דאס זענען צוויי באזונדערע קאטעגאריעס.
דוגמאות פון קידוש השם – דניאל, חנניה מישאל ועזריה, רבי עקיבא
– דניאל – האט זיך געלאזט הרג’ענען.
– חנניה מישאל ועזריה – האבן זיך מוסר נפש געווען נישט צו עסן טריפות (אפשר געווען ביחיד, נישט ברבים).
– רבי עקיבא וחביריו – דער צלם פון מסירות נפש. מ’האט אים אריינגעלייגט אין תפיסה ווייל ער האט געלערנט תורה און נישט אויפגעהערט.
„הרוגי מלכות” – די העכסטע מעלה
דער רמב”ם זאגט: „ועליהם הרוגי מלכות, שאין מעלה על מעלתם” – עס איז נישט דא קיין גרעסערע מעלה ווי זייערע. דער לשון הגמרא: „שאין כל בריה יכול לעמוד במחיצתם” – זיי האבן אזא לעוועל אין גן עדן אז קיין באשעפעניש קען נישט שטיין אין זייער מחיצה.
פסוקים
1. „כי עליך הורגנו כל היום, נחשבנו כצאן טבחה” (תהלים מ”ד) – אידן זענען אזוי געטריי פאר’ן אייבערשטן אז זיי לאזן זיך הרג’ענען סיי ווען, ווי שאף וואס גייען צום שחיטה – קרבנות פאר קידוש השם.
2. „אספו לי חסידי, כרתי בריתי עלי זבח” (תהלים נ’) – קומט צו מיר, איר חסידים, וואס מאכן א ברית מיט’ן אייבערשטן דורך קידוש השם.
חידוש אויף „אספו לי חסידי” (מדרש)
דער פסוק „אספו לי חסידי” רעדט נישט פון מענטשן וואס זענען געווען פון אנהויב חסידים. מ’רעדט פון מענטשן וואס מ’זעט אין תנ”ך וועלכע עבירות זיי האבן געטון – אבער כל זמן זיי זענען געהרג’עט געווארן אויף קידוש השם, הייסן זיי מיט אמאל „חסידים”, ווייל זיי האבן געטון די גרעסטע מצוה.
—
הלכה ד’ – ווער עס האט עובר געווען אנשטאט זיך מוסר נפש זיין: חילול השם
דער רמב”ם’ס טעקסט
פארקערט – ווער עס האט עובר געווען ווען דער דין איז געווען יהרג ואל יעבור:
– ער איז מחלל השם – עובר אויף „ולא תחללו את שם קדשי”.
– אויב עס איז געווען בפני עשרה מישראל – איז עס חילול השם ברבים, א גרעסערע עבירה.
– ער האט מבטל געווען די מצות עשה פון „ונקדשתי” (קידוש השם).
– און ער איז עובר אויף די מצות לא תעשה פון „ולא תחללו” (חילול השם).
חידוש: עשה ולא תעשה אויף איין מעשה
עס איז ביידע – איין לאו ועשה אויף דער זעלבער מעשה. ביטול מצות עשה פון ונקדשתי, און עובר אויף לא תעשה פון ולא תחללו.
—
הלכה ד’ (המשך) – דער דין פון אונס: ער באקומט נישט קיין עונש אויף די עצם עבירה
דער רמב”ם’ס טעקסט
> אף על פי כן, מפני שעבר באונס – אין מלקין אותו, ואין צריך לומר שאין ממיתין אותו בבית דין, אפילו הריגה באונס – שאין מלקין וממיתין אלא לעובר ברצונו בעדים והתראה.
פשט
אפילו ווען דער דין איז געווען יהרג ואל יעבור, און ער האט עובר געווען (למשל, אפילו רציחה באונס) – באקומט ער נישט קיין מלקות און נישט קיין מיתת בית דין אויף די עצם עבירה, ווייל סוף כל סוף איז די מעשה עבירה געווען באונס.
ראיות
ראיה #1: נותן זרעו למולך
דער פסוק ביי נותן זרעו למולך: „ונתתי אני את פני באיש ההוא” – חז”ל דרש’ענען „ההוא” – הוא ולא אנוס, ולא שוגג, ולא מוטעה. נאר איינער וואס טוט במזיד באקומט די עונש.
ראיה #2: נערה מאורסה (גילוי עריות)
„ולנערה לא תעשה דבר” – ביי א נערה בתולה מאורסה וואס איז באונס, באקומט זי גארנישט קיין עונש. און דאס איז דאך איינע פון די ג’ עבירות חמורות (גילוי עריות) – ווי דער רמב”ם זאגט: „ומה גדולה מזו? ומה חמורה מן הכל?” – אפילו דארט גייט אונס ארויף.
חידוש פון דעם רמב”ם’ס שיטה
דער רמב”ם’ס יסוד: די חיוב זיך מוסר נפש זיין איז אן „עקסטערע” חיוב – א באזונדערע מצוה פון קידוש השם. אבער די עצם עבירה (ע”ז, גילוי עריות, שפיכות דמים) בלייבט אונס, און אויף אונס איז מען פטור. ממילא:
– ער איז עובר אויף ונקדשתי/ולא תחללו (חילול השם).
– אבער ער באקומט נישט מלקות/מיתה אויף די עצם עבירה ווייל עס איז אונס.
מחלוקת ראשונים: צי אונס גייט ארויף אויף ג’ עבירות חמורות
דער רמב”ם’ס שיטה: אונס פטר’ט אויף אלע עבירות, אפילו די ג’ חמורות. דער חיוב מסירות נפש איז א באזונדערע מצוה, אבער די עצם עבירה בלייבט אונס.
אנדערע ראשונים (דער רא”ם): זיי לערנען אז „יהרג ואל יעבור” מיינט אז דער פטור אונס גייט נישט ארויף אויף די ג’ עבירות חמורות. אויב איינער האט עובר געווען אנשטאט זיך לאזן הרג’ענען, באקומט ער די עונש פונקט ווי ער וואלט עס געטון ברצון.
דער כסף משנה’ס שטעלונג: דער כסף משנה זאגט אז תוספות האלט אויך ווי דער רמב”ם (אז אונס פטר’ט). אבער דער רא”ם דינגט זיך אויף דעם רמב”ם. דער כסף משנה ענטפערט אויף דעם רא”ם: „ער האט נישט געקוקט טיף אין דעם רמב”ם.”
חקירה: פארוואס קען מען נישט באקומען מלקות אויף דער מצוה פון מסירות נפש אליינס?
די שאלה: אויב דער רמב”ם זאגט אז מסירות נפש איז אן עקסטערע מצוה – פארוואס זאל מען נישט קענען מתרה זיין (עדים והתראה) אויף דער מצוה? למשל: צוויי עדים קומען און זאגן „וויסן זאלסטו, דער דין איז יהרג ואל יעבור, און אויב דו גייסט עובר זיין, וועסטו באקומען מלקות פאר’ן עובר זיין אויף ולא תחללו / לא תגורו מפני איש.”
ענטפער-פארשלאג: אונס נעמט אוועק די מעשה – ווען א מענטש טוט עפעס באונס, איז עס ווי ער האט עס נישט געטון. ממילא גייט אונס ארויף אויף אלעס, אויך אויף די ונקדשתי אליינס.
קאונטער-שאלה: אויב אונס רחמנא פטריה גייט ארויף אויף אלעס – אויך אויף די ונקדשתי – פארוואס זאגט דער רמב”ם אז ער איז עובר אויף חילול השם? ער איז דאך אויך אן אונס אויף דער ונקדשתי!
ווייטערדיגע שאלה: אויב ער איז עובר אויף א מצות עשה (ונקדשתי) – וואס איז דער עונש? ביי מצות עשה איז דאך נישט דא מלקות. און אויב ער איז אן אונס – פארוואס זאל ער בכלל עובר זיין?
מסקנא: דאס ווערט געלאזט אלס אן אפענע קושיא/מחלוקת – ווי אזוי קען דער רמב”ם זאגן אז ער איז עובר אויף חילול השם אויב אונס רחמנא פטריה גייט ארויף אויף אלעס? „איך פיל עס נישט, עס העלפט נישט.”
מקורות
– פסוק: „ונתתי אני את פני באיש ההוא” (נותן זרעו למולך)
– פסוק: „ולנערה לא תעשה דבר” (נערה מאורסה)
– כסף משנה
– רא”ם (הגהות אויף דער רמב”ם)
– תוספות
—
הלכה ה’ – נשים שאמרו להם תנו לנו אחת מכם / תנו לנו אחד מכם ונהרגנו
דער רמב”ם’ס טעקסט
ביי עריות (אשת איש):
> נשים שאמרו להם הגוים: תנו לנו אחת מכם ונטמא אותה, ואם לאו נטמא את כולכם – יטמאו כולן, ואל ימסרו להם נפש אחת מישראל.
ביי רציחה:
> וכן אמרו להם גוים: תנו לנו אחד מכם ונהרגנו, ואם לאו נהרוג את כולכם – ייהרגו כולם, ואל ימסרו להם נפש אחת מישראל.
דער אויסנאם – ייחדוהו:
> ואם ייחדוהו להם, ואמרו: תנו לנו פלוני, ואם לאו נהרוג את כולכם – אם היה מחויב מיתה כשבע בן בכרי, יתנוהו להם. ואין מורין להם כן לכתחילה.
פשט
דאס איז א נייע קאטעגאריע פון מסירות נפש – נישט דער ענין פון קידוש השם (ווי אין הלכות א’-ד’), נאר דער ענין פון מסירת נפש אחת מישראל בידים. א איד טאר נישט בידים איבערגעבן א צווייטן איד, אפילו ווען דער אלטערנאטיוו איז אז אלע וועלן ליידן.
חידושים און הסברים
א) דער יסוד: „בידים” איז א נייע גדר:
דאס איז נישט דער זעלבער ענין
ווי קידוש השם. דער חילוק: ביי קידוש השם רעדט מען פון א גוי וואס וויל מעביר זיין אן איד אויף א עבירה, און דער איד דארף זיך מוסר נפש זיין. דא רעדט מען פון א גרופע אידן וואס ווערן געצוואונגען בידים איבערצוגעבן איינעם פון זייערע. דער יסוד איז: א איד טאר נישט בידים מפקיר זיין א צווייטן איד. דאס ווערט פארבונדן מיט דעם ירושלמי’ס פרינציפ אז מען גיט נישט איבער בידים – „עקשנות” – מען גיט נישט אויף, מען גיט נישט איבער.
ב) דער חילוק צווישן סתם „איינער פון ענק” און „ייחדוהו” – פלוני:
– סתם „תנו לנו אחד מכם” – מ’טאר בשום אופן נישט איבערגעבן. ייהרגו כולם.
– „ייחדוהו” – זיי האבן ספעציפיש געזאגט וועמען זיי ווילן – אויב ער איז מחויב מיתה, מעג מען אים איבערגעבן.
דער הסבר פון דעם חילוק: ווען גוים זאגן „גיט אונז איינעם פון ענק” – דאס מיינט אז דו גייסט אויסקלויבן א איד פון דער גרופע און אים מפקיר זיין. דאס איז ממש „מסירת נפש אחת מישראל” – דו גייסט אקעגן א גרופע אידן און ווילסט איינעם ארויסנעמען. אבער ווען זיי ווילן א ספעציפישן מענטש וואס האט זיך פארזינדיגט פאר זיי (פאר זייערע סיבות, דינא דמלכותא) – דאס איז א גאנץ אנדערע גדר. דו גיסט נישט איבער „איינער פון די אידן,” דו גיסט איבער דעם מענטש וואס זיי זוכן פאר זייערע סיבות.
ג) וואס מיינט „מחויב מיתה”?
דער מקור איז שבע בן בכרי – ער איז געווען א מורד במלכות (דוד המלך), וואס מאכט אים מחויב מיתה. דער מעשה אין תנ”ך: דוד המלך האט געשיקט יואב אויף שבע בן בכרי’ס שטאט, ביז א אשה חכמה האט זיך משכנע געווען אז מען זאל אים הרג’ענען און ארויסגעבן.
מסקנא: דא רעדט מען פון מחויב מיתה מדין מלכות עובדי עבודה זרה (דינא דמלכותא), נישט מדין תורה. ווייל אויב ער וואלט געווען מחויב מיתה מדין תורה, וואלט עס געווען פשוט א מצוה אים איבערצוגעבן – „ובערת הרע מקרבך.” מ’דארף נישט מוסר נפש זיין צו באשיצן אן עבריין פון זיין עונש. אבער דא רעדט מען פון א מענטש וואס איז חייב ביי דער מלכות (נישט ביי בית דין), און דעריבער איז עס א שאלה צי מען מעג אים איבערגעבן.
ד) „ואין מורין להם כן לכתחילה” – דער רמב”ם’ס שיטה:
אפילו ווען ער איז מחויב מיתה און מיועד – „יתנוהו להם, ואין מורין להם כן לכתחילה.” מען זאגט נישט לכתחילה אז מען זאל אזוי טון.
דער מקור: דער ירושלמי (תרומות) מיט דעם מעשה פון רבי יהושע בן לוי:
– א מענטש איז אנטלאפן קיין לוד, די מלכות האט אים געוואלט הרג’ענען.
– ער איז געגאנגען צו רבי יהושע בן לוי, וואס האט אים איבערגעגעבן צו די מלכות.
– אליהו הנביא פלעגט קומען לערנען מיט ר’ יהושע בן לוי – נאך דעם מעשה האט ער אויפגעהערט צו קומען.
– ר’ יהושע בן לוי האט געפאסט, ביז אליהו איז צוריקגעקומען.
– אליהו האט אים געפרעגט: “וכי משנת חסידים היא?” – צי דאס איז וואס חסידים טוען?
– ר’ יהושע בן לוי האט זיך פארענטפערט מיט דער משנה אין תרומות וואס זאגט אז ביי ייחדוהו כשבע בן בכרי איז מותר.
דער מנחת יצחק זאגט: דער רמב”ם האט גענומען דעם שטיקל אליהו הנביא און דערפון אפגעלייטעט דעם דין פון “אין מורין להם כן לכתחילה” – אז הגם עס איז מותר, איז עס נישט אויסגעהאלטן לכתחילה אזוי צו פסק’ענען.
ה) דער דיון: צי „אין מורין לכתחילה” איז א מידת חסידות?
קשיא: וואס, דער דיין זאל זיי נישט פארציילן דעם אמת אז זיי מעגן אים איבערגעבן, און דערפאר זאלן אלע אויסגעהארגעט ווערן? דאס איז דאך שווער!
ענטפער: דער דיין האט נישט א רעכט צו פארהאלטן אינפארמאציע וואס קען ראטעווען אידן. אבער דער פשט איז: דער וואס טוט עס (גיט אים איבער) האט זיין גערעכט – ער איז נישט עובר. אבער לכתחילה זאגט מען נישט אזוי, ווייל לכתחילה דארף א איד יא פראטעקטן א צווייטן איד, אפילו אין א ייחוד-סיטואציע.
ווייטערדיגע קשיא: ווי קען מען זאגן „לכתחילה/בדיעבד” ווען דער שאלה איז פון לעבן און טויט? „בדיעבד” איז דאך גארנישט ווען מען רעדט פון ווערן געהארגעט!
ענטפער: „לכתחילה/בדיעבד” מיינט דא נישט שוואך/שטארק, נאר מידת חסידות vs. עיקר הדין.
ו) חידוש: דער רמב”ם האלט דאך אז ס’איז נישטא קיין מידת חסידות ביי יהרג ואל יעבור!
פריער (הלכה ד’) האט דער רמב”ם אראפגענומען דעם ענין פון מידת חסידות ביי מסירות נפש (ווער עס גיט זיך אוועק ווען ער דארף נישט, ווערט באשולדיגט אלס „מתחייב בנפשו”). אבער דא זעט מען אז ביי מסירת נפש אחת איז דאך יא דא א מדרגה פון מידת חסידות – מען מעג אים איבערגעבן, אבער חסידים טוען נישט אזוי.
דער תירוץ: דער חילוק איז: ביי סתם מסירות נפש פאר א מצוה (ווי אין הלכה ד’) איז נישטא קיין מידת חסידות – מען דארף נישט שטארבן ווען מען מעג לעבן. אבער דא, ביי מסירת א צווייטן איד, איז יא דא א מדרגה פון חסידות – מען זאל זיך מוסר נפש זיין צו באשיצן דעם צווייטן איד, אפילו ווען מען מעג אים טעכניש איבערגעבן.
מקורות
– ירושלמי תרומות (משנה) – מקור פאר דעם דין פון „ייחדוהו כשבע בן בכרי – יתנוהו להם”
– מעשה שבע בן בכרי (שמואל ב’, כ’) – מורד במלכות דוד, אשה חכמה האט אים ארויסגעגעבן
– מעשה רבי יהושע בן לוי (ירושלמי) – איבערגעגעבן א מענטש צו די מלכות, אליהו הנביא האט אויפגעהערט צו קומען
– אליהו הנביא – „וכי משנת חסידים היא?” – מקור פאר „אין מורין להם כן לכתחילה”
– מנחת יצחק – פארבינדט דעם שטיקל אליהו מיט דעם רמב”ם’ס „אין מורין לכתחילה”
—
הלכה ו’ – חולה ורפואה באיסורי תורה
דער רמב”ם’ס טעקסט
> וכן ענין שאמרו באונס – כך אמרו בחולי. כיצד? מי שחלה ונטה למות, ואמרו הרופאים שרפואתו בדבר פלוני מאיסורי התורה – עושין לו ומתרפא, שכל התורה אינה באה במקום סכנה. חוץ משלוש עבירות אלו שאמרנו, שאם אמר לו הרופא שיתרפא בהן – יהרג ואל ירפא בהן.
פשט
א קראנקער מענטש וואס דארף א רפואה וואס איז אן איסור תורה – מעג מען עס טון, ווייל פיקוח נפש דוחה כל התורה. אבער ביי די שלוש עבירות חמורות (עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים) – יהרג ואל ירפא, אפילו ווען ער וועט שטארבן.
חידושים און הסברים
א) חולה איז א אנדערע סארט אונס ווי דער אונס פון א גוי:
ביי אונס פון א גוי (הלכות א’-ד’) רעדט מען פון א סיטואציע וואו א גוי צווינגט דעם איד. ביי חולה איז דער „אונס” אז ער איז קראנק און דארף א רפואה. דאס איז א נייע קאטעגאריע.
ב) חילוק צווישן אונס פון גוי און חולה לגבי עונש:
ביי אונס פון א גוי – דער מענטש באקומט נישט קיין מלקות (ווי געזאגט אין הלכה ד’), ווייל ער איז אנוס. ביי חולה – דער מענטש טוט א מעשה בידים (ער נעמט די רפואה), דעריבער איז עס נישט דער זעלבער סארט אונס. ער באקומט יא אן עונש (מלקות) אויב ער גייט און נוצט א רפואה פון די ג’ חמורות. עס איז מפורש אין דער גמרא אז מען באקומט מלקות פארן עובר זיין אויף עבודה זרה אפילו במקום סכנה (ביי חולה).
ג) גרויסער חידוש: דער מקור פאר חולה ביי עבודה זרה איז א נייער לימוד – נישט קידוש השם!
דער דין פון חולה ביי עבודה זרה קומט נישט פון דעם ענין פון קידוש השם (וואס איז דער מקור פאר הלכות א’-ד’). ביי קידוש השם רעדט מען פון „ולא תחללו את שם קדשי” – א גוי וואס צווינגט, בפרהסיא, וכו’.
דא איז דער מקור א נייער פסוק: „ואהבת את ה’ אלקיך בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאדך” – „בכל נפשך” = אפילו נוטל את נפשך. דאס מיינט: אפילו ווען דער אייבערשטער אליין נעמט דיין נשמה (דורך קראנקהייט), דארפסטו נאך אלץ ליב האבן דעם אייבערשטן און נישט עובר זיין אויף עבודה זרה.
דער חילוק: ביי קידוש השם איז דער „נוטל את נפשך” דער גוי. ביי חולה איז דער „נוטל את נפשך” דער אייבערשטער אליין – ער האט דיך קראנק געמאכט, ער „סטראשעט” דיך מיט טויט. אפילו הכי דארפסטו נישט עובר זיין אויף עבודה זרה.
ד) דער מקור פאר שפיכות דמים ביי חולה – „הריגת נפש מישראל לרפאות נפש אחרת”:
אויב א מענטש דארף פאר זיין רפואה הרג’ענען א צווייטן איד – איז אוודאי אסור. דער מקור דינט אויך פאר די פריערדיגע הלכה (פון שפיכות דמים ביי אונס פון א גוי) – דער סברא פון „מאי חזית דדמא דידך סומק טפי” (ווער זאגט אז דיין בלוט איז רויטער?).
חידוש: דאס איז נישט בלויז א סברא פון „ווער איז מער חשוב”, נאר דער שכל/דעת זאגט אז דאס הייסט רציחה. אפילו ווען מ’הרג’עט א מענטש כדי זיך צו ראטעווען, בלייבט דאס אן אקט פון רציחה. דער אונס (אז מ’גייט אליין שטארבן) העלפט נישט ביי רציחה, ווייל רציחה איז אן עובדה – דער מעשה רציחה בלייבט וואס עס איז, אומאפהענגיג פון דעם מאטיוו. ביי רציחה איז דער איסור גופא דער גרונט – מ’טאר נישט הרג’ענען א מענטש, פונקט. דאס איז נישט א צוגעלייגטע הלכה, נאר דער עצם פון דעם איסור רציחה.
ה) עריות – דער היקש צו נפשות:
ביי עריות איז דער מקור פאר יהרג ואל יעבור א היקש מפורש פון דעם פסוק: „כי כאשר יקום איש על רעהו ורצחו נפש כן הדבר הזה” (דברים כ”ב, כ”ו). דער פסוק ביי מאנס (אונס) שטעלט גלייך עריות צו רציחה – פונקט ווי ביי רציחה קען מען נישט ראטעווען א נפש דורך הרג’ענען, אזוי אויך ביי עריות קען מען נישט ראטעווען א נפש דורך טון א איסור עריות. עס איז נישט גאנץ קלאר ווי דער היקש ארבעט – צי דאס מיינט אז עריות ווערט ממש באהאנדלט ווי רציחה אין אלע אופנים, אדער נאר לענין יהרג ואל יעבור.
—
הלכה ו’ (המשך) – כדרך הנאתן / שלא כדרך הנאתן
דער כלל
> אין מתרפאין בשאר איסורים אלא במקום סכנה, ובזמן שהן כדרך הנאתן.
מ’טאר זיך נאר מתרפא זיין מיט איסורים ווען עס איז ממש א מקום סכנה (פיקוח נפש), און ווען מ’נוצט דעם איסור כדרך הנאתן – אויף דעם נארמאלן וועג ווי מ’האט הנאה דערפון.
ביישפילן פון כדרך הנאתן
– שקצים ורמשים – מ’גיט דעם חולה עסן, און ער עסט עס.
– חמץ בפסח – ער עסט עס.
– אכילה ביום הכיפורים – ער עסט.
שלא כדרך הנאתן – מותר אפילו שלא במקום סכנה
ווען מ’נוצט איסורים שלא כדרך הנאתן, איז עס מותר אפילו אן סכנה:
– רטייה פון חמץ אדער כלאים – מ’לייגט עס אויף דעם גוף אנשטאט עס צו עסן.
– ביטערע מישונגען – א מאכל איסור געמישט מיט שארפע/ביטערע זאכן, אז „אין בהם הנאה לחיך” – דער צונג האט נישט קיין הנאה.
חידוש: דער חילוק צווישן הנאה און רפואה
פארוואס איז א רטייה פון חמץ „שלא כדרך הנאתן”? מ’האט דאך הנאה פון דער רפואה! דער תירוץ: רפואה אליין איז נישט „הנאה” אין דעם הלכה’שן זין – „הנאה” מיינט ספעציפיש כדרך הנאתן, דער נארמאלער וועג ווי מ’גענוסט דעם דבר איסור (עסן, טרינקען). א רפואה’דיגע ווירקונג איז נישט דער זעלבער סארט הנאה.
אויסנאם: כלאי הכרם און בשר בחלב
חוץ מכלאי הכרם ובשר בחלב – ביי די צוויי איסורים איז אפילו שלא כדרך הנאתן אסור, און מ’טאר עס נאר נוצן במקום סכנה. דער מקור איז פון דער גמרא – ביי די צוויי שטייט נישט „אכילה” (נאר סתם איסור הנאה), ממילא איז אפילו שלא כדרך הנאתן אסור.
מקורות
– „ואהבת את ה’ אלקיך בכל לבבך ובכל נפשך” – נייער מקור פאר עבודה זרה ביי חולה
– „מאי חזית דדמא דידך סומק טפי” – גמרא (סנהדרין / פסחים)
– „כי כאשר יקום איש על רעהו ורצחו נפש כן הדבר הזה” (דברים כ”ב, כ”ו) – היקש פון עריות צו רציחה
– גמרא וועגן כלאי הכרם און בשר בחלב
—
הלכה ז’ – חולת אהבה (מי שנתן עיניו באשה)
דער רמב”ם’ס טעקסט
> מי שנתן עיניו באשה וחלה ונטה למות, ואמרו רופאים אין לו רפואה עד שתבעל לו – ימות ואל תבעל לו, אפילו היתה פנויה. אפילו לדבר עמה מאחורי הגדר – אין מורין לו בכך, וימות ולא יורו לו לדבר עמה מאחורי הגדר.
פשט
איינער איז געווארן חולת אהבה, ליטעראלי קראנק, און די דאקטוירים זאגן אז ער וועט נאר אויסגעהיילט ווערן אויב זי וועט בועל זיין מיט אים. דער רמב”ם פסק’נט: אפילו היתה פנויה – אפילו זי איז נישט פארהייראט (וואס איז לכאורה נישט קיין ממש’דיגע גילוי עריות), אפילו לדבר עמה מאחורי הגדר – אפילו ער פאדערט נאר צו רעדן מיט איר הינטער א צאם – אין מורין לו בכך, וימות.
חידושים
א) דער לשון „אין מורין לו” – נישט „אסור”:
דער רמב”ם זאגט „אין מורין לו” – מ’איז נישט מורה היתר, מ’העלפט אים נישט – נישט אז עס איז סתם „אסור”. דאס איז א ספעציפישער לשון.
ב) דער טעם: שלא יהיו בנות ישראל הפקר:
„שלא יהיו בנות ישראל הפקר, ויבואו בדברים אלו לפרוץ בעריות” – דער גרונט איז נישט ווייל דאס איז ממש גילוי עריות, נאר ווייל עס וועט עפענען א טיר צו פריצות און עריות. דאס איז א סניף פון גילוי עריות וואס מ’דארף זיך אויף דעם לאזן ביז אין נפש.
ג) קשיא פון דער גמרא: ולינסבה?
זאל ער דאך חתונה האבן מיט איר! דער תירוץ: „מים גנובים ימתקו” – ער וויל דווקא אויף דעם אופן ווען זי איז נישט חתונה געהאט צו אים, דאס הייסט דער חולי וועט נישט אויסגעהיילט ווערן דורך חתונה.
ד) באמערקונג:
דאס איז אן אינטערעסאנטע הלכה – אז פאר דעם פרינציפ פון „שלא יהיו בנות ישראל הפקר” זאל אן אומשולדיגער איד שטארבן, און לכאורה ווייסן מיר אויך אז ער גייט טאקע שטארבן.
מקורות
– גמרא וועגן חולת אהבה – „ולינסבה” / „מים גנובים ימתקו”
—
הלכה י”א – חילול השם און קידוש השם שלא בענין מסירת נפש
דער רמב”ם’ס יסוד: נאך א מינינג פון קידוש השם / חילול השם
דער רמב”ם גייט איבער צו א נייעם אספעקט פון קידוש השם / חילול השם וואס איז נישט פארבונדן מיט מסירת נפש.
חידוש: איין מצוה מיט מערערע מינינגען
דער רמב”ם’ס שיטה איז אז איין מצוה קען מיינען מער ווי איין זאך, און ביידע זענען דאורייתא. קידוש השם / חילול השם האט מערערע דימענשאנס – (1) מסירת נפש ביי יהרג ואל יעבור, (2) ווי מ’פירט זיך אין טאג-טעגליכן לעבן. ביידע זענען חלקים פון דער זעלבער מצוה, אבער מיט אנדערע פסוקים.
—
חילול השם: עבירה בשאט נפש
„אם עבר מדעתו בלא אונס” – איינער וואס טוט אן עבירה מדעתו, מיט א רואיגקייט, „בשאט נפש” – מיט גרינגשעצונג, גלייכגילטיגקייט, א זלזול אין דעם אייבערשטן’ס מצוות.
חידוש: וואס מיינט „בשאט נפש” / „להכעיס”
„להכעיס” מיינט נישט ליטעראלי אז ער וויל מאכן דעם אייבערשטן ברוגז. עס מיינט אז ער טוט עס מיט א זלזול, עס גייט אים נישט אן, א גלייכגילטיגקייט. „מדעתו” מיינט אויך נישט „ברצונו/בבחירתו” אין דעם זין פון „ער וויל”, נאר אז ער טוט עס מיט’ן גאנצן דעת, באוואוסטזיניג.
דער פסוק: שבועת שקר
דער רמב”ם ברענגט א ראיה: „לפיכך אמרו בשבועת שקר: וחללת את שם אלקיך אני ה'”.
חידוש: אפשר קען מען נישט טון שבועת שקר שלא בשאט נפש – ווייל דער גאנצער מהות פון שבועת שקר איז אז מ’שווערט בוואוסטזיניג א ליגן, וואס איז אינהערענט א זלזול אין דעם אייבערשטן’ס נאמען. איינער וואס טוט שבועת שקר בטעות איז אן אנוס, נישט א מזיד. ממילא איז שבועת שקר א פערפעקטער ביישפיל פון חילול השם בשאט נפש.
חילול השם בפרהסיא
„ואם עבר על אחת מכל המצוות האמורות בתורה בפרהסיא” – אויך דאס איז חילול השם, ווען מ’טוט אן עבירה ברבים.
—
קידוש השם: מצוה/פורש מעבירה לשם שמים
דער פארקערטער: „וכן כל הפורש מעבירה או עשה מצוה, לא מפני דבר בעולם, לא פחד ולא יראה ולא לבקש כבוד, אלא מפני הבורא ברוך הוא” – איינער וואס האלט זיך צוריק פון א עבירה אדער טוט א מצוה ריין פאר דעם אייבערשטן, אן קיין דרויסנדיגע מאטיוון – הרי זה מקדש את השם.
דער ביישפיל: יוסף הצדיק
„כמעשה יוסף הצדיק עצמו מאשת רבו” – יוסף האט זיך צוריקגעהאלטן פון אשת פוטיפר, כאטש ער וואלט עס געקענט טון אן שום קאנסעקווענצן, און ער האט זיך צוריקגעהאלטן ריין וועגן כבוד שמים.
באמערקונג: יוסף’ס מעשה איז געווען בצנעה, נישט ברבים. דער רמב”ם זאגט אז אויב עס איז בצנעה איז עס בצנעה, אויב ברבים איז עס ברבים – ביידע זענען קידוש השם. אבער ברבים איז דאך מער חשוב, און דער ביישפיל פון יוסף איז דוקא בצנעה.
חידוש: יוסף איז געווען אליין אין מצרים, קיינער אידישער איז נישט געווען דארט. פונדעסטוועגן האט ער געזאגט „וחטאתי לאלוקים” – דאס ווייזט אז ביי חילול השם איז נישט קיין חילוק צווישן ביחיד און ברבים. ביי חילול השם איז נישט שייך דער ענין פון „לבקש כבוד” (וואס איז שייך ביי ברבים), ווייל דער חטא איז פאר’ן אייבערשטן אליין – „לאלוקים”.
—
צווייטע קאטעגאריע פון חילול השם – אדם גדול בתורה ומפורסם בחסידות
דער רמב”ם ברענגט א צווייטע זאך וואס איז בגדר חילול השם, אפילו עס איז נישט די „ליטעראלע” חילול השם:
> „שיעשה אדם גדול בתורה ומפורסם בחסידות דברים שהבריות מרננות אחריו בשבילם” – אפילו אז די זאכן זענען נישט קיין עבירה, אבער מענטשן קוקן אראפ דערפון, „מרננות” – מ’רעדט שלעכט – הרי זה חילול השם.
פארוואס דוקא „אדם גדול בתורה ומפורסם בחסידות”?
מענטשן עקספעקטן פון אים מער. ער איז אויף א העכערע מדרגה, ער רעפרעזענטירט דעם אייבערשטן’ס מענטשן פאר דער וועלט. ווען ער פירט זיך נישט לויט דעם, ווייזט ער כביכול אז תורה און חסידות איידלט נישט אויס א מענטש, און דערמיט ברענגט ער אראפ די כבוד פון תורה, אידישקייט, און דעם אייבערשטן.
חידוש: „הכל לפי גדלו של חכם” – ווי גרעסער דער חכם איז, אלץ מער דארף ער זיך היטן. נישט נאר אז ער דארף טון מער מצוות, נאר אפילו זאכן וואס זענען נישט אסור – אויב מענטשן קוקן עס אן ווי א מיאוס’ע זאך, טאר ער עס נישט טון. דאס איז דער טעם פארוואס עס זענען דא צדיקים וואס האבן געוואלט זיין „צדיקים נסתרים” – כדי זיך אויסצודרייען פון דעם פראבלעם פון חילול השם.
ביישפילן פון חילול השם ביי אן אדם גדול:
א) „שלקח ולא שילם מיד” – ער נעמט א חפץ פון א מוכר און באצאלט נישט אויפ’ן פלאץ, „מקיפו” – ער שטופט אפ דעם באצאלן.
ב) „ירבה בשחוק, אכילה ושתיה אצל עם הארץ” – ער פארברענגט צופיל מיט עמי הארץ אויף א לייכטזיניגע אופן.
ג) „ואינו מקבלם בסבר פנים יפות” – ער נעמט נישט אויף מענטשן שיין.
ד) „בעל קטטה וכעס” – ער פירט זיך קריגעריש.
ה) „וגוזל דברי מריבה” – ער רעדט נישט איידל צו מענטשן.
—
קידוש השם דורך הנהגה – וויאזוי טוט מען יא קידוש השם?
דער רמב”ם ברענגט דעם פארקערטן צד:
> „אם מדקדק החכם על עצמו” – ער לייגט צו קאפ אויף זיין הנהגה:
– „דיבורו בנחת עם הבריות” – ער רעדט שיין צו מענטשן.
– „דעתו מעורבת עמהם” – ער לאזט זיך אראפ צו זייער לעוועל.
– „מקבלם בסבר פנים יפות” – ער נעמט אויף מענטשן שיין.
– „אינו נעלב מהם ואינו עולבם” – אפילו ווען זיי פארשעמען אים, פארשעמט ער זיי נישט צוריק.
חידוש אין „אינו נעלב מהם” – דריי פירושים:
א) ער איז האמבל און סענסיטיוו – ער ווייסט אז ער ווערט נישט פארשעמט (ער שפירט עס נישט).
ב) עס איז א הקדמה צו „אינו עולבם” – אפילו ווען ער ווערט יא נעלב, איז ער פונדעסטוועגן נישט עולב צוריק.
ג) עס גייט צוזאמען מיט „דעתו מעורבת עמהם” – ער לאזט זיך אראפ צו זייער לעוועל, אבער „אינו עולבם” מיינט ער זאגט נישט: „יעצט בין איך שוין אויף דיין לעוועל, קען איך דיך שעלטן אויף דיין לעוועל אויך.” ער לאזט זיך אראפ ביז א געוויסע עלבוין, אבער נישט ווייטער.
– „מכבד להם אפילו למקילין בכבודו” – ער איז מכבד אפילו די וואס זענען מקיל אין זיין כבוד.
[דיגרעסיע: כבוד פון א תלמיד חכם] – שפעטער אין הלכות דעות זאגט דער רמב”ם יא וועגן וויאזוי א תלמיד חכם דארף האלטן זיין כבוד. דאס איז א „האקעלע זאך” – ווייל דא זאגט ער מ’זאל זיין מכבד אפילו למקילין בכבודו, און דארט זאגט ער מ’דארף האלטן דעם כבוד. עס איז דא א שיעור וויפיל מ’קען מכבד זיין מענטשן וואס זענען מקיל.
– „נושא ונותן באמונה” – ער פירט מסחר ארנטליך.
„ולא ירבה בריעות עמי הארץ וישיבתן” – דער חילוק צווישן „בריות” און „עמי הארץ”
דער רמב”ם זאגט אז דער חכם זאל נישט זיצן און פארברענגען מיט עמי הארץ אין זייערע סעודות און מיטינגס.
קשיא: אפילו די עמי הארץ אליין זאגן „דער רב האלט זיך גרעסער פון אונז” – זיי ווילן נישט אז ער זאל זיצן מיט זיי. פארוואס זאל ער נישט?
תירוץ: עס גייט נישט אן וואס די עמי הארץ זאגן. די „בריות” וואס מ’רעדט פון (ביי „דיבורו בנחת עם הבריות”) זענען נארמאלע, מכובד’יגע מענטשן – וואוילע מענטשן. „עמי הארץ” זענען געמיינע מענטשן – מיט זיי צו זיצן איז א בושה. די נארמאלע בריות אליין וואלטן נישט געזעסן מיט עמי הארץ, און ווען דער רב זיצט מיט זיי איז עס נישט טויגליך.
—
„נמצא תמיד עוסק בתורה, עטוף בציצית, מוכתר בתפילין, ועושה בכל מעשיו לפנים משורת הדין”
חידוש: „תמיד עוסק בתורה” – א פראקטישע הנהגה:
א מענטש קען נישט אייביג עוסק זיין בתורה. אבער דער כוונה איז: ווען מענטשן זעען אים, זאל ער זיין עוסק בתורה. ווען דער רב שפילט, זאל ער שפילן אינדערהיים, נישט אין פאבליק. ווען מענטשן זעען אים, זאל ער זיין „נאה ומתוקן בתורה.”
—
„והוא שלא יתרחק הרבה” – דער דרך הממוצע
דער רמב”ם זאגט אז ער דארף גיין ווייט פון שלעכטע מידות, אבער נישט ביז דער קצה האחרון – ער זאל בלייבן נאנט צו דער מדה ממוצעת.
חידוש: „שלא יתרחק” – צוויי פירושים:
– א) ער זאל זיך נישט צופיל מתרחק זיין פון מענטשן (נישט ווערן א „יושב בדד וידום”, א שומם).
– ב) ער זאל נישט גיין צו ווייט אין איין עקסטרעם פון פרומקייט.
סברא: ווען ער וואלט געגאנגען אין איין עקסטרעם, וואלטן געוויסע מענטשן אים טאקע מער מחשיב געווען, אבער אנדערע וואלטן אים פאראכטעט. דורך דעם דרך הממוצע – „עד שימצאו הכל מקלסין אותו ואוהבין אותו ומתאווין למעשיו” – יעדער איינער זאל אים משבח זיין.
שאלה: ווען ער טוט דאס פאר זיין אייגענעם כבוד?
תשובה: ער טוט עס נישט פאר זיין אייגענעם כבוד. דורך דעם זעען מענטשן אז חסידים זענען מתעסק אין עבודת השם, און דאס ברענגט ארויס די התפארות פון דעם אייבערשטן – ווי דער פסוק זאגט: „עבדי אתה ישראל אשר בך אתפאר” – דער אייבערשטן’ס מענטשן זענען בפועל אזוי, און דאס איז א קידוש השם.
—
דער ברייטער היקף פון קידוש השם – פון מסירת נפש ביז הנהגה
חידוש כללי: דאס איז זייער ווייט פון וואו מ’האט אנגעהויבן דעם פרק – מ’האט גערעדט פון אריינטאנצן אין פייער פאר’ן אייבערשטן (מסירת נפש), און יעצט רעדט מען פון וויאזוי מ’פירט זיך מיט מענטשן. אלעס איז בכלל קידוש השם – נישט נאר מצוות וואס מ’טוט, נאר בכלל וויאזוי מ’לעבט.
מקורות
– „וחללת את שם אלקיך אני ה'” – פסוק ביי שבועת שקר, ראיה פאר חילול השם בשאט נפש
– מעשה יוסף הצדיק – ביישפיל פון קידוש השם שלא בענין מסירת נפש
– „וחטאתי לאלוקים” – יוסף’ס לשון, ראיה אז חילול השם איז אפילו ביחיד
– „עבדי אתה ישראל אשר בך אתפאר” – פסוק פאר קידוש השם דורך הנהגה
– גמרא יומא (דף פ”ו.) – ברייתא וועגן קידוש השם און חילול השם דורך הנהגה
תמלול מלא 📝
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ה׳ – מצוות קידוש השם
סטרוקטור פון הלכות יסודי התורה – פארוואס קומט קידוש השם דא אריין?
Speaker 1: א גוטן. אונז לערנען אין רמב”ם הלכות יסודי התורה, אין ספר המדע, דער פינפטער פרק. דא לערנט דער רמב”ם וועגן די מצוה פון קידוש השם, וואס דער רמב”ם האט אויסגערעכנט צווישן די מצוות פון הלכות יסודי התורה — די מצוה פון “ונקדשתי”, פון מקדש זיין שם שמים, און “ולא תחללו”, נישט מחלל זיין שם שמים.
ווילסטו אונז זאגן וויאזוי ס׳קאנעקט זיך מיט ביז יעצט? וואס גייט די סטרוקטור פון הלכות יסודי התורה אפשר?
דער לאגישער פלאס – פון אהבה/יראה צו מסירות נפש
Speaker 2: אונז קענען זאגן אז דער רמב”ם האט אונז געזאגט מלכתחילה: וויסן, וויסן דעם אייבערשטן. און נאכדעם האט ער אונז מסביר געווען אז ס׳איז זייער שווער צו וויסן דעם אייבערשטן אליין, אבער אונז קענען וויסן אביסל וועגן דעם אייבערשטנ׳ס בריאה — סיי די וואס ווערט גערופן מעשה מרכבה, דאס איז די אייבערשטע בריאה וואס איז נאנט צו אים, די מלאכים, גלגלים, די עולמות העליונים. און די לעצטע פרק האט ער מסביר געווען די סארטן מינים וואס זענען דא אויף די וועלט, די וואס זענען צוזאמגעשטעלט פון חומר וצורה, און אזוי ווייטער.
און ער האט געענדיגט אז ווען א מענטש איז מתבונן אין די זאכן, קומט מען צו אהבת השם און יראת השם. און יעצט גייט ער צו די מצוה פון קידוש השם. איינמאל אונז האבן ליב דעם אייבערשטן, אונז האבן מורא פאר׳ן אייבערשטן, קען שוין א איד זיין גרייט צו מקדש זיין שם שמים, אפילו האבן מסירות נפש.
קידוש השם געהערט צום נושא פון דער אייבערשטער אליין
Speaker 1: דאס איז איין וועג פון עס זאגן. אבער מען קען דאך טראכטן, ס׳איז זייער אינטערעסאנט. הלכות יסודי התורה הייסט אזוי ווי — די יסודי התורה. די ווארט “יסודי התורה” קען מען טייטשן: די עיקר יסודות.
און למעשה, אויב מען קוקט אין די מצוות וואס ער ציילט אויס, אדער אויך אין די סדר הפרקים — אונז האבן נישט דא קיין ליסט פון די פרקים, אין די אנדערע רמב”ם׳ס איז דא א ליסט פון די פרקים, ס׳איז דא אזא מפתח, די וויפיל משנה תורה האט אלעמאל א גוטע ליסט פון די פרקים וואס מען קען זען די סטרוקטור — אבער אונז קענען געדענקען אז די ערשטע פיר פרקים רעדט ער וועגן ווער דער אייבערשטער איז, בעיסיקלי. אזויווי דו זאגסט, אויך זיינע בריאים, אבער וואס דער אייבערשטער איז — דאס איז די ערשטע יסוד פון אלעס.
דאס איז וועלכע מצוות? די מצוה פון אמונה, די מצוה פון אחדות, די מצוה פון איסור עבודה זרה, אפשר עיקר איסור עבודה זרה, אהבה ויראה — די מצוות.
נאכדעם, אונז זענען דא, אין די זיבעטע פרק ביז די צענטע פרק רעדט ער וועגן נבואה. דאס האט דער רמב”ם געברענגט פארדעם אויך — די מצוה צו לשמוע לנביא ולשלול נבואתו, דאס האט צו טון מיט די… און דארט איז ער מסביר די עיקרים וואס האבן צו טון מיט נבואה.
סאו, די אלע פרקים זענען עיקרים, נישט קיין… עס איז אויך דא מעשה, און די מעשה פון לערנען, און די מעשה פון אהבה ויראה איז אפשר א מעשה, אבער עס איז מער יסודות — ווי מען זאגט, ספר המדע.
דער יוצא מן הכלל איז דער מיטלסטער צוויי פרקים, פרק ה׳ און ו׳, וואס פרק ה׳ רעדט זיך וועגן, אזוי ווי אונז האלטן דא, הלכות קידוש השם, און פרק ו׳ רעדט זיך אויך א סארט חילול השם פון מחיקת השם. פרק ו׳ איז מחיקת השם.
סאו, זעט אויס אז דער רמב”ם האט געטראכט — אדער איין וועג וויאזוי מען קען עס טראכטן איז — אז דער רמב”ם האט דאך זיין ספר ארגאניזירט אויף מצוות, רייט? און ער וויל דאך… נישט דווקא מעשיות, מצוות. מצוות קענען זיין אויך בדיבור, אויך בדעת, אויך ב… דער רמב”ם האלט נישט אז יעדע מצוה מוז זיין א מעשה. ער זאגט דאך אפילו שוין שורש ט׳ — איך געדענק אז ס׳איז דא מצוות במחשבה וכו׳, וואס איז נישט קיין מעשה, אדער א פירונג, אדער א לימוד, וואטעווער ס׳איז, ס׳איז נישט קיין מעשה.
אבער איך זאג, אז דער רמב”ם מצד אחד וויל ברענגען אלע מצוות, מצד שני וויל ער עס ארגאניזירן אויף א לאדזשיקעל וועג. יא, קודם זאגט מען די יסודות, און פון די יסודות קומט ארויס ענפים. פון דעם איז דאך המדע די ערשטע זאך. אבער מצד שני וויל ער דאך ברענגען דא אלע מצוות.
למשל, אין פירוש המשנה, וויאזוי ער גייט פלעין אין די לאדזשיקעל סדר — ביי די עיקרים שטייט נישט נאך מצוות מיט אמאל צווישן די עיקרים. ס׳איז דא דרייצן עיקרים, און דאס איז מער ווייניגער — אלע דרייצן עיקרים מער ווייניגער שטייען אין ספר המדע, א חלק אין הלכות יסודי התורה און א חלק אין הלכות תשובה, מ׳דארף עס רעכענען ווען דעמאלטס.
אבער לכאורה זענען יא דא מצוות וואס דער רמב”ם האט פארשטאנען אז די מצוות האבן צו טון מיט דעם מער בעיסיק זאך. למשל, ס׳איז דא איין מצוה פון וויסן אז ס׳איז דא א גאט — איז דא אויך געוויסע מצוות וואס זענען זיך מסתעף צו די עצם מציאות השם.
מ׳קען זאגן אז די מצוה פון קידוש השם… ס׳איז דא א מצוה פון שמירת שבת. שמירת שבת איז א קידוש השם, יעדע זאך איז… אבער נישט דירעקט. ס׳איז נישט אז “היט אויף די כבוד פון דער אייבערשטער, היט אויף די מעלה פון דער אייבערשטער” — איז נישט שבת. שבת איז א זכר למעשה בראשית, ס׳איז נעקסט לעוועל.
לכאורה, די מצוה פון קידוש השם, אויך די מצוה פון מחיקת השם כמעט, איז ממש די מצוה פון… דירעקט. ס׳איז א מצוה וואס איז שייך צו נושא — אנדערע ווערטער: דער רמב”ם האט געזאגט ער גייט ארגאנייזן די מצוות לויט נושאים, יא? למשל, אלע מצוות וואס האבן צו טון מיט אסורים — נישט אז ער גיבט אן עקזעמפל — ס׳איז נישט דא איין מצוה, אבער אלע מצוות וואס האבן צו טון מיט די ענינים פון געלט, רייט? אלע פון זיי געהערן אין ספר קנין.
סאו, אזוי אויך זאגט ער: אלע מצוות וואס האבן צו טון מיט דער אייבערשטער זענען אין הלכות יסודי התורה. וועלכע מצוות האבן צו טון מיט דער אייבערשטער? איז קידוש השם! דאס איז א מצוה! לקדש שמו! עס איז ממש א מצוה וואס האט צו טון מיט דער אייבערשטער! נישט דא קיין סאך מצוות וואס זיי האבן דירעקט צו טון מיט דער אייבערשטער! דאס איז א מצוה וואס האט צו טון — טאקע א מצוה מעשיות, נישט קיין מחשבה, עס איז דא הלכות. אבער לכאורה דאס איז א פשט וואס מען קען פארשטיין פארוואס דאס קומט אריין אין הלכות יסודי התורה.
דער פשט פון אלעזר – כללי המצוות
און מען קען אויך עס זעהן — אז דא אין דעם, אזוי ווי מיין ברודער האט געטענה׳ט, אלעזר, אז עס איז דא אויך די געוויסע כללי המצוות דא.
מען קען פרעגן, איך ווייס נישט צי דאס איז די אמת׳דיגע פשט, דאס איז אלעזר׳ס פשט. אבער מען קען טענה׳ן אן אנדערע פשט אז… יא, האט געזען אז ער האט גערעדט אין זאבנא ישיבה דארט וואס ער האט אויסגעלאכט — וויסן, אונז האבן די גרופ פון… ווי הייסט עס? חבורות. מען קען שמועסן און פרעגן קשיות ותירוצים, ער האט זיך געשלאגן א ביסל מלחמתה של תורה.
ער האט דארט געטענה׳ט אז ס׳קען זיין אז דא ליגט אויך דא א יסוד, אזוי ווי בעיסיק זאכן פון די כללים פון די גאנצע תורה. למשל, איינע פון די יסודות וואס מען דארף וויסן: אז די תורה איז דאך תרי”ג מצוות, מען דארף וויסן ווי שטארק — וועלכע מצוות דארף מען זיך מוסר נפש זיין, ווי ווייט גייט יעדער מצוה. דאס איז אזוי ווי א… דא וויסט מען אויף וועלכע אלע אנדערע מצוות וואס זענען נישט דא, וועניג דארפן. עס איז קלאר.
Speaker 2: זייער גוט. דאס פארענטפערט אויך דאס וואס אונז האבן גערעדט דא א ביסל שוין פריער, וואס דערמיט איז דאך אז מ׳זאל גיין זעהן אז נישט לכאורה — די חלק פון הלכה זענען אויף אנדערע מצוות וואס מען דארף זיך יא מוסר נפש זיין, און מ׳דארף זיך נישט — נישט קיין ענין פון קידוש השם, אבער מען קען זאגן אז ס׳איז פארט פון יסודי התורה, ווייל דאס איז א בעיסיק זאך צו וויסן.
קידוש השם אלס אולטימאטיווער טעסט פון אהבה ויראה
אבער נאך צוויי קלייניגקייטן וואס אפשר ס׳טוט נישט ליב, אבער מ׳קען עס זאגן. אז קידוש השם איז אויך דער ענין פון — נאך דאס דא — אהבה ויראה, איז דא קידוש השם. ס׳הייסט אזוי: א מענטש קען זיך נאר מוסר נפש זיין אז דא איז אהבה ויראה, אבער אויך דאס איז דער פלאץ ווי אהבה ויראה גייט ווערן דאס מערסטע געטעסטעט. דעמאלטס וועסטו האבן אהבה ויראה — אז ווען מ׳הייסט מוסר נפש זיין, זאלסטו זיך מוסר נפש זיין. אזוי ווי דער רמב”ם זאגט דא, אז א מענטש זאל טראכטן וועגן דעם — דעמאלטס ווייסטו אז דיין אהבה ויראה איז א ריעל.
נאך פרק ד׳ איז מסירות נפש „גרינגער”
און סתם א קלייניגקייט נאך איינס: אז נאך פרק ד׳ ווערט עס אביסל גרינגער זיך מוסר נפש זיין, ווייל מ׳האט שוין געלערנט א סך הכל ביז דא — וואס דער רמב”ם איז מאריך אויף אלע המאורות און מזלות און אלעס דעם — האסטו דעת. דאס איז די גרויסע זאך, מיט דעם ביסטו דומה צו מלאכים. אבער דא גייט עס שוין ווייטער נאך העכער — צו מוסר נפש זיין.
קידוש השם אלס ענף פון אהבת השם – יד פשוטה
Speaker 1: זייער גוט. ס׳איז שוין אביסל אן עזיער פיל אראפצושלעגן נאך פרק ד׳. איך בין בכלל נישט מחולק, נישט נאר נישט מחולק, איך קען נאך מחזק זיין אפילו.
אבער די ערשטע זאך וואס דו האסט געזאגט איז א מפורש רמב”ם. ער ברענגט עס נישט דא, ס׳איז אינטערעסאנט. איך האב געזען אויף די זייט — מיר לערנען אסאך הרב רבינוביץ׳ פירוש יד פשוטה — ער ברענגט אז דער רמב”ם אין מצוות אהבת השם אין ספר המצוות זאגט, ברענגט ער דעם מדרש “שמע שמים ואשירה… ואל יחדך” — אז דאס איז צו פארשפרייטן… מען זעט אז דער רמב”ם גייט ברענגען די זעלבע נושא דא אין די ענין פון קידוש השם, אז צו פארשפרייטן דעם אייבערשטן איז אויך אן ענין פון אהבת השם.
ס׳קען זיין אז מ׳איז ממש מקיים אפילו די מצוה פון אהבת השם ווען מ׳מאכט קידוש השם — עס איז אויך אן ענף פון “להאהיב שמו”.
ראיה פאר נצחיות הנפש פון קידוש השם
די צווייטע זאך וואס דו זאגסט איז זיכער. ס׳שטייט דאך — ס׳איז דא דא א מפרש אויף די זייט, מיר האבן גערעדט וועגן דעם נעכטן מיין איך, אין די פריערדיגע שיעור — אן אנאנימער מפרש. ער זאגט אז איינע פון די ראיות… ס׳איז דא א קשיא: וויבאלד מ׳זעט נישט געהעריג אין די תורה אז ס׳זאל שטיין אז די נשמה שטארבט נישט, די נצחיות הנפש שטייט נישט קלאר אין די תורה. זאגט ער אז ער האט א ראיה פון די מצוה פון קידוש השם. ווייל וואס איז די פשט אז א מענטש זאל זיך מוסר נפש זיין? פארוואס זאל דען א מענטש מוסר נפש זיין? אלעמאל אז מ׳זאגט: די נשמה לעבט אויף אייביג. דאס איז זיכער, די קניאק איז אמת.
דער תניא׳ס יסוד – פון מסירות נפש צו קליינע נסיונות
אבער איך האב געהערט אז די קידוש השם איז די פרייז פאר אהבה ויראה — אז דער רב פון שטעטל האט געהאט א איד וואס האט זיך געקאכט און געשריגן “זה קלי ואנוהו, אלקי אבי וארוממנהו”. וויפיל האט ער שוין געקאסט דעם אייבערשטן? לאמיר זען, ווען ס׳קומט צו א מבחן, ווען ס׳קומט צו א מבחן, דעמאלטס אהבה ויראה…
אקעי. וועגן דעם טאקע, דער תניא רעדט אסאך וועגן דעם: אז ווען א מענטש האט א קליינע נסיון, זאל ער זיך דערמאנען אז ער וואלט געווען גרייט — ווייל אפילו א איד ווי פשוט ער איז, איז גרייט צו מסירות נפש. ממילא, ווי גרויס איז שוין די קליינע נסיון?
—
הלכה א׳ – כל בית ישראל מצווין על קידוש השם
Speaker 1: אקעי, לאמיר גיין ווייטער. הייב אן, זיי לערנען פאר.
Speaker 2: זאגט דער רמב”ם: מצות קידוש השם — זאגט דער רמב”ם — “כל בית ישראל”, דאס הייסט אלע אידן, ס׳איז נישט נאר א מצוה אויף זכרים, נאר אויף זכרים און נקבות, אפילו קינדער לכאורה, יא — “מצווין על קידוש השם הגדול הזה”.
„כל בית ישראל” – לאפוקי וואס?
אפשר די “כל בית ישראל” איז לאפוקי די פריערדיגע הלכה, וואס איז נאר געווען פאר די יחידי סגולה וואס לערנען מעשה מרכבה. האט מען געקענט מיינען אז נאר דער וואס פארשטייט טאקע די אייבערשטער — אזויווי מ׳האט פריער גערעדט — ער קען זיך מוסר נפש זיין. ניין, קידוש השם דארף יעדער איד טון.
דיסקוסיע: צי קינדער זענען אריינגערעכנט?
Speaker 1: ווער זאגט קינדער? דו האסט געזאגט. “כל בית ישראל” מיינסטו?
Speaker 2: אזוי טייטשט ער אין די משנה ברורה — ער טייטשט אזוי, אז “כל בית ישראל”, אז עס איז נישט קיין מצוה מיט א בן נח. א בן נח איז נאר מחויב אין די שלש עבירות חמורות, אבער אין קידוש השם איז נאר כלל ישראל.
אבער עס איז געווען צייטן ווען אין גזירות שמד וואס אידן האבן ענקארעדזשד זייערע קינדער אז זיי זאלן נישט אריינפאלן ביי די גוים…
Speaker 1: אקעי, לאמיר נישט אריינגיין אין די עקטשועל דיסקאשענס פון…
אקעי, עס איז געווען א פראבלעם מיט דיין מייק ביז יעצט, אבער עס איז נישט געווען געפערליך. איך האב עס שוין איינגעפלאגט, איך האב עס מיינפאלט.
Speaker 2: וויידער?
Speaker 1: ניין, דער צווייטער, דיין. עס איז געגאנגען פון דא, אבער איך האב עס… טשעקן אויב נישט וועל איך עס פיקסן. טשעקן נאכדעם אויב עס איז דא א פראבלעם.
Speaker 2: אקעי.
דיסקוסיע: קינדער, מסירות נפש, און איסור רציחה
Speaker 1: זאג די רמב”ם.
Speaker 2: אקעי. “כל בית ישראל” — אלע אידן… אבער די רמ”א האט זיך נישט געהאלטן פון יענע דרך פון הארגענען די קינדער, עס קען נישט זיין.
Speaker 1: ניין, הארגענען זיכער נישט. זיי האבן עס געטאן אין חינוך אזוי — זיי האבן געזאגט פאר א קינד…
Speaker 2: אה, חינוך. פונקט די זעלבע חקירה.
Speaker 1: לכאורה איז עס נישט קיין סתירה, ווייל דו האסט אן איסור רציחה, וואס דו קענסט נישט אליין הארגענען — איז דאך צו זאגן יענעם “הארג׳ע דיך”.
Speaker 2: יא, אבער כולי עלמא פרעגט מען דאך — אויב דער גוי קומט און ער זאגט, “דינא דמלכותא דינא, נישט היינט נאכט זעכציג מיט די אלע קינדער, דא האסטו איין איד וואס זאל טאן…” אבער הארגענען די קינדער הייסט רציחה, ווייס איך נישט אז דאס מעג מען נישט.
Speaker 1: יא, אקעי, אמת, דאס איז אן איסור רציחה. אבער צו זאגן די קינדער זאלן עס אליין טאן איז לכאורה מתיר — זייער די הלכה.
Speaker 2: ניין, אבער איך פרעג דאך — עס איז קשה אזוי לכאורה, ווייל איך מיין, עס איז אן אינטערעסאנטע חקירה, יעצט כאפ איך. אבער לכאורה א קטן איז נישט מחויב אין קיין שום מצוות. אבער מציאות׳דיג וואלט געווען זייער פאני אז מ׳זאל זאגן אז עס קומט דער גוי צו דער איד, דער אידישער טאטע, און ער זאגט אים “דינא דמלכותא דינא” — זאלן מיר אים זאגן, אוודאי וועט ער זיך אונטערנעמען מסירות נפש, אבער די קינדער קענען? עס מאכט נישט קיין סענס.
Speaker 1: ניין.
Speaker 2: וואס קוועטשט אזוי איינס?
Speaker 1: אויף דעם זאגט מען אזוי: אז זיי זענען נאך נישט מחויב.
„השם הגדול הזה” – דער אייבערשטער פון די פריערדיגע פרקים
Speaker 2: אקעי, עניוועי. עס שטייט נישט, דאס איז א דיוק. “כל בית ישראל מצווין על קידוש השם הגדול הזה” — דער גרויסער…
Speaker 1: אה, דאס איז גוט. דער גרויסער אייבערשטער וואס מיר האבן זיך אביסל באקענט מיט אים די לעצטע פאר פרקים — דער גרויסער אייבערשטער — זיי זענען אים מצווה אויף קידוש שמו, אויף צו מקדש זיין.
„שנאמר ונקדשתי בתוך בני ישראל” – צוויי אספעקטן
ער גייט שוין מסביר זיין וואס מיינט דאס מקדש זיין. שנאמר “ונקדשתי בתוך בני ישראל”.
Speaker 2: “בתוך בני ישראל” איז א מצוה — אז דער אייבערשטער זאל ווערן נקדש בתוך בני ישראל. און אויסער די מצוה, איז עס א סיבה — ווען “ונקדשתי”, איז ער א לטובתם.
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ה’ – קידוש השם (המשך)
חקירה: צי קטנים זענען מחויב אין קידוש השם?
Speaker 1: יא, אוקיי, אמת, דאס איז אן עבירה פון רציחה. אבער זאגן די קינדער זאלן עס אליין טון, איז לכאורה וועט דאס זיין זייער הלכה.
Speaker 2: ניין, אבער איך פרעג, איך זאג, ס’איז קשיא אויף דעם לכאורה, ווייל איך מיין, דאס איז אן אינטערעסאנטע חקירה. יעצט כאפ איך, אבער לכאורה א קטן איז נישט מחויב אין מצוות קידוש השם, ער איז נישט קיין מחויב אין קיין שום מצוות. אבער מצד שני, עס וואלט געווען זייער פאני אז מיר זאלן זאגן אז ס’קומט דער גוי צו די אידישע טאטע און ער זאגט אים טו עבודה זרה, זאל מען אים זאגן, אוודאי וועלן זיי זיך מוסר נפש זיין, אבער די קינדער קענען… ס’קוקט נישט אויס אזוי אמת.
Speaker 1: יא, אבער דעם זאגט מען אזוי, אז זיי זענען נאך נישט מחויב. אוקיי, עניוויי, ס’שטייט נישט, דאס איז א דיוק.
—
הלכה א’: כל בית ישראל מצווין על קידוש השם
Speaker 1: כל בית ישראל מצווין על קידוש השם הגדול – אזוי, דער גרויסער אייבערשטער, דער גרויסער אייבערשטער וואס מיר האבן זיך אביסל באקענט מיט אים אין די לעצטע פאר פרקים, דער גרויסער אייבערשטער, זענען מיר מצווה אויף קידוש שמו, אויף מקדש זיין.
ער גייט שוין מסביר זיין וואס מיינט דאס מקדש זיין. שנאמר, ס’שטייט אין פסוק, ונקדשתי בתוך בני ישראל – איז א מצוה אז דער אייבערשטער זאל ווערן נקדש בתוך בני ישראל. און אויסער די מצוות עשה פון ונקדשתי איז דא א לאו, א לא תעשה, מוזהרין שלא לחללו, שנאמר ולא תחללו את שם קדשי.
חידוש: עשה און לא תעשה אויף דער זעלבער מעשה
וואס איז דער אפטייטש פון קידוש השם און חילול השם? זאגט דער רמב”ם, מסביר ווייטער, כיצד.
Speaker 2: יא, ס’איז לכאורה די עשה און לא תעשה איז אויף די זעלבע מעשה, יא?
Speaker 1: ווען מ’איז מחויב אין קידוש השם, איז מען אויך יוצא די מצוה פון ולא תחללו. פארקערט, אויב מ’מאכט א חילול השם, ער טוט נישט מקדש זיין, איז מען עובר אויף סיי די לא תעשה און מ’איז נישט מקיים די עשה.
חידוש: ונקדשתי מיינט מער ווי פשט – תורת כהנים
דאס איז די לימוד פון תורת כהנים, אז דאס איז די טייטש. ווייל איינער וואלט געקענט טייטשן נאר פשטות’ן שפראך פון מקרא, מיינט ונקדשתי דורכ’ן מכבד זיין, דורכ’ן טון זיינע מצוות. אבער זאגן חז”ל אז ס’מיינט מער פון דעם, ס’מיינט זיך מוסר נפש זיין.
—
דער כלל: יעבור ואל יהרג בשאר מצוות
חידוש: דער רמב”ם הייבט אן מיט דער כלל, נישט מיט דער אויסנאם
כיצד? בשעה שיעמוד גוי – א גוי וואס שטייט אויף און ער מענה זיין, ער צווינגט אידן – לעבור על אחת מכל מצוות האמורות בתורה או יהרגנו.
דער רמב”ם הייבט אן מיט די הלכות, אינטערעסאנט, ער הייבט נישט אן מיט די אפטייטש פון ונקדשתי, ווייל ונקדשתי מיינט מ’זאל זיך יא הרג’ענען. אבער דער רמב”ם הייבט נישט אן מיט די זיך יא הרג’ענען, ער הייבט אן מיט די כלליות’דיגע הלכה. וואס איז די הלכה ווען א איד האט א טשויס צווישן א מצוה אדער ווערן געהארגעט דורך א גוי?
הייבט דער רמב”ם אן אזוי: ווען א גוי קומט און ער צווינגט א איד עבירה צו זיין, איז יעצט די שאלה אויף וועלכע מצוה רעדט זיך. אויב רעדט זיך עס אויף רוב פון אלע אנדערע תרי”ג מצוות וואס שטייט אין די תורה, איז די טשויס אדער עבירה זיין אדער געהארגעט ווערן, איז די הלכה יעבור – זאל מען ענדערש עבירה זיין אויף די עבירה – ואל יהרג, און מען זאל נישט ווערן געהארגעט.
פשט פון וחי בהם
פארוואס? שנאמר במצוות, ס’איז דא א קלארע פסוק, ס’שטייט אין פסוק אשר יעשה אותם האדם וחי בהם. די תורה איז געגעבן געווארן פאר מענטשן, וואס שטייט דארטן פאר די אלע מצוות? די מצוות זענען אז אשר יעשה אותם האדם – אז א מענטש זאל טון – וחי בהם – און לעבן – ולא שימות בהם. דער אייבערשטער וויל נישט אז מענטשן זאלן זיך לאזן הארגענען אויף מצוות.
—
ואם מת ולא עבר – הרי זה מתחייב בנפשו
זאגט דער רמב”ם, און נישט נאר דאס, נישט נאר לכתחילה זאל מען עבירה זיין און נישט ווערן געהארגעט, נאר ס’קומט אויס אז מ’איז פטור פון זיך לאזן הארגענען, נאר די מצוה איז אז מ’זאל יא עבירה זיין. ממילא, ואם מת ולא עבר – אויב א מענטש האט זיך יא מוסר נפש געווען נישט עבירה צו זיין אויף א קליינע עבירה, איך מיין צו זאגן אויף אלע אנדערע עבירות אויסער די פאר וואס מ’גייט שוין אויסרעכענען – הרי זה מתחייב בנפשו, איז ער ווי גדר אזויווי א מענטש הארגעט זיך בכלל.
חקירה: וואס מיינט מתחייב בנפשו?
בכלל איז דאך א גרויסע עבירה פון זיך אליין הארגענען. ווי רעכנט דער רמב”ם אויס די עבירה פון זיך אליין הארגענען? דער רמב”ם רעכנט אויס די מצוה פון שמירת הנפש, ער זאגט אז ווען מ’הארגעט זיך איז מען אויך עבירה אויף רציחה. ס’איז דא א שטיקל מחלוקת, אבער אין פשטות איז עס זיכער א גרויסע עבירה. ער שטייט אז ער איז מתחייב בנפשו, ער איז אליין שולדיג.
Speaker 2: יא, ס’איז נישט קלאר. ס’איז דא וואס לערנען אז ס’איז א סניף פון לא תרצח, אזויווי זיך אליין הארגענען איז א מין סארט.
Speaker 1: אבער די לשון מתחייב בנפשו איז… די לשון מתחייב בנפשו, אז א מענטש… קען זיין מתחייב בנפשו מיינט ברציחת נפשו, יא. ס’איז זיכער אסור זיך אליין צו הארגענען. דאס איז נישט אליין זיך הארגענען, ער ווערט געהארגעט, ער טוט נישט קיין סואיסייד, ווייל ער האט זיך נישט געהארגעט, דער גוי גייט אים הארגענען. אבער מתחייב בנפשו מיינט אז ס’איז זיין פאלט, ער האט געטון נישט.
—
מחלוקת ראשונים: צי מ’מעג זיך מוסר נפש זיין אויף שאר מצוות
Speaker 1: די לשון פון כסף משנה איז אז דער רמב”ם’ס שיטה איז אז מ’שטייט יא עבר ואל יהרג, די פשט איז אזוי ווי מ’מעג נישט, מ’מעג נאר, מ’דארף.
Speaker 2: יא, אבער ווי דער לשון פון רבי יוסף קארו… איך מיין מ’זאל אויך לערנען די נעקסטע, ווייל מיר גייען צו די מחלוקת, ווייל די מחלוקת איז קאנעקטעד.
Speaker 1: וואס איז די נעקסטע?
Speaker 2: אויב מ’האט יא עובר געווען אויף עבודה זרה… ניין ניין, ס’איז נאך א זאך, צוויי זאכן, אבער זיי זענען קאנעקטעד.
Speaker 1: אוקיי. איך ווייס שוין אויף וואס דו רעדסט, אויף יענע מחלוקת זענען חג”א.
Speaker 2: וואס זאגסטו? אבער דא איז דא א מחלוקת גדול, ווי זיין לשון פון די…
Speaker 1: ס’איז דא ראשונים וואס האבן געלערנט אז אויב א מענטש וויל מחמיר זיין אויף זיך און זיך יא לאזן הרג’ענען אפילו אויף אנדערע מצוות, צי מ’מעג. דער רמב”ם זאגט אז ער איז א מתחייב בנפשו, אבער אנדערע ראשונים, דער בעל התוספות און אנדערע ראשונים, זאגן אז א מענטש מעג יא זיך מוסר נפש זיין אפילו אויף קלענערע עבירות.
שלמים וכן רבים, ווי דער לשון פון רבי יוסף קארו, גרויסע און אסאך צדיקים האבן געהאלטן אז מ’מעג. און ער ברענגט ווי דער לשון פון כסף משנה אז אדם גדול וחסיד וירא שמים וואס זעט אז דער דור איז פרוץ, מעג ער מקדש זיין שם שמים און זיך לאזן הרג’ענען אפילו אויף א מצוה קלה. וואס זאגט ער, אז דאס איז פאר אים א סארט שעת השמד, דארף מען אריינטראכטן קען זיין דאס איז געווען זייער היתר. אויך האט ער אויף יענץ איז נישט אזוי סימפל.
על כל פנים, דער רמב”ם האט זיך געהאלטן נישט, און דער רמב”ם האט אויך געשריבן אן אגרת השמד זייער שטארק אויף די צייט.
—
די דריי חמורות: עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים
Speaker 1: אוקיי, ווייטער. דאס איז אבער… דאס איז אלע אנדערע מצוות, אויסער. פאר עבודה זרה, דאס האבן מיר געזאגט אז דער דין איז יעבור ואל יהרג איז בשאר מצוות, חוץ פון די דריי מצוות: עבודה זרה, גילוי עריות, און שפיכות דמים – הרג’ענען א צווייטן מענטש, א צווייטן איד.
אבל שלש עבירות אלו – די דריי עבירות – אם יאמר לו הגוי עבור על אחת מהן או תהרג – איז די מצוה יהרג ואל יעבור, און דאס איז די מצוה פון קידוש השם, אז ער זאל זיך לאזן הרג’ענען און נישט עובר זיין.
חקירה: צי קידוש השם איז דער טעם פאר אלע דריי?
אונז גייען זיין מסביר. דער רמב”ם… אונז האבן נאך א חקירה. דער רמב”ם זאגט נישט וואס איז די מצוות קידוש השם דא אין חג”א, ער זאגט נישט דא, ער גייט עס זאגן שפעטער. מ’דארף פארשטיין אביסל, ווייל לכאורה קידוש השם איז בעיקר אויף עבודה זרה, די אנדערע צוויי איז נישט קלאר אז ס’איז פון צד קידוש השם. אבער עס קען דאך אויך בכלל, מ’דארף דאך מענטשן אים.
—
הלכה ב’: להנאת עצמו לעומת להעבירו על הדת
דער חילוק: להנאת עצמו
במה דברים אמורים – מיינט עס געווען ווען?
Speaker 2: במה דברים אמורים אז בשאר מצוות יהרג ואל יעבור, רייט?
Speaker 1: יא. דאס איז דווקא… דאס האט ער געזאגט אז ביי אלע אנדערע מצוות יהרג ואל יעבור, זאגט דער רמב”ם א סתירה אין דעם. במה דברים אמורים בזמן שהגוי מתכוון להנאת עצמו – דער גוי טוט עס פאר זיין אייגענע אינטערעסט, וויל ער אז א איד זאל עובר זיין אן איסור.
דיסקוסיע: די דוגמא פון דער רמב”ם – „לבעלה”
כגון, ברענגט ער א דוגמא, מען רעדט דא נישט פון אן אשת איש, אדער… אדער רעדט מען… ווען ס’איז… עס איז קרקע עולם, קרקע עולם איז געזאגט.
Speaker 2: דער רמב”ם מיט איז נאך שוין באצאלט דאס האבן. עס זאגט אז ער זעט זייער ענגע, דאס איז א פראבלעם. עס האט קיינמאל נישט באצאלט דאס האבן, אבער עס זאגט ער קלאר, אז ער איז גוי מתכוון להנאת עצמו, ער איז אייער פאני.
Speaker 1: ער ברענגט דאס א דוגמא, פאר אלע שאר המצוות, ווייל ער האט געדארפט זאגן, דאס איז נאך א חומרא גילוי עריות. אבער ער איז דאס די גרעסטע פראבלעם.
Speaker 2: אוקיי, ער וויל מיינען א אישה וואס ס’איז נישט אן אשת איש, וואס ס’איז נאך אסור פון… וואס מיינט גילוי עריות נאך אויך נישט מסביר געווען? וואס איז די טייטש? ער זאגט נאר, גילוי עריות?
Speaker 1: ווי זאגט ער אז עריות ארויס? אלעס איז די זעלבע לעוול, אלעס איז פונקט די זעלבע. אבער עס איז שווער צו זאגן אז דא איז דער רמב”ם מרמז דער חילוק פון דער פרוי איז קרקע עולם. אדער וואס? עס איז שווער צו זאגן אזא.
Speaker 2: שטיי דיך האב מיר פארשטאנען. אן אשת איש. אן אשת איש. און בעלי. נישט א אשת איש. נאר א אישה.
Speaker 1: וועלכע אישה איז ער איז? וועלכע אישה איז ער איז? וועלכע אישה?
Speaker 2: עס האט איין באמאל איבער דארף זענען אזוי דער רמב”ם לעבנס. רמב”ם מאכט עס איז דא א אישה, ציפארע פרוי.
Speaker 1: איך דענק נישט. ס’איז זייער פאני. ס’זעט אויס דא אז דאס איז דא דער נושא. עס איז קלאר. איך וואלט עס געדארפט זאגן מער קלאר. אבער ער איז א טשיינדזש. איך קען זיך נישט מאכן א דוגמא, ממש א דוגמא, פון דאס. חוץ עס איז דאס זאגן אז ער מיינט דער איסור פון חתונה מיט א גוי.
Speaker 2: אז עס זאגט טייער. עס איז שוין פאני.
Speaker 1: אבער דער רמב”ם מוסיף נישט א איסור דאורייתא. לאו מן התורה.
Speaker 2: ניין, דער דרך אישות. נאר דרך אישות.
Speaker 1: דער רמב”ם אין פירוש ברענגט ער, נאר דרך אישות. דרך אונס איז נישט קיין שום איסור מדאורייתא.
Speaker 2: מען דארף וויסן, לבעלה קען מיינען דרך חתנות. ווען עס וואלט געשטאנען „לבוא עליה”, אבער לבעלה? איך גלייב נישט אז עס שטייט א ווארט לבעולתה, און איך גלייב נישט אז דא איז אן אונס דרך חתנות. סאונדס מער… עניוויי. קענסט נישט די גוים.
Speaker 1: אוקיי, בקיצור.
—
להעבירו על המצוות בלבד – וואס מיינט „בלבד”?
צוריק צו די נושא. ווען דער גוי מיינט זיך, איז דאך נישט קיין פרינציפ זאך. ס’איז נישט אז דער גוי וויל דא טעסטן די איד. ס’איז נישט אז דער גוי וויל טעסטן די איד. דעמאלט איז אויף כל המצוות איז די מצוה פון יעבור ואל יהרג.
אבער להעבירו על המצוות בלבד – אויב די תכלית פון דער גוי איז בלבד, אינטערעסאנט, וואס איז די פשט פון בלבד? נישט זיין עיקר כוונה, איינציגסטע כוונה, יא, בלבד. דעמאלט איז שוין אנדערש די הלכה.
—
עשרה מישראל – בפרהסיא
דער דין
ואם היה באותו מעמד עשרה מישראל – אם הגוי רוצה להעבירו על המצוות, אבל אין שם עשרה מישראל, דעמאלט איז ווייטער די דין יעבור ואל יהרג. אבל אם אנסו להעבירו בעשרה מישראל – אויב איז דא די צוויי תנאים: איינס, אז דער גוי וויל אים מעביר זיין על הדת, צווייטנס, איז עס אין פראנט פון עשרה מישראל, אדער עשרה מישראל וועלן וויסן דערפון.
דיסקוסיע: וואס מיינט עשרה מישראל?
Speaker 2: ס’מיינט נישט לכאורה אז זיי שטייען דארט.
Speaker 1: איך בין נישט מחדש גרויסע חומרות. איך בין נישט מחדש חומרות גדולות. איך בין נישט מיין הפוסקים, איך בין נישט אין עוסק צו קענען מחדש זיין א חומרא. עשרה מישראל מיינט אז ס’שטייען דארט צען אידן.
Speaker 2: וואס איז, אויב ער גייט שרייבן אין די צייטונג? איז דאס א הוכחה?
Speaker 1: אוודאי. בעיני פרסום.
Speaker 2: ניין, עשרה מישראל.
Speaker 1: בעשרה מישראל, אזוי ווי א מנין. ביי דיר, איך קען אויך זאגן קדיש און שיקן אין די צייטונג, ס’וועט הייסן ווען איך דאווען שטיל? ס’איז נישט לויט די הלכה פון עשרה מישראל.
Speaker 2: אוקיי, לכל הפחות עשרה מישראל. ס’איז שווער צו זאגן אזוי. אויב ער גייט שרייבן אין די צייטונג, בין איך שולדיג אז ער גייט שרייבן אין די צייטונג?
Speaker 1: אבער די ענין איז דאך ווייל די עשרה מישראל מאכט עס פאר אן ענין פון קידוש השם בפרהסיא. ס’איז דאך א דין, אזוי ווי אויך די ענין פון זאגן קדיש בפרהסיא, ווייל ס’מאכט עס א פרהסיא.
אבער אויב ס’קומט א שאלה, זאל מען קומען אונז פרעגן, און ס’איז דא א מחלוקת צווישן אונז, און ס’איז נישט קלאר, דארף מען הערן וואס אנדערע זאגן, אבער דער רמב”ם זאגט נישט זייער קלאר.
מקור: חנניה מישאל ועזריה
אבער בפשטות איז די קעיס אז דער רמב”ם אין ספר המצוות ברענגט די דוגמא פון חנניה מישאל ועזריה וואס איז געווען דוקא יהרג. בפשטות די קעיס וואס מ’רעדט איז ווען ס’שטייט דא אז דער גוי קומט ביי א ציבור אידן און גייט הרג’ענען. מ’קען הערן אזא זאך, אבער נישט אזוי זיכער.
Speaker 2: וואס איז די ווייטער?
Speaker 1: ס’זאל נישט זיין פאר יעדן מאל, דאס איז אלעס וואס דער גוי גייט פארציילן.
Speaker 2: פרעגט ער דיך וויאזוי ס’קען זיין ביחיד. איך מיין נישט אז ס’גייט שטיין שפעטער אין די צוואה. אבער ס’מיינט נישט…
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ה’ – הלכה ב’ (המשך): שעת השמד און די לעוועלס פון יהרג ואל יעבור
—
חנניה מישאל ועזריה – דער רמב”ם אין ספר המצוות
Speaker 1: אבער ס’איז געקומען א שאלה, זאל מען קומען אונז פרעגן, איז דא א מחלוקת צווישן אונז און דעם. ס’איז נישט קלאר. מען דארף קוקן מער וואס אנדערע זאגן און אזוי ווייטער. אבער דער רמב”ם זאגט נישט זייער קלאר.
אבער דער פשט איז, דער קעיס אז דער רמב”ם אין ספר המצוות ברענגט די דוגמא פון חנניה מישאל ועזריה, וואס איז געווען דארט יהרג ואל יעבור – דער פשט איז, דער קעיס וואס מ’רעדט איז ווען ס’שטייט דארט אז דער גוי קומט ביי א ציבור אידן.
Speaker 2: נו, מ’קען הערן אזוי, אבער נישט אזוי זיכער. ווייל אפילו נישט אין יענעם מאל, די שאלה איז צו דער גוי גייט פארציילן. פרעגט זיך, וויאזוי זיי קענען זיין ביחיד? איך מיין נישט אז ס’גייט שטיין שפעטער אין די צייט.
—
נתכוין להעבירו על המצוות בפרהסיא – וואס איז דער פשט?
Speaker 1: אבער וואס מיינט עס? אויב ס’איז אן ענין צו בירי, ס’איז עפעס וואס א ציבור ישראל האלטן מיט – אבער מ’מוז פארשטיין וויאזוי האלטן זיי מיט.
אקעי. יהרג ואל יעבור, ואפילו לא נתכוון להעבירו אלא על מצוה משאר מצוות בלבד. אפילו דער רמב”ם מיינט נישט דא דער – איך מיין, אנטשולדיגט – דער גוי מיינט נישט דא אזוי ווי ער גייט זאגן א זאך שעת השמד כללי, ער וויל אראפפירן אידן פון וועג. ער וויל די איין מצוה, וויל ער מאכן איין יחיד זאל עובר זיין.
איך האב געמיינט אז דער “לא” מיינט פשוט, ער מיינט צו זאגן: דעמאלט איז יהרג ואל יעבור אפילו אויף איינע פון די אנדערע מצוות, אנדערש ווי די דריי מצוות וואס דאס איז אפילו ביחיד.
Speaker 2: ניין, ער גייט ארויף אויף די “לא נתכוון להעבירו.”
Speaker 1: איך זאג דאך, אפילו ווען דער גוי קומט נישט – ווען דער גוי קומט, ער וויל אויסקאכן אלע מצוות פון די תורה.
Speaker 2: ניין, ניין. דאס איז אן אנדערע זאך, דאס גייט שוין גיין שעת השמד.
Speaker 1: ניין, ס’מאכט נישט קיין סענס. ווייל דעמאלט איז די נעקסטע זאך אויך נישט קלאר וואס איז שעת השמד.
דער חידוש פון דער הלכה
Speaker 1: איך וואלט געטראכט פשוט, ער מיינט צו זאגן: דעמאלט איז יהרג ואל יעבור. אויב ס’איז א מצוה, איינס פון די שלוש מצוות – עבודה זרה, גילוי עריות, שפיכות דמים – איז אלעמאל יהרג, אפילו ס’איז נישט בעשרה. דער חידוש פון די הלכה איז: אויב ס’איז דא מתכוון להעבירו און ס’איז בעשרה, דעמאלט אפילו אויף איינס פון שאר המצוות, דעמאלט אויך איז יהרג ואל יעבור. דאס איז לכאורה די זאך.
און דער חילוק וויאזוי ער פארשטייט מיט דעם – אפילו ער האט נאר מכוון געווען די איין מצוה, נישט אז דער גוי האט אביסל א גרעסערע אדזשענדע.
Speaker 2: איך גלייב נישט, איך מיין נישט אז דאס איז פשט.
Speaker 1: און אויך, וואס מיינט א גרעסערע אדזשענדע? וועלכע פון די גוים וויל ער מבטל זיין אויף א פאר מצוות קעגן מצוות אין טשעפון? איך ווייס נישט וואס. טשעקן היסטאריע, ס’איז געווען פלענטי, ס’האט זיך פלענטי געמאכט.
Speaker 2: דאס איז שעת השמד. דאס איז ווייל מ’האט אים אנגעכאפט זאכן ווייל ס’איז א שעת השמד. דאס איז ממש אן עקזעמפל פון שעת השמד. דער רמב”ם ברענגט עס צו.
—
דיסקוסיע: דער חילוק צווישן נתכוין להעבירו און שעת השמד
Speaker 1: שעת השמד איז נאך א לעוועל. אפילו ווען ס’איז נאר איין מצוה, דעמאלטס…
Speaker 2: ניין, דער חילוק פון שעת השמד איז – דא איז א מלך. דא רעדסטו פון א גוי.
Speaker 1: איך גלייב נישט אז דער חילוק פון שעת השמד איז אז ער וויל אלע מצוות. איין חילוק וואס דער רמב”ם ברענגט איז אז ס’איז דא א מלך. דא רעדט מען פון א גוי. דער רמב”ם זאגט שפעטער אויך תולדות.
—
פארוואס איז דאס קידוש השם? – דער יסוד פון מסירת נפש בפרהסיא
Speaker 1: לאמיר פארשטיין אבער א סעקונדע, וואס איז דער פשט פון דעם? פארוואס, אויב ס’איז דא דער גוי מיינט דווקא – אזא גוי האט עפעס קעגן מצות שעטנז, ער כאפט אידן און ער מאכט זיי אנטון שעטנז – אז אויב ס’איז דא צען אידן איז מען זיך מוסר נפש אויף דעם? וואס איז דער פשט פון דעם? וואס איז דא די נקודה פון קידוש השם?
חידוש: קידוש השם אלס מצוה לעצמו
ווייל דא האט דער איד א געלעגנהייט – דאס איז טאקע פיור קידוש השם אליין, אזא מצוה לעצמו. די עצם מצוה פון שעטנז איז דאך שוין נדחה געווארן פון די עונש, פון די פחד רציחה, וואס מ’וועט זען שפעטער ווי דער רמב”ם לערנט אזוי. אבער דא איז דא א נייע זאך: אז דער מענטש קען ווייזן אין פראנט פון עשרה מישראל ווי שטארק חשוב די אייבערשטער’ס מצוות זענען – און דאס איז קידוש השם.
חידוש: דער עלעמענט פון “להכעיס דעם גוי”
Speaker 2: אין דעם, און דווקא להכעיס דעם גוי, רייט? דער גוי, ער האלט אז ער גייט אים אוועקנעמען פון די אייבערשטער’ס מצוות – פלאצן זאל ער, איך גיי זיך הארגענען.
Speaker 1: יא, דאס מוז זיין נישט סתם. דאס וויל איך מסביר זיין: אויב סתם א מענטש האט א שוועריגקייט, קען ער עס נישט טון. דאס וויל איך ארויסברענגען – דאס איז קידוש השם. ווייל נישט וואלט איך געווען קיין קידוש השם אפילו אויף א סתם רפואה, און ס’איז נישט קיין חילוק צווישן עשרה מישראל אדער נישט עשרה מישראל. ס’איז נישט שייך די גאנצע נושא. דאס ארויסווייזן איז דווקא קעגן דעם גוי.
חידוש: פארוואס גייט אונז אן דעם גוי’ס כוונה?
און פון דעם קומט אריין בכלל די גוי’ס כוונה. וואס גייט מיר אן וואס דער גוי וויל? למעשה, איז דא א נסיון.
Speaker 2: ניין, סתם א נסיון איז נישט קיין קידוש השם אין דעם וועג.
Speaker 1: קידוש השם איז דווקא ווען דער גוי וויל אנדערש. וואס וויל ער? ער וויל קעגן דעם אייבערשטן, ער וויל קעגן די מצוה – איך וויל דווקא יא. דאס איז לכאורה די הגדרה.
—
הלכה ד’ – שעת השמד: הגדרה און חילוקים
דער רמב”ם’ס טעקסט
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם ווייטער: “וכל הדברים האלו” – די חילוק צווישן א געהעריגע מצוה, צווישן אלע מצוות און די דריי מצוות חמורות, אדער די חילוק צווישן עשרה מישראל – “שלא בשעת השמד. אבל בשעת השמד” – וואס דעמאלטס איז דא א הלכה אז אפילו אויף א קליינע מצוה דארף מען זיך לאזן מוסר נפש זיין…
Speaker 2: אוי, ווען ס’איז געמיינט להעביר על הדת, רייט?
צוויי חילוקים וואס פאלן אוועק בשעת השמד
Speaker 1: דעמאלט איז דא צוויי חילוקים. וואס זענען די צוויי חילוקים?
חילוק נומער איינס איז דאך א חילוק פון די עבירה – אלע מצוות, נעמט מען זיך מוסר נפש, יהרג ואל יעבור.
נאך א צווייטע זאך, אויב ס’איז שעת השמד.
וואס הייסט שעת השמד?
אבער בשעת השמד, זאגט דער רמב”ם אזוי, וואס הייסט שעת השמד? “והוא כשיעמוד מלך רשע כנבוכדנצר וחבריו, ויגזור שמד על ישראל, לבטל דתם, או מצוה מן המצוות” – ס’וועט אויפשטיין א מלך רשע, ער וועט גוזר זיין אז ער וויל אויסראטן אידישקייט, לבטל זיין די אידישע דת, אדער מען וויל מבטל זיין א מצוה פון די אידן.
חידוש: נישט א ספעציפיק פאל, נאר א פאבליק גזירה
נישט א ספעציפיק פאל – ער וויל דא יעצט מאכן א אידן מיט שעטנז – נאר ער וויל טון עפעס א פאבליק זאך, ער וויל אויסראטן א מצוה.
Speaker 2: דעמאלטס די איין מצוה, יא?
Speaker 1: דעמאלטס יהרג ואל יעבור. דעמאלטס די איין מצוה איז אויך א חלק פון ביטול הדת.
—
דיסקוסיע: שמד להנאת עצמו – מחלוקת הפוסקים
Speaker 2: דארף מען טראכטן אויב ער האט עפעס אן אינטערעס. אויב ער האט אן אינטערעס, פיין, אויב ער האט אן אינטערעס, דאס גייט נישט אונטער די שאלע פון כוונה.
Speaker 1: פאר סאם ריזען איז דא נישט קלאר. ער ברענגט פון אונטן, אז די מענטשן פון אונטן ברענגען אז ס’איז דא א מחלוקת הפוסקים צי דעמאלטס דארף דער גוי אויך האבן א כוונה.
דוגמא: דער מלך פון רוסלאנד און די שטריימלעך
Speaker 2: וואס איז אויב דער מאכט א שמד להנאת עצמו? ס’איז א פאני קעיס, יא? א שמד מיינט דאס, ער מיינט דיך, ער מיינט נישט דיך.
Speaker 1: דאס איז א מחלוקה. די אחרונים האבן זיך געשלאגן וועגן דעם – די שמד מיט דעם מלך פון רוסלאנד, וואס ער האט געמאכט א גזירה אז יעדער איינער טאר נישט גיין קיין שטריימל. נישט ווייל ער וויל אויסראטן אידישקייט – ער האט געהאט אן אינטערעס, ער האט אליין פארקויפט די קאפלוכען, ער וויל נישט מ’זאל גיין שטריימל איבער עפעס אזא סארט זאך. דעמאלטס איז א מחלוקה, ס’איז נישט קלאר.
דער קלארער קעיס פון שעת השמד
די קעיס וואס ער רעדט דא איז אז ער וויל דווקא אויסראטן אט-די איין מצוה. אפילו ער וויל נישט אויסראטן אלע מצוות – ער וויל אז אידן זאלן אויפהערן מאכן ברית מילה – אבער כדי עס אויסצוראטן, א חלק פון דעם ביטול הדת, א קליינע מצוה, איז דעמאלטס יא יהרג ואל יעבור.
אפילו על אחת מכל המצוות, בין בפרהסיא בתוך עשרה – סיי די צוויי חילוקים גייען אוועק – צווישן צען אידן, בין בינו לבין הגוי – אדער אפילו ס’איז נאר צווישן אים און דעם מלך הגוי.
—
דיסקוסיע: צי “בינו לבין הגוי” בשעת השמד איז אויך פרהסיא?
Speaker 1: דארף מען וויסן צי דאס איז אויך טיפוס א ענין פון פרהסיא אדער נישט, און זיי האבן זיך גע’טענה’ט דערויף.
Speaker 2: דו זעסט יא, אז ווען ס’איז נאר אפשר דער מלך אליין מיט דעם איד…
Speaker 1: ער איז אנדערש, אדער דער… מען דארף בכלל וויסן אז ס’איז א מלך?
—
דיסקוסיע: ווער איז א “מלך” פאר דעם דין?
Speaker 2: די ווארט א מלך, אדער סתם א גוי וואס איז א שכן וואס וויל מעביר זיין על הדת א איד וואס האט אים געשייגעצ’ט, אדער סתם א גוי וואס האט א גוי’ן?
Speaker 1: לאמיר פארשטיין קלאר – דאס איז זיכער נישט. דאס איז זיכער אז דער שמד דארף א מלך. ס’איז זיכער אז א שמד דארף א מלך.
Speaker 2: פארוואס איז נישט דאס דער עקזעקט קעיס פון נתכוין להעביר על המצוה?
Speaker 1: ס’איז נישט די ווארט דין מלך, יא?
Speaker 2: א פריץ וואס האט א פינטל צען אידן אין זיין שטעטל, ס’דארף קייטן די ענין פון זיין מלך.
Speaker 1: אה, ווער איז דער פריץ? ווייל אין זיין שטעטל האט ער א כח. סאו וויפיל, וויפיל מענטשן, ווי גרויס דארף ער זיין כדי צו ווערן פון א פלעינער גוי צו א מלך? וויפיל פונקטליך?
Speaker 2: א מלך איז א מלך! ווילסטו, ביסטו א פריץ א מלך? קען עס זיין אויפן דייעכם!
Speaker 1: ער האט זעלבסט שטובים וואס ער האט אנגעכאפן דעם – ווי איך האב נצח, ווייל ער וויל דאך זאגן, עס איז דאך געווען אזוי אין אידישע היסטאריע.
Speaker 2: יא, זייער גוט, ער וויל… האט זיי געוואלט מעביר זיין כהנים ישראל בעזאר?
חידוש: דער חילוק צווישן נתכוין להעבירו און שעת השמד
Speaker 1: אבער נתכוין להעביר על המצוות איז שוין א דין פון די פריערדיגע דין. דא נשמעות געט נישט צו נתכוין להעביר על המצוות. נשמעות געט צו א נייע זאך, און די נייע זאך איז מלך.
Speaker 2: מלך? איך האב געמיינט אז ס’איז אן ענין פון פובליק, און א יחיד.
Speaker 1: ניין! פאבליק איז שוין פריער געווען!
Speaker 2: נישט, ער וויל אים ווייזן ביי יעדן אז ער האט א כח פון דערגיין.
Speaker 1: אה, זייער גוט, זייער גוט.
Speaker 2: סאו מען קען זאגן נאך א פשט. מיין, דא האט ער פאר די קלאר, איך שפיל. אזוי, זיי גוט. סאו מען קען זאגן אנדערש דעמאלטס. אדער מען קען זאגן אז שמד הייסט פשוט ער וויל מעביר זיין פון די אידן… ער וויל מעביר זיין כלל אידן.
צי דער דין איז מצד דעם גוי אדער מצד דעם איד?
Speaker 1: דעמאלטס, אויב אזוי, אויב ס’איז דא א קעניג וואס ער קערט נאר ווען אידן זיין שטאט – הייסט ס’איז נישט כלל ישראל. אדער איז דער דין מצד דעם גוי, אז ס’דארף זיין א מלך? אדער איז דער חילוק מצד דעם איד, אז ס’דארף זיין אלע אידן, אדער אידן? איך ווייס נישט. ערגעץ דארף זיין א חילוק, ווייל דער נתכוין להעביר על המצוות איז נישט דער חילוק. נתכוין להעביר על המצוות איז נישט עס נישט מינדן חשוב אין די זעלבע זייט.
דוגמא פון נתכוין להעבירו וואס איז נישט שעת השמד
טראכט למשל, אן עקזעמפל קען זיין נתכוין להעביר על המצוות: א גוי האט אן אידישע ארבעטער, ער וויל ווייזן אז דער איד איז גרייט צו עובר זיין אויף מצוות פאר די געטריישאפט פאר זיין בעל הבית. דאס איז נישט נאר א נסיון – ניין, דאס איז צו פראוון אז דער איד איז גרייט עובר צו זיין אויף מצוות. דאס הייסט, ער מיינט “בוי מיר א hall שבת” – אזויווי דער רמב”ם האט געגעבן א דוגמא. און דער גוי וויל ווייזן אן עקשנות אז ער קען מאכן אז דער איד טרינקט יין נסך און פייפט אויף זיין רעליגיע ווייל ער איז אונטערגעווארפן אונטער מיר.
אבער די הנאת עצמו – דאס איז אן עבירה אויף א מצוה, אבער ס’איז נישט קיין שעת השמד, און נישט אז ער קומט מיט א פלאן אז ער גייט יעצט עוקר זיין אידישקייט פון די גרופע אידן.
—
דער רמב”ם’ס דוגמא: מלך וואס איז מושל בכיפה
Speaker 2: דער רמב”ם זאגט דאך אז ער מיינט א מלך וואס איז א מושל בכיפה און האט אלע אידן אונטער זיך.
Speaker 1: אקעי, לאמיר זאגן וויסן קלאר. ס’איז אלעמאל דא קעיסעס אינצווישן וואס מ’קען זיך דינגען, אבער די צוויי איידיעל קעיסעס איז זיכער: אז דער ערשטער גוי – סיי הנאת עצמו, סיי ס’מיינט איין גוי מיט איין איד און נישט א מלך. און די שמד – עט ליעסט, די דוגמא וואס דער רמב”ם געבט איז א מלך און אלע אידן.
Speaker 2: אלע אידן. ס’שטייט נישט רוב אידן. ישראל. ס’שטייט נישט עשרה מישראל.
Speaker 1: יא. ישראל.
Speaker 2: אבער זיי זאגן אז אויב ס’פעלט א איד, קען ער זאגן א גרעסערע קולא.
Speaker 1: אמאל, ס’איז א גרויסע חילוק, ווייל די פראבלעם איז אז ער וויל עוקר זיין אידישקייט. קענסט נישט עוקר זיין אידישקייט פון צוויי מענטשן.
—
חידוש: “לבטל דתם או מצוה מן המצוות” – דווקא א מצוה, נישט א מנהג
Speaker 1: דער רמב”ם דייק’ט דא נאך עפעס, אז דאס איז דווקא ווען ער וויל מבטל זיין א מצוה מן המצוות או הדת. נישט אויב ער וויל מבטל זיין עפעס א מנהג.
“ארקתא דמסאנא” – דער רמב”ם ברענגט עס נישט
על כל פנים, דא אין דער רמב”ם, אזוי האבן אנגענומען די מענטשן – געדענקען אייביג די לשון “ארקתא דמסאנא.” ארקתא דמסאנא אליין – איז דא וואס לערנען פשט אז ס’איז עפעס א מנהג הגוים, ממילא איז דא א לאו פון עבודה זרה, אדער עפעס א שטיקל עבודה זרה.
דער רמב”ם זאגט דא “לבטל דתם או מצוה מן המצוות.” אויב ער וויל טוישן פון א הויכע שטריימל צו א קליינע שטריימל – איך מיין, לכאורה איז דאס נישט דא אין דעם רמב”ם.
דער רמב”ם ברענגט נישט – ס’איז אינטערעסאנט – דער רמב”ם ברענגט נישט בכלל די לשון “ארקתא דמסאנא.”
Speaker 2: לכאורה, אזויווי דו זאגסט, ער האט פארשטאנען אז יענץ מיינט עפעס א מצוה.
Speaker 1: אקעי.
—
סיכום: דריי לעוועלס אין דער רמב”ם
Speaker 2: אין די פרטי הלכות, יא? ס’קומט אויס פון זייער קלאר אז ס’איז דא דריי לעוועלס, יא?
1. ס’איז דא א פשוט’ע לעוועל פון אלע מצוות, אין שלא להנאתו להעבירו על הדת – דעמאלטס איז מען יעבור ואל יהרג.
2. ס’איז דא א לעוועל פון ג’ חמורות, וואס דעמאלטס יהרג ואל יעבור אפילו אין יענע קעיס.
3. דער צווייטער לעוועל איז איין גוי וואס וויל מעביר זיין על הדת – דעמאלטס איז דער דין בפרהסיא.
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ה׳ – דינים פון ווער עס האט געטון ריכטיג אדער פאלש, און דער ענין פון אונס
—
רעקאפ: די דריי לעוועלס פון מסירות נפש
Speaker 1: לכאורה, אזוי ווי דו זאגסט, האב איך פארשטאנען אז יענץ מיינט אז ס׳איז יענעם׳ס א מצוה.
אקעי. עד כאן איז די פרטי ההלכות. יא, ס׳קומט אויס זייער קלאר, ס׳איז דא דריי לעוועלס:
1. ס׳איז דא א פשוט׳ע לעוועל פון אלע מצוות אין שלא להכעיסו להדיא – דעמאלט איז מען יעבור ואל יהרג.
2. ס׳איז דא א לעוועל פון ג׳ חמורות, וואס דעמאלט יהרג ואל יעבור אפילו אין יענע קעיס. צווייטע לעוועל איז, איין גוי וואס וויל מעביר זיין להדיא – דעמאלט איז דער דין, בפרהסיא איז מען זיך מוסר נפש אויף אלע מצוות.
3. דריטע לעוועל איז בשעת השמד – דעמאלט אפילו בצנעה איז מען זיך מוסר נפש אויף אלע מצוות.
הערה וועגן „בצנעה” ביי שעת השמד
אבער די ווארט „בצנעה” ווייס איך נישט, ווייל דער רמב”ם זאגט „או בפני עשרה מישראל, או בפני הגוים”. דארף מען וויסן ווען ס׳איז ממש בצנעה. ס׳טייטש למשל, לאמיר זאגן, נאר דער מלך אליין מיט דעם איד – ס׳איז בצנעה, וואס איז אפילו מער, ביי דיר אינדערהיים. ס׳קען זיין אז… וואס איז שייך אז יארן ארום אפשר גייט ער אויסגעפינען? ס׳קען שוין זיין א ווירטשועל וועג פון הארגענען? דארף מען וויסן.
אבער איך מיין ארויסצוברענגען אז דאס בין איך יא זיכער מסכים מיט דיר, אז די בשעת השמד איז נאר אלס א פייט צווישן אידן און גוים, נישט אן אונס וואס זאל זיין זייער שווער. אלעס רעדט מען דא פון א שטיקל פייט.
—
הלכה ה׳ – דער רמב”ם׳ס כלל: וואס פאסירט אויב מ׳האט געטון ריכטיג אדער פאלש
אקעי. יעצט ווייטער זאגט דער רמב”ם דאך די כלל. ממילא, יעצט וועט ער ווייטער זאגן:
קעיס 1: יעבור ואל יהרג – און ער האט עובר געווען
„כל מי שנאמר בו יעבור ואל יהרג, ועבר ולא נהרג – הרי זה עובר על דברי חכמים.”
קעיס 2: יעבור ואל יהרג – און ער האט זיך געלאזט הרג׳ענען
„וכל מי שנאמר בו יעבור ואל יהרג, ונהרג ולא עבר – הרי זה מתחייב בנפשו.”
דאס איז א שטיקל סואסייד א שטיקל – ער איז זיך מתחייב על נפשו, ער האט נישט געטון א מצוה.
קעיס 3: יהרג ואל יעבור – און ער האט זיך געלאזט הרג׳ענען
„וכל מי שנאמר בו יהרג ואל יעבור, ונהרג ולא עבר” – ער האט טאקע געטון די ריכטיגע זאך, ער האט זיך געלאזט הארגענען נישט עובר צו זיין אויף די עבירה – „הרי זה קידש את השם”, האט ער מקיים געווען די מצוה פון קידוש השם. „ואם היה בעשרה מישראל – הרי זה קידש את השם ברבים.”
—
דוגמאות פון קידוש השם: דניאל, חנניה מישאל ועזריה, רבי עקיבא
אזוי ווי די צדיקים – דניאל וואס האט זיך געלאזט הרג׳ענען אויף מסירות נפש, און די זעלבע חנניה מישאל ועזריה וואס האבן זיך מוסר נפש געווען נישט צו עסן קיין טריפות.
דער רבי עקיבא וחביריו זענען געווען וועגן דעם – דאס האבן זיי געווען ברבים, אבער די טריפות איז אפשר נאר געווען ביחיד, איך ווייס נישט. רבי עקיבא וחביריו. זייער גוט.
רבי עקיבא איז דאך די מעשה אין די גמרא אז מ׳האט אים אריינגעלייגט אין תפיסה ווייל ער האט געלערנט תורה און ער האט נישט געשטאפט.
„הרוגי מלכות” – די העכסטע מעלה
זאגט ער: „ועליהם הרוגי מלכות, שאין מעלה על מעלתם” – ס׳איז נישט דא קיין גרעסערע לעוועל.
לכאורה מיינט ער די לשון הגמרא „שאין כל בריה יכול לעמוד במחיצתם” – אז זיי האבן אזא לעוועל אין גן עדן, צו עפעס אזוי, און די רבים טאקע סובב – אין מעלה על מעלתם.
פסוקים וואס דער רמב”ם ברענגט
„ועליהם נאמר” – אויף זיי זאגט די פסוק: „כי עליך הורגנו כל היום, נחשבנו כצאן טבחה” – די אידן דארט זאגן די שבח אז זיי זענען אזוי געטריי פאר׳ן אייבערשטן אז זיי לאזן זיך הרג׳ענען אייביג, סיי ווען, כל היום לאזן זיי זיך הרג׳ענען פאר כבוד שמים. „נחשבנו כצאן טבחה” – זיי זענען נחשב אזוי ווי צאן וואס לאזן זיך, זיי גייען קרבנות פאר׳ן אייבערשטנ׳ס קידוש השם.
„ועליהם נאמר” – און אויף זיי זאגט דוד אין תהלים: „אספו לי חסידי, כורתי בריתי עלי זבח” – קומט צו מיר, איר חסידים, איר ערליכע אידן, וואס זיי מאכן א ברית מיט׳ן אייבערשטן, א ברית פון קידוש השם.
חידוש: מדרש אויף „אספו לי חסידי”
איך געדענק אז אויף דעם פסוק „אספו לי חסידי” איז דא די מדרש אז מ׳רעדט נישט פון מענטשן וואס זענען געווען פון אנפאנג חסידים. מ׳רעדט פון מענטשן וואס מ׳זעט אין תנ”ך וועלכע עבירות זיי האבן געטון, און כל זמן זיי זענען געהארגעט געווארן, הייסן זיי מיט אמאל חסידים, ווייל זיי האבן געטון די גרעסטע מצוה פון קידוש השם. א גרויסע מצוה, אקעי.
—
חקירה: צוויי לעוועלס אין קידוש השם
Speaker 2: ווען ער זאגט „ונקדשתי בתוך בני ישראל” – ער זאגט לאו דווקא, דאס ווארט „בתוך בני ישראל” מיינט נישט דווקא דאס ווארט „רבים”. „ונקדשתי בתוך בני ישראל” מיינט אז דו זאלסט זיך מוסר נפש זיין.
Speaker 1: אבער דאס איז די מקור – וואס איז די פראבלעם?
Speaker 2: ניין, אבער איך זאג, די קידוש השם ברבים מיינט די רבים צו זאגן, און דאס איז די מעלה וואס גייט שטיין שפעטער? אדער אין די קידוש השם אליין איז דא צוויי קאטעגאריעס?
Speaker 1: דאס איז די נקודה וואס ער האט פריער געברענגט. אבער „בתוך בני ישראל” מיינט ברבים?
Speaker 2: יא, יא, אוודאי. אבער אפילו ס׳איז דא רבים, איז נאכאלץ דא די מעלה פון „ונקדשתי בתוך בני ישראל” איז איין זאך, און דאס איז א צווייטע זאך. ס׳איז צוויי לעוועלס.
—
הלכה ו׳ – ווער עס האט עובר געווען: חילול השם
און פארקערט, וואס איז ביי ווען ס׳איז דא יהרג ואל יעבור, עבר ולא נהרג? ער איז דאך מחלל השם, ער איז דאך אריבערגעגאנגען אויף די לאו פון „ולא תחללו את שם קדשי” – ער האט מחלל געווען שם שמים. און אויב עס איז געווען בעשרה מישראל, איז דאך דא א חילול השם ברבים – האט ער געטון א גרעסערע עבירה פון חילול השם וואס איז געווען ברבים.
און אויך, בביטול – ביי „ולא תחללו” שטייט דאך אויך עפעס א לשון רבים, „ולא תחללו את שם קדשי”. ער גייט דאך פארקערט פון קידוש השם – ביטול מצות עשה פון קידוש השם: ער האט מבטל געווען די מצות עשה פון קידוש השם. און עבר על מצות לא תעשה פון חילול השם.
חידוש: עשה ולא תעשה אויף איין מעשה
ס׳איז ביידע – אזוי ווי איך זאג, ס׳איז ביידע די זעלבע מעשה, ס׳איז איין לאו ועשה.
—
הלכה ו׳ (המשך) – דער דין פון אונס: ער באקומט נישט קיין עונש אויף די עצם עבירה
זאגט דער רמב”ם, אבער אפילו הכי, די הלכה איז אזוי: „מפני שעבר באונס” – סוף כל סוף, אפילו ער האט זיך נישט געלאזט מוסר נפש זיין, אבער למעשה די עבירה וואס ער האט געטון איז ווייטער געווען באונס. „מאחר שאין מלקין אותו” – באקומט ער נישט קיין מלקות, „ואין צריך לומר שאין ממיתין אותו בית דין” – מ׳קען אים אויך נישט געבן מיתת בית דין פאר די עבירה וואס ער האט געטון. אפילו הריגה באונס – אפילו אויב ס׳איז געווען א יהרג ואל יעבור פון רציחה, און ער האט געהארגעט א צווייטן מענטש, און ס׳איז געווען באונס – „שאין מלקין וממיתין אלא לעובר ברצונו בעדים והתראה” – נאר איינער וואס איז עובר אויף די רצון השם בעדים והתראה.
ראיה #1: נותן זרעו למולך
ברענגט דער רמב”ם א ראיה: שנאמר בנותן מזרעו למולך – די איסור פון נותן זרעו למולך, שטייט דארט אין פסוק, דער אייבערשטער זאגט די עונש וואס ער גייט באקומען. שטייט דארט „ושמתי אני את פני באיש ההוא”, ומפי השמועה למדו – אויף דעם זאגן חז”ל אויף די ווארט „ההוא”, אז „ההוא” דארף א מענטש – „ההוא” – לא אנוס ולא שוגג ולא מוטעה.
דער רמב”ם לערנט: ס׳שטייט ביי נותן זרעו למולך אז ס׳איז דא אן עונש, און אויף דעם איז דא א דרשה וואס שטייט „הוא ולא אנוס” – אז נאר איינער וואס טוט במזיד וועט באקומען די עונש, און נישט דער וואס טוט באונס.
ראיה #2: נערה מאורסה (גילוי עריות)
זאגט דער רמב”ם: „ומה אם עבודה זרה שהיא חמורה מן הכל, העובד אותה באונס אינו חייב כרת, ואין צריך לומר מיתת בית דין… ובעריות הוא אומר ולנערה לא תעשה דבר.”
אפילו דער וואס שטייט „יהרג ואל יעבור” – דאס איז דאך דער רמב”ם׳ס ראיה – ער האט א מפורש׳ע ראיה פון דעם גמרא, אז אויב האט מען יא עובר געווען און נישט זיך געלאזט הרג׳ענען, אפילו די הלכה איז געווען „יהרג ואל יעבור”, איז ער נישט באקומט קיין רעגולער עונש.
חידוש: דער רמב”ם׳ס יסוד – מסירות נפש איז אן עקסטערע חיוב
על מה זעט מען אז קלאר – דאס איז דאך דער רמב”ם׳ס צוויי קלארע ראיות, איינס פון די גמרא און איינס פון די פסוק, אדער ביידעס פון א פסוק, פון די דרשה אויף די פסוק – אז מען זעט אז אפילו אויף די מצוות וואס שטייט אויף זיי בפירוש „יהרג ואל יעבור”, איז אומגעקערט איז דא א פטור אונס. על מה זעט דער רמב”ם מסביר אז די חיוב זיך מוסר נפש זיין איז, כביכול – ס׳איז אביסל פאני צו טיילן אזוי – אבער די חיוב זיך מוסר נפש זיין איז אן עקסטערע חיוב, און ממילא איז ער עובר אויף יענץ. ער באקומט נאר מלקות אויף די איסור פון חילול השם, אבער ער באקומט נישט קיין מלקות אויף די עצם עבירה, ווייל ער איז געווען אן אונס.
און אזוי שטייט אויך קלאר ביי ארוסה – „ולנערה לא תעשה דבר” – ווייל זי איז געווען אן אונס. און ארוסה איז דאך אויך איינע פון די ג׳ חמורות.
—
מחלוקת ראשונים: צי אונס גייט ארויף אויף ג׳ עבירות חמורות
דער רמב”ם׳ס שיטה
Speaker 1: אבער מיט דעם קריגט זיך דער רמב”ם מיט אסאך ראשונים.
Speaker 2: איך ווייס נישט פארוואס דו זאגסט אז תוספות דינגט זיך אויף דעם. תוספות איז זייער קלאר. איך ווייס נישט וואו תוספות דינגט זיך אויף דעם. דער הייליגער קריית ספר – איך מיין ער זאגט אז תוספות איז מסכים, אז זיי זאגן אויך אז ער באקומט נישט קיין מלקות.
אנדערע ראשונים
Speaker 1: על כל פנים, תוספות – לאמיר גיין ווייטער זאגן וואס איך האלט דערמיט צו זאגן, לאמיר הערן דיין הערה.
אנדערע ראשונים, און אזוי שטייט אין תוספות אין געוויסע פלעצער, אז זיי לערנען עס אנדערש, און זיי לערנען אז די „יהרג ואל יעבור” זאגט אז די פטור אונס גייט נישט ארויף אויף די שלש עבירות חמורות. און אויב איינער האט יא עובר געווען אנשטאט זיך לאזן הרג׳ענען ווי ס׳שטייט „יהרג ואל יעבור”, דארף ער באקומען די עונש פונקט אזוי ווי ער וואלט עס געווען געטון ברצון – אז די תירוץ פון אונס גייט נישט ארויף אויף די שלש עבירות חמורות.
דער כסף משנה׳ס שטעלונג
Speaker 2: יא, איך ווייס נישט אויב ס׳איז עכט דא א מחלוקת. דער רמ”ח איז מחלק, ער האט עפעס א ראיה פון די גמרא, אבער איך זע נישט קלאר אז דא האבן זיי א חולק אויף דעם. מ׳גייט זען באלד אז דער רמב”ם אליינס… איך זע נישט קלאר אז דא האבן זיי א חולק אויף דעם. מ׳גייט זען…
אפשר, איך ווייס נישט, איך בין אן עם הארץ. דער כסף משנה זאגט אז תוספות האלט אויך אזוי ווי דער רמב”ם. אבער ער ברענגט יא – דער רא”ם דינגט זיך. דער רא”ם האט געשריבן הגהות הסוגיות אויף דער רמב”ם, אויך אזוי ווי דער ראב”ד, און ער דינגט זיך. און ער זאגט, דער כסף משנה זאגט אויף אים אז ער האט נישט געקוקט טיף אין די רמב”ם, אז ער זאל נישט האבן קיין טענות אויף די רמב”ם, אז ס׳איז נישט משמע פון די גמרא וואס דער רמב”ם ברענגט א ראיה דערפון.
אפענע נקודה
Speaker 1: אקעי, עניוועיס, מ׳גייט זען באלד אז דער רמב”ם אליינס האט אופן וואס איז באונס, דער רמב”ם אויך זאגט אז מ׳איז מעניש. מ׳גייט עס זען באלד, אז ס׳איז נישט נאר אויף די גוי וואס דער רמב”ם זאגט אזוי, ס׳איז נישט אזוי קלאר אז דעמאלטס הייסט עס נישט קיין אונס. אקעי, איך דזשאמפ ארום. אקעי, אבער מ׳גייט זען באלד. יא.
—
חקירה: פארוואס קען נישט זיין קיין עדים והתראה אויף די מצוה פון מסירות נפש אליינס?
Speaker 1: אקעי, איז געבליבן אזוי פשט אין רמב”ם, אז די אונס איז דא א סתירה, אבער ס׳איז נישט קיין סתירה. איך וויל פרעגן אן אנדערע שאלה: פארוואס קען נישט זיין קיין עדים והתראה אויף די מצוה פון מסירות נפש אליינס?
Speaker 2: אקעי, דו זאגסט ענליכע ענינים.
Speaker 1: ס׳איז אן עקסטערע מצוה, ס׳איז דא א נייע מצוה פון מסירות נפש, און די עדים והתראה… איך פרעג דיר א שאלה: ס׳קומט אן צוויי עדים, צוויי אידישע עדים, און זיי זאגן „וויסן זאלסטו, אז דער דין איז דא א דין פון יהרג ואל יעבור, און אויב דו גייסט עובר זיין גייסטו באקומען מלקות פאר׳ן נישט מקיים זיין, פאר׳ן עובר זיין אויף די לאו פון ׳לא תגורו מפני איש׳.” פארוואס זאלן זיי נישט באקומען מלקות?
ענטפער: אונס נעמט אוועק די מעשה
Speaker 2: אבער ס׳קען זיין אז די אונס האט אוועקגענומען די מעשה. די מצוה איז אז איך זאל זיך לאזן הרג׳ענען. די עצם איסור, די עצם מעשה איז אוועקגעגאנגען מיט אונס. אונס איז אזוי ווי… ווען א מענטש האט עפעס באונס הייסט עס ווי ער האט עס נישט געטון.
קאונטער-שאלה: אויב אונס פטר׳ט אויף אלעס – פארוואס איז ער עובר אויף חילול השם?
Speaker 1: איך פרעג דיר א שאלה. די סברא וואס דו זאגסט אז די חילוק איז אז ס׳איז צוויי מצוות, ס׳איז נישט נאר דאס. לכאורה איז ער אן אונס אויכעט אויף די מצוה פון ונקדשתי, ווייל אונס איז א כללות׳דיגע זאך – אונס רחמנא פטריה אויף אלעס, אויך אויף די ונקדשתי, אויף די חלק המלקות.
דאס איז אנדערש וואס איך האב געזאגט פריער – נישט נאר אז ער טוישט אז ס׳איז צוויי מצוות, נאר ס׳איז אויכעט אן אונס אויף די ונקדשתי. פארוואס זאל ער באקומען מלקות? ער האט נישט געטון.
סאו וואס קענסטו מיר ענטפערן? פארוואס זאגט דער רמב”ם אז ער איז עובר? פארוואס זאגט ער נאר איין מלקות לוקה?
דיסקוסיע: ביטול מצות עשה בעונש?
Speaker 2: אויב ער איז עובר געווען, האט ער מבטל געווען א מצות עשה. בעונש? ביי שלילה? איך קום אריין אין א מענטש׳ס שטוב בעונש?
Speaker 1: יא, מ׳וואלט געווען א מצות עשה, וואלט געווען א שאלה. אבער בעונש איז ער מוותר ווען ער איז א מענטש׳ס שטוב בעונש?
Speaker 2: ער איז עובר, עובר בעונש, יא.
Speaker 1: ניין, ער איז נישט עובר בעונש.
Speaker 2: איך פארשטיי, איך פארשטיי, איך ווייס נישט, איך פיל עס נישט, עס העלפט נישט. דאס איז – מ׳טיילט זיך צוויי מינוט, איך האלט נאך אלץ אזוי.
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ה׳ – המשך: מסירת נפש אחת מישראל, חולה ורפואה באיסור
—
סוף דיון: דער ענין פון “עובר” באונס
חברותא א׳: פארוואס זאגט דער רמב”ם אז ער איז עובר? פארוואס זאגט ער נאר איין מאל קיין עונש? אויב ער האט געווען — ווייל ער האט מבטל געווען א מצוות עשה באונס! וואס קענסטו מיר טענה׳ן אז א מענטש טוט באונס? ער האט מבטל געווען די מצוות עשה. וועגן דעם ווערט ער נישט באשטראפט. אבער באונס האט ער מבטל געווען.
חברותא ב׳: אויף א מענטש וואס טוט באונס זאגט מען אויף אים עובר? עובר באונס, יא?
חברותא א׳: איך פארשטיי, איך פארשטיי. ס׳איז פאני. איך ווייס נישט. איך פיל אז ס׳העלפט נישט. דאס וואס מ׳טיילט אויף צוויי מצוות — ס׳איז נאך אלץ עפעס פאני דא, און ס׳זעט מיר נישט אויס קלאר. ס׳קען זיין אז מ׳קען… אקעי, מ׳דארף פארשטיין בעסער. איך פיל אז ס׳איז דא עפעס א… אבער מ׳קען גיין ווייטער. אקעי.
—
הלכה ח׳ – נשים שאמרו להם תנו לנו אחת מכם / תנו לנו אחד מכם ונהרגנו
דער רמב”ם׳ס טעקסט – מסירת נפש אחת מישראל
יעצט גייען מיר לערנען… אקעי, עד כאן איז דער — ביז יעצט האבן מיר געלערנט די עיקר הלכות פון יהרג ואל יעבור. יעצט גייען מיר לערנען נאך אופנים וואס ס׳איז דא, פרטים אין יהרג ואל יעבור, אדער נאך אופנים וואס ס׳איז דא מסירות נפש.
איז דא דא איין הלכה אזוי. ס׳איז דא אזא רמב”ם: נשים שאמרו להם גויים, “תנו לנו אחת מכם ונטמא אותה” — מיר רעדן פון אשת איש, לכאורה. די גוים זאגן פאר די קבוצה נשים: “גיבט ארויס איינע פון ענק, איינע פון ענק ווילן מיר מטמא זיין מיט אשת איש,” ואם לאו נטמא את כולכם. איז דא דא שוין א נייע מין דיילעמע. דא איז די דיילעמע צו מ׳זאל מאכן א חשבון — ענדערש זאל נאר געשען איין עבירה ווי ס׳זאל געשען מערערע עבירות.
אבער: ייטמאו כולן — זאלן ענדערש אלע ווערן טמא, זאלן ענדערש די גוים קומען אויספירן זייער סטראשע — ואל ימסרו להם נפש אחת מישראל. מ׳זאל נישט איבערגעבן בידים א נפש אחת מישראל.
דער יסוד: “בידים” איז א נייע גדר — נישט קידוש השם
סאו דא זעט מען כאילו, אפשר די ווארט דא איז אז כאילו מוסר זיין בידים איז א נייע זאך וואס מ׳טוט נישט, אפילו בפקוח מסירות נפש, און אפילו אויב לכבוד דעם סטראשען זיי אז זיי וועלן אלע… דאס האט נישט לכאורה מיט די ענין פון די מצוה פון קידוש השם, נאר דאס איז א זאך פון אז א איד טאר נישט בידים…
ענדערש זאלן ענק אלע געצוואונגען ווערן ווי איידער אז איינער פון ענק זאל טון בידים. פארדעם זאג איך אז מען קען זאגן אז דאס איז א הלכה אזוי ווי א פארט פון די עקשנות כלל וואס דער ירושלמי זאגט אז מען געט נישט בידים. דאס איז א פארט פון די עונות וואס זיי טוען — זיי זאגן און זיי סטראשען, אקעי — אזא עונות איז אויך א קדושה וואס מען געט נישט איבער בידים. איינער גייט עס טון אליינס, איך וויל שוין זיין פראווען, איך וויל שוין פראווען.
ביי רציחה – דער זעלבער דין
מכל מקום, די זעלבע זאך ביי רציחה: אמרו להם גוים, “תנו לנו אחד מכם ונהרגנו, ואם לאו נהרוג כולכם” — אויב נישט וועלן מיר ענק אלע הרג׳ענען — זאלן זיך אלע לאזן הרג׳ענען, ווייל ייהרגו כולם ואל ימסרו להם נפש אחת מישראל.
—
דער אויסנאם: ייחדוהו – ווען זיי ווילן א ספעציפישן מענטש
זאגט אבער דער רמב”ם, דאס איז ווען מען זאגט עס באופן כללי — “איינער פון ענק, טשוז איינער פון ענק.” אבער אם ייחדוהו להם — אויב די גוים זאגן אויף א געוויסע מענטש, “איך וויל יענעם,” ואמרו, “תנו לנו פלוני” — אויב נישט, “נהרוג את כולכם.”
לכאורה די זעלבע זאך דארף זיין לגבי עריות אויך? ניין, ניין, ניין — ווייל ס׳איז דא א מחייב מיתה, שטייט ער. אויב ער איז מחייב מיתה, כשבע בן בכרי — אז שבע בן בכרי איז געווען א מעשה אין תנ”ך אז ער איז געווען א מורד אין דוד המלך, און דוד המלך האט געשיקט יואב זאל גיין אויף זיין שטאט, און זיי האבן זיך אלע צוזאמגענומען, ביז ס׳איז געקומען א אשה חכמה און זיי האבן זיך משכנע געווען אז מען זאל הרג׳ענען שבע בן בכרי און אים ארויסגעבן. לערנט פון דעם די גמרא אז פאר אזא אופן מעג מען.
דיון: וואס מיינט “מחויב מיתה” — מדיני ישראל אדער מדינא דמלכותא?
די קעיס איז זייער אינטערעסאנט, ווייל ס׳איז געווען א אידישע מלך — ס׳איז זייער אנדערש פון די קעיס — אבער מען לערנט דאס אויס. אבער די שאלה איז: מחויב מיתה מיינט מדיני ישראל, אדער באמת מחויב מיתה? נישט קלאר, נישט קלאר, ווייל דארט איז געווען א מורד במלכות אז ער איז מחויב מיתה. אבער ס׳קען זיין אז די ווארט דא איז אז…
מילא הייסט… אקעי — יתנוהו להם. אבער יתנוהו — זאל מען יא איבערגעבן — ואין מורין להם כן לכתחילה. יא, דער רמב”ם זאגט אז אפילו אזוי זאגט מען נישט אזוי, און אויב זיי טוען אזוי האבן זיי געהאט א טענה.
דער מעשה פון רבי יהושע בן לוי און אליהו הנביא
די גמרא ברענגט א מעשה אז ס׳איז געווען ביי רבי יוחנן — ס׳איז געווען א מענטש וואס איז אנטלאפן קיין לוד, מ׳האט אים געוואלט הרג׳ענען, ער איז געגאנגען צו רבי יהושע בן לוי. האט רבי יהושע בן לוי אים איבערגעגעבן צו די מלכות. און אליהו הנביא פלעגט קומען צו רבי יהושע בן לוי לערנען מיט אים — דעמאלטס האט ער אויפגעהערט צו קומען.
ער האט געדארפט פאסטן, און ער איז צוריקגעקומען. האט ער אים געפרעגט, רבי יהושע בן לוי: וואס שטייט אין א משנה? די גאנצע הלכה איז א משנה אין תרומות, האב איך געדענקט, אז דארט שטייט בפירוש אז אויב ייחדוהו כשבע בן בכרי איז מותר. ער זאגט ער דארף זיין א יחידי, ער זעט אז ער איז אויך געווען מחויב מיתה.
פרעגסטו גוט — אפשר איז ער מחויב מיתה אפילו בדינא, ווייל ער איז א מורד במלכות, איז ער דאך מחויב מיתה? האט דער מנחת יצחק געזאגט, זייער גוט — ס׳שטייט טאקע אין די משנה: “וכי משנת חסידים היא?” — זענען די חסידים טוען זיך אזוי…
זעט מען אז אין רמב”ם, זייער אינטערעסאנט, האט ער גענומען דעם שטיקל אליהו הנביא און געזאגט אז אויב אזוי איז דאס פשט “אין מורין להם כן לכתחילה” — אז מ׳זאגט נישט לכתחילה אזא זאך, ווייל ס׳איז נאך אלץ נישט אויסגעהאלטן צו פסק׳ענען אזוי די הלכה, הגם אז מ׳קען זיך פארשטיין, ס׳איז בארעכטיגט. זייער אן אינטערעסאנטע…
דער חילוק צווישן סתם “איינער פון ענק” און ייחדוהו
נא, אבער מ׳רעדט דא זיכער פון מחויב מיתה מדין מלכות עובדי עבודה זרה, ווייל אויב איז ער מחויב מיתה מדין תורה, איז דאך פשוט אז ס׳איז א מצווה — “ובערת הרע מקרבך” — מ׳דארף ארויסגעבן פאר די בייזן.
חברותא ב׳: פאר א בייזן, יא, מדינא דמלכותא. פאר א בייזן, יא, אבער נישט פאר א צווייטן למלכותא. ער איז דאך נישט דער בייזער.
חברותא א׳: מ׳זאל זיך מוסר נפש זיין צו באשיצן אן עבריין ער זאל נישט באקומען זיין עונש?
מ׳רעדט דא פון מחויב מיתה ביי די מלכות. די ווארט איז עפעס אנדערש. די ווארט איז אז ווען זיי טשוזן איין איד פון די אנדערע, איז דאס אזויווי דו גייסט אקעגן א גרופע אידן — דו ווילסט גארנישט הרג׳ענען אלע אידן, אבער דו ווילסט איינס פון די אידן. אבער ווען זיי ווילן א ספעציפישן מענטש, ווייל דער מענטש האט זיך עפעס פארזינדיגט פאר זיי, איז דאס א זייער אנדערע גדר. און דו גייסט אים ארויסגעבן — איז נישט אז דו גייסט ארויסגעבן איינער פון די אידן, דו האסט מפקיר געווען איין איד פאר די אנדערע. דו גייסט ארויסגעבן דעם איד וואס זיי זוכן אים פאר זייערע סיבות, פאר זייער דינא דמלכותא.
דיון: וואס מיינט “אין מורין להם כן לכתחילה”?
און אפילו הכי זאגט דער רמב”ם אז מ׳טאר נישט. דאס איז נישט קיין משנת חסידים, דאס איז נישט קיין חומרא. אבער מ׳רעדט נישט ממש פון איינער וואס איז אן עדות שב”ד — דאס איז אוודאי גערעכט. אבער מ׳רעדט דאך דא אז ס׳איז פשוט א…
פארוואס זאגט ער “אין מורין להם כן לכתחילה”? וואס, דער דיין זאל זיי נישט פארציילן דעם אמת אז זיי מעגן, און זיי זאלן אלע אויסגעהארגעט ווערן? דאס איז זייער שווער צו פארשטיין.
חברותא ב׳: ניין, דאס וואס ער טוט האט ער זיין גערעכט, אבער מ׳זאגט נישט אזוי. דער דיין האט נישט א פיס אויף אינפארמאציע וואס קען ראטעווען אידן. ער וויל זיי נישט פארציילן, און זיי זיך אלע לאזן הרג׳ענען — איז א שווערע זאך.
חברותא א׳: וואס זאל זיין שווער? אויב זיי וואלטן נישט געווען חסידים, אויב זיי וואלטן נישט געווען חסידים, וואלטן זיי זיך נישט מוסר נפש געווען.
חברותא ב׳: טאקע. דא זעט מען דאך יא, אז דער דיין — האט ער נישט דערציילט דעם סיקרעט אז זיי מעגן? דאס וואלט נישט געווען קיין סיקרעט.
חברותא א׳: דער איינציגסטער ענטפער איז ווייל די גאנצע זאך איז נישט לכתחילה. ס׳איז טאקע אזוי ווי אליהו הנביא האט געזאגט פאר ר׳ יהושע בן לוי: דו וואלסט נישט געדארפט טון. דו מעגסט עס טון, אבער דו וואלסט נישט געדארפט טון. לכתחילה דארף א איד יא פראטעקטן א צווייטן איד, אפילו אז ס׳איז א יחיד סיטואציע.
דיון: “לכתחילה” און “בדיעבד” ביי לעבן און טויט
חברותא ב׳: זאגן די ווערטער “לכתחילה,” “בדיעבד” — ווען די שאלה איז פון ווערן געהארגעט אדער נישט — איז זייער א ווירד קאנטעקסט פון זאגן “לכתחילה,” “בדיעבד,” ווייל ס׳איז איינמאל בדיעבד גארנישט פון ווערן געהארגעט.
חברותא א׳: ניין, בדיעבד מיין איך נישט אז ס׳איז א שוואכע תירוץ. איך מיין אז ס׳איז דא מידת חסידות און ס׳איז דא עיקר הדין.
חידוש: דער רמב”ם האלט דאך אז ס׳איז נישטא קיין מידת חסידות ביי יהרג ואל יעבור!
חברותא ב׳: אבער דער רמב”ם האט געלערנט אז ס׳איז נישטא קיין מידת חסידות אין דעם.
חברותא א׳: זייער גוט, פריער האבן מיר דאס געזען, יעצט זעען מיר אז ס׳איז יא דא. אין דעם אופן איז יא דא. אין דעם אופן פון סתם להרג׳ענען פאר א מצוה איז נישטא, אבער דא זעט מען דאך יא אז ס׳איז דא א רציחה — ער גייט דאך יא און ער גייט אים הרג׳ענען. וואס זעט אויס אז דא איז יא דא.
חברותא ב׳: ווען איינער איז חייב?
חברותא א׳: אויב אבער דער מענטש איז נישט ספעציפיש חייב מיתה און נישט מיועד, דעמאלטס יא.
חברותא ב׳: נישט נאר, און אפילו מיועד איז ער נישט חייב.
חברותא א׳: יא, הרג׳עט אים, אבער ער איז נישט חייב. דעמאלטס יא הרג׳עט אים.
חברותא ב׳: זייער גוט, דאס איז א וויכטיגע הלכה. ס׳איז דא אין אחרונים — אויף יעדע זאך קען מען טרעפן א תירוץ, אבער דאס איז די הלכה וואס שטייט. אין אנדערע אופנים יא, אבער ס׳איז נישט ממש אזוי.
—
הלכה ט׳ – חולה ורפואה באיסורי תורה
דער רמב”ם׳ס טעקסט
יעצט גייען מיר לערנען א גאנצע נייע זאך. וכן ענין שאמרו באונס — כך אמרו בחולי. ס׳איז דא נאך א מין אונס — אן אונס ווען אזא מענטש איז קראנק. ער האט א וועג ארויס פון די קראנקהייט דורך א רפואה, אבער די רפואה — ער דארף ער עובר זיין אויף איינע פון די חמורות אדער אויף איינע פון די מצוות צו קענען טון די רפואה.
א מענטש איז געווארן שטארק קראנק: ואמרו הרופאים שרפואתו בדבר פלוני מאיסורי התורה — עושין לו ומתרפא, שכל התורה אינה באה במקום סכנה. חוץ משלוש עבירות אלו שאמרנו, שאם אמר לו הרופא שיתרפא בהן — יהרג ואל ירפא בהן.
חילוק צווישן אונס פון גוי און חולה לגבי עונש
ווען מען איז אן אונס ונתרפא, דעמאלטס איז אנדערש ווי עס איז פריער געזאגט געווארן — אז מען הייסט אן אונס און מען באקומט נישט קיין מלקות. אבער ווען מען גייט און מען נוצט א רפואה זיך אויסצוהיילן, הייסט עס יא — הייסט נישט אן אונס, אן אנדערע סארט אונס. עס איז יא א מעשה וואס ער האט געטון, און מען באקומט יא אן עונש — דאס הייסט לכאורה מען באקומט מלקות פארן עובר זיין אויף די עבירה פון עבודה זרה.
און דא איז די טענה פון די אחרונים, אז מען זאל נישט זאגן אז עס איז אזוי ווי עבודה זרה וואו עס איז דא א טענה אז מען זאל נישט לעבור ויהרג — וועלכע עונש איז דא? א מיתה בידי שמים? אדער א מיתה בידי בית דין? עס איז דא מפורש אין די גמרא אז מען באקומט מלקות פארן עובר זיין אויף די עבירה פון עבודה זרה, אפילו במקום סכנה.
—
הלכה י׳ – דער מקור פאר חולה ביי עבודה זרה: א נייער לימוד
“ואהבת את ה׳ אלקיך בכל לבבך ובכל נפשך” — נישט קידוש השם
אבער די איין זאך — וועיט, טראכט אריין עפעס. דא, דאס איז דאך — איין מינוט, קוק אריין — דאס איז נישט פון די קידוש השם. די הלכה איז נישט פון די קידוש השם. קוק וויאזוי דער רמב”ם זאגט אין הלכות יסודי התורה, אפשר וועגן דעם: אפילו במקום סכנת נפשות אין עוברין עליהן, חוץ מעבודה זרה וגילוי עריות ושפיכות דמים — “ואהבת את ה׳ אלקיך בכל לבבך ובכל נפשך ובכל מאדך.”
דאס איז א נייע לימוד — עס גייט נישט אריין אין די פריערדיגע לימודים פון דעם. ווייל דאס איז נישט קיין קידוש השם. די קידוש השם איז קעגן א גוי — “ולא תחללו” — אבער דאס איז א נייע זאך וואס מען לערנט ארויס פונעם פסוק “אפילו נוטל את נפשך.” ווייל ער דארף זיין גרייט פאר אהבת השם און פאלגן דעם אייבערשטנס מצוות… נישט זיינע מצוות, אבער עבודה זרה. דאס איז נאר ביי עבודה זרה.
חידוש: ביי חולה איז דער “נוטל את נפשך” דער אייבערשטער אליין
אבער עבודה זרה איז נישט קיין קעגן אהבת השם. אפילו דער אייבערשטער… ווער איז נוטל? נישט דער גוי. אפילו נוטל את נפשך — אפילו דער אייבערשטער איז נוטל את נפשך.
חברותא ב׳: היא, ווער איז היא?
חברותא א׳: אבער די מצוה איז נאר נוטל את נפשך. די אזהרה איז די מצוה — נאר נוטל את נפשך. אין וועלכע מצוה? דער איסור עבודה זרה. אבער ווער איז נוטל את נפשך? דער אייבערשטער האט דיך געמאכט קראנק, יא? און ער האט געזאגט: “איך גיי דיך הרג׳ענען.” דאס הייסט דער אייבערשטער איז דער וואס זאגט, יא? ווער מאכט קראנק? דער אייבערשטער זאגט: “איך גיי דיך הרג׳ענען אויב דו טוסט נישט עבודה זרה” — דארפסטו נאך אלץ ליב האבן דעם אייבערשטן.
חברותא ב׳: “היא” מיינט אפילו די סיטואציע, דעם מצב — “ה׳ הוא האלקים.”
חברותא א׳: וואס פאלט דיך איין? אויף דעם גייט עס? אויף דעם פסוק? אויף דעם פסוק “ה׳ הוא האלקים” — אויף וועלכע גייט עס? אויף דעם אייבערשטן?
דער מקור פאר שפיכות דמים ביי חולה
ווערט געזאגט: “והריגת נפש מישראל לרפאות נפש אחרת” — סאו דאס איז לגבי דער מקור איז אויף עבודה זרה.
וואס טוט זיך אז עס האנדלט זיך פון שפיכות דמים? איז הריגת נפש מישראל — אז א מענטש דארף, וויל טון א רפואה וואס מ׳דארף פאר דעם הרג׳ענען א צווייטן מענטש — לרפאות נפש אחרת, או להציל אדם מיד אנס — זאגט ער, דאס הייסט דא ברענגט ער שוין אויך א מקור פאר די פריערדיגע הלכה.
רמב”ם הלכות יסודי התורה פרק ה׳ – המשך הלכה י׳, הלכה י”א, און הלכה י”ג
—
הלכה י׳ (המשך) – הריגת נפש מישראל לרפאות נפש אחרת
Speaker 1: נישט, דאס איז פשוט מיט דאסים. ווערט איך געזאגט: והריגת נפש מישראל לרפאות נפש אחרת… סאו, אז דאס איז לגבי דער מקור אויף עבודה זרה. וואס טוט זיך אז עס האנדלט זיך פון שפיכות דמים? איז הריגת נפש מישראל – אז א מענטש דארף, וויל טון א רפואה וואס מ׳דארף פאר דעם הרג׳ענען א צווייטן מענטש – לרפאות נפש אחרת, או להציל אדם מיד אנס. זייער קלאר.
דאס ברענגט דאס שוין אויך אין א מקור פאר די פריערדיגע הלכה – די הלכה וועגן דעם גוי וואס וויל זאגן “הרוג דעם צווייטן אדער איך הרג דיך.” דאס איז נישט א ענין פון קידוש השם, און אויך נישט א ענין פון פרהסיא. אויף דער ערידזשינעל דבר שהדעת נוטה לו הוא, שאין מאבדין נפש מפני נפש.
דיון: דער יסוד פון “מאי חזית” – רציחה בלייבט רציחה
Speaker 1: דאס איז וואס די גמרא רופט “מאי חזית דדמא דידך סומק טפי” – פארוואס איז דיין בלוט חשוב׳ער? מילא, זאלסט נישט הרג׳ענען יענעם זיך צו ראטעווען.
Speaker 2: זאג דיר אריין ווי מען… דאס איז דער דעת זאגט אזוי.
Speaker 1: זייער גוט. דבר שהדעת נוטה – “דעת נוטה” איז א וועג פון זאגן… דעת נוטה אז ס׳הייסט רציחה.
Speaker 2: נישט ווי מען דארף עס טאן וועגן דעת נוטה. דעת נוטה אז דאס הייסט רציחה.
Speaker 1: ניין, דאס נוטה אז דו האסט נישט קיין רעכט…
Speaker 2: מ׳קען קאמפארטמענט מוז דערנאך זיין וועגן א שיינע סברא, נאר די סברא וועט ווערן קולט זייער רציחה…
Speaker 1: ניין, מוז דערנאך… ווען מ׳זאל אויף דערנאך זיין אויף די מיר דער יחידה סברא? וואס דער סברא? דארף די סברא מאכט דאס פאר רציחה?
Speaker 2: ווייל די סברא זאגט אז דאס איז נישט קיין טעם צו הרג׳ענען. למעשה, איז עס א רעגולערע רציחה פון הרג׳ענען א מענטש, און אמאל עס איבערגערעדט א רציחה.
Speaker 1: וואס? און פארוואס מעג איך נישט הרג׳ענען א מענטש כדי זיך אליין צו ראטעווען?
Speaker 2: די סברא זאגט אז דאס הייסט רציחה, וואס איז אויף דעם חמור פון עבירות. וואס העלפט אויף אנדערע זאכן – אז אויף דעם העלפט נישט די זאך אז אונס פטור׳ט פאר מיר. נישט אז אונס פטור׳ט – שטייט נישט וואס ס׳איז נישט קיין דעם ענין.
Speaker 1: פארוואס טאר מען נישט הרג׳ענען א צווייטן איד ווען אפילו במחיר מ׳גייט אליין הרג׳ענען?
Speaker 2: וועגן דער סברא וואס זאגט “מאי חזית דדמא דידך סומק טפי.” דאס איז די ריזאן, נישט דא קיין אנדערע ריזאן. די רציחה איז עובדה. ווייסט מען אז עצם רציחה האט לעגאלי מער רציחה. נישט דא קיין עקסטערע הלכה וואס זאגט אז די רציחה… עס איז די הלכה, די הלכה איז די סברא. ווייל דא ביי שאר איסורים רעדט מען זיך פון א שאלה.
—
עריות – דער היקש צו נפשות
Speaker 1: און וואס איז מיט עריות?
עריות איז דא א היקש, א גזירה שוה צו נפשות. און נישט קיין גזירה שוה – דער פסוק איז עס מקיש, ס׳איז א היקש מפורש. שנאמר “כי כאשר יקום איש על רעהו ורצחו נפש כן הדבר הזה” – מען רעדט דארטן ביי מאנס, אז מאנס איז אזוי ווי רציחה. און אזוי ווי ביי רציחה איז דער זאך פון יהרג ואל יעבור, איז אויכעט ביי עריות אז מען קען נישט מאבד זיין, מען קען נישט ראטעווען א נפש מיט עריות.
ראטעווען דיין אייגענע נפש – כלומר ווי דער גמרא זאגט “מאי חזית דדמא דידך סומק טפי” – אדער אפילו ביי אנדערע חולים, אז דיין וועג פון אים ראטעווען איז דורך טון א איסור עריות, איז עפעס צוגעשטעלט צו נפשות, אז ממילא פונקט אזוי דארט קען מען נישט טון, קען מען דא אויך נישט טון. ס׳איז נישט קלאר ווי דאס ארבעט, אקעי.
—
הלכה י”א – כדרך הנאתן / שלא כדרך הנאתן
דער כלל: מתרפאין בשאר איסורים
Speaker 1: איז דער רמב”ם פסק׳נט אין פרק ה׳ מהלכות יסודי התורה, אז אין מתרפאין בשאר איסורין אלא במקום סכנה, ובזמן שהן כדרך הנאתן.
דער איסור פון אז מען טאר זיך נישט מתרפא זיין מיט אלע אנדערע… נאר ביי פיקוח נפש, אז ממש מקום סכנה, אז ער גייט שוין ארבעט – אז נאר ביי ממש ביי סכנה מעג מען נוצן איסור פאר רפואה, איז נאר בזמן שהן כדרך הנאתן. דאס איז ממש דרך אגב, עס קומט נישט אזוי שטארק אריין אין ענין, אבער ער רעדט שוין, עס קומט שוין מיט.
ביישפילן פון כדרך הנאתן
Speaker 1: כגון, ווען מען רעדט פון… כגון שמאכילין את החולה שקצים ורמשים – דאס איז דאך כדרך הנאתן! אז ער עסט! געהעריג, ער עסט און ער האט הנאה דערפון. או חמץ בפסח, או שמאכילין אותו ביום הכיפורים – ווייל דאס זענען כדרך הנאתן, ווייל דאס הייסט געגעסן.
שלא כדרך הנאתן – מותר אפילו שלא במקום סכנה
Speaker 1: אבל שלא כדרך הנאתן – סטאטש נוצן… כגון נוצן איסורים שלא כדרך הנאתן, כגון שעושין לו רטייה מן החמץ או מן הכלאים – מען לייגט עס אויף זיין גוף אנשטאט עס צו עסן, אפילו חמץ או כלאים וואס איז אויך אסור בהנאה. או שמשקין אותו דברים שיש בהן מר מעורב עם איסורי מאכל – א זאך וואס האט טאקע א איסור מאכל אבער עס איז געמישט מיט שארפע זאכן, ממילא פילט מען נישט דעם טעם. די זאכן מעג מען אפילו ווען עס איז נישט ממש א מקום סכנה, שהרי אין בהן הנאה לחיך – דער צונג האט נישט קיין הנאה דערפון.
מילא, איז אריינגעזעצט אין דעם אז אפילו שלא במקום סכנה איז עס מותר.
סאו קודם כל, ביי די זעלבע סטראקטשער פון פריער, איז דא אופנים וואס זענען מותר אפילו אן סכנה.
דיון: דער חילוק צווישן הנאה און רפואה
Speaker 2: אזוי ווי, אקעי, מעיבי. אבער וואס איז די אנדערע פאל וואס ער האט איינס געטון? ס׳איז נישט דא קיין… וואס איז די תלות? איך פארשטיי אז א איד לייגט א רפואה פון חמץ ווייל ער האט הנאה דערפון, אבער וואס איז די סיבה פארוואס ער טוט עס? ווייל ער האט הנאה? פארוואס איז דאס א רפואה?
Speaker 1: ווייל מען טאר נישט הנאה האבן פון חמץ. אבער דאס הייסט נישט כדרך הנאה. הנאה מיינט כדרך הנאה.
Speaker 2: פארוואס?
Speaker 1: איך בין נישט זיכער, איך ווייס נישט. קען זיין די רפואה איז פשוט איינס, צוליב די רפואה איז אויך א הנאה.
Speaker 2: א רפואה איז נישט קיין הנאה. וואס איז די ווארט?
Speaker 1: ניין, ווער האט דיר דאס געזאגט? איך ווייס נישט. רפואה איז נישט… שלא כדרך הנאה. דא שטייט דאך אזוי. דאס איז נישט קיין הלכה פון חסידות, פון פיקוח נפש. דאס איז א פשוט׳ע הלכה אז שלא כדרך הנאה איז מותר ביי אלע איסורים, חוץ פון צוויי וואס מיר גייען יעצט זאגן.
אויסנאם: כלאי הכרם ובשר בחלב
Speaker 1: חוץ מכלאי הכרם ובשר בחלב – אויף שאר איסורים, אפילו שלא כדרך הנאה.
Speaker 2: וואס ברענגט ער די צוויי?
Speaker 1: איך ווייס נישט, איך זאג דיר אז איך ווייס נישט. וואס איז די לימוד דארט, אז אויף די צוויי איז אפילו שלא כדרך הנאה אסור?
Speaker 2: ס׳שטייט אין די גמרא. ס׳שטייט נישט “אכילה.”
Speaker 1: ס׳שטייט אין די גמרא, ס׳איז נישט דא קיין ריזאן. מילא, שאר איסורים, אפילו שלא כדרך הנאה. לפיכך – אונז טארן מיר עס נישט עסן אפילו שלא כדרך הנאה, אלא במקום סכנה. במקום סכנה אוודאי, דאס איז אויך מותר. אבער שלא במקום סכנה, דעמאלטס טאר מען נישט טון די צוויי איסורים אפילו שלא כדרך הנאה.
—
הלכה י”ב – חולת אהבה (מי שנתן עיניו באשה)
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם ווייטער. ער גייט אונז צוריק צו נאך איין הלכה פון די ענין. ס׳האט יהרג ואל יעבור אין ג׳ חמורות, אבער ער גייט זאגן א הלכה וואס איז נישט ממש די ג׳ חמורות – ס׳איז נישט קיין גילוי עריות ממש, און אומכל זה איז דאס אסור אפילו במחיר פון פיקוח נפש. א סניף פון גילוי עריות וואס איז אויך וואס מען דארף זיך אויף דעם לאזן ביז אין נפש.
דער רמב”ם׳ס פסק
Speaker 1: זאגט דער רמב”ם: “מי שנתן עיניו באשה וחלה ונטה למות” – איינער איז געווארן חולה, א חולת אהבה, און ער איז געווארן ליטעראלי קראנק. רייט? ער שלעפט אין בעט, עפעס… חולת אהבה, נטה למות. “ואמרו רופאים אין לו רפואה עד שתיבעל לו” – די רופאים זאגן אז ער גייט נישט אויסגעהיילט ווערן עד שתיבעל לו.
“אפילו היתה פנויה” – אפילו אויב זי איז א פנויה, טאר מען נישט. אפילו אויב זי איז א פנויה, וואס איז לכאורה נישט קיין ממש׳דיגע איסור פון גילוי עריות. אבער “אפילו לדבר עמה מאחורי הגדר” – אפילו אויב ער פאדערט נישט צו בועל זיין, נאר ער וויל רעדן מיט איר מאחורי הגדר – “אין מורין לו בכך.” מ׳איז נישט מורה היתר, מ׳לאזט אים עס נישט טון. “וימות ולא יורו לו לדבר עמה מאחורי הגדר” – זאגט מען אים ממש: דו גייסט שטארבן, שטארב.
חידוש: דער לשון “אין מורין לו”
Speaker 1: ס׳שטייט נישט אז ער טאר נישט – ס׳שטייט אז מ׳זאגט אים נישט. אין מורין לו – מ׳העלפט אים נישט קיין…
דיון: דער טעם פון דער הלכה
Speaker 2: פארוואס? וואס איז די טעם פון דער איסור? ס׳איז דאך לכאורה נישט קיין… בכלל, מ׳קען דאך זאגן פאר די פרוי אז זי זאל זיך מקדש ווערן פאר אים. איך מיין, דאס איז אויך אן איסור.
Speaker 1: אקעי, דערפון רעדט מען נישט. די גמרא, איך מיין אז די גמרא רעדט וועגן דעם, אז ער וויל דווקא אויף דעם אופן.
Speaker 2: ולינסבה? די גמרא פרעגט א קשיא – ולינסבה, זאל ער חתונה האבן מיט איר.
Speaker 1: זאגט די גמרא, ניין, ער וויל דווקא… “מים גנובים ימתקו” – ער וויל דווקא ווען זי איז נישט חתונה געהאט צו אים. אקעי.
דער טעם: שלא יהיו בנות ישראל הפקר
Speaker 1: די טעם פון דער איסור איז “שלא יהיו בנות ישראל הפקר, ויבואו בדברים אלו לפרוץ בעריות.” דאס גייט עפענען די טיר צו עריות.
Speaker 2: עקזעקטלי.
Speaker 1: סאו, און פאר דעם זאל אן אומשולדיגער איד שטארבן. אקעי. לכאורה ווייסן זיי נישט אויך אז ער גייט נישט שטארבן. ס׳איז אביסל אן אינטערעסאנטע הלכה דאס.
—
הלכה י”ג – חילול השם און קידוש השם שלא בענין מסירת נפש
הקדמה: נאך א מינינג פון קידוש השם / חילול השם
Speaker 1: אקעי, יעצט גייען מיר לערנען אז חוץ פון דעם וואס דאס איז די עיקר מצוה פון קידוש השם און די אפאזיט פון חילול השם – וואס איז אויף דער פריערדיגע ענין פון נתנו דעתו ליהרג – וואס דאס איז אויך די זעלבע הלכה, גייט מען עס אפשר נישט רופן קידוש השם, אדער סאו, יא, ווייס איך נישט.
גייט דער רמב”ם זאגן נאך צוויי זאכן וואס זענען בכלל די מצוה פון קידוש השם און חילול השם. און ס׳זעט אויס אז דער כלל פון דער רמב”ם איז אז ס׳קען זיין איין מצוה וואס מיינט מער ווי איין זאך, און ביידע פון זיי זענען לכאורה דאורייתא – ס׳איז נישט פשט אז ס׳איז מדרבנן אדער עפעס אזוי.
נאך א מינינג פון דער ענין פון קידוש השם, און די אפאזיט וואס איז א חילול השם – דאס וואס ער גייט זאגן יעצט אין די נעקסטע פאר הלכות. ס׳איז א חילול השם, און ס׳איז אן אנדערע פסוק פון חילול השם. אקעי, אבער ס׳איז אלעס איין דין – ער לייגט עס אריין אין דער כלל פון חילול השם, אבער ער ברענגט אן אנדערע פסוק. מ׳דארף טראכטן פארוואס וועט דער פסוק זאגן מער…
חילול השם: עבירה בשאט נפש
Speaker 1: אקעי. “כל העובר מדעתו, בלא אונס” – איינער איז עובר מדעתו, דאס הייסט ער טוט עס מיט׳ן גאנצן דעת, מיט א רואיגקייט.
Speaker 2: “דעתו” מיינט נישט “ברצונו, בבחירתו” – נישט אז ס׳איז נישט לפי כבודו, ער וויל נישט.
Speaker 1: יא. “על אחת מכל מצוות האמורות בתורה, בשאט נפש” – וואס טייטש דאס ווארט “שאט”? איך ווייס זאכן וואס איך ווייס נישט. שאט נפש, שאט נפש, שאט נפש. ס׳איז א גרינגשעצונג. “להכעיס.”
Speaker 2: אקעי, איך וויל מאכן דעם אייבערשטן ברוגז.
Speaker 1: איך ווייס, די ווארט “להכעיס” דא מיינט נישט די פירוש המילה אז ער טוט עס ווייל ער וויל מאכן ברוגז דעם אייבערשטן. ער טוט עס מיט א זלזול, ס׳גייט אים נישט אן. ער טוט עס מיט א גלייכגילטיגקייט.
“הרי זה מחלל את השם. לפיכך נאמר בשבועת שקר: ‘וחללת את שם אלקיך אני ה׳.'”
דיון: פארוואס דוקא שבועת שקר?
Speaker 2: וואס טייטש? שבועת שקר איז אזא סארט זאך פון…
Speaker 1: ניין, לכאורה ברענגט ער סתם א ראיה אז ס׳קען זיין חילול השם וואס איז נישט די הלכות וואס מיר האבן יעצט געלערנט פון יהרג ואל יעבור, פון מסירת נפש. דא איז א חילול השם וואס סתם איינער טוט אן עבירה בשאט נפש. לכאורה דאס איז די ראיה פון שבועת שקר.
Speaker 2: מ׳דארף פארשטיין פארוואס שבועת שקר הייסט א געפערליכע חילול השם אויב ס׳איז נישט… שבועת שקר רעדט מען דאך נישט דווקא ווען ער טוט עס בשאט נפש. ער טוט אן עבירה.
Speaker 1: אבער דעמאלטס איז ער אן אנוס.
Speaker 2: אבער אפשר קען מען נישט… מ׳קען אפשר… אפשר קען מען נישט טון שבועת שקר שלא בשאט נפש. ווייל ס׳איז דאך די גאנצע פוינט פון שבועת שקר, אז מ׳זאגט…
Speaker 1: וויאזוי? איינער וואס טוט שבועת שקר בטעות, באונס – וויאזוי טוט ער דאס? ער האט נישט געוואוסט אז ס׳איז א טעות?
Speaker 2: דעמאלטס איז ער אן אנוס.
Speaker 1: נאר מ׳רעדט דאך נישט פון דעם, מ׳רעדט דאך פון מזיד.
Speaker 2: אקעי.
חילול השם בפרהסיא
Speaker 1: “ואם עבר על אחת מכל המצוות האמורות בתורה בפרהסיא” – ס׳הייסט אויך חילול השם לענין בפרהסיא, ברבים. אזוי ווי מיר האבן פריער גערעדט, אז דא איז א חילול השם לענין בפרהסיא, ברבים.
Speaker 2: זייער גוט.
קידוש השם: פורש מעבירה לשם שמים
Speaker 1: זאגט ער, די פארקערטע – קידוש השם איז אויך אזא פאל. “וכן כל הפורש מעבירה או עשה מצוה, לא מפני דבר בעולם” – נישט וועגן קיין שום אנדערע סיבה – “לא פחד ולא יראה” – ס׳האט נישט קיין דרויסנדיגע זאכן – “ולא לבקש כבוד, אלא מפני הבורא ברוך הוא” – האלט איך וועגן דער כבוד פון דעם אייבערשטן – “כמניעת יוסף הצדיק עצמו מאשת רבו.”
דער ביישפיל: יוסף הצדיק
Speaker 1: זי האט אים געוואלט, און ער וואלט עס געקענט… ער וואלט געקענט “געט אוועי וויט איט,” ווי מען זאגט. ער וואלט עס געקענט טון איזי, און ער האט זיך צוריקגעהאלטן פליין וועגן דער כבוד פון דעם אייבערשטן. אריינזען מיר – “הרי זה מקדש את השם.” אזא מעשה, עס איז דער מעשה פון קידוש השם.
באמערקונג: יוסף׳ס מעשה איז געווען בצנעה
Speaker 1: און אויב עס איז בצנעה, איז עס בצנעה. אויב עס איז ברבים, איז עס ברבים. מען זאגט נישט… אינטערעסאנט, יוסף איז געווען נישט ברבים. אבער ברבים איז דאך דער חשוב׳ע – לבקש כבוד.
רמב”ם הלכות יסודי התורה, פרק ה׳ – חילול השם און קידוש השם דורך הנהגה
יוסף הצדיק – חילול השם אפילו ביחיד
און אויב עס איז ברבים איז עס ברבים. ער זאגט נישט אינטערעסאנט – יוסף איז געווען נישט ברבים. און אויב ברבים איז דא שוין לבקש כבוד, אדרבה, זאגט ער, ווארשיינליך ביי חילול השם איז נישט קיין חילוק. וואס איז שייך כבוד? דא, פונעם זאגט ער וואס יוסף הצדיק האט טאקע געזאגט “וחטאתי לאלוקים” – וואס איז דער פראבלעם? פאר’ן אייבערשטן אליין. טייטש, יוסף איז דאך געווען אליין אין מצרים, קיינער איז נישט געווען.
—
צווייטע קאטעגאריע פון חילול השם – אדם גדול בתורה ומפורסם בחסידות
און נאכדעם איז דא א צווייטע זאך וואס איז אויך בכלל חילול השם. ס’איז נישט ממש די ליטעראלע ווארט פון חילול השם, אבער ס’איז בגדר חילול השם. והוא שיעשה אדם גדול בתורה ומפורסם בחסידות – א מענטש וואס איז אדם גדול בתורה ומפורסם בחסידות – טוט דברים שהבריות מרננות אחריו בשבילם, זאכן וואס מענטשן קוקן שטארק אראפ, מרננות אחריו בשבילו. “מרננות אחריו” מיינט אז מען רעדט נאך אים, מרננות, מען מאכט נויז, עס ווערט א שלעכטע קלאנג וועגן דעם. וועגן דעם מענטש גייט מען מאכן אזא רעדן וועגן אים, מען רעדט נישט איידל. אפילו די זאכן זענען נישט קיין עבירה, אבער זענען זאכן וואס עס איז מבזה, עס מאכט רענענען – הרי זה חילל את השם.
פארוואס דוקא אדם גדול בתורה ומפורסם בחסידות?
געט אן עקזעמפל – פארוואס דארף זיין די תנאי דוקא אדם גדול בתורה ומפורסם בחסידות? ווייל מען עקספעקט אים צו… ווייל ער איז אויף א העכערע לעוועל, מענטשן עקספעקטן אים. דאס איז וואס ער האט געמאכט אונז צו זאגן פריער, אז אסאך זאכן זענען פריער עוועילעבל פונקט וואס מענטשן עקספעקטן. דאס איז זיכער לויט וויאזוי מענטשן עקספעקטן. מענטשן עקספעקטן אז דו ביסט א רב, דו ביסט א רב, דו ביסט א חסידישע איד, דו דארפסט זיך אזוי פירן. אז ער פירט זיך… אז יענע מענטש אליין פירט זיך אזוי, האט נישט קיין טענה אויף זיך, ווייל ער איז אויף די שטופע – הרי זה מחלל דעם אייבערשטנ’ס נאמען. ווייל ער רעפרעזענט דעם אייבערשטנ’ס מענטשן, ער רעפרעזענט גאט פאר די וועלט. אזא רב, אזא לומד, פאסטן, א צדיק – נישט דא פראבלעם. מען רעדט פון א צדיק נגלה, ער איז א ראש ישיבה וכדומה.
הכל לפי גדלו של חכם
הכל לפי גדלו של חכם – קומט דא אויס אז ווי גרעסער דער חכם איז – גרעסער מיינט ביי מענטשן, א תלמיד חכם, א דייגליכער, אן אדם חשוב – איז נישט נאר אז ער דארף טון מער זאכן, נאר אפילו אויב ס’איז נישט אסור, אבער אויב מענטשן קוקן עס אן ווי א מיאוס’ע זאך, טאר ער עס נישט טון.
> חידוש: פארדעם איז דאס די ריזען פארוואס ס’איז דא צדיקים וואס האבן געוואלט זיין צדיקים נסתרים – צו פאטשן זיך פון די פראבלעם פון חילול השם.
—
ביישפילן פון חילול השם ביי אן אדם גדול
א) שלקח ואינו נותן דמי הלקח לאלתר
כגון שלוקח ואינו נותן דמי הלקח לאלתר – ער איז נישט אין די מארקעט בכלל, ער פארצאלט נישט אויפ’ן פלאץ, ווי יא, ער האט געלט. ער נעמט צו א מוכר אין טובה, און די מוכר בעט אים די געלט – ווי מקיפן, ער שטופט זיי אפ.
ב) ירבה בשחוק, אכילה ושתיה אצל עמי הארץ
א צווייטע מין וועג פון א זאך וואס ברענגט א זלזול – ירבה בשחוק, אכילה ושתיה אצל עמי הארץ.
ג) אינו מקבלם בסבר פנים יפות
אפילו אין די בירורים נחת עם הבריות – ער רעדט נישט איידל צו מענטשן, ואינו מקבלם בסבר פנים יפות – ער נעמט נישט אויף מענטשן שיין.
ד) בעל קטטה וכעס
אלא בעל קטטה וכעס – ער פירט זיך אויף קריגעריש און כעס.
ה) וכיוצא בדברים האלו
די אלע זאכן איז מחלל השם, ווייל ער, אזויווי ער זאגט, ער רעפרעזענט דעם אייבערשטן, ווייל ער איז א מפורסם בחסידות ובתורה. און מיט דעם ווייזט ער אזויווי כביכול די פשוט’סטע וועג איז אז תורה און חסידות איידלט נישט אויס א מענטש, עס מאכט נישט א מענטש ווערן א בעסערער מענטש, און דערמיט ברענגט ער אראפ די כבוד פון תורה און אידישקייט, די כבוד פון דעם אייבערשטן.
—
קידוש השם דורך הנהגה – וויאזוי טוט מען יא קידוש השם?
וכן, אם דקדק החכם על עצמו – ער זאגט וויאזוי טוט מען יא קידוש השם? אויב דער חכם איז מדקדק על עצמו, ער קערט, ער לייגט צו קאפ.
דיבורו בנחת עם הבריות
והיה דיבורו בנחת עם הבריות – ער רעדט שיין צו מענטשן.
דעתו מעורבת עמהם
ודעתו מעורבת עמהם – זיין דעת איז מעורב מיט זיי, ס’הייסט ער לאזט זיך אראפ צו זייער לעוועל.
מקבלם בסבר פנים יפות
ומקבלם בסבר פנים יפות – ער נעמט אויף מענטשן שיין.
נעלב מהם ואינו עולבם
ואינו נעלב מהם ואינו עולבם – און אפילו ווען זיי פארשעמען אים, פארשעמט ער זיי נישט צוריק.
> דיסקוסיע: וואס מיינט “נעלב מהם”?
>
> ס’קען זיין “נעלב מהם” מיינט אפילו אז ער איז נישט דער מענטש וואס ער ווייסט אז ער ווערט נישט פארשעמט – ער ווייסט אז ער איז האמבל, ער איז סענסיטיוו אין פראנט פון זיי.
>
> אפשר “נעלב מהם” מיינט עקזעקטלי וועגן דעת – ער לאזט זיך אראפ צו דיר, אבער “אינו עולבם” – ער זאגט נישט: “סאו איך בין שוין אויף דיין לעוועל, יעצט קען איך דיך שעלטן אויף דיין לעוועל אויך.” ניין, ער לאזט זיך אראפ צו א געוויסע עלבוין.
>
> אז “נעלב” מיינט צו זאגן א הקדמה – אז אפילו ווען ער איז נעלב איז ער נישט עולב, וואס קען זיין אז דאס אליין איז שוין א נעלב. אז ער ווייזט פאר מענטשן: “איך בין אזא ווי דיר, איך האלט זיך נישט זייער גרויס ביי זיי.” א גוטע דרשה.
מכבד להם אפילו למקילין בכבודו
“מכבד להם” – ער ווייזט אז ער איז סענסיטיוו, ער ווייסט אז ס’באדערט מיך ווען מ’טשעפעט מיך. דאס איז אוועקצושטיין, ווייזן איך בין נאר אויף דיר, איך בין נישט קיין בעל גאוה. “מכבד להם אפילו למקילין בכבודו” – מכבד אפילו די וואס זענען מקיל אין זיין כבוד. זייער וויכטיג.
> דיגרעסיע: כבוד פון א תלמיד חכם
>
> שפעטער אין הלכות דעות זאגט דער רמב”ם יא וועגן וויאזוי צו האלטן די כבוד. דאס איז זייער א האקעלע זאך, ווייל א תלמיד חכם… ער גייט אויספירן. אפשר. אקעי, זייער גוט. אבער דא אויך געזען – “יהא ביתו פתוח לרווחה” – אפילו דא איז געשטאנען אז די פארקערטע איז אויך דא א פראבלעם. סאו זעט אויס אז קענסט נישט נוצן דאס היינט. ס’איז דא א שיעור וויפיל מ’קען מכבד זיין מענטשן וואס זענען מקיל.
>
> אבער “מכבד זיין” מיינט נישט אזוי גוט צו שמועסן – ער מיינט ער זאל זאגן גוט מארגן, רעספעקטפול.
נושא ונותן באמונה
“נושא ונותן באמונה” – ער טוט מסחר באמונה, ער פירט זיך אויף ארנטליך.
—
דער חילוק צווישן “בריות” און “עמי הארץ”
“ולא ירבה באריחות עמי הארץ וישיבתן” – ער זיצט נישט און פארברענגט נישט מיט עמי הארץ, און ער זיצט נישט אין זייערע סעודות און אין זייערע מיטינגס. דאס איז די פארקערטע וואס ער האט געזאגט פריער, וואס איז א חילול השם – עסן מיט עמי הארץ.
> דיסקוסיע: וואס מיינט “בריות” לעומת “עמי הארץ”?
>
> אפילו די עמי הארץ זאגן: “דער רב האלט זיך גרעסער פון אונז” – זיי ווילן נישט אז ער זאל זיצן מיט זיי ביי זיי. ניין, נישט די… ס’גייט נישט אן וואס די עמי הארץ זאגן, די עמי הארץ גייט נישט אן. די אלע אנדערע מענטשן וואס גייען אים זען, איז… נישט די עמי הארץ.
>
> אינטערעסאנט. אקעי. די “הבריות” זענען די נארמאלע מענטשן. און די עמי הארץ איז נישט קיין בריות? מיט געוועגליכע מענטשן דארף מען זיין דיבורו בנחת, און מיט עמי הארץ דארף מען אוועקשטיין.
>
> איך הער. איך ווייס נישט. ניין, איך מיין אז אפילו די עמי הארץ… איך מיין אז עמי הארץ איז איין קאטעגאריע, און עמי הארץ… ווייל ער האט געזאגט דארט אז מ’רעדט פון עמי הארץ וואס מ’גייט פארן, יא, זיצן מיט זיי בישיבתן. דא רעדט ער פון בריות – זיי זענען מכובד’יגע מענטשן, וואוילע מענטשן. עמי הארץ זענען געמיינע מענטשן, מיט זיי איז א בושה. די נארמאלע בריות וועלן נישט זיצן מיט די עמי הארץ, און ווען דער רב זיצט מיט די עמי הארץ איז נישט טויגליך. זייער גוט.
—
תמיד עוסק בתורה – א פראקטישע הנהגה
“ונמצא תמיד עוסק בתורה, עטוף בציצית, מוכתר בתפילין, ועושה בכל מעשיו לפנים משורת הדין” – מ’זאל אים זען… א מענטש קען נישט אייביג עוסק זיין בתורה. אבער אז מענטשן זען אים, זאל ער זיין – אפשר ווען דער רב שפילט, זאל ער שפילן אינדערהיים, ער זאל נישט שפילן אין פאבליק. ווען מענטשן זעען אים, זאל ער זיין נאה ומתוקן בתורה.
—
שלא יתרחק הרבה – דער דרך הממוצע
“והוא שלא יתרחק הרבה” – ער דארף גיין ווייט פון שירות ותשבחות, אבער ער זאל נישט גיין ביז די קצה האחרון, ער זאל כאטש בלייבן ערגעצוואו נאנט צו די מדה ממוצעת.
> דיסקוסיע: וואס מיינט “יתרחק”?
>
> זיי זאגן אז “תרחק” מיינט אויך – “ולא ישתומם” מיינט ווערן שומם, “יושב בדד וידום” – זאל נישט זיין אליין. ס’איז דאך לכאורה דאס איז דער היפוך פון “יתרחק” – “יתרחק” מיינט זיך אביסל מתרחק זיין פון די מענטשן, נישט צו פיל.
דאס קומט צוריק צו די דיבור המתחיל “בריאות.” ער האט שוין געזאגט דאס בעצם – “עד שימצאו הכל מקלסין אותו ואוהבין אותו ומתאווין למעשיו”. ער האט שוין געוואלט גיין אין איין עקסטרעם, וואלטן טאקע געוויסע מענטשן אים מער מחשיב געווען, אבער אנדערע וואלטן אים פאראכטעט. ער זאל זיין בדרך הממוצע, אז יעדער איינער זאל אים משבח זיין.
—
ווען ער טוט דאס פאר זיין אייגענעם כבוד
ווען ער טוט דאס פאר דיין אייגענעם כבוד לכאורה, ווען ער טוט’ס פאר דיין אייגענעם כבוד, איז נישט גוט. ניין, ער טוט עס ווייל דעמאלט איז נישט קיין חילוק. דורך דעם זעען מענטשן אז די חסידים זענען נאר מתעסק אין… “עבדי אתה ישראל אשר בך אתפאר” – א איד וואס פירט זיך אויף ווי אן עובד השם, איז דער אייבערשטער מיט אים. אבער וואס טייטשט דאס? ער ברענגט ארויס די התפארות פון דעם אייבערשטן, אז דער אייבערשטער’ס מענטשן זענען בפועל אזוי, און ס’איז א בריות.
—
דער ברייטער היקף פון קידוש השם – פון מסירת נפש ביז הנהגה
ס’איז זייער וויכטיג. דאס איז זייער אינטערעסאנט, ווייל דאס האט נישט קיין שייכות, ס’איז זייער ווייט. ס’איז זייער ווייט פון מ’האט געטאנצט אין פייער, אול די וועי פון אריינטאנצן אין פייער פאר’ן אייבערשטן, אול די וועי ביז וואו מ’איז זיך מתנהג. אלעס איז בכלל קידוש השם. ס’איז נישט נאר די מצוות וואס דו עסט און וואס דו טוסט, ס’איז בכלל קידוש השם.
—
חומר חילול השם און קידוש השם
ס’איז דאך אויך חמור – די חומר פון חילול השם און קידוש השם איז לכאורה אויך דאף דעם.
—
מקור – גמרא יומא
דער רמב”ם ברענגט נישט די לשון פון “ישישו השמים ותגל הארץ.” אבער ס’איז די זעלבע איידיע. ער ברענגט אז די לשון איז פון די ברייתא. דער רמב”ם שרייבט דא איבער א גמרא אין יומא וואס זאגט אזוי בערך.